Цьеры Анры

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Цьеры Анры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1321</id>
    <revision>
      <id>5206567</id>
      <parentid>5016174</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200175" sha1="ggaps1wiqrl1pjc2iwxo0pck8xpl9y9" xml:space="preserve">{{Футбаліст
|імя                         = Цьеры Анры
|выява                       = Thierry Henry MLS All Star 2013.jpg
|шырыня                      = 280px
|подпіс                      = Цьеры Анры ў {{нп3|матч усіх зорак MLS|матчы ўсіх зорак MLS|en|Major League Soccer All-Star Game}} (2013 год)
|дата нараджэння             = 
|поўнае імя                  = Цьеры Даніэль Анры
|мянушкі                     = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = {{Сцягафікацыя|Францыя}}
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = [[нападнік (футбол)|нападнік]]
|каманда                     = {{Сцяг|Бельгія}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]
|нумар                       = 
|пасада                      = трэнер
|моладзевыя клубы            = {{футбольная кар’ера
 |1983—1989| {{Сцяг|Францыя||20px}} Лез-Юліс|
 |1989—1990| {{Сцяг|Францыя||20px}} Палезо|
 |1990—1992| {{Сцяг|Францыя||20px}} Віры-Шатыён|
 |1992| {{Сцяг|Францыя||20px}} Клерфантэн|
 |1992—1994| {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]]| }}
|клубы                       = {{футбольная кар’ера
 |1994—1999| {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]]|105 (20)
 |1994—1996| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака B]]|31 (7)
 |1999| {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]|16 (3)
 |1999—2007| {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|254 (174)
 |2007—2010| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|80 (35)
 |2010—2014| {{Сцяг|ЗША||20px}} {{нп3|ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|Нью-Ёрк Рэд Булз|be-x-old|Нью-Ёрк Рэд Булз}}|122 (51)
 |2012| {{Арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|4 (1) }}
|нацыянальная зборная        = {{футбольная кар’ера
 |1992—1993|{{Сцяг|Францыя||20px}} Францыя (да 15)|4 (3)
 |1993—1994|{{Сцяг|Францыя||20px}} {{нп3|Зборная Францыі па футболе, да 16 гадоў|Францыя (да 16)|ru|Сборная Франции по футболу (до 16 лет)}}|8 (4)
 |1994—1995|{{Сцяг|Францыя||20px}} {{нп3|Зборная Францыі па футболе, да 17 гадоў|Францыя (да 17)|ru|Сборная Франции по футболу (до 16 лет)}}|11 (10)
 |1995—1996|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Юніёрская зборная Францыі па футболе|Францыя (да 18)]]|13 (6)
 |1996—1997|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Юніёрская зборная Францыі па футболе|Францыя (да 19)]]|9 (5)
 |1997—1998|{{Сцяг|Францыя||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Францыі па футболе|Францыя (да 20)|ru|Молодёжная сборная Франции по футболу}}|11 (7)
 |1997—1999|{{Сцяг|Францыя||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Францыі па футболе|Францыя (да 21)|ru|Молодёжная сборная Франции по футболу}}|6 (1)
 |1997—2010|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]|123 (51)}}
|трэнерскія клубы            = {{футбольная кар’ера
 |2015—2016| {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|{{Comment|мол.|трэнер моладзевай каманды}}
 |2016—2018| {{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}}
 |2018—2019| {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]]|
 |2019—2021| {{Сцяг|Канада||20px}} [[ФК Манрэаль Імпэкт|Манрэаль Імпэкт]]|
 |2021—| {{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }}
|медалі                      = 
 {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Францыя 1998]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Германія 2006]]}}
 {{турнір|{{нп3|Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый|ru|Кубок конфедераций}}}}
  {{медаль|Золата|{{нп3|Кубак канфедэрацый 2003|Францыя 2003|ru|Кубок конфедераций 2003}}}}
 {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Бельгія/Нідэрланды 2000]]}}
 {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} 
{{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}}
}}

'''Цьеры́ Даніэ́ль Анры́''' ({{lang-fr|Thierry Daniel Henry}}; нар. {{ДН|17|8|1977}}) — французскі [[Футбол|футбаліст]] антыльскага паходжання, завяршыў прафесійную кар’еру ў 2014 годзе. Чэмпіён свету [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] і Еўропы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]], пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] і чэмпіянатаў [[Ліга 1|Францыі]], [[Прэм’ер-ліга|Англіі]], [[Ла Ліга|Іспаніі]], уладальнік [[Кубак канфедэрацый|Кубка канфедэрацый]]. Выступаў на пазіцыях нападніка і ўскрайняга паўабаронцы ў складзе такіх клубаў, як [[ФК Манака|«Манака»]], [[ФК Ювентус|«Ювентус»]], [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]], [[ФК Барселона|«Барселона»]], [[ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|«Нью-Ёрк Рэд Булз»]]. У цяперашні час працуе трэнерам у штабе [[Зборная Бельгіі па футболе|нацыянальнай зборнай Бельгіі]].

За сваю футбольную кар’еру Анры заваяваў шмат тытулаў і атрымаў мноства ўзнагарод, неаднаразова ўсталёўваў рэкорды клубаў і нацыянальных чэмпіянатаў. З’яўляецца найлепшым бамбардзірам у гісторыі [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] і «Арсенала», трапляў у сімвалічныя зборныя свету і Еўропы, двойчы быў узнагароджаны [[залатая буца|«залатой буцай»]] і паводле версій розных устаноў некалькі разоў прызнаваўся іграком года ў Англіі. Уключаны ў спіс [[ФІФА 100]], у 1998 годзе узнагароджаны тытулам [[ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Шматлікія спецыялісты, трэнеры, спартсмены ў інтэрв’ю выказваліся аб ім як аб адным з найлепшых футбалістаў свету.

Акрамя футбола Анры актыўна займаецца дабрачыннасцю, рэгулярна ахвяруе сродкі ў розныя некамерцыйныя арганізацыі, накіраваныя на барацьбу з {{нп3|мукавісцыдоз|мукавісцыдозам|ru|Муковисцидоз}} і [[СНІД]]ам. Кіруе праграмай супраць расізму ў футболе, пра які ведае не па чутках, за гэтую дзейнасць у 2007 годзе быў уключаны ў сотню самых уплывовых людзей свету па версіі часопіса [[Time]]. Дзякуючы сваёй вядомасці супрацоўнічае з многімі кампаніямі, здымаўся ў рэкламных роліках [[Nike]], {{нп3|Reebok|Reebok|ru|Reebok}}, {{нп3|Gillette|Gillette|ru|Gillette}}, [[Renault S.A.|Renault]] і [[Пепсі|Pepsi]]. З жонкай разведзены, мае дачку.

== Дзяцінства ==
Па паходжанні Анры [[Малыя Антыльскія астравы|антылец]], яго бацька, Антуан, родам з [[Гвадэлупа|Гвадэлупы]] (востраў {{нп3|Ла-Дэзірад|Ла-Дэзірад|ru|Ла-Дезирад}}), а маці, Марыс, прыехала з [[Марцініка|Марцінікі]]&lt;ref name=jock&gt;{{cite web|url=http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html|title=Thierry Henry Biography|publisher=jockbio.com|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7L188C?url=http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Цьеры нарадзіўся ў невялікім мястэчку {{нп3|Лез-Юліс|Лез-Юліс|ru|Лез-Юлис}}, у 23-х кіламетрах ад [[Парыж]]а, рос у трушчобах і з дзяцінства быў аточаны жорсткімі падлеткамі з недабрабытных сем’яў, у іх навучыўся гуляць у футбол&lt;ref name=tea&gt;{{cite web|author=Andrew Anthony.|url=http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0,6903,1315428,00.html|title=Thierry Henry, you're having a laugh|publisher={{нп3|The Observer|The Observer|ru|The Observer}}|date=3 кастрычніка 2004|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7Lezpe?url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/oct/03/newsstory.sport1|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ashling O'Connor, Ben Smith|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article6923181.ece|title=Sponsors stand by Thierry Henry but fans call for boycott over handball|publisher=[[The Times]]|date=19 лістапада 2009|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030221738/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Маці хацела, каб хлопчык атрымаў добрую адукацыю, бацька ж бачыў яго вылучна ў спорце. Антуан мроіў футбольнай кар’ерай Цьеры, лічыў, што ў таго ёсць талент. Ужо ва ўзросце сямі гадоў Анры паказваў нядрэнную гульню, дзякуючы чаму быў узяты ў мясцовую футбольную каманду «Лез-Юліс», якая выступала пад кіраўніцтвам Клода Шэзеле. Бацька літаральна сілай прымушаў яго трэнавацца, не адыходзіў ад сына, быў на кожным матчы, а аднойчы нават страціў працу з-за таго, што спазніўся пасля футбола. Празмерны клопат бацькі часам ішоў у шкоду, але праз шмат гадоў Анры адзначыў, што без яго ён бы не стаў тым, кім стаў. У дзяцінстве яго не гэтулькі захапляў футбол, колькі хацелася цешыць бацьку, «нішто не дастаўляла такога задавальнення, як бачыць пасля матча ўсмешку на яго твары»&lt;ref name=goal&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=336314|publisher=Goal.com|title=Profile: Thierry Henry (web archive)|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070627160105/http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=336314|archive-date=27 чэрвеня 2007}}&lt;/ref&gt;. У 1989 годзе ігрок перайшоў у «Палезо», але праз год бацька пасварыўся з функцыянерамі клуба, пасля таго як падчас аднаго з матчаў выбег на поле і пачаў бойку з суддзёй, і Анры перавялі ў «Віры-Шатыён», прытым трэнер Жан-Мары Панза, будучы настаўнік футбаліста, перайшоў у гэту каманду разам з ім&lt;ref name=tea/&gt;. Там Цьеры адыграў яшчэ два гады&lt;ref name=jock/&gt;.

== Прафесійная кар’ера ==

=== «Манака» (1992—1999) і «Ювентус» (1999) ===
У 1990 годзе паглядзець на футбаліста прыехаў скаўт з [[ФК Манака|«Манака»]], Арнольд Каталана. Ён наведаў адзін з матчаў, каманда перамагла з лікам 6:0, і ўсе шэсць галоў забіў Анры. Тады Каталана прапанаваў яму без любога папярэдняга прагляду далучыцца да свайго клуба, але настаяў, каб той папярэдне прайшоў курс у элітнай футбольнай акадэміі «Клерфантэн». Дырэктар навучальнай установы спачатку адмаўляўся прыняць Цьеры з-за нізкіх адзнак у школе, але ў выніку ўсё ж пагадзіўся — малады ігрок прайшоў увесь курс і трапіў у дублюючы склад «Манака»&lt;ref name=goal/&gt;. Пазней падпісаў прафесійны кантракт, а ў 1994 годзе правёў у [[Ліга 1|Лізе 1]] свой першы матч. [[Арсен Венгер]], галоўны трэнер каманды, выкарыстоўваў Анры на левым флангу паўабароны, бо лічыў, што яго хуткасць, добры кантроль мяча і тэхніка будуць больш эфектыўнымі супраць крайніх абаронцаў, чым цэнтральных. У першым сезоне футбаліст узяў удзел у 18 матчах клуба і адзначыўся трыма галамі&lt;ref name=jock/&gt;.

Венгер працягнуў шукаць для Анры прыдатнае месца на полі і прыйшоў да высновы, што ён усё ж павінен быць у нападзе, аднак, перш чым прыняць такое рашэнне, доўгі час сумняваўся і выпускаў футбаліста ў розных амплуа&lt;ref name=jock/&gt;. Знаходзячыся пад чулым кіраўніцтвам трэнера, Анры паказваў стабільную гульню, у сезоне 1996/97 дапамог клубу заваяваць чэмпіёнскае званне і стаў лепшым маладым іграком Францыі&lt;ref name=goal/&gt;&lt;ref name=data&gt;{{cite web|url=http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&amp;Id=193&amp;pn=Thierry_Daniel_Henry|publisher=footballdatabase.com|title=Thierry Daniel Henry Profile|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7MoabQ?url=http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Талент футбаліста заўважыў мадрыдскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]» і 13 студзеня 1997 года падпісаў з ім шасцігадовы кантракт&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-07-15/9_1|загаловак=Чемпионы двух стран делят Тьерри Анри|год=15 ліпеня 1997|выдавецтва={{нп3|Спорт-Экспресс|Спорт-Экспресс|ru|Спорт-Экспресс}}}}&lt;/ref&gt;. Пазней угода была абвешчана незаконнай, бо правы на француза належалі «Манака» — па сканчэнні інцыдэнту ФІФА аштрафавала Анры на 100 тысяч швейцарскіх франкаў&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-09-06/3_3|загаловак=«Реал» и Анри наказаны за попытку совершить незаконную сделку|год=6 верасня 1997|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]}}&lt;/ref&gt;. У наступным сезоне ён працягнуў выступаць на высокім роўні, дэбютаваў у {{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1997/1998|Лізе чэмпіёнаў|ru|Лига чемпионов УЕФА 1997/1998}} — дзякуючы сямі яго галам клуб дайшоў да паўфіналу&lt;ref name=monacosemifinal&gt;{{cite web|url=http://www.soccerbase.com/results3.sd?gameid=250617|title=Soccerbase stats for AS Monaco Semi Final game|publisher=soccerbase.com|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7NtnAQ?url=http://www.soccerbase.com/matches/results.sd|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, упершыню быў запрошаны ў склад [[Зборная Францыі па футболе|нацыянальнай каманды]] і ўзяў удзел у трыумфальным для Францыі [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|чэмпіянаце свету 1998]]&lt;ref name=jock/&gt;. З гэтага моманту да футбаліста прыйшла слава, яго персонай зацікавіліся многія еўрапейскія клубы, і ў студзені 1999 года за 10,5 млн [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] Анры перайшоў у турынскі [[ФК Ювентус|«Ювентус»]], за год да аналагічнага пераходу свайго таварыша і аднаклубніка [[Давід Трэзегэ|Давіда Трэзегэ]]&lt;ref name=goal/&gt;. У агульнай складанасці нападнік правёў за «Манака» пяць сезонаў, згуляў у французскай лізе 105 матчаў і забіў 20 мячоў&lt;ref name=data/&gt;.

Першы і адзіны сезон у [[Серыя A|Серыі А]] апынуўся для футбаліста вельмі няўдалым, выступаючы ў нязручнай для сябе пазіцыі флангавага паўабаронцы і сутыкнуўшыся з добра арганізаванай абаронай італьянскага чэмпіянату&lt;ref name=henryadapt&gt;{{cite web|author=Richard Clarke.|url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&amp;article=428852&amp;lid=NewsHeadline&amp;Title=Henry+-+Why+I+know+I+must+adapt+to+our+new+formation|title=Henry — Why I must adapt to our new formation|publisher=arsenal.com|date=14 лістапада 2006|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930211503/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&amp;article=428852&amp;lid=NewsHeadline&amp;Title=Henry+-+Why+I+know+I+must+adapt+to+our+new+formation|archive-date=30 верасня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, за 16 выхадаў на поле Анры змог забіць толькі тры галы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/stars/bios/henry-thierry.html|title=Thierry Henry — France|publisher=CBC.ca|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7Og8ZW?url=http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/stars/bios/henry-thierry.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку гэтага правалу іграка выставілі на трансфер і ў жніўні 1999 года за 10 млн фунтаў стэрлінгаў аддалі ў лонданскі [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]], дзе той уз’яднаўся са сваім былым трэнерам, Арсенам Венгерам&lt;ref name=socpro&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=8039&amp;cc=4716|title=Thierry Henry|publisher=ESPN Soccernet|access-date=2010-08-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7PF06a?url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/8039/thierry-henry|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== «Арсенал» (1999—2007) ===
[[Файл:Thierry Henry.jpg|thumb|220px|right|Анры быў капітанам «Арсенала», гэта роля дасталася яму ў 2005 годзе, адразу пасля пераходу [[Патрык Віейра|Патрыка Віейра]] ў «Ювентус».]]

Анры быў заўзятарам «Арсенала» яшчэ з 1991 года&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Александр Просветов.|спасылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/2004-06-03/5_2|загаловак=Лондонский денди, жалящий как пчела|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=3 чэрвеня 2004}}&lt;/ref&gt;, і менавіта ў лонданскім клубе ён дарос да ўзроўню зоркі сусветнага футбола&lt;ref name=fp&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3717770.stm|title=Ronaldinho wins Fifa player award|publisher=[[BBC Sport]]|date=20 снежня 2004|access-date=2010-09-01|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7Q6185?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3717770.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на сумневы спецыялістаў у мэтазгоднасці трансферу, Венгер быў перакананы, што пераход іграка каштаваў выдаткаваных сродкаў&lt;ref name=jock/&gt;. Футбаліста адразу ж паставілі ў напад, на пазіцыю [[Нікаля Анелька]], які пайшоў у «Рэал Мадрыд» — праз некалькі гадоў гэта рашэнне трэнера прынесла клубу вялікія дывідэнды. Першы час Анры расчароўваў заўзятараў, за восем поўных матчаў у яго не атрымалася забіць ніводнага гола, журналісты выказвалі думку, што ігрок не зможа прыстасавацца да сілавой і хуткай гульні [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лігі]]. Пасля некалькіх няўдалых месяцаў Анры адзначыў, што «яму даводзіцца наноў асвойваць усе прамудрасці мастацтва забіваць галы»&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|author=Andrew Anthony|url=http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0,6903,1315428,00.html|title=Thierry Henry, you're having a laugh|publisher=[[The Observer]]|date=3 кастрычніка 2004|access-date=2010-09-01|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7Lezpe?url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/oct/03/newsstory.sport1|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Першы мяч правёў у браму саперніка толькі 18 верасня ў матчы з [[ФК Саўтгемптан|«Саўтгемптанам»]], больш чым праз месяц пасля свайго пераходу&lt;ref name=&quot;100 голов&quot;&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/2004-02-12/5_1|загаловак=Чемпионат Англии. 25-й тур. Анри — 100-й гол|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=12 лютага 2004}}&lt;/ref&gt;. Па сканчэнні сезону сумневы ўсё ж развеяліся, у «Арсенале» форвард паказаў уражальную статыстыку — 26 мячоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=13501|title=Games played by Thierry Henry in 1999–2000|publisher=soccerbase.com|access-date=2010-09-01|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7QsEjL?url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=13501|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Каманда, саступіўшы [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|«Манчэстэр Юнайтэд»]], заняла ў чэмпіянаце другое месца, дайшла да фіналу {{нп3|Кубак УЕФА 1999/2000|Кубка УЕФА|ru|Кубок УЕФА 1999/2000}}, але ў апошнім матчы па пенальці прайграла турэцкаму [[ФК Галатасарай|«Галатасараю»]]&lt;ref name=jock/&gt;.

Вярнуўшыся пераможцам з [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянату Еўропы 2000 года]], Анры знаходзіўся ў выдатнай форме і быў гатоў пачаць сезон 2000/2001. Нягледзячы на меншую колькасць галоў і галявых перадач, футбаліст стаў лепшым бамбардзірам «Арсенала» і пацвердзіў сваё месца ў асноўным складзе&lt;ref name=socpro/&gt;. Апынуўшыся сярод лепшых нападнікаў лігі, ён дапамог «кананірам» падабрацца да «Манчэстэр Юнайтэд», але паводле вынікаў чэмпіянату зноў застаўся без чэмпіёнскага тытула. У інтэрв’ю ігрок выказаў незадаволенасць тым фактам, што яму даводзіцца цягнуць за сабой усю каманду, а таксама заявіў пра намер зрабіць «Арсенал» галоўнай сілай у Прэм’ер-лізе&lt;ref name=jock/&gt;. І сапраўды, сезон 2001/2002 выйшаў вельмі паспяховым, каманда з запасам у сем ачкоў выбілася ў чэмпіёны, у фінале [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] з лікам 2:0 перамагла [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]]&lt;ref name=jock/&gt;. Анры стаў лепшым бамбардзірам лігі, ва ўсіх матчах, што прывялі «Арсенал» да {{нп3|Залаты дубль (футбол)|залатога дубля|en|Double (association football)}}, ён адпраўляў мяч у браму 32 разы&lt;ref name=goal/&gt;&lt;ref name=socpro/&gt;, а 12 лютага ў рэгулярным чэмпіянаце забіў за клуб свой соты гол&lt;ref name=&quot;100 голов&quot;/&gt;. Футбаліста выклікалі ў склад нацыянальнай каманды на [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянат свету 2002 года]], усё чакалі ад яго паўтора поспеху, але Францыя, на здзіўленне грамадскасці, не змагла прайсці далей групавой стадыі&lt;ref name=jock/&gt;.

Сезон 2002/2003 Анры правёў на добрым узроўні, забіў 32 мячы і аддаў 23 галявыя пасы. «Арсенал» страціў званне чэмпіёна, але зноў выйграў Кубак Англіі&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dan Freedman.|url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/NewsAndFeatures/Postings/2003/04/45873.htm|title=Gunners take home Cup|publisher={{нп3|Футбольная асацыяцыя Англіі|The Football Association|ru|Футбольная ассоциация Англии}}|date=17 мая 2003|access-date=2010-09-01|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808112204/http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/NewsAndFeatures/Postings/2003/04/45873.htm|archive-date=8 жніўня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. На працягу ўсяго сезону форвард займаў першае месца ў спісе бамбардзіраў лігі, у канцоўцы ўсяго толькі на адзін гол саступіў галандцу [[Руд ван Ністэлрой|Руду ван Ністэлрою]]&lt;ref name=jock/&gt;. Нягледзячы на гэта, ён быў названы іграком года паводле версій {{нп3|Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|футбалістаў ПФА|en|PFA Players' Player of the Year}} і {{нп3|Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|Асацыяцыі футбольных журналістаў|en|FWA Footballer of the Year}}&lt;ref name=giveme&gt;{{cite web|url=http://www.givemefootball.com/rolls_of_honour/playersplayerroll.html|title=PFA Players' Player of the Year Roll of Honour|publisher=givemefootball.com|access-date=2010-09-01|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418050425/http://www.givemefootball.com/rolls_of_honour/playersplayerroll.html|archive-date=18 красавіка 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kk/&gt;, у галасаванні на званне іграка года {{нп3|Ігрок года ФІФА|паводле версіі ФІФА|ru|Игрок года ФИФА}} заняў другое месца, прайграўшы безагаворачна суайчынніку [[Зінедзін Зідан|Зінедзіну Зідану]]&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2003-12-15/57617|загаловак=Зидан — игрок года по версии ФИФА|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=15 снежня 2003|archive-date=28 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013648/http://news.sport-express.ru/2003-12-15/57617/}}&lt;/ref&gt;. У сезоне 2003/2004 «Арсенал» выглядаў як ніколі добра і вярнуў сабе чэмпіёнскі тытул. Анры быў адным з лідараў каманды, разам з такімі ігракамі як [[Дэніс Бергкамп]], [[Патрык Віейра]] і [[Рабер Пірэс]], ён дамогся фенаменальнага дасягнення — у рэгулярным чэмпіянаце клуб аніразу не пацярпеў паражэння, чаго нікому не атрымоўвалася ўжо больш за сто гадоў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ian Hughes.|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3713537.stm|title=Arsenal the Invincibles|publisher=BBC Sport|date=15 мая 2004|access-date=2010-09-02|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7RZ1u6?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/3713537.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Футбаліста зноў намінавалі на іграка года паводле версіі ФІФА, але паводле вынікаў галасавання ён ізноў апынуўся на другой пазіцыі — на гэты раз яго абыйшоў бразілец [[Раналдынью]]&lt;ref name=fp/&gt;. З 39-ю галамі французскі спартсмен заняў першае месца ў гонцы бамбардзіраў лігі і атрымаў [[Залатая буца|«Залатую буцу»]]&lt;ref name=goal/&gt;&lt;ref name = gill/&gt;. На [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|чэмпіянат Еўропы 2004 года]] Анры прыехаў у статусе зоркі, але Францыя саступіла ў чвэрцьфінале Грэцыі&lt;ref name=jock/&gt;.

[[Файл:File-Van persie henry crop.jpg|thumb|left|220px|Пасля сыходу з «Арсенала» [[Дэніс Бергкамп|Дэніса Бергкампа]] асіставаць атакам Анры стаў [[Робін ван Персі]].]]

Шэраг удалых выступаў «Арсенала» абарваўся ў сезоне 2004/2005, саступіўшы чэмпіёнскі тытул «Чэлсі», клуб з адставаннем у дванаццаць ачкоў заняў другое месца. Нягледзячы на гэта, клуб выйграў Кубак Англіі, хоць Анры быў траўмаваны і прапусціў фінальную гульню турніру&lt;ref name=data/&gt;. Да таго часу футбаліст ужо меў рэпутацыю аднаго з самых грозных галеадораў Еўропы, ён ізноў стаў лепшым бамбардзірам лігі&lt;ref name=goal/&gt;, забіўшы ва ўсіх спаборніцтвах сезону 31 гол&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=13501|title=Games played by Thierry Henry in 2004/2005|publisher=soccerbase.com|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7QsEjL?url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=13501|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Апроч таго, разам з {{нп3|Дыега Фарлан|Дыега Фарланам|ru|Форлан, Диего}} Анры яшчэ раз атрымаў «Залатую буцу» — ён стаў першым футбалістам, які атрымаў гэту ўзнагароду два разы запар (двойчы запар прыза мог быць ганараваны шатландзец {{нп3|Алі Мак-Койст|Алі Мак-Койст|ru|Маккойст, Алли}}, але яго вынікі не з’яўляюцца афіцыйнымі, бо часопіс {{нп3|France Football|France Football|en|France Football}} не ўручаў узнагароду ў 1992—1996 гадах)&lt;ref name=gill/&gt;. У сярэдзіне 2005 года каманду нечакана пакінуў Віейра, і новым капітанам быў прызначаны Анры&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/2005-07-18/9_3|загаловак=Пас из-за границы. Кубок Интертото. 3-й раўнд. Первые матчи|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=18 ліпеня 2005}}&lt;/ref&gt;. Паводле думкі журналістаў, ігрок не вельмі добра падыходзіў на ролю капітана, ён увесь час знаходзіўся ў атацы і часцяком не бачыў шмат таго, што адбывалася на полі&lt;ref name=goal/&gt;. Заданні нападніка крыху змяніліся, зараз ён павінен быў не толькі забіваць галы, але і кіраваць партнёрамі, дапамагаць адаптавацца маладым ігракам, якія пераважалі ў асноўным складзе «Арсенала» тых гадоў&lt;ref name=young&gt;{{артыкул|аўтар=Lowem Sid.|спасылка=http://football.guardian.co.uk/championsleague200506/story/0,,1715186,00.html|загаловак=Wenger hopes Henry will stay and usher in new era|выдавецтва=[[The Guardian]]|год=22 лютага 2006|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|220px|right|Анры ў матчы супраць {{нп3|ФК Чарльтан Атлетык|«Чарльтан Атлетык»|be-x-old|Чарлтан Атлетык Лёндан}}, 2006 год.]]

Сезон 2005/2006 у плане персанальных дасягненняў выдаўся для Анры адным з самых удалых. 17 кастрычніка 2005 года ён стаў лепшым бамбардзірам за ўсю гісторыю клуба&lt;ref name=recordbreaker&gt;{{cite web|author=Henry Winter.|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2005/10/22/sfnwin22.xml&amp;sSheet=/sport/2005/10/22/ixsporttop.html|title=Record-breaking Henry still a master of humility|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=22 кастрычніка 2005|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7SJiLe?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/?xml=%2Fsport%2F2005%2F10%2F22%2Fsfnwin22.xml|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць пражскай [[ФК Спарта Прага|«Спарты»]] нападнік правёў у браму два мячы і пабіў тым самым рэкорд {{нп3|Іан Райт|Іана Райта|ru|Райт, Иан}} ў 185 галоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200510/22/eng20051022_216052.html|title=Thierry Henry eases to scoring record|publisher={{нп3|China Daily|China Daily|en|China Daily}}|date=22 кастрычніка 2005|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7TdQjK?url=http://english.people.com.cn/200510/22/eng20051022_216052.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1 лютага 2006 года футбаліст забіў гол у браму [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэма»]], што дазволіла яму падняць колькасць сваіх галоў у лізе да 151 і пераадолець дасягненне, якое да гэтага належала легендзе «Арсенала» {{нп3|Кліф Басцін|Кліфу Басціну|ru|Бастин, Клифф}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4657206.stm|title=Arsenal 2–3 West Ham|publisher=[[BBC Sport]]|date=1 лютага 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7WGlm2?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4657206.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анры таксама забіў соты гол лігі на стадыёне {{нп3|Хайберы, стадыён|«Хайберы»|be-x-old|Гайбэры (стадыён)}} — тым самым стаў першым, хто здолеў паказаць на хатняй арэне такую выніковасць&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sportinglife.com/football/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/05/11/27/SOCCER_Arsenal_Henry.html&amp;TEAMHD=soccer|title=My Love Affair with Highbury — Henry|publisher=sportinglife.com|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7WzFSt?url=http://www.sportinglife.com/football/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer%2F05%2F11%2F27%2FSOCCER_Arsenal_Henry.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нападнік ізноў стаў лепшым бамбардзірам першынства і ў трэці раз за сваю кар’еру быў прызнаны іграком года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў&lt;ref name=data/&gt;. «Арсенал» ізноў застаўся без чэмпіёнскага тытула, аднак вялікія надзеі ўскладаліся на {{нп3|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2006|фінал Лігі чэмпіёнаў|be-x-old|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2006 году}} — Анры адыграў у матчы ўсё 90 хвілін, але з лікам 1:2 «кананіры» ўсё адно саступілі [[ФК Барселона|«Барселоне»]]. Няшчасці спарадзілі чуткі пра тое, што футбаліст хуткім часам можа пакінуць клуб, хоць у інтэрв’ю ён прызнаўся ў любові да каманды і паабяцаў застацца тут да канца жыцця&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=167408|title=Henry Happy To End Career At Arsenal|publisher=goal.com|date=13 лістапада 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930202800/http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=167408|archive-date=30 верасня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, а пазней падоўжыў кантракт яшчэ на чатыры гады&lt;ref name=kk&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4996270.stm|title=Henry to stay a Gunner until 2010|publisher=[[BBC Sport]]|date=19 мая 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7Xzpma?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/4996270.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Дэвід Дэйн, тагачасны віцэ-прэзідэнт «Арсенала», пасля адзначыў, што да падпісання пагаднення два іспанскія клубы прапанавалі за іграка па 50 млн фунтаў стэрлінгаў — калі б адна з гэтых угод адбылася, быў бы пабіты трансферны рэкорд у 47 млн па трансферы Зідана&lt;ref name=zz&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200605/22/eng20060522_267460.html|title=Arsenal rejected 50 million-pound bids for Henry, says Dein|publisher=[[China Daily]]|date=22 мая 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7YmbhU?url=http://english.people.com.cn/200605/22/eng20060522_267460.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Практычна на працягу ўсяго сезону 2006/2007 выступы футбаліста суправаджаліся рознымі траўмамі&lt;ref name=inj&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=419445&amp;cc=4716|title=Wenger: Henry staying with Gunners|publisher=ESPN Soccernet|date=6 красавіка 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7ZcUn2?url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=419445|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паказаўшы больш за задавальняльны вынік, 10 галоў у 17 хатніх матчах, у лютым Анры быў змушаны адмовіцца ад далейшага ўдзелу ў гульнях сваёй каманды. Нягледзячы на пашкоджанне падкаленнага сухажылля, боль у ступні і праблемы са спіной, ён усё адно хацеў гуляць і выйшаў на матч Лігі чэмпіёнаў супраць [[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]], аднак праз некаторы час пачаў кульгаць і неўзабаве быў заменены&lt;ref name=HenryHid&gt;{{cite web|author=Richard Clarke.|url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=452739|title=Wenger — The hidden benefits of having Henry|publisher=arsenal.com|date=7 сакавіка 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930205430/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=452739|archive-date=30 верасня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Праведзенае на наступны дзень абследаванне выявіла яшчэ некалькі хранічных хвароб, і лекары вызначылі, што на аднаўленне пойдзе не менш за тры месяцы, то бок нападнік павінен будзе пакінуць склад каманды аж да канца сезону&lt;ref name=HenryOut&gt;{{cite web|author=Richard Clarke.|url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=453282|title=Henry ruled out for the remainder of season|publisher=arsenal.com|date=8 сакавіка 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930205413/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=453282|archive-date=30 верасня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Венгер растлумачыў вялікую колькасць траўм тым фактам, што футбаліст атрымаў многія з пашкоджанняў яшчэ ў мінулым годзе, але з тых часоў увесь час адкладаў лячэнне. Таксама ён выказаў надзею пра вяртанне французскага спартсмена ў шэрагі кананіраў перад пачаткам сезону 2007/2008&lt;ref name=inj/&gt;.

=== «Барселона» (2007—2010) ===
[[Файл:Thierry Henry FC Barcelona cropped.jpg|thumb|220px|left|Анры вітае заўзятараў на [[Камп Ноу]].]]

25 чэрвеня 2007 года, у выніку нечаканага збегу абставін, Анры за 24 млн еўра быў прададзены ў [[ФК Барселона|«Барселону»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nationmultimedia.com/2007/06/23/headlines/headlines_30037641.php|title=Thierry Henry signs for Barcelona|publisher=nationmultimedia.com|date=23 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7aBklm?url=http://nationmultimedia.com/2007/06/23/headlines/headlines_30037641.php|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён падпісаў з клубам чатырохгадовае пагадненне, паводле ўмоў якога яму гарантавалася зарплата ў 6,8 млн еўра ў год, сума адступных склала 125 млн еўра&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.express.co.uk/posts/view/11254/Henry+seals+deal+with+Barcelona|title=Henry seals deal with Barcelona|publisher={{нп3|Daily Express|Daily Express|ru|Daily Express}}|date=25 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en}}&lt;/ref&gt;. У якасці прычын пераходу футбаліст назваў звальненне Дэйна і хісткае становішча Венгера&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2002390000-2007281021,00.html|title=Thierry: Why I'm going|publisher=[[The Sun]]|date=23 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071005002854/http://www.thesun.co.uk/article/0,,2002390000-2007281021,00.html|archive-date=5 кастрычніка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6231950.stm|title=Arsenal announce Henry departure|publisher=[[BBC Sport]]|date=23 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7evSZZ?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/6231950.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, апроч таго, ён адзначыў, што заўсёды хацеў выступаць за «сіне-гранатавых»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=441493&amp;cc=4716|title=Henry hoping Wenger remains Gunners' boss|publisher=ESPN Soccernet|date=26 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7fhC0z?url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=441493|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. «Арсенал» страціў капітана, але пры гэтым сезон 2007/2008 пачаў цалкам паспяхова, і тады Анры прызнаўся, што яго прысутнасць у камандзе хутчэй шкодзіла кананірам, чым дапамагала. Ён сказаў: «З-за маёй важнасці, капітанскага звання і звычкі ўвесь час патрабаваць мяч яны часта давалі мне пас, калі я знаходзіўся далёка не ў самай лепшай пазіцыі. У гэтым плане мой сыход з каманды пайшоў ёй толькі на карысць»&lt;ref name=plat&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=472428&amp;cc=4716|title=Fabregas was right about me, says Henry|publisher=ESPN Soccernet|date=14 кастрычніка 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7gEryS?url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=472428|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Француз пакінуў «Арсенал» абсалютным рэкардсменам клуба па колькасці забітых у лізе мячоў — у яго актыве 174 галы, апроч гэтага ён паспеў стаць лепшым бамбардзірам каманды ў матчах еўракубкаў — 42 галы&lt;ref name=goal/&gt;. У ліпені 2008 года паводле вынікаў галасавання заўзятараў на афіцыйным сайце «Арсенала» Анры быў названы лепшым іграком за ўсю гісторыю клуба&lt;ref name=ArsenalGreatest&gt;{{cite web|url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&amp;article=492962&amp;lid=NewsHeadline&amp;Title=Gunners'+Greatest+Players+-+1.+Thierry+Henry|title=Gunners' Greatest Players — 1. Thierry Henry|publisher=arsenal.com|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080721032215/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&amp;article=492962&amp;lid=NewsHeadline&amp;Title=Gunners%27+Greatest+Players+-+1.+Thierry+Henry|archive-date=21 ліпеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У «Барселоне» Анры атрымаў футболку з нумарам 14, такі ж нумар быў у яго і ў «Арсенале». Першы гол за новы клуб нападнік забіў 19 верасня 2007 года ў выйграным з лікам 3:0 матчы Лігі чэмпіёнаў супраць [[ФК Алімпік Ліён|«Ліёна»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2007/09/20/sfnbar120.xml|title=Thierry Henry scores as Barcelona take charge|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=20 верасня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7glu9l?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/?xml=%2Fsport%2F2007%2F09%2F20%2Fsfnbar120.xml|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, праз дзесяць дзён зрабіў у складзе «Барсы» першы хет-трык, у гульні чэмпіянату супраць [[ФК Левантэ|«Левантэ»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=226594&amp;cc=4716|title=Levante 1–4 Barcelona|publisher=ESPN Soccernet|date=29 верасня 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7hXO03?url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=226594|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Футбаліст выступаў параўнальна нядрэнна, але замест звыклай пазіцыі форварда ўсё часцей выходзіў на пазіцыю крайняга паўабаронцы, таму не мог паказваць такія ж выбітныя вынікі, як у «Арсенале». У прэсе Анры не раз выяўляў незадаволенасць сваім становішчам і нават агучваў думкі пра намер вярнуцца ў Англію. Нягледзячы на гэта, у дэбютным сезоне ён стаў першым у камандзе па забітых мячах (19) і другім па галявых перадачах (9), саступіўшы па гэтым паказчыку толькі [[Ліянель Месі|Ліянелю Месі]].

[[Файл:021 men at work UEFA 2009, Rome.jpg‎|thumb|right|220px|Анры ўрываецца ў штрафную «Манчэстэр Юнайтэд» і абыгрывае абаронцу [[Рыа Фердынанд]]а ў ходзе {{нп3|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2009|фіналу Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2009|be-x-old|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2009 году}}.]]

У сезоне 2008/2009 Анры палепшыў персанальную статыстыку і выйграў разам з каталонцамі свой першы трафей, 13 мая 2009 года ў фінале {{нп3|Кубак Іспаніі па футболе 2008/2009|Кубка Іспаніі|ru|Кубок Испании по футболу 2008/2009}} адолеўшы [[ФК Атлетык Більбаа|«Атлетык Більбаа»]]. У гэтым жа годзе «Барселона» выйграла чэмпіянат краіны і Лігу чэмпіёнаў, прытым атакоўная тройка, у якой апроч француза былі Ліянель Месі і [[Самюэль Это’о]], за ўсе матчы сезону забіла сто галоў, абнавіўшы папярэдні рэкорд у 95 мячоў, усталяваны ў сезоне 1959/1960 футбалістамі «Рэал Мадрыд» [[Ферэнц Пушкаш|Ферэнцам Пушкашам]], [[Альфрэда Ды Стэфана]] і Пепілья (гэта новае дасягненне было, у сваю чаргу, перакрыта ў сезоне 2011/2012 тройкай нападу «Рэала» [[Крыштыяну Раналду|Раналду]]—[[Карым Бензема|Бензема]]—[[Гансала Ігуаін|Ігуаін]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blancos.info/forum/showthread.php?t=5506|title=Роналду-Бензема-Игуаин самое результативное трио в истории «Реал Мадрид»|date=7 красавіка 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6CIWsOd6y?url=http://blancos.info/forum/showthread.php?t=5506|archive-date=19 лістапада 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сканчаючы сезон, Анры стаў уладальнікам {{нп3|Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі|en|Supercopa de España}}, [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] і [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|Кубка клубнага чэмпіянату свету]]. Такім чынам, за адзін сезон «Барселона» ўзяла ўсе шэсць магчымых трафеяў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html|title=The year in pictures|publisher=[[ФІФА]]|date=23 снежня 2009|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7i717J?url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У наступным сезоне Анры давялося канкураваць з маладым нападнікам [[Педра Радрыгес Ледэсма|Педра Радрыгесам]], таму ў [[Ла Ліга|Ла Лізе]] ён правёў усяго толькі 15 матчаў&lt;ref name=socpro/&gt;. Пад канец чэмпіянату, за год да сканчэння кантракта, прэзідэнт клуба {{нп3|Жаан Лапорта|Жаан Лапорта|en|Joan Laporta}} заявіў, што падчас летняга {{нп3|трансфернае акно|трансфернага акна|ru|Трансферное окно}} Анры, калі хоча, можа перайсці ў любую іншую каманду&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/barcelona-happy-for-henry-to-leave-1963129.html|title=Barcelona happy for Henry to leave|publisher=[[The Independent]]|date=5 мая 2010|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7j24lk?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/barcelona-happy-for-henry-to-leave-1963129.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сустаршыня «Вест Хэма» Дэвід Саліван прапанаваў французу двухгадовы кантракт на суму 7,5 млн фунтаў стэрлінгаў, але той адмовіўся&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Яковлева Ю.|загаловак=«Вест Хэм» сделает Анри самым высокооплачиваемым футболистом в истории клуба|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/387569|год=22 мая 2010|выдавецтва=[[Советский спорт]]}}&lt;/ref&gt;. Пасля таго як спартсмен вярнуўся з [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету]], «Барселона» паведаміла, што яны дамовіліся пра продаж нападніка ў нейкі клуб, і яму засталося толькі абгаварыць з імі дэталі пагаднення&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE65R5B420100628|title=Henry and Toure to leave Barcelona|publisher=[[Reuters]]|date=28 чэрвеня 2010|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7kDpxB?url=http://uk.reuters.com/article/2010/06/28/uk-soccer-spain-henry-idUKTRE65R5B420100628|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== «Нью-Ёрк Рэд Булз» (2010—2014) ===

[[Файл:Thierry Henry control cropped.jpg|170px|thumb|left|220px|У складзе «Рэд Булз».]]

У ліпені 2010 года Анры падпісаў доўгатэрміновае пагадненне (на 4,5 гады — да 31 снежня 2014 года) з клубам амерыканскай лігі {{нп3|MLS|МЛС|en|Major League Soccer}} [[ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|«Нью-Ёрк Рэд Булз»]] і перайшоў туды разам з аднаклубнікам па «Барселоне» мексіканцам [[Рафаэль Маркес|Рафаэлем Маркесам]]&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Контракт Анри с «Нью-Йорк Ред Буллс» рассчитан на 4,5 года|спасылка=http://www.sports.ru/football/71825437.html|выдавецтва=[[Sports.ru]]|год=16 ліпеня 2010}}&lt;/ref&gt;. «''Магу вас запэўніць, што прыехаў сюды выйграваць'', — заявіў футбаліст у інтэрв’ю пасля падпісання кантракта. ''— Можна сказаць, што ажыццявілася мая мара — некаторы час назад мне захацелася паспрабаваць свае сілы ў гэтай лізе, і вось я тут''»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ломакин С.|загаловак=Тьерри Анри: Я приехал в США побеждать|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/397761|выдавецтва=[[Советский спорт]]|год=16 ліпеня 2010}}&lt;/ref&gt;. Першы матч за новую каманду адбыўся 31 ліпеня — у нічыйным супрацьстаянні з х’юстанскім {{нп3|Х'юстан Дынама|«Дынама»|be-x-old|Г’юстан Дынама}} нападнік двойчы асіставаў {{нп3|Хуан Пабла Анхель|Хуану Пабла Анхелю|ru|Анхель, Хуан Пабло}}, двойчы прабіў у створ брамы і адзін раз трапіў у перакладзіну&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Галькевич С.|загаловак=Анри дебютировал в МЛС|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/400496|выдавецтва=[[Советский спорт]]|год=1 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;. Першы гол забіў 28 жніўня, у матчы супраць {{нп3|ФК Сан-Хасэ Эртквейкс|«Сан-Хасэ Эртквейкс»|be-x-old|Сан-Хасэ Эрткўэйкс}}, выйграным з лікам 2:0&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Анри открыл счет своим голам в MLS|спасылка=http://news.sport-express.ru/2010-08-29/384101|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=29 жніўня 2010|archive-date=2 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902010109/http://news.sport-express.ru/2010-08-29/384101}}&lt;/ref&gt;. 16 верасня падчас матчу з {{нп3|ФК Далас|«Даласам»|en|FC Dallas}}, святкуючы забіты гол, Анры траўмаваў брамніка {{нп3|Кевін Хартман|Кевіна Хартмана|en|Kevin Hartman}}, за што дысцыплінарны камітэт лігі адштрафаваў яго на дзве тысячы долараў&lt;ref&gt;{{cite web|author=David Aggrell.|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/henry-fined-not-suspended-hartman-incident|title=Henry fined, not suspended for Hartman incident|publisher=[[Major League Soccer]]|date=16 верасня 2010|access-date=2011-04-02|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7lVjFB?url=http://www.mlssoccer.com/news/article/henry-fined-not-suspended-hartman-incident|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2011 года, калі ў МЛС наступіла міжсезонне, футбаліст ездзіў у Лондан трэніравацца з асноўным складам [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенала»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/thierry-henry-training-with-arsenal-squad|title=Theirry Henry training with Arsenal squad|publisher=[[ФК Арсенал Лондан|arsenal.com]]|date=11 студзеня 2011|access-date=2011-04-02|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7mBr4z?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/thierry-henry-training-with-arsenal-squad|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Падчас міжсезонняў 2012 і 2013 гадоў француз гэтак жа далучаўся да сваёй былой англійскай каманды, але ігрок штораз вяртаўся ў амерыканскі клуб і рэгулярна забіваў за каманду, у тым ліку прамым ударам з вуглавога&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1311487-anri-zabil-gol-za-nju-jork-red-bullz-udarom-s-uglovogo.html Анри забил гол за «Нью-Йорк Ред Буллз» ударом с углового]&lt;/ref&gt;. Анры з’яўляўся капітанам «Рэд Булз», дапамог камандзе заняць першае месца ва Усходняй канферэнцыі MLS паводле вынікаў 2013 года, таксама стаў іграком года ў [[МЛС]] паводле версіі {{нп3|ESPN|ESPN|en|ESPN}} у 2013 годзе. 1 снежня 2014 года Цьеры Анры абвясціў пра завяршэнне выступаў за «Нью-Ёрк Рэд Булз»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://prosport-online.ru/football/futbolist-anri-pokinet-n-yu-jork-red-bullz |title=Футболист Анри покинет «Нью-Йорк Ред Буллз» |access-date=1 чэрвеня 2016 |archive-date=16 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216121402/http://prosport-online.ru/football/futbolist-anri-pokinet-n-yu-jork-red-bullz |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 16 снежня 2014 года Анры завяршыў кар’еру футбаліста і стаў журналістам брытанскага тэлеканала «Sky Sports»&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/sport/1649253 Тьерри Анри завершил карьеру футболиста и стал журналистом британского телеканала]&lt;/ref&gt;.

==== Вяртанне ў «Арсенал» (арэнда ў 2012 годзе) ====
6 студзеня 2012 года «Арсенал» афіцыйна абвясціў пра тое, што Цьеры Анры далучыўся да клуба на правах кароткатэрміновай арэнды. Анры далучыўся да клуба часова, пакуль [[Жэрвінью]] і {{нп3|Маруан Шамах|Маруан Шамах|en|Marouane Chamakh}} будуць знаходзіцца на {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубку афрыканскіх нацый|ru|Кубок африканских наций}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/41432/henry-signs-short-term-deal-with-arsenal|title=Henry signs short-term deal with Arsenal|publisher=Arsenal.com|date=6 студзеня 2012|access-date=2012-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424175245/http://www.arsenal.com/news/news-archive/41432/henry-signs-short-term-deal-with-arsenal|archive-date=24 красавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 9 студзеня, у матчы Кубка Англіі супраць [[ФК Лідс Юнайтэд|«Лідс Юнайтэд»]], Анры ўпершыню пасля свайго вяртання выйшаў на поле — на 68-й хвіліне сустрэчы француз змяніў Маруана Шамаха, а праз 10 хвілін забіў пераможны мяч&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/16381242.stm|title=Arsenal v Leeds|publisher=[[BBC]]|date=9 студзеня 2012|access-date=2012-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131021038/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/16381242.stm|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 4 лютага ў хатнім матчы Прэм’ер-лігі супраць [[ФК Блэкберн Роверс|«Блэкберн Роверс»]] Анры забіў свой другі гол пасля вяртання ў «Арсенал». Але пазней гэты гол залічылі як аўтагол&lt;ref&gt;[http://www.arsenal.com/news/news-archive/dubious-goals-panel-reduce-henry-record Dubious Goals Panel reduce Henry record]&lt;/ref&gt;. 11 лютага Анры адзначыўся ў чарговы раз, ужо ў кампенсаваны арбітрам час забіўшы пераможны мяч у браму [[ФК Сандэрленд|«Сандэрленда»]] з перадачы [[Андрэй Сяргеевіч Аршавін|Андрэя Аршавіна]]&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1074265-anri-otmetilsja-golom-v-anglijskoj-premer-lige-vpervye-s-3-fevralja-2007-goda.html Анри отметился голом в английской премьер-лиге впервые с 3 февраля 2007 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1081918-anri-peredacha-arshavina-byla-prosto-prekrasnoj.html Анри: передача Аршавина была просто прекрасной]&lt;/ref&gt;. Француз таксама быў заяўлены за «Арсенал» у {{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігу чэмпіёнаў 2011/2012|be-x-old|Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2011—2012 гадоў}}, дзе не змог дапамагчы сваёй камандзе прайсці ў чвэрцьфінале італьянскі [[ФК Мілан|«Мілан»]] (0:4&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1086228-milan-razgromil-arsenal-v-pervom-matche-18-finala-ligi-chempionov.html «Милан» разгромил «Арсенал» в первом матче 1/8 финала Лиги чемпионов]&lt;/ref&gt;; 3:0). 17 лютага 2012 года Анры вярнуўся ў [[ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|«Нью-Ёрк Рэд Булз»]]&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1080122-nju-jork-red-bullz-nastaivaet-na-vozvrashhenii-anri-17-fevralja.html «Нью-Йорк Ред Буллз» настаивает на возвращении Анри 17 февраля]&lt;/ref&gt;.

У канцы 2012 года&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1411935-anri-pristupil-k-trenirovkam-v-arsenale.html Анри приступил к тренировкам в «Арсенале»]&lt;/ref&gt;, як і ў канцы 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1690301-anri-provjol-trenirovku-v-arsenale.html Анри провёл тренировку в «Арсенале»]&lt;/ref&gt; (пакуль у [[MLS]] міжсезонне), Анры зноў далучаўся да «Арсенала» для падтрымання формы, але, нягледзячы на тое, што Арсен Венгер дапушчаў, што паўстане патрэба ў паўторнай арэндзе Цьеры&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1377426-venger-ne-budu-iskljuchat-vozmozhnosti-novoj-arendy-anri-v-arsenale.html Венгер: не буду исключать возможность новой аренды Анри в «Арсенале»]&lt;/ref&gt;, ігрок так і не правёў ніводнага афіцыйнага матча за «кананіраў».

=== Міжнародныя выступы ===
Анры выступаў за зборныя Францыі розных узростаў з 1992 года. У 1996 годзе ён быў капітанам зборнай да 18 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-01-23/4_1/|title=Пас из-за границы. Франция. Монако|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|access-date=2010-09-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7oihvJ?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-01-23/4_1/|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якая выйграла тытул {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе, юнакі да 19 гадоў|чэмпіёна Еўропы|en|UEFA European Under-19 Championship}} ў сваёй узроставай катэгорыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec-u18-96.html|title=European U-18 Championship 1996|publisher=rsssf.com|date=23 студзеня 1997|access-date=2010-09-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7sQltO?url=http://www.rsssf.com/tablese/ec-u18-96.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кар’ера ў першай зборнай Францыі пачалася для Анры ў чэрвені 1997 года, калі яго годную гульню ў «Манака» заўважылі трэнеры [[Моладзевая зборная Францыі па футболе|моладзевай зборнай Францыі]] і заклікалі на матчы {{нп3|Чэмпіянат свету па футболе сярод моладзевых камандаў 1997|моладзевага чэмпіянату свету|en|1997 FIFA World Youth Championship}}, разам з будучымі аднаклубнікамі [[Вільям Галас|Вільямам Галасам]] і [[Давід Трэзегэ|Давідам Трэзегэ]]&lt;ref name=goal/&gt;. Праз чатыры месяцы футбаліста запрасіў у сваю каманду [[Эмэ Жаке]], галоўны трэнер [[Зборная Францыі па футболе|нацыянальнай зборнай]]. Дэбютны выступ на высокім міжнародным роўні адбыўся для нападніка ў дваццацігадовым узросце 11 кастрычніка 1997 года, у выйграным з лікам 2:1 матчы супраць {{нп3|Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|Паўднёвай Афрыкі|be-x-old|Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACommunityShield/NewsAndFeatures/Postings/2003/08|title=A striking comparison|publisher=[[Футбольная асацыяцыя Англіі|The Football Association]]|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611170445/http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACommunityShield/NewsAndFeatures/Postings/2003/08|archive-date=11 чэрвеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Жаке быў гэтак уражаны дзеяннямі маладога іграка, што вырашыў узяць яго на '''[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|чэмпіянат свету 1998 года]]'''. Анры заставаўся малавядомым футбалістам, але, нягледзячы на гэта, з трыма галамі яму атрымалася стаць лепшым бамбардзірам ад Францыі на гэтым турніры&lt;ref name=uni&gt;{{cite web|url=http://www.unicef.org/football/index_intro_33822.html|title=2006 FIFA World Cup — Thierry Henry, top scorer and role model|publisher=[[Дзіцячы фонд ААН|UNICEF]]|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226182153/http://www.unicef.org/football/index_intro_33822.html|archive-date=26 лютага 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Усе тры галы забіў на групавой стадыі, адзін у браму зборнай ПАР і два — [[Зборная Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскай Аравіі]]. Ён павінен быў з’явіцца і ў фінальным матчы супраць [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Stewart Coggin.|url=http://worldsoccer.about.com/od/players/ig/Henrygallery/Henry2.htm|title=World Cup Glory With France|publisher=[[About.com]]|access-date=2010-09-15|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7tIQR1?url=http://worldsoccer.about.com/od/players/ig/Henrygallery/Henry2.htm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, выйграным з лікам 3:0, але не зрабіў гэтага, бо з-за выдалення [[Марсель Дэсаі|Марселя Дэсаі]] замест атакі трэнеру давялося ўмацоўваць абарону. Па завяршэнні спаборніцтва ўсе ігракі зборнай, у тым ліку і Анры, былі ўзнагароджаны вышэйшым знакам адрознення Францыі, [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnTexteDeJorf?numjo=PREX9801916D|title=Décret du 24 juillet 1998 portant nomination à titre exceptionnel|publisher=Journal Officiel de la République Française|date=25 ліпеня 1998|access-date=2010-09-05|lang=fr}}&lt;/ref&gt;.

Наступным міжнародным турнірам для іграка аказаўся '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы 2000 года]]''', ён ізноў адзначыўся трыма мячамі і стаў лепшым бамбардзірам каманды, прытым адным з галоў зраўняў лік у паўфінальным матчы з [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугаліяй]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/euro/history/season=2000/round=1460/match=65183/index.html|title=France 2–1 Portugal|publisher=[[UEFA]]|date=28 чэрвеня 2000|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613011742/http://www.uefa.com/competitions/euro/history/season=2000/round=1460/match=65183/index.html|archive-date=13 чэрвеня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Францыя перавяла гульню ў авертайм і выйграла пасля дакладнага выканання пенальці [[Зінедзін Зідан|Зінедзінам Зіданам]]. Перамога ў фінальным матчы над [[Зборная Італіі па футболе|Італіяй]] таксама была здабыта ў дадатковы час — разам з галоўнай зборнай краіны па футболе Анры атрымаў другі медаль залатой вартасці&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/euro/history/season=2000/round=1461/match=65299/index.html|title=France 2–1 Italy|publisher=[[UEFA]]|date=2 ліпеня 2000|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104115356/http://www.uefa.com/competitions/euro/history/season=2000/round=1461/match=65299/index.html|archive-date=4 лістапада 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Падчас турніру футбаліст тройчы прызнаваўся іграком матча, у тым ліку і ў апошняй гульні з італьянцамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/players/12686/|title=Thierry Henry|publisher={{нп3|Sports Illustrated|Sports Illustrated|en|Sports Illustrated}}|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7uOopx?url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/players/12686/|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|Чэмпіянат свету 2002 года]]''' выйшаў для Францыі правальным — баронячы тытул чэмпіёна свету, каманда ва ўсіх трох матчах не здолела забіць ніводнага мяча і пакінула турнір ужо пасля групавой стадыі&lt;ref name=goal/&gt;. У матчы-адкрыцці французы з мінімальным лікам саступілі [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегалу]], у другой гульні разышліся нулявой нічыёй з [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваем]], прытым Анры за небяспечны падкат атрымаў чырвоную картку і змушаны быў прапусціць трэці матч з [[Зборная Даніі па футболе|Даніяй]], які скончыўся паражэннем з лікам 0:2&lt;ref name=jock/&gt;.

Праз год нападнік бараніў гонар краіны на матчах '''{{нп3|Кубак канфедэрацый 2003|Кубка канфедэрацый 2003|en|2003 FIFA Confederations Cup}}'''. Каб рэабілітавацца за нядаўні правал, Францыя павінна была перамагаць, і, нягледзячы на адсутнасць лідараў Зідана і [[Патрык Віейра|Патрыка Віейра]], яна гэта зрабіла, шмат у чым дзякуючы высілкам Анры, які ў пяці гульнях тройчы прызнаваўся іграком матчу. У дадатковы час фінальнай гульні ён забіў залаты гол у браму [[Зборная Камеруна па футболе|Камеруна]] і прынёс тым самым перамогу з лікам 1:0. Кампанія ''[[Adidas]]'' узнагародзіла нападніка «Залатым мячом» як выбітнага іграка турніру і «Залатой буцай» як лепшага бамбардзіра — у яго актыве былі чатыры мячы&lt;ref name=goal/&gt;.

На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|чэмпіянаце Еўропы 2004 года]]''' Анры ўзяў удзел ва ўсіх матчах нацыянальнай зборнай і адзначыўся двума галамі&lt;ref name=data/&gt;. На групавой стадыі Францыя адолела [[Зборная Англіі па футболе|Англію]], але ў чвэрцьфінале нечакана была выбіта [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыяй]] — матч скончыўся з лікам 0:1&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2004/3830575.stm|title=France 0–1 Greece|publisher=[[BBC Sport]]|date=25 чэрвеня 2004|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7uv6Tw?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3830575.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Падчас '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]]''' футбаліст гуляў адзінага форварда сваёй каманды, усяго ён забіў тры галы, у тым ліку пераможны гол пасля выкананага Зіданам свабоднага ўдару ў матчы супраць дзейных чэмпіёнаў бразільцаў&lt;ref name=goal/&gt;. Аднак у фінале Францыя па пенальці саступіла Італіі (5:3). Анры не прымаў удзелу ў серыі пасляматчавых удараў, бо пасля знясільваючага авертайма цягліцы яго ног звяло курчай&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jonathan Stevenson.|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm|title=Italy 1–1 France (aet)|publisher=[[BBC Sport]]|date=9 ліпеня 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7vl4lq?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нападнік быў у ліку дзесяці намінантаў на «Залаты мяч», што ўручаецца лепшаму іграку турніру, але ў выніку ўзнагароды ганараваўся Зідан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5154248.stm|title=Sent-off Zidane named best player|publisher=[[BBC Sport]]|date=10 ліпеня 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7wW9OW?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5154248.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Тым не менш у 2006 годзе Анры быў улучаны ў склад сімвалічнай зборнай свету ''World XI'', складзенай функцыянерамі [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый прафесійных футбалістаў|FIFPro]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/5414328.stm|title=Ronaldinho regains FifPro crown|publisher=[[BBC Sport]]|date=6 лістапада 2006|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7xFEGL?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/5414328.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 13 кастрычніка 2007 года ў матчы супраць [[Зборная Фарэрскіх астравоў па футболе|Фарэрскіх астравоў]] Анры забіў за зборную свой 41-ы гол, паўтарыўшы дасягненне [[Мішэль Плаціні|Мішэля Плаціні]], лепшага бамбардзіра Францыі ўсіх часоў&lt;ref name=plat /&gt;. Праз чатыры дні на стадыёне {{нп3|Бажуар|«Бажуар»|en|Stade de la Beaujoire}} ён зрабіў дубль у матчы з [[Зборная Літвы па футболе|Літвой]], усталяваўшы тым самым новы рэкорд нацыянальнай каманды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=197454&amp;cc=4716|title=France 2–0 Lithuania: Henry smashes Platini record|publisher=ESPN Soccernet|date=17 кастрычніка 2007|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7xy2EU?url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=197454|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 чэрвеня 2008 года Францыя правяла сустрэчу з [[Зборная Калумбіі па футболе|Калумбіяй]], і для Анры гэта быў соты матч у складзе зборнай, ён стаў шостым футбалістам, які дабраўся да гэтай адзнакі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/france/7434764.stm|title=Henry reaches 100-cap milestone|publisher=[[BBC Sport]]|date=3 чэрвеня 2008|access-date=2010-09-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7yURg2?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2008/france/7434764.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянаце Еўропы 2008 года]]''' французы трапілі ў адну групу з Італіяй, [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрдандамі]] і [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніяй]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=232276&amp;cc=4716|title=France 0–2 Italy: World champs dispose of French|publisher=ESPN Soccernet|date=17 чэрвеня 2008|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7zHV0z?url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=232276|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анры прапусціў першы матч, а адзіны гол забіў у прайграным з лікам 1:4 супрацьстаянні з Нідэрландамі. Францыя зноў не прайшла ў плэй-оф&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/euro2008/team?id=478&amp;cc=4716|title=France Team Page|publisher=ESPN Soccernet|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p7zoW9u?url=http://soccernet.espn.go.com/euro2008/team?id=478|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

32-гадовы нападнік не быў заяўлены ў стартавы склад першай сустрэчы '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010 года]]''' і выйшаў на замену толькі пад канец матчу, а другую гульню цалкам правёў на лаўцы запасных — на тое час у Анры не быў дастатковай гульнявой практыкі ў «Барселоне», таму {{нп3|Раймон Даменек|Раймон Даменек|ru|Доменек, Раймон}} прыбраў яго з асноўнага складу зборнай і пазбавіў капітанскай павязкі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ломакин С.|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/390726|загаловак=Тьерри Анри: В пребывании на скамейке есть свои плюсы|год=9 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Советский спорт]]}}&lt;/ref&gt;. Сам ігрок пазней адгукнуўся пра гэтае рашэнне з дакорам: ''«Колькі гадоў правёў у камандзе — мяне дзеці звалі старэйшым братам. Але з нядаўніх пор трэнер даў зразумець, што футбаліст Цьеры Анры больш не з’яўляецца для яго аўтарытэтам. Ён мяне засунуў. Робіцца цяжка на душы, калі адчуваеш, што стаўленне трэнера перадаецца многім астатнім»''&lt;ref name=&quot;предатель&quot;&gt;{{артыкул|нумар=94-М (18149)|спасылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/394374|загаловак=Нападающий сборной Франции Тьерри Анри: Хочу обратиться к предателю…|год=28 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Советский спорт]]}}&lt;/ref&gt;. У тых матчах Францыя разышлася нічыёй з Уругваем і прайграла 0:2 [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіцы]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Николай Коротаев.|спасылка=http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6160|загаловак=Уругвай — Франция — 0:0 / Может, лучше бы вышла Ирландия?|год=12 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100819112701/http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6160|archive-date=19 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;. Каманда была дэмаралізавана выгнаннем [[Нікаля Анелька]], атмасфера паміж ігракамі і трэнерам была напружанай, дайшло да таго, што капітан [[Патрыс Эўра]], заручыўшыся падтрымкай іншых ветэранаў, заклікаў футбалістаў байкатаваць трэніроўку&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Александр Просветов.|спасылка=http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6316|загаловак=Сборная Франции: ни дня без скандала|год=21 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725162613/http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6316|archive-date=25 ліпеня 2010}}&lt;/ref&gt;. Анры каментаваў гэта наступным чынам:
{{цытата|Аўтобус са зборнай пад'ехаў да поля. Я сказаў, што кожны вольны рабіць, што захоча, але мы, ветэраны, на вуліцу не выйдзем. Дзеці — усё да адзінага — падтрымалі нас. Згоды, паўтаруся, да апошняга моманту не было, але аб'яднанне адбылося. Аглядаючыся назад, разумею: мы здзейснілі памылку. Мы паступілі як хуліганы&lt;ref name=&quot;предатель&quot;/&gt;.}}

У трэцім матчы супраць гаспадароў турніру зборнай ПАР Анры, атрымаўшы капітанскую павязку, выйшаў на замену толькі ў сярэдзіне другога тайма. Выратаваць правалены матч не атрымалася, і Францыя пацярпела паражэнне з лікам 1:2, у выніку чаго набрала ў групе ўсяго толькі адно ачко і засталася на апошнім месцы. Адразу пасля гэтага ігрок абвясціў пра завяршэнне кар’еры ў зборнай, усяго за «трохкаляровых» ён правёў 123 матчы і забіў 51 гол&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2010-07-15/374597|загаловак=Тьерри Анри завершил карьеру в сборной|год=15 ліпеня 2010|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-date=28 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528050527/http://news.sport-express.ru/2010-07-15/374597/}}&lt;/ref&gt;.

==== Гульня рукой у матчы Францыя — Ірландыя ====
18 лістапада 2009 года ў дадатковы час стыкавога матча за выхад на [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянат свету 2010]] супраць зборнай [[Зборная Ірландыі па футболе|Ірландыі]] на 103-й хвіліне Анры падыграў сабе рукой у штрафной пляцоўцы гасцей і зрабіў перадачу Вільяму Галасу, які забіў мяч, які ў выніку вывеў каманду Францыі ў фінальную стадыю турніру&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://football.kulichki.net/world/2010/kva/7.htm|date=18 лістапада 2009|title=Париж. Франция — Ирландия. Отчёт о матче|access-date=2010-09-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67p80lrVR?url=http://football.kulichki.net/world/2010/kva/7.htm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Падчас матчу футбаліст не прызнаўся суддзі ў зробленым, хоць парушэнне было яўным, і цешыўся разам з усёй камандай, што паслужыла нагодай для бурнага абмеркавання і крытыкі ў многіх сродках масавай інфармацыі, а таксама з боку розных футбалістаў і трэнераў, як за мяжой, так і ў Францыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73032|title=Каннаваро осудил поведение Анри|date=19 лістапада 2009|access-date=2010-09-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67p82Mt7I?url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73032|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2009-11-19/331849|загаловак=Ричард Данн убеждён: ирландцев засудили|год=19 лістапада 2009|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-date=22 лістапада 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091122070006/http://news.sport-express.ru/2009-11-19/331849}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Анры ўсё ж прызнаў сваё парушэнне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Николай Коротаев.|спасылка=http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6104|загаловак=Группа А: ЮАР, Мексика, Уругвай, Франция|год=9 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612104835/http://football.sport-express.ru/world/2010/reviews/6104|archive-date=12 чэрвеня 2010}}&lt;/ref&gt; і нават далучыўся да просьбаў Федэрацыі футбола Ірландыі перайграць матч&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73101|title=Анри высказался за переигровку игры с Ирландией|date=20 лістапада 2009|access-date=2010-09-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67p83mHmc?url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73101|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Адзін з лідараў ірландцаў, [[Дэм’ен Даф]], з аднаго боку абурыўся судзейскім рашэннем у тым эпізодзе, а з іншага заявіў, што калі б ён у такой сітуацыі апынуўся на месцы Анры, найхутчэй, паступіў бы дакладна гэтак жа: ''«Не варта вінаваціць Анры. Ён усё зрабіў правільна для сваёй зборнай»''&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2009-11-20/332027|загаловак=Решение ФИФА возмутило Даффа|год=20 лістапада 2009|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-date=23 лістапада 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123062852/http://news.sport-express.ru/2009-11-20/332027}}&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт Францыі [[Нікаля Сарказі]] прынёс прабачэнні прэм’ер-міністру Ірландыі {{нп3|Браян Коўэн|Браяну Коўэну|en|Brian Cowen}} за тое, якім чынам французская нацыянальная каманда прабілася ў фінальную частку чэмпіянату свету 2010&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2009-11-20/331995|загаловак=Саркози извинился перед ирландским премьер-министром за игру сборной Франции|год=20 лістапада 2009|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-date=23 лістапада 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123070747/http://news.sport-express.ru/2009-11-20/331995}}&lt;/ref&gt;. Трэнер [[Арсен Венгер]], якія доўгія гады працаваў з Анры ў «Манака» і «Арсенале», выказаў шкадаванне аб тым, што зборная Францыі такім чынам прайшла на мундыяль, але ў той жа час пашкадаваў нападніка, на якога неабгрунтавана абрынуўся шквал крытыкі, паколькі насамрэч ва ўсім вінаваты суддзя, і Анры не абавязаны быў казаць пра сваю гульню рукой рэферы. Венгер заявіў, што ведае Анры як сапраўднага джэнтльмена&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73211|title=Арсен Венгер: «Мне жаль Анри»|date=21 лістапада 2009|access-date=2010-09-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8587SW?url=http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?73211|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2010 года ФІФА разглядала пытанне пра адхіленне Анры ад некалькіх матчаў чэмпіянату свету, але ў выніку прыйшла да высновы, што ніякіх законных падстаў у дыскваліфікацыі няма — у адпаведнасці з рэгламентуючымі дакументамі федэрацыі гульня рукой не лічыцца сур’ёзнай правінай, а таму дадзены прэцэдэнт не трапляе пад дысцыплінарны кодэкс&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://news.sport-express.ru/2010-01-18/340581|загаловак=В ФИФА не нашли оснований для дисквалификации Анри|год=18 студзеня 2010|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|archive-date=18 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618012100/http://news.sport-express.ru/2010-01-18/340581/}}&lt;/ref&gt;.

Характэрна, што падчас фінальнай часткі турніру, у першым матчы супраць Уругвая Анры выкрыў у гульні рукой уругвайскага абаронцу і патрабаваў у суддзі прызначэння 11-мятровага ўдару. Арбітр не прызначыў пенальці, і паўтор моманту паказаў адсутнасць якога-небудзь парушэння з процілеглага боку. Пасля гэтага інцыдэнту сродкі масавай інфармацыі зноў абрынуліся на футбаліста з крытыкай, узгадваючы яму нядаўні інцыдэнт з Ірландыяй&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Локалов А., Бодров А.|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/391151|загаловак=Анри аукнулась Ирландия. Форвард сборной Франции просил назначить пенальти за игру рукой в штрафной уругвайцев|год=12 чэрвеня 2010|выдавецтва=[[Советский спорт]]}}&lt;/ref&gt;.

=== Пасля завяршэння кар’еры ===
У снежні 2014 года Анры завяршыў кар’еру іграка і стаў футбольным экспертам на англійскім канале {{нп3|Sky Sports|«Sky Sports»|en|Sky Sports}}&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-2012895-anri-zavershil-kareru-igroka-i-stal-jekspertom-sky-sports.html Анри завершил карьеру игрока и стал экспертом Sky Sports]&lt;/ref&gt; і пачаў навучэнне для атрымання трэнерскай ліцэнзіі УЕФА катэгорый А і В. У лютым 2015 года «Арсенал» прапанаваў Анры пасаду трэнера адной з юнацкіх каманд&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/1027327527.html «Арсенал» предложил Анри должность тренера одной из юношеских команд]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2016 года ўвайшоў у трэнерскі штаб [[Зборная Бельгіі па футболе|нацыянальнай зборнай Бельгіі]], дзе стаў дапамагаць [[Раберта Марцінес]]у&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1043365586.html Тьерри Анри вошел в тренерский штаб сборной Бельгии]&lt;/ref&gt;. У якасці асістэнта галоўнага трэнера прымаў удзел у [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянаце свету 2018]], на якім бельгійцы занялі трэцяе месца.

У кастрычніку 2018 года быў прызначаны галоўным трэнерам [[ФК Манака|«Манака»]]&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1067821515.html Анри возглавил «Монако»]&lt;/ref&gt;. Пад яго кіраўніцтвам «Манака» згуляў агулам 20 матчаў, сярод якіх 4 перамогі, 5 нічыіх і 11 паражэнняў. За гэты час клуб выбыў з Лігі чэмпіёнаў і Кубка Францыі, аднак выйшаў у паўфінал Кубка лігі; у Лізе 1 каманда знаходзілася ў зоне вылету на 19 радку з 20. 24 студзеня 2019 года з-за канфлікту з шэрагам іграком Анры быў адхілены ад кіраўніцтва камандай, а на наступны дзень звольнены&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1070954892.html «Монако» вернул Жардима спустя 3 месяца после отставки. Анри уволен]&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2019 года стаў галоўным трэнерам клуба паўночнаамерыканскай MLS [[ФК Манрэаль Імпэкт|«Манрэаль Імпэкт»]]&lt;ref&gt;[http://football.by/news/133617.html Тьерри Анри стал главным тренером «Монреаль Импакт»]&lt;/ref&gt;. Пакінуў пасаду па сямейных абставінах у лютым 2021 года&lt;ref&gt;[https://football.by/news/149064.html Тьерри Анри покинул пост главного тренера «Монреаля»]&lt;/ref&gt;. У маі 2021 года зноў далучыўся да трэнерскага штабу [[Зборная Бельгіі па футболе|нацыянальнай зборнай Бельгіі]], разам са зборнай прымаў удзел у [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|чэмпіянаце Еўропы 2020]].

== Стыль гульні ==

[[Файл:Van Persie free kick.jpg|220px|thumb|Анры ўдзельнічае ў выкананні штрафнога ўдара ў матчы супраць [[ФК Эвертан|«Эвертана»]].]]

У дзяцінстве Анры выступаў вылучна ў ролі [[Нападнік (футбол)|нападніка]], але ў «Манака» і «Ювентусе» яго часцей выпускалі на пазіцыю [[Паўабаронца (футбол)|крайняга паўабаронцы]]&lt;ref name=tea/&gt;. Пасля далучэння ў 1999 годзе да «Арсенала» Арсен Венгер вярнуў яго ў звыклае амплуа, большую частку часу футбаліст знаходзіўся ў атацы, гуляў у пары з дасведчаным галандцам [[Дэніс Бергкамп|Дэнісам Бергкампам]]&lt;ref name=henryadapt/&gt;. Падчас сезону 2004/2005 Венгер змяніў тактычную пабудову каманды на {{нп3|Тактычныя пабудовы ў футболе|4-5-1|en|Formation (association football)}}&lt;ref name=fourfiveone&gt;{{cite web|author=Chris Hatherall.|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20061030/ai_n16811135|title=Henry defends Arsenal's pursuit of beautiful game|publisher=[[The Independent]]|date=30 кастрычніка 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329123313/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20061030/ai_n16811135|archive-date=29 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, што зрабіла Анры галоўным і аднаасобным страйкерам кананіраў — у гэтай ролі ён правёў мноства матчаў і не раз станавіўся лепшым бамбардзірам чэмпіянату&lt;ref name=henryadapt/&gt;. Ігрок стаў асноўнай ударнай сілай «Арсенала» і за прыгожыя, тэатралізаваныя галы адразу ж палюбіўся заўзятарам. Трэнер ахарактарызаваў свайго суайчынніка наступным чынам: «Ён можа атрымаць мяч у цэнтры поля і забіць такі гол, які не змог бы правесці ніводны іншы футбаліст у свеце»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Richard Clarke.|url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=477251&amp;cpid=703&amp;title=Wenger+-+Don%26rsquo;t+compare+Eduardo+to+Henry|title=Wenger — Don’t compare Eduardo to Henry|publisher=arsenal.com|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329123314/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&amp;article=477251&amp;cpid=703&amp;title=Wenger+-+Don%26rsquo;t+compare+Eduardo+to+Henry|archive-date=29 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Спецыялісты злучаюць поспехі Анры з уменнем спакойна абыгрываць сапернікаў адзін-у-адзін&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Claudio Reyna, Mike Woitalla.|загаловак=More Than Goals: The Journey from Backyard Games to World Cup Competition|год=2004|старонкі=122|выдавецтва=Human Kinetics|isbn=0-736-05-17-16}}&lt;/ref&gt; — у сукупнасці з яго высокай скорасцю гэта часта прыводзіць да таго, што нападнік апынаецца за спінамі абаронцаў, адкуль без перашкод наносіць удар па непрыкрытай браме&lt;ref name=tea/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Alan Hansen.|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4802114.stm|title=Alan Hansen's column|publisher=[[BBC Sport]]|date=13 сакавіка 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p86UxX6?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4802114.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З’яўляючыся ўніверсалам, адначасова форвардам і левым вінгерам, футбаліст увесь час накіраваны на гол&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Jacob Daniel.|загаловак=The Complete Guide to Coaching Soccer Systems and Tactics|год=2003|выдавецтва=Reedswain|старонкі=190|isbn=1-591-64-06-87}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=wing&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1905000/1905088.stm|title=Papin: attack at the double|publisher=[[BBC Sport]]|date=12 красавіка 2002|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p87Gtii?url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1905000/1905088.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, але, нягледзячы на гэта, ніколі не скнарнічае і з задавальненнем забяспечвае пасамі партнёраў, якія далучаюцца да атакі. Так, за тры сезоны 2002/2003 — 2004/2005 ён выканаў 50 галявых перадач&lt;ref name=recordbreaker/&gt;. Анры рэгулярна рабіў падманны манеўр на грані становішча{{нп3|Становішча «Па-за гульнёй»|«па-за гульнёй»|be-x-old|Становішча «Па-за гульнёй» (футбол)}}, спачатку забягае далёка за лінію абароны, чым змушае сапернікаў наладзіцца на выкананне штучнага афсайду, а потым рэзка вяртаецца назад і па правілах прымае мяч, пакідаючы абаронцаў процілеглага боку па-за эпізодам&lt;ref name=GoalHenry&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en/articolo.aspx?contenutoid=877199|title=English Debate: Can Arsenal Lift Major Silverware This Campaign?|publisher=goal.com|date=22 верасня 2008|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924152610/http://www.goal.com/en/articolo.aspx?contenutoid=877199|archive-date=24 верасня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У «Арсенале» француз звычайна выконваў усе стандарты, як [[пенальці]], так і {{нп3|Штрафны і свабодны ўдары (футбол)|штрафныя ўдары|be-x-old|Штрафны і вольны ўдары (футбол)}} — многія са сваіх мячоў ён забіў менавіта ў выніку такіх розыгрышаў&lt;ref name=splife&gt;{{cite web|url=http://www.sportinglife.com/football/premiership/arsenal/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/03/08/28/SOCCER_Arsenal_Nightlead.html|title=Henry ready to get ugly|publisher=sportinglife.com|date=28 жніўня 2003|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p88zUbJ?url=http://www.sportinglife.com/football/premiership/arsenal/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer%2F03%2F08%2F28%2FSOCCER_Arsenal_Nightlead.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднолькава добра валодае абедзвюма нагамі, але пры стандартах аддаваў перавагу правай. Гульнёй на «другім паверсе» не славіўся, хоць часам забіваў галы і галавой&lt;ref name=GoalHenry/&gt;.

== Узнагароды і дасягненні ==

За сваю спартыўную кар’еру Анры атрымаў мноства ўзнагарод і званняў, неаднаразова ўсталёўваў рэкорды. У 2003 і 2004 гадах намінаваўся на [[Ігрок года ФІФА|іграка года ФІФА]], але ў абодвух выпадках заняў другое месца&lt;ref name=fp/&gt;, у гэтых жа сезонах прызнаваўся [[Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|лепшым іграком паводле версіі ПФА]]&lt;ref name=giveme/&gt;. На дадзены момант нападнік застаецца адзіным футбалістам, тройчы ўзнагароджаным [[Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|прэміяй Асацыяцыі футбольных журналістаў]] (2003, 2004, 2006), а таксама адзіным іграком, якому атрымалася заваяваць гэту ўзнагароду два разы запар&lt;ref name=kk/&gt;. Паводле вынікаў галасавання 2003 года Анры быў улучаны ў сімвалічную зборную легіянераў дзесяцігоддзя Прэм’ер-лігі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&amp;nextPage=enPlayerProfile&amp;playerId=22698|title=Thierry Henry|publisher=[[Англійская Прэм’ер-ліга]]|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511072108/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&amp;nextPage=enPlayerProfile&amp;playerId=22698|archive-date=11 мая 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, у 2004 годзе легендарны бразілец [[Пеле]] адабраў яго ў [[ФІФА 100|спіс 125 найвялікшых футбалістаў усіх часоў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3533833.stm|title=Fifa names greatest list|publisher=[[BBC Sport]]|date=4 сакавіка 2004|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p89r1rk?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533833.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У 2004 і 2005 гадах французскі спартсмен ганараваўся еўрапейскай «[[Залатая буца|Залатой буцы]]», прытым ніводнаму іншаму футбалісту не атрымоўвалася атрымаць яе двойчы запар&lt;ref name=gill&gt;{{cite web|url=http://www.pg.com/news/gillette_champions.jhtml|title=Tiger Woods, Roger Federer and Thierry Henry Are Introduced As the Faces of the New Gillette Champions Program|publisher={{нп3|Procter and Gamble|Procter and Gamble|ru|Procter and Gamble}}|date=4 лютага 2007|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8AYdTd?url=http://news.pg.com/|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэкордную колькасць разоў Анры ставаў лепшым бамбардзірам англійскай Прэм’ер-лігі — чатырохразова (2002, 2004, 2005, 2006)&lt;ref name=goal/&gt;. У перыяд з 2002 года па 2006-ы нападнік у кожным з пяці сезонаў забіваў больш 20 галоў — для Англіі ўнікальнае дасягненне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/sport/columns/200604/s1623218.htm|title=Thierry Henry: The wizard of Highbury|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=25 красавіка 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8B2puT?url=http://www.abc.net.au/sport/columns/200604/s1623218.htm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У наш час Анры займае трэцяе месца ў споры лепшых галеадораў лігі, саступаючы такім ветэранам як [[Алан Шырэр]] і [[Эндзі Коўл]]. У лістападзе 2007 года Асацыяцыяй футбольных статыстыкаў быў памешчаны на 33-ю пазіцыю ў спісе найвялікшых ігракоў усіх часоў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dominic Raynor.|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=479862&amp;root=england&amp;cc=4716&amp;lpos=spotlight&amp;lid=tab2pos1|title=Your Verdict: 100 greatest ever footballers|publisher=ESPN Soccernet|date=7 лістапада 2007|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8BljL5?url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=479862|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У адпаведнасці з галасаваннем 2008 гады, заўзятары «Арсенала» назвалі француза лепшым іграком за ўсю гісторыю існавання клуба, па папулярнасці сярод фанатаў ён абыйшоў нават [[Дэніс Бергкамп|Дэніса Бергкампа]] і {{нп3|Тоні Адамс|Тоні Адамса|en|Tony Adams}}&lt;ref name=ArsenalGreatest/&gt;. Апроч таго, у афіцыйнай справаздачы лігі за 2008 год, які складаўся на глебе апытання заўзятараў, футбаліст быў прызнаны самым любімым іграком Прэм’ер-лігі ўсіх часоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Oliver Brown.|спасылка=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/leagues/premierleague/3703986/Cristiano-Ronaldo-pipped-by-Fernando-Torres-in-Premier-League-popularity-stakes.html|загаловак=Cristiano Ronaldo pipped by Fernando Torres in Premier League popularity stakes|выдавецтва=[[The Daily Telegraph]]|год=11 снежня 2008|мова=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209091852/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/leagues/premierleague/3703986/Cristiano-Ronaldo-pipped-by-Fernando-Torres-in-Premier-League-popularity-stakes.html|archive-date=9 лютага 2009}}&lt;/ref&gt;. Многія эксперты, трэнеры і футбалісты, адзначаючы заслугі форварда, не раз звалі Цьеры Анры адным з лепшых футбалістаў свету&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=David Lacey.|спасылка=http://football.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,4284,1032224,00.html|загаловак=The best player in the world is wearing Arsenal's colours|выдавецтва=[[The Guardian]]|год=30 жніўня|мова=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Sean Ingle.|спасылка=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1817262,00.html|загаловак=First half good, second half not bad either |выдавецтва=[[The Guardian]]|год=11 ліпеня 2006|мова=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200511/07/eng20051107_219446.html|title=Wenger: Henry is the world's greatest|publisher=[[China Daily]]|date=7 лістапада 2005|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011215200/http://english.people.com.cn/200511/07/eng20051107_219446.html|archive-date=11 кастрычніка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Игорь Рабинер.|спасылка=http://football.sport-express.ru/reviews/7315|загаловак=Тео Уолкотт: «Будь я на месте Анри — может, и сознался бы»|выдавецтва=[[Спорт-Экспресс]]|год=14 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817175711/http://football.sport-express.ru/reviews/7315|archive-date=17 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;.

9 снежня 2011 года ў гонар 125-годдзя «Арсенала» паблізу стадыёна [[Эмірэйтс (стадыён)|«Эмірэйтс»]] была ўсталявана статуя Цьеры Анры. Статуя адліта з бронзы і мае ўзрост у паўтара раза больш легенды. На статую выдаткавана 625 гадзін, а яе вага складае каля 200 кілаграм. Такая праца была прароблена для таго, каб адбіць усю велічыню і маштаб юбілею клуба. Таксама статуі былі выраблены ў гонар былога абаронцы і капітана «кананіраў» Тоні Адамса і легендарнага трэнера «Арсенала» {{нп3|Герберт Чэпмен|Герберта Чэпмена|ru|Чепмен, Герберт}}&lt;ref name=statue1&gt;{{cite web|url=http://fc-arsenal.by/arsenal-statues-henry.html|title=Статуя трёх легенд. Тьерри Анри|publisher=fc-arsenal.by|date=10 декабря 2011|access-date=2011-12-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8EUd7t?url=http://fc-arsenal.by/arsenal-statues-henry.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
{| width=100%
|-

=== Камандныя дасягненні ===

; {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Манака|Манака]]
* [[Ліга 1|Чэмпіён Францыі]]: {{нп3|Ліга 1 у сезоне 1996/1997|1996/97|ru|Чемпионат Франции по футболу 1996/1997}}
* Уладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]: 1997

; {{Сцяг|Італія}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
* Пераможца [[Кубак Інтэртота|Кубка Інтэртота]]: {{нп3|Кубак Інтэртота 1999|1999|ru|Кубок Интертото 1999}}

; {{Сцяг|Англія}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]
* [[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]] ('''2'''): {{нп3|Англійская Прэм'ер-ліга 2001/2002|2001/2002|ru|Чемпионат Англии по футболу 2001/2002}}, {{нп3|Англійская Прэм'ер-ліга 2003/2004|2003/2004|ru|Чемпионат Англии по футболу 2001/2002}}
* Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] ('''3'''): {{нп3|Фінал Кубка Англіі па футболе 2002|2001/2002|en|2002 FA Cup Final}}, {{нп3|Фінал Кубка Англіі па футболе 2003|2002/2003|en|2003 FA Cup Final}}, {{нп3|Кубак Англіі па футболе 2004/2005|2004/2005|en|2005 FA Cup Final}}
* Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]] ('''2'''): {{нп3|Суперкубак Англіі па футболе 2002|2002|en|2002 FA Community Shield}}, {{нп3|Суперкубак Англіі па футболе 2004|2004|en|2004 FA Community Shield}}
* Фіналіст [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: {{нп3|Фінал Кубка Англіі па футболе 2001|2000/2001|en|2001 FA Cup Final}}
* Фіналіст [[Ліга Еўропы УЕФА|Кубка УЕФА]]: {{нп3|Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000|ru|Кубок УЕФА 1999/2000}}
* Фіналіст [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: {{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2005/2006|2005/2006|en|2005–06 UEFA Champions League}}

; {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Барселона|Барселона]]
* [[Ла Ліга|Чэмпіён Іспаніі]] ('''2'''): {{нп3|Ла Ліга 2008/2009|2008/2009|ru|Чемпионат Испании по футболу 2008/2009}}, {{нп3|Ла Ліга 2009/2010|2009/2010|ru|Чемпионат Испании по футболу 2009/2010}}
* Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: {{нп3|Кубак Іспаніі па футболе 2008/2009|2008/2009|ru|Кубок Испании по футболу 2008/2009}}
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: {{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/2009|be-x-old|Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2008—2009 гадоў}}
* Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: {{нп3|Суперкубак Іспаніі па футболе 2009|2009|es|Supercopa de España de Fútbol 2009}}
* Уладальнік [[Суперкубак Еўропы па футболе|Суперкубка УЕФА]]: {{нп3|Суперкубак УЕФА 2009|2009|en|2009 UEFA Super Cup}}
* Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|Клубнага чэмпіянату свету]]: {{нп3|Клубны чэмпіянат свету па футболе 2009|2009|en|2009 FIFA Club World Cup}}

; {{Сцяг|ЗША}} [[ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|Нью-Ёрк Рэд Булз]]
* Пераможца Усходняй канферэнцыя [[MLS]] ('''2'''): {{нп3|MLS 2010|2010|ru|MLS 2010}}, {{нп3|MLS 2013|2013|ru|MLS 2013}}
* Уладальнік {{нп3|S Supporters' Shield|MLS Supporters' Shield|en|Supporters' Shield}}: 2013

; {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Зборная Францыі]]
* [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]] [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]]
* [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]]
* Уладальнік [[Кубак канфедэрацый|Кубка канфедэрацый]]: [[Кубак канфедэрацый 2003|2003]]
* [[Чэмпіянат свету па футболе|Віцэ-чэмпіён свету]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]]
* [[Чэмпіянат Еўропы па футболе, юнакі да 19 гадоў|Чэмпіён Еўропы сярод юнакоў да 19 гадоў]]: 1996

=== Асабістыя дасягненні ===
* Лепшы бамбардзір зборнай Францыі на [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|ЧС 1998]]: 3 гола
* Трапіў у сімвалічную зборную [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС 2006]] паводле версіі [[ФІФА]]
* Лепшы бамбардзір зборнай Францыі на ЧС 2006: 3 гола
* Трапіў у сімвалічную зборную [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|ЧЕ 2000]] паводле версіі [[УЕФА]]
* Лепшы бамбардзір зборнай Францыі на ЧЭ-2000: 3 гола
* Лепшы малады футбаліст Францыі: 1997
* Лепшы футбаліст Францыі ('''5'''): 2000, 2003, 2004, 2005, 2006
* Уладальнік [[Залатая буца|«Залатой буцы»]] ('''2'''): 2004, 2005
* [[Залата буца|Лепшы бамбардзір англійскай Прэм’ер-лігі]] ('''4'''): 2002, 2004, 2005, 2006
* [[Ігрок сезона англійскай Прэм'ер-лігі]] ('''2'''): 2003/2004, 2005/2006
* Ігрок года ў Англіі паводле версіі заўзятараў [[Ігрок года паводле версіі заўзятараў ПФА|ПФА]] ('''2'''): 2003, 2004
* Ігрок года ў Англіі паводле версіі футбалістаў [[Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|ПФА]] ('''2'''): 2003, 2004
* Ігрок года ў Англіі паводле версіі [[Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|АФЖ]] ('''3'''): 2003, 2004, 2006
* {{нп3|Футбаліст года ў Еўропе (Onze d'Or)|Футбаліст года ў Еўропе (Onze d'Or)|ru|Футболист года в Европе (Onze d'Or)}} ('''2'''): 2003, 2006
* Лепшы бамбардзір Кубка канфедэрацый ФІФА: 2003
* Лепшы футбаліст Кубка канфедэрацый ФІФА: 2003
* Лепшы бамбардзір у гісторыі лонданскага «Арсенала»: 228 галоў
* Лепшы бамбардзір у гісторыі зборнай Францыі: 51 гол
* Нападнік года паводле версіі [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый прафесійных футбалістаў|FIFPro]]: 2006
* Уладальнік прыза {{нп3|Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|IFFHS|ru|Международная федерация футбольной истории и статистики}} лепшаму бамбардзіру свету ў міжнародных матчах: 2003&lt;ref&gt;[http://www.iffhs.de/former-results/ IFFHS — The World’s best top goal scorer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208174738/http://iffhs.de/former-results/ |date=8 снежня 2016 }}&lt;/ref&gt;
* Другі ігрок свету паводле версіі [[Ігрок года ФІФА|ФІФА]] ('''2'''): 2003, 2004
* Другі ігрок Еўропы паводле версіі [[Залаты мяч|France Football]]: 2003
* Трэці ігрок Еўропы паводле версіі [[Залаты мяч|France Football]]: 2006
* Трэці бамбардзір за ўсю гісторыю англійскай Прэм’ер-лігі: 176 галоў
* Шосты бамбардзір за ўсю гісторыю еўракубкаў: 59 галоў
* Прызнаны лепшым іграком у [[MLS]] паводле версіі ESPN: 2013
* Кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэны Ганаровага легіёна]] за перамогу на ЧС 1998
* Уваходзіць у спіс [[ФІФА 100]]
* Уваходзіць у склад сімвалічнай зборнай XXI стагоддзя паводле версіі УЕФА
|}

== Асабістае жыццё ==

5 ліпеня 2003 года Анры жаніўся з англійскай топ-мадэллю Ніколь Мэры (сапраўднае імя Клэр) — цырымонія прайшла ў замку Хайклер, 27 мая 2005 года ў іх нарадзілася дачка Тыа&lt;ref name=div&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30100-1275335,00.html|title=Thierry Va Va Vooms Away From Wife|publisher={{нп3|Sky News|Sky News|en|Sky News}}|date=16 іпеня 2007|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8HKXMA?url=http://news.sky.com/sky-news/app/errorpages/error.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нараджэнню дзіцяці футбаліст прысвяціў гол у матчы супраць [[ФК Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасл Юнайтэд»]], адправіўшы мяч у сетку брамы, ён склаў пальцы рук у выглядзе літары «Т» і пацалаваў іх&lt;ref name=fq&gt;{{cite web|url=http://www.fqmagazine.co.uk/Thierry_Henry_article.aspx|title=Famous Fathers: Thierry Henry|publisher=FQ magazine|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102748/http://www.fqmagazine.co.uk/Thierry_Henry_article.aspx|archive-date=29 верасня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гуляючы за «Арсенал», спартсмен набыў вялікі дом у [[Хампстэд]]зе, прэстыжным раёне ў паўночным прыгарадзе Лондана, і жыў там разам з сям’ёй на працягу некалькіх гадоў&lt;ref name=tea/&gt;. У верасні 2007 года, пасля пераходу ў «Барселону», было абвешчана пра развод Анры&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/6976323.stm|title=Henry's wife is granted divorce|publisher=[[BBC News]]|date=3 верасня 2007|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8HyaEz?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/6976323.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, судовыя цяжбы доўжыліся больш года, і ў выніку, паводле ўмоў шлюбнага дагавора, Анры давялося аддаць жонцы 10 млн фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/wagshire/3565779/Thierry-Henry-pays-wife-8m-divorce-settlement.html|title=Thierry Henry pays wife £8m divorce settlement|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=5 верасня 2008|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8JhWy9?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/wags/3565779/Thierry-Henry-pays-wife-8m-divorce-settlement.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З кастрычніка 2008 года ён сустракаецца з баснійскай мадэллю Андрэа Раячыч&lt;ref&gt;{{cite web|author=Claire Murphy.|url=http://www.herald.ie/entertainment/around-town/who-has-thierry-got-his-hands-on-now-2006510.html|title=Who has Thierry got his hands on now?|publisher=herald.ie|date=9 студзеня 2010|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8KT020?url=http://www.herald.ie/entertainment/around-town/who-has-thierry-got-his-hands-on-now-2006510.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пара плануе справіць вяселле&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pinkfootball.ru/lichnaya-zhizn/terri-anri-i-andrea-rayachich-zadumivaiutsya-o-svadbe|title=Тьерри Анри и Андреа Райачич задумываются о свадьбе|publisher=Pinkfootball.ru|date=28 студзеня 2012|access-date=2011-01-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8M2zgg?url=http://pinkfootball.ru/lichnaya-zhizn/terri-anri-i-andrea-rayachich-zadumivaiutsya-o-svadbe|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Футбаліст, апроч таго, з’яўляецца зацятым прыхільнікам [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]], ён часта прысутнічае на матчах са сваім сябрам {{нп3|Тоні Паркер|Тоні Паркерам|en|Tony Parker}}. У інтэрв’ю Анры адзначаў, што ў дачыненні скорасці і рызыкі баскетбол вельмі падобны футболу&lt;ref name=2001nba&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/features/henry_interview_010619.html|title=The Dish: Thierry Henry|publisher=nba.com|date=чэрвень 2001|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8NVdKE?url=http://www.nba.com/features/henry_interview_010619.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён некалькі разоў прыязджаў на фіналы НБА, у прыватнасці падтрымваў сваю любую каманду [[Сан-Антоніа Спёрс|«Сан-Антоніа Спёрс»]] у фінале 2007 года&lt;ref name=2007spurs&gt;{{cite web|url=http://deadspin.com/sports/nba-finals/your-gripping-nba-champions-269132.php|title=Your Gripping NBA Champions|publisher=deadspin.com|date=15 чэрвеня 2007|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8O8qzU?url=http://deadspin.com/269132/your-gripping-nba-champions?tag=sportsnbafinals|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, у апошняй гульні сезона 2000/2001 каментаваў матч супольна з французскім тэлебачаннем і назваў {{нп3|Ален Айверсан|Алена Айверсана|es|Allen Iverson}} лепшым іграком&lt;ref name=2001nba/&gt;.

Анры быў членам каманды [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЕФ]]-ФІФА, у рамках якой разам з іншымі прафесійнымі футбалістамі зняўся ў некалькіх роліках сацыяльнай рэкламы, паказаных падчас трансляцыі чэмпіянатаў свету 2002 і 2006 гадоў&lt;ref name=uni/&gt;. Спартсмен з’яўляецца актыўным змаганцам з расізмам у футболе, бо сам стыкаўся з гэтым цягам сваёй кар’еры. Найболей вядомы выпадак адбыўся ў 2004 годзе пасля таварыскага матча са зборнай [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]] — іспанскія тэлевізійнікі паказалі ролік, у якім трэнер {{нп3|Луіс Араганес|Луіс Араганес|ru|Арагонес, Луис}} заве Анры «чорным лайном»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Смуров В.|загаловак=Тренера сборной Испании Луиса Арагонеса обвинили в расизме|спасылка=http://www.sovsport.ru/news/text-item/167662|выдавецтва=[[Советский спорт]]|год=7 кастрычніка 2004}}&lt;/ref&gt;. Запіс выклікаў вялікі грамадскі рэзананс, брытанскія СМІ заклікалі звольніць Арагонеса, але ў выніку ніякія санкцыі апроч штрафу ў 3 тысячы еўра не прымяняліся&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/4059103.stm|title=Family urged Aragones to resign|publisher=[[BBC Sport]]|date=1 снежня 2004|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8Ot4Zv?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/4059103.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля скандальнага інцыдэнту нападнік супольна з ''[[Nike]]'' пачаў кампанію пад назвай «Устань і скажы» ({{lang-en|Stand Up Speak Up}}), скіраваную на змаганне з расізмам у футболе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/4246553.stm|title=Caborn welcomes anti-racism stand|publisher=[[BBC Sport]]|date=9 лютага 2005|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8Paw3A?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/4246553.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэту яго дзейнасць пазней ацаніў часопіс ''[[Time]]'', які ў сваім спісе ста самых уплывовых людзей свету назваў іграка «героем і першапраходнікам»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Tony Parker.|url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1616166,00.html|title=Thierry Henry|publisher=[[Time]]|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8QJt7T?url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1616166,00.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сярод іншай дабрачыннай працы, Анры паўдзельнічаў у стварэнні музычнага альбома ''Fever Pitch'', выпушчанага пад эгідай ФІФА да чэмпіянату свету 2002 года. Усе сродкі, выручаныя з продажаў дыска, пайшлі на даследаванне метадаў лячэння [[СНІД]]у. Апроч гэтага Анры неаднаразова фінансаваў фонды па барацьбе з [[мукавісцыдоз]]ам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.looktothestars.org/celebrity/996-thierry-henry|title=Thierry Henry|publisher=looktothestars.org|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8R4ZIt?url=http://www.looktothestars.org/celebrity/996-thierry-henry|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Манера гульні і яркая асоба зрабілі Анры адным з самых прывабных футбалістаў з камерцыйнага пункту погляду. Паводле дадзеных агенцтва [[Reuters]], сярод самых камерцыялизаваных футбалістаў свету ў 2007 годзе ён займаў дзявятае месца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ezilon.com/information/article_16465.shtml|title=Ronaldinho's brand worth more than Beckham's|publisher=[[Reuters]]|date=30 мая 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8SCFWO?url=http://www.ezilon.com/information/article_16465.shtml|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, са статкам у 21 млн фунтаў стэрлінгаў у прэсе яго назвалі восьмым найбагацейшым іграком Прэм’ер-лігі&lt;ref name=richlist&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/sport/football.html?in_article_id=420790&amp;in_page_id=1779|title=The Rich List top ten...|publisher=[[The Daily Mail]]|date=6 снежня 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8SfjUo?url=http://www.dailymail.co.uk/money/markets/article-1610485/Contractor-could-scotch-iSoft-deal.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Спартсмен здымаўся ў рэкламе [[Renault Clio]], дзе ўпершыню прагучала слова ''va-va-voom'', якое азначае «жыццё» ці «захапленне». Слова апынулася гэтак папулярным, што было дададзена ў [[Оксфардскі слоўнік англійскай мовы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/uk/newsid_3876000/3876685.stm|title=Va-va-voom is in the dictionary|publisher=[[BBC News]]|date=8 ліпеня 2004|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8TB946?url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/uk/newsid_3876000/3876685.stm|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У 2004 годзе футбаліст падпісаў кантракт са спартыўным гігантам Nike. У адным з рэкламных ролікаў ён, знаходзячыся ў розных памяшканнях кватэры накшталт ванны ці гасцінай, жартуе наконт іншых футбольных зорак — {{нп3|Клод Макелеле|Клода Макелеле|be-x-old|Клёд Макелеле}}, [[Эдгар Давідс|Эдгара Давідса]] і [[Фрэдрык Юнгберг|Фрэдзі Юнгберга]]. Ідэя была навеяная самім Анры, які прызнаўся, што думае пра футбол увесь час — не толькі на полі, але і дома&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20040530/ai_n12894232?tag=content;col1|title=Henry loves home match|publisher=mirror.co.uk|date=30 мая 2004|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820050816/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20040530/ai_n12894232?tag=content;col1|archive-date=20 жніўня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ігрок таксама ўзяў удзел у так званым «Сакрэтным чэмпіянаце» ''Nike'', знакамітым рэкламным фільме [[Тэры Гіліям|Тэры Гіліяма]], у якім прысутнічаюць 25 суперзорак футбола. Перад чэмпіянатам свету 2006 года спартсмен зняўся ў серыі ролікаў ''Jogo Bonito'', якія закліквалі «гуляць хораша»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Seth Stevenson.|url=http://www.slate.com/id/2139940/|title=Keep Soccer Beautiful!|publisher=Slate|date=17 красавіка 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8bpps6?url=http://www.slate.com/articles/business/ad_report_card/2006/04/keep_soccer_beautiful.html|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля мундыяля падпісаў пагадненне з ''[[Reebok]]''&lt;ref&gt;{{cite web|author=David Bond.|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?view=DETAILS&amp;grid=D&amp;xml=/sport/2006/04/12/sfnar312.xml|title=Henry drops bombshell by moving to Reebok|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=12 красавіка 2006|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8d2UxF?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/?view=DETAILS|archive-date=21 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, з’явіўся ў іх рэкламе ў пары з іспанскай актрысай {{нп3|Пас Вега|Пас Вегай|ru|Вега, Пас}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://corporate.reebok.com/en/news/press_releases/framed.asp|title=Reebok gets the Picture|publisher=[[Reebok]]|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8dqRPd?url=http://corporate.reebok.com/en/news/press_releases/framed.asp|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2007 года быў улучаны ў «Чэмпіёнскую праграму» ''[[Gillette]]'', названы імі «адным з самых вядомых і паспяховых спартсменаў сучаснасці», зняўся ў серыі рэкламных ролікаў, у якіх апроч яго з’явіліся [[Роджэр Федэрэр]] і [[Тайгер Вудс]]&lt;ref name=gill/&gt;. Пачынаючы з 2005 года актыўна супрацоўнічае з кампаніяй ''[[PepsiCo]]''&lt;ref&gt;{{cite web|author=Susan Mitchell.|url=http://archives.tcm.ie/businesspost/2005/04/10/story3840.asp|title=Footballers kick off Pepsi campaign|publisher=The Sunday Business Post|date=10 красавіка 2005|access-date=2010-09-06|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67p8eOAUd?url=http://www.businesspost.ie/|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З 2006 года Анры вызнае [[іслам]], у інтэрв’ю каналу [[Аль-Джазіра|«Аль-Джазіра»]] ён заявіў, што прыняў гэту рэлігію з навучання калег па зборнай: «Цікавіцца ісламам я пачаткаў пад уплывам сваіх сяброў па камандзе — [[Эрык Абідаль|Абідаля]] і [[Франк Рыберы|Рыберы]]. Гаворачы з імі, я пачуваўся блізкім да ісламу і ўсім сэрцам паверыў у гэту рэлігію. Іслам стаў для мяне галоўней усяго». З тых часоў футбаліст святкуе некаторыя забітыя галы здзяйсненнем зямнога паклону, сажда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://islamportal.ru/novosti/105/1432/|title=Анри Тьерри рассказал, как он принял Ислам|publisher=Исламский портал|date=19 студзеня 2011|access-date=2011-05-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67pDFYDSr?url=http://www.islam-portal.ru/novosti/105/1432/|archive-date=21 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

23 жніўня 2012 года ў Цьеры Анры і Андрэа Раячыч нарадзіўся сын Трыстан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pinkfootball.ru/lichnaya-zhizn/teri-anri-i-andrea-rayachich-nazvali-sina-tristanom|title=Тьери Анри и Андреа Райачич назвали сына Тристаном|publisher=Pinkfootball.ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6CIWvPbTd?url=http://www.pinkfootball.ru/lichnaya-zhizn/teri-anri-i-andrea-rayachich-nazvali-sina-tristanom|archive-date=19 лістапада 2012|access-date=3 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Статыстыка выступаў ==

=== Клубная ===
{|border=1 cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center&quot;
|- style=&quot;background:beige&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; width=130|Клуб
!rowspan=&quot;2&quot;|Сезон
!colspan=&quot;2&quot;|Ліга&lt;ref&gt;Уключаючы матчы раўнда {{нп3|Алімпійская сістэма|плей-оф|en|Single-elimination tournament}} [[MLS]] (сезон 2010 — 1 матч, 0 галоў; сезон 2011 — 3 матчы, 1 гол; сезон 2012 — 2 матчы, 0 галоў; сезон 2013 — 2 матчы, 0 галоў; сезон 2014 — 5 матчаў, 0 галоў).&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Кубкі&lt;ref&gt;[[Кубак Францыі па футболе|Кубак Францыі]], {{нп3|Кубак французскай лігі па футболе|Кубак французскай лігі|ru|Кубок французской лиги по футболу}}, [[Кубак Італіі па футболе|Кубак Італіі]], [[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]], [[Кубак Футбольнай лігі|Кубак Футбольнай лігі Англіі]], [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубак Іспаніі]], {{нп3|Адкрыты Кубак ЗША па футболе|Кубак ЗША|en|Lamar Hunt U.S. Open Cup}}.&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Еўракубкі&lt;ref&gt;[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]], [[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА]], [[Кубак Інтэртота]].&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Іншыя&lt;ref&gt;[[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубак Англіі]], [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубак Іспаніі]], [[Суперкубак УЕФА]], [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|Клубны чэмпіянат свету]], матчы плей-оф за месца ў зоне еўракубкаў (сезон 1998/1999).&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Усяго
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Гульні
!Галы
!Гульні
!Галы
!Гульні
!Галы
!Гульні
!Галы
!Гульні
!Галы
|-
|rowspan=&quot;6&quot; align=center valign=center|'''[[ФК Манака|Манака]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Ліга 1 у сезоне 1994/1995|1994/1995]]
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!8
!3
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ліга 1 у сезоне 1995/1996|1995/1996]]
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!22
!3
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ліга 1 у сезоне 1996/1997|1996/1997]]
|align=&quot;center&quot;|36
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!48
!10
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ліга 1 у сезоне 1997/1998|1997/1998]]
|align=&quot;center&quot;|30
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!44
!11
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ліга 1 у сезоне 1998/1999|1998/1999]]
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!19
!1
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 105 !! 20 !! 12 !! 0 !! 24 !! 8 !! 0 !! 0 !! 141 !! 28
|-
|rowspan=&quot;4&quot; align=center valign=center|{{фарм-клуб}}'''[[ФК Манака|Манака B]]'''
|align=&quot;center&quot;|1994/1995
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!19
!6
|-
|align=&quot;center&quot;|1995/1996
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!10
!0
|-
|align=&quot;center&quot;|1996/1997
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!2
!1
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 31 !! 7 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 31 !! 7
|-
|rowspan=&quot;3&quot; align=center valign=center|'''[[ФК Ювентус|Ювентус]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Серыя A 1998/1999|1998/1999]]
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|0
!19
!3
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Серыя A 1999/2000|1999/2000]]
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!1
!0
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 16 !! 3 !! 1 !! 0 !! 1 !! 0 !! 2 !! 0 !! 20 !! 3
|-
|rowspan=&quot;9&quot; align=center valign=center|'''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 1999/2000|1999/2000]]
|align=&quot;center&quot;|31
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!48
!26
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2000/2001|2000/2001]]
|align=&quot;center&quot;|35
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|14
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!53
!22
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2001/2002|2001/2002]]
|align=&quot;center&quot;|33
|align=&quot;center&quot;|24
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!49
!32
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2002/2003|2002/2003]]
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|24
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
!55
!32
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2003/2004|2003/2004]]
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|30
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
!51
!39
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2004/2005|2004/2005]]
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|25
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
!42
!30
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2005/2006|2005/2006]]
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
!45
!33
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2006/2007|2006/2007]]
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!27
!12
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 254 !! 174 !! 27 !! 9 !! 85 !! 42 !! 4 !! 1 !! 370 !! 226
|-
|rowspan=&quot;4&quot; align=center valign=center|'''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Ла Ліга 2007/2008|2007/2008]]
|align=&quot;center&quot;|30
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!47
!19
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ла Ліга 2008/2009|2008/2009]]
|align=&quot;center&quot;|29
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!42
!26
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Ла Ліга 2009/2010|2009/2010]]
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|0
!32
!4
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 80 !! 35 !! 9 !! 5 !! 28 !! 9 !! 4 !! 0 !! 121 !! 49
|- style=&quot;background:beige&quot;
|-
|rowspan=6 align=center|'''[[ФК Нью-Ёрк Рэд Булз|Нью-Ёрк Рэд Булз]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[MLS 2010|2010]]
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!12
!2
|-
|align=&quot;center&quot;|[[MLS 2011|2011]]
|align=&quot;center&quot;|29
|align=&quot;center&quot;|15
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!29
!15
|-
|align=&quot;center&quot;|[[MLS 2012|2012]]
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|15
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!27
!15
|-
|align=&quot;center&quot;|[[MLS 2013|2013]]
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!32
!10
|-
|align=&quot;center&quot;|[[MLS 2014|2014]]
|align=&quot;center&quot;|35
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!35
!10
|- style=background:lemonchiffon
! Усяго !! 135 !! 52 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 135 !! 52
|-
|rowspan=&quot;2&quot; align=center|{{арэнда}}'''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]'''
|align=&quot;center&quot;|[[Англійская Прэм’ер-ліга 2011/2012|2011/2012]]
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;center&quot;|0
!7
!2
|- style=&quot;background:lemonchiffon&quot;
! Усяго !! 4 !! 1 !! 2 !! 1 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 7 !! 2
|- style=background:lemonchiffon
!colspan=2|Усяго за [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]]!!258!!175!!29!!10!!86!!42!!4!!1!!377!!228
|- style=background:beige
!colspan=2|Усяго за кар’еру!!625!!292!!51!!15!!139!!59!!10!!1!!825!!367
|}

=== За зборную Францыі ===
{{Hider
|title = Матчы {{PAGENAME}} за зборную Францыі
|hidden = 1
|content =

{{{!}} class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95 %&quot;
{{!}}-
{{!}} align=center width=50{{!}}'''№'''
{{!}} align=center width=125{{!}}'''Дата'''
{{!}} align=center width=125{{!}}'''Горад'''
{{!}} align=center width=180{{!}}'''Сапернік'''
{{!}} align=center width=80{{!}}'''Лік'''
{{!}} align=center width=50{{!}}'''Галы {{PAGENAME}}'''
{{!}} align=center width=210{{!}}'''Спаборніцтва'''
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&amp;nbsp;[[11 кастрычніка]] [[1997]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|ПАР}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&amp;nbsp;[[27 мая]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Касабланка]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Бельгія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Трафей Хасана II]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;3
{{!}}&amp;nbsp;[[29 мая]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Касабланка]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Марока}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Трафей Хасана II
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;4
{{!}}&amp;nbsp;[[12 чэрвеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Марсель]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|ПАР}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Чэмпіянат свету 1998]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;5
{{!}}&amp;nbsp;[[18 чэрвеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Саудаўская Аравія}}
{{!}}&lt;center&gt;4:0
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 1998
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;6
{{!}}&amp;nbsp;[[24 чэрвеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ліён]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Данія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 1998
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;7
{{!}}&amp;nbsp;[[28 чэрвеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Парагвай}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 1998
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;8
{{!}}&amp;nbsp;[[3 ліпеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0 (4:3)
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 1998
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;9
{{!}}&amp;nbsp;[[8 ліпеня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Харватыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 1998
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;10
{{!}}&amp;nbsp;[[19 жніўня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Вена]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Аўстрыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;11
{{!}}&amp;nbsp;[[5 верасня]] [[1998]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Рэйк’явік]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ісландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2000|ru|Чемпионат Европы по футболу 2000 (отборочный турнир)}}
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;12
{{!}}&amp;nbsp;[[29 сакавіка]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Глазга]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Шатландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;13
{{!}}&amp;nbsp;[[26 красавіка]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Славенія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;14
{{!}}&amp;nbsp;[[28 мая]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Заграб]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Харватыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;15
{{!}}&amp;nbsp;[[4 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Касабланка]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Японія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2 (4:3)
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Трафей Хасана II
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;16
{{!}}&amp;nbsp;[[6 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Касабланка]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Марока}}
{{!}}&lt;center&gt;5:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;Трафей Хасана II
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;17
{{!}}&amp;nbsp;[[11 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Бругэ]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Данія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Чэмпіянат Еўропы 2000]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;18
{{!}}&amp;nbsp;[[16 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Бругэ]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Чэхія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат Еўропы 2000
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;19
{{!}}&amp;nbsp;[[21 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Амстэрдам]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Нідэрланды}}
{{!}}&lt;center&gt;2:3
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат Еўропы 2000
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;20
{{!}}&amp;nbsp;[[28 чэрвеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Брусель]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Партугалія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат Еўропы 2000
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;21
{{!}}&amp;nbsp;[[2 ліпеня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ротэрдам]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат Еўропы 2000
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;22
{{!}}&amp;nbsp;[[16 жніўня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Марсель]]
{{!}}&amp;nbsp;{{Сцяг Зямлі}} {{нп3|Зборная свету па футболе|ФІФА|en|World XI}}
{{!}}&lt;center&gt;5:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;23
{{!}}&amp;nbsp;[[2 верасня]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Англія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;24
{{!}}&amp;nbsp;[[4 кастрычніка]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Камерун}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;25
{{!}}&amp;nbsp;[[7 кастрычніка]] [[2000]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Яганэсбург]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|ПАР}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;26
{{!}}&amp;nbsp;[[27 лютага]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Германія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;27
{{!}}&amp;nbsp;[[24 сакавіка]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Японія}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;28
{{!}}&amp;nbsp;[[28 сакавіка]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Валенсія]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Іспанія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;29
{{!}}&amp;nbsp;[[25 красавіка]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Партугалія}}
{{!}}&lt;center&gt;4:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;30
{{!}}&amp;nbsp;[[15 жніўня]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Нант]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Данія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;31
{{!}}&amp;nbsp;[[1 верасня]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сант’яга]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Чылі}}
{{!}}&lt;center&gt;1:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;32
{{!}}&amp;nbsp;[[6 кастрычніка]] [[2001]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Алжыр}}
{{!}}&lt;center&gt;4:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;33
{{!}}&amp;nbsp;[[13 лютага]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Румынія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;34
{{!}}&amp;nbsp;[[27 сакавіка]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Шатландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;35
{{!}}&amp;nbsp;[[17 красавіка]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Расія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;36
{{!}}&amp;nbsp;[[26 мая]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сувон]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Рэспубліка Карэя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;37
{{!}}&amp;nbsp;[[31 мая]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сеул]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Сенегал}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|Чэмпіянат свету 2002]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;38
{{!}}&amp;nbsp;[[6 чэрвеня]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Пусан]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Уругвай}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|Чэмпіянат свету 2002]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;39
{{!}}&amp;nbsp;[[21 жніўня]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;{{нп3|Радэс|Радэс|en|Radès}}
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Туніс}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;40
{{!}}&amp;nbsp;[[12 кастрычніка]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Славенія}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004|ru|Чемпионат Европы по футболу 2004 (отборочный турнир)}}
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;41
{{!}}&amp;nbsp;[[16 кастрычніка]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Валета]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Мальта}}
{{!}}&lt;center&gt;4:0
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;42
{{!}}&amp;nbsp;[[20 лістапада]] [[2002]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Сербія і Чарнагорыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;43
{{!}}&amp;nbsp;[[12 лютага]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Чэхія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;44
{{!}}&amp;nbsp;[[29 сакавіка]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Мальта}}
{{!}}&lt;center&gt;6:0
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;45
{{!}}&amp;nbsp;[[2 красавіка]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Палерма]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ізраіль}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;46
{{!}}&amp;nbsp;[[30 красавіка]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Егіпет}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;47
{{!}}&amp;nbsp;[[18 чэрвеня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ліён]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Калумбія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;{{нп3|Кубак канфедэрацый 2003|Кубак канфедэрацый 2003|ru|Кубок конфедераций 2003}}
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;48
{{!}}&amp;nbsp;[[20 чэрвеня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сент-Эцьен]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Японія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Кубак канфедэрацый 2003]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;49
{{!}}&amp;nbsp;[[22 чэрвеня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Новая Зеландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Кубак канфедэрацый 2003]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;50
{{!}}&amp;nbsp;[[26 чэрвеня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Турцыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:2
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Кубак канфедэрацый 2003]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;51
{{!}}&amp;nbsp;[[29 чэрвеня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Камерун}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Кубак канфедэрацый 2003]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;52
{{!}}&amp;nbsp;[[20 жніўня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Лазана]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Швейцарыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;53
{{!}}&amp;nbsp;[[6 верасня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Кіпр}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;54
{{!}}&amp;nbsp;[[10 верасня]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Любляна]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Славенія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;55
{{!}}&amp;nbsp;[[11 кастрычніка]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ізраіль}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;56
{{!}}&amp;nbsp;[[15 лістапада]] [[2003]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Гельзенкірхен]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Германія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;57
{{!}}&amp;nbsp;[[31 сакавіка]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ротэрдам]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Нідэрланды}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;58
{{!}}&amp;nbsp;[[20 мая]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Бразілія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;59
{{!}}&amp;nbsp;[[6 чэрвеня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Украіна}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;60
{{!}}&amp;nbsp;[[13 чэрвеня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Лісабон]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Англія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Чэмпіянат Еўропы 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;61
{{!}}&amp;nbsp;[[17 чэрвеня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Лейрыя]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Харватыя}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Чэмпіянат Еўропы 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;62
{{!}}&amp;nbsp;[[21 чэрвеня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Каімбра]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Швейцарыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Чэмпіянат Еўропы 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;63
{{!}}&amp;nbsp;[[25 чэрвеня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Лісабон]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Грэцыя}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Чэмпіянат Еўропы 2004]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;64
{{!}}&amp;nbsp;[[18 жніўня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Рэн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Боснія і Герцагавіна}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;65
{{!}}&amp;nbsp;[[4 верасня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ізраіль}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006|be-x-old|Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году (адборачны турнір, Эўропа)}}
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;66
{{!}}&amp;nbsp;[[8 верасня]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Торсхаўн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Фарэрскія астравы}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;67
{{!}}&amp;nbsp;[[9 кастрычніка]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ірландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;68
{{!}}&amp;nbsp;[[13 кастрычніка]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Нікасія]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Кіпр}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;69
{{!}}&amp;nbsp;[[17 лістапада]] [[2004]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Польшча}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;70
{{!}}&amp;nbsp;[[9 лютага]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Швецыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;71
{{!}}&amp;nbsp;[[17 жніўня]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Кот-д’Івуар}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;72
{{!}}&amp;nbsp;[[3 верасня]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Фарэрскія астравы}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;73
{{!}}&amp;nbsp;[[7 верасня]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Дублін]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ірландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;74
{{!}}&amp;nbsp;[[9 лістапада]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Форт-дэ-Франс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Коста-Рыка}}
{{!}}&lt;center&gt;3:2
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;75
{{!}}&amp;nbsp;[[12 лістапада]] [[2005]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Германія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;76
{{!}}&amp;nbsp;[[1 сакавіка]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Славакія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;77
{{!}}&amp;nbsp;[[31 мая]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Данія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;78
{{!}}&amp;nbsp;[[7 чэрвеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сент-Эцьен]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Кітай}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;79
{{!}}&amp;nbsp;[[13 чэрвеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Штутгарт]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Швейцарыя}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;80
{{!}}&amp;nbsp;[[18 чэрвеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Лейпцыг]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Рэспубліка Карэя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;81
{{!}}&amp;nbsp;[[23 чэрвеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Кёльн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Тога}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;82
{{!}}&amp;nbsp;[[27 чэрвеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Гановер]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Іспанія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;83
{{!}}&amp;nbsp;[[1 ліпеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Бразілія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;84
{{!}}&amp;nbsp;[[5 ліпеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Мюнхен]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Партугалія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;85
{{!}}&amp;nbsp;[[9 ліпеня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Берлін]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1 (3:5)
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;86
{{!}}&amp;nbsp;[[16 жніўня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Мюнхен]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Боснія і Герцагавіна}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;87
{{!}}&amp;nbsp;[[2 верасня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Грузія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008|ru|Чемпионат Европы по футболу 2008 (отборочный турнир)}}
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;88
{{!}}&amp;nbsp;[[6 верасня]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;89
{{!}}&amp;nbsp;[[7 кастрычніка]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Глазга]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Шатландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;90
{{!}}&amp;nbsp;[[11 кастрычніка]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Манбельяр]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Фарэрскія астравы}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;91
{{!}}&amp;nbsp;[[15 лістапада]] [[2006]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Грэцыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;92
{{!}}&amp;nbsp;[[17 лютага]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Аргенціна}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;93
{{!}}&amp;nbsp;[[22 жніўня]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Трнава]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Славакія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;94
{{!}}&amp;nbsp;[[8 верасня]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Мілан]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;95
{{!}}&amp;nbsp;[[13 кастрычніка]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Торсхаўн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Фарэрскія астравы}}
{{!}}&lt;center&gt;6:0
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;96
{{!}}&amp;nbsp;[[17 кастрычніка]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Літва}}
{{!}}&lt;center&gt;2:0
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;97
{{!}}&amp;nbsp;[[21 лістапада]] [[2007]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Кіеў]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Украіна}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧЕ 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;98
{{!}}&amp;nbsp;[[6 лютага]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Малага]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Іспанія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;99
{{!}}&amp;nbsp;[[31 мая]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Парагвай}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;100
{{!}}&amp;nbsp;[[3 чэрвеня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Калумбія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;101
{{!}}&amp;nbsp;[[13 чэрвеня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Берн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Нідэрланды}}
{{!}}&lt;center&gt;1:4
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|Чэмпіянат Еўропы 2008]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;102
{{!}}&amp;nbsp;[[17 чэрвеня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Цюрых]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Італія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат Еўропы 2008
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;103
{{!}}&amp;nbsp;[[20 жніўня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Гётэбарг]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Швецыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;104
{{!}}&amp;nbsp;[[6 верасня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Вена]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Аўстрыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;105
{{!}}&amp;nbsp;[[10 верасня]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Сербія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;106
{{!}}&amp;nbsp;[[11 кастрычніка]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Канстанца]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Румынія}}
{{!}}&lt;center&gt;2:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;107
{{!}}&amp;nbsp;[[14 кастрычніка]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Туніс}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;2
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;108
{{!}}&amp;nbsp;[[19 лістапада]] [[2008]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Уругвай}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;109
{{!}}&amp;nbsp;[[11 лютага]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Марсель]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Аргенціна}}
{{!}}&lt;center&gt;0:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;110
{{!}}&amp;nbsp;[[28 сакавіка]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Каўнас]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Літва}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;111
{{!}}&amp;nbsp;[[1 красавіка]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Літва}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;112
{{!}}&amp;nbsp;[[5 верасня]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Румынія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;113
{{!}}&amp;nbsp;[[9 верасня]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Бялград]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Сербія}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;114
{{!}}&amp;nbsp;[[10 кастрычніка]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;{{нп3|Генган|Генган|ru|Генган}}
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Фарэрскія астравы}}
{{!}}&lt;center&gt;5:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;115
{{!}}&amp;nbsp;[[14 кастрычніка]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Аўстрыя}}
{{!}}&lt;center&gt;3:1
{{!}}&lt;center&gt;1
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;116
{{!}}&amp;nbsp;[[14 лістапада]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Дублін]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ірландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;117
{{!}}&amp;nbsp;[[18 лістапада]] [[2009]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Ірландыя}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір|Адборачны турнір ЧС 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;118
{{!}}&amp;nbsp;[[3 сакавіка]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Іспанія}}
{{!}}&lt;center&gt;0:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;119
{{!}}&amp;nbsp;[[26 мая]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Ланс (Францыя)|Ланс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Коста-Рыка}}
{{!}}&lt;center&gt;2:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;120
{{!}}&amp;nbsp;[[30 мая]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Радэс]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Туніс}}
{{!}}&lt;center&gt;1:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;121
{{!}}&amp;nbsp;[[4 чэрвеня]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;{{нп3|Сен-П’ер (Марцініка)|Сен-П’ер|ru|Сен-Пьер (Мартиника)}}
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Кітай}}
{{!}}&lt;center&gt;0:1
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Таварыскі матч]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;122
{{!}}&amp;nbsp;[[11 чэрвеня]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Кейптаўн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|Уругвай}}
{{!}}&lt;center&gt;0:0
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|Чэмпіянат свету 2010]]
{{!}}-
{{!}}&lt;center&gt;123
{{!}}&amp;nbsp;[[22 чэрвеня]] [[2010]]
{{!}}&amp;nbsp;[[Блумфантэйн]]
{{!}}&amp;nbsp;{{футбол|ПАР}}
{{!}}&lt;center&gt;1:2
{{!}}&lt;center&gt;—
{{!}}&lt;center&gt;Чэмпіянат свету 2010
{{!}}}
|title-style = {{колеры зборнай/Францыя|1}}
|content-style = text-align: left
}}

'''Усяго: 123 матчы (73 перамогі, 33 нічыі, 17 паражэнняў) / 51 гол'''.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:&quot;Set-Print&quot;, 2006.
* [http://www.newyorkredbulls.com/th14btn На афіцыйным сайце ФК «Нью-Ёрк Рэд Булз»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217121946/http://www.newyorkredbulls.com/th14btn |date=17 снежня 2014 }} {{ref-en}}
* [http://www.arsenal.com/news/news-archive/gunners-greatest-players-1.-thierry-henry На афіцыйным сайце ФК «Арсенал»] {{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box|before=[[Патрык Віейра]]|title=Капітан [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]|years=2008–2010|after=[[Патрыс Эўра]]}}
{{succession box|before=[[Патрык Віейра]]|title=Капітан ФК [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал (Лондан)»]]|years=2005–2007|after={{нп3|Вільям Галас|Вільям Галас|be-x-old|Вільям Галяс}}}}
{{end box}}

{{Навігацыйны блок
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Францыя|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Францыі
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1998
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2002
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2006
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008
|Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2010
}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = background:gold;
|state           = collapsed
|загаловак       = Узнагароды
|Сімвалічная зборная ЧС-2006
|Найлепшыя бамбардзіры англійскай Прэм’ер-лігі
|Ігрок сезона англійскай Прэм’ер-лігі
|ФІФА 100
}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Анры Цьеры}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Францыі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Нью-Ёрк Рэд Булз]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Манака]]
[[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Манрэаль Імпэкт]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Манака]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998]]
[[Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола]]
[[Катэгорыя:ФІФА 100]]</text>
      <sha1>ggaps1wiqrl1pjc2iwxo0pck8xpl9y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1463</id>
    <revision>
      <id>5206769</id>
      <parentid>5156846</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deminly</username>
        <id>149349</id>
      </contributor>
      <comment>гістарычныя назвы — літоўская, руская, крывіцкая</comment>
      <origin>5206769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68746" sha1="pbyc9isf18ahbabls7yup41o1lfau7g" xml:space="preserve">{{Картка:Мова
| імя = Беларуская мова
| саманазва = беларуская мова
| краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&amp;nbsp;094 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'')
| распаўсюджанасць = [[Беларусь]]
| рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]]
| колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал.
| статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
| класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]]
:[[Славянскія мовы|Славянская група]]
::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]]
| пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] &lt;br&gt; Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] &lt;br&gt; Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]]
| афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) 
{{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]):
* [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] &lt;small&gt; [[Падляскае ваяводства]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] &lt;small&gt; [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] &lt;small&gt; [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] &lt;small&gt; [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] &lt;small&gt; [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] &lt;small&gt; [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]]
{{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)&lt;ref&gt;[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}&lt;/ref&gt; &lt;br/&gt; {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.)
| рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
| ISO1 = be
| ISO2 = bel
| ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel]
| Карта = Belarusian lang.png
}}

'''Белару́ская мо́ва''' (гістарычныя назвы — [[Літоўская мова (значэнні)|літоўская]], [[Руская мова (значэнні)|руская]], крывіцкая) — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]&lt;ref&gt;Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].&lt;/ref&gt;. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі.

Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.{{Пераход|#Дыялекты}}

[[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом.

У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (акадэмічнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]».

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}}
[[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]]
Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай&lt;ref&gt;{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&amp;pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы:
* '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст.
* '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства.
* '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы.

[[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.&lt;/ref&gt;.

== Лінгвагеаграфія ==

=== Колькасць носьбітаў ===
Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску.

Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай дамашніх зносін 26 %&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку&lt;ref&gt;[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]&lt;/ref&gt;). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.&lt;/ref&gt;.

=== Беларусь ===
{{main|Беларуская мова ў Беларусі}}
Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем.

[[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]]
[[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]]
Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])&lt;ref&gt;[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.&lt;/ref&gt;.

Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце&lt;ref&gt;{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:&quot; mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;350px&quot;&gt;
Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва.
Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва.
Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва.
&lt;/gallery&gt;
Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;.

У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.

[[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|right|270px|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]]
[[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]]
На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе&lt;ref&gt;[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання
|-
!
!2005/06
!2006/07
!2007/08
!2008/09
!2009/10
!2010/11
!2011/12
!2012/13
!2013/14
!2014/15
!2015/16
!2016/17
|-
|Беларуская
|280,2
|245,9
|231,5
|211,2
|189,1
|178,4
|163,4
|150,7
|142,0
|135,1
|130,6
|128,6
|-
|%
|23,3
|21,5 {{падзенне}}
|20,9 {{падзенне}}
|20,0 {{падзенне}}
|19,2 {{падзенне}}
|19,0 {{падзенне}}
|17,8 {{падзенне}}
|16,6 {{падзенне}}
|15,5 {{падзенне}}
|14,5 {{падзенне}}
|13,7 {{падзенне}}
|13,3 {{падзенне}}
|-
|Руская
|922,9
|898,6
|873,3
|846,4
|793,7
|761,4
|752,3
|757,7
|772,4
|795,3
|823,0
|838,4
|-
|%
|76,7
|78,5 {{рост}}
|79,0 {{рост}}
|80,0 {{рост}}
|80,7 {{рост}}
|80,9 {{рост}}
|82,1 {{рост}}
|83,3 {{рост}}
|84,4 {{рост}}
|85,4 {{рост}}
|86,2 {{рост}}
|86,6 {{рост}}
|-
|Іншая
|0,7
|0,6
|0,6
|0,6
|0,6
|0,6
|0,8
|0,7&lt;ref&gt;На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.&lt;/ref&gt;
|0,8
|0,9
|0,9
|0,91&lt;ref&gt;На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.&lt;/ref&gt;
|-
|%
|0,0
|0,0 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{рост}}
|0,0 {{падзенне}}
|0,1 {{рост}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|}

=== Польшча ===
[[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]]
На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:
* [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007)
* [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009)
* [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009)
* [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010)
* [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009&lt;/ref&gt;.

=== Украіна ===
{{main|Беларуская мова ва Украіне}}
Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Сацыялінгвістычныя звесткі ===
Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt; (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

== Пісьменства ==
{{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}}
Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;&quot;
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Аа
| Бб
| Вв
| Гг
| Дд
| Ее
| Ёё
| Жж
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Зз
| Іі
| Йй
| Кк
| Лл
| Мм
| Нн
| Оо
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Пп
| Рр
| Сс
| Тт
| Уу
| Ўў
| Фф
| Хх
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Цц
| Чч
| Шш
| Ыы
| Ьь
| Ээ
| Юю
| Яя
|}

Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена.

Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом.

Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]].

== Лінгвістычнае апісанне ==
[[Арфаграфія беларускай мовы]] грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}&lt;/ref&gt;.

=== Лексіка ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}}
Усе лексічныя адзінкі беларускай мовы падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычанне|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі.

У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў&lt;ref name=&quot;Беларуская мова&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}&lt;/ref&gt;:
* індаеўрапейская лексіка,
* агульнаславянская (праславянская) лексіка,
* усходнеславянская лексіка,
* уласнабеларуская лексіка.

Індаеўрапейскі пласт беларускай лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што заўважна ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння.

У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія [[паланізм]]ы (''відэлец, маёнтак'') і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — [[германізм]]ы (''дах, ланцуг'') і [[лацінізм]]ы (''градус, апарат''). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы [[літуанізм]]ы (''клуня, свіран''), [[цюркізм]]ы (''аркан, торба''), [[грэцызм]]ы (''астраномія, эпіграма''), [[Багемізм|чэшскія]] (''праца, мешчанін''), французскія (''марш, тарыф''), італьянскія (''канцэрт, лютня'') і іншыя запазычанні&lt;ref name=&quot;БелЭн:Лексіка&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Запазычанні|том=6|старонкі=529}}&lt;/ref&gt;.

У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз [[Руская мова|рускую мову]]. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць [[інтэрнацыяналізмы]]. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: [[Польская мова|польскую]] (''krynica'' — крыніца), [[Літоўская мова|літоўскую]] (''kroupa'' — крупы) і інш&lt;ref name=&quot;БелЭн:Лексіка&quot; /&gt;.

=== Фанетыка ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}}

[[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)&lt;ref&gt;Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.&lt;/ref&gt; зычных{{крыніца?}}.

=== Граматыка ===
{{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}}

Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]].

Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]:
* [[Назоўнік]]
* [[Прыметнік]]
* [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя)
* [[Займеннік]]
* [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м
* [[Прыслоўе]]
* [[Прыназоўнік]]
* [[Злучнік]]
* [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]]
* [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]]

Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]].

Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону.

== Дыялекты ==
[[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]]
{{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}}

Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

[[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

== Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове ==
Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова.

=== Друкаваныя выданні ===
Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат.

Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей).

Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу.

=== Радыёвяшчанне ===
 
У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях.

* Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

* '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін:
** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу.
** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]].
** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце.
** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе.
** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэлебачанне ===
 
Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах.

* [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26|archive-date=5 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105132626/https://3belarus.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

* [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Інтэрнэт-СМІ ===
 
У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]».

Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі.

=== Беларуская Вікіпедыя ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}}
Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі.

Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004—2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы:
* '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў.
* '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці.

Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]]
* [[Беларуская мова ў свеце]]
* [[Гісторыя беларускай мовы]]
* [[Старабеларуская мова]]
* [[Трасянка]]
* [[Славянскія мовы]]
* [[Усходнеславянскія мовы]]
* [[Мяккая беларусізацыя]]
* [[Русіфікацыя Беларусі]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* {{крыніцы/сбмова}}
* ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382.
* ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58.
* [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-80-7561-324-0&lt;/nowiki&gt;. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02
* [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm  Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110.
* [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |date=24 верасня 2020 }}
* Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf
* [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-541-152-0&lt;/nowiki&gt;.
* {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}}
* Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с.
* [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40.
* Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529.
* [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.).
* Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с.
* ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с.

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]
* {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}

{{Беларуская мова}}
{{Беларусы}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Славянскія мовы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская мова| ]]
[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]]
[[Катэгорыя:Мовы Латвіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мовы Расіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Украіны]]</text>
      <sha1>pbyc9isf18ahbabls7yup41o1lfau7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пухавіцкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2539</id>
    <revision>
      <id>5206322</id>
      <parentid>5206258</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>далучыў выявы да Вікіданых</comment>
      <origin>5206322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66498" sha1="b02p13ycimqdce3bxrxjma7r59lvi11" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Беларуская назва = Пухавіцкі раён
| Арыгінальная назва = 
| Герб = 
| Сцяг = 
| Краіна = Беларусь
| Статут = раён
| Гімн = 
| Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]]
| Уключае = 
| Сталіца = [[Мар’іна Горка]]
| Буйныгорад = 
| Буйныягарады = 
| Раздзел = 
| Назва раздзела = 
| Глава2 = 
| Назва главы2 = 
| ВУП = 
| Год ВУП = 
| Месца па ВУП = 
| ВУП на душу насельніцтва = 
| Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
| Мова = 
| Мовы = &lt;small&gt;'''Родная мова:'''&lt;/small&gt; [[Беларуская мова|беларуская]] 60,2 %, [[руская мова|руская]] 36,4 %&lt;br/&gt;&lt;small&gt;'''Размаўляюць дома:'''&lt;/small&gt; беларуская 30,92 %, руская 64,47 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
| Насельніцтва = 69&amp;nbsp;427 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2009
| Месца па насельніцтве = 6
| Шчыльнасць = 28,44
| Месца па шчыльнасці = 10
| Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 84,66 %, &lt;br /&gt; [[рускія]] — 11,05 %, &lt;br /&gt; [[украінцы]] — 2,56 %, &lt;br /&gt; іншыя — 1,73 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
| Канфесійны склад = 
| Плошча = 2&amp;nbsp;442,23&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;
| Месца па плошчы = 4
| Максімальная вышыня = 236
| Сярэдняя вышыня = 
| Мінімальная вышыня = 
| Шырата = 
| Даўгата = 
| Карта = Miensk_province,_Puchavičy_district.svg
| Часавыпояс = [[UTC+2]]
| Абрэвіятура = 
| ISO = 
| FIPS = 
| Код аўтамабільных нумароў = 
| Сайт = http://www.pukhovichi.minsk-region.by/
| Заўвагі = 
}}
'''Пухавіцкі раён''' ({{Lang-be-trans|Puchavicki rajon}}) — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 29 ліпеня 1925 года раённы цэнтр — [[Мар’іна Горка]]. З 17 чэрвеня 1924 года да 29 ліпеня 1925 года цэнтрам раёна была вёска [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]].

Тэрыторыя раёна 2 442,23 км² (4-е месца ў вобласці). Колькасць насельніцтва — 65,7 тысячы чалавек (6-е месца ў вобласці). У раёне 13 сельсаветаў, 1 горад, 4 пасёлкі гарадскога тыпу, 304 сельскія населеныя пункты. Прадстаўнічым органам мясцовага самакіравання на тэрыторыі раёна з’яўляецца [[Пухавіцкі раённы Савет дэпутатаў]].

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Пухавіцкага раёна}}

17 ліпеня 1924 года быў утвораны Пухавіцкі раён у складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] БССР з цэнтрам у мястэчку [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Балоцкі сельсавет|Балоцкі (Балачанскі, Балачоўскі)]], [[Блонскі сельсавет|Блонскі]], [[Блужскі сельсавет|Блужскі]], [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскі]], [[Кнорынскі сельсавет|Кнорынскі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Пудзецкаслабодскі сельсавет|Пудзецкаслабодскі]], [[Сінчанскі сельсавет|Сінчанскі]], [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён, 1924—1925)|Слабадскі]], [[Суцінскі сельсавет|Суцінскі]], [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскі]], [[Турынскі сельсавет|Турынскі]]. 29 ліпеня 1925 года цэнтр раёна перанесены ў пасёлак [[Мар’іна Горка]].

29 ліпеня 1925 г. адбыўся 1-ы раённы з’езд Саветаў, які прыняў рашэнне перанесці раённы цэнтр у Мар’іну Горку. Першым сакратаром райкама партыі тады працаваў Башко, старшынёй райвыканкома — Маркоўскі, сакратаром райкама камсамола — Садоўскі.
 
18 снежня 1925 года ўтвораны [[Пухавіцкі сельсавет]] і скасаваны Слабадскі сельсавет. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Гарэлецкі сельсавет|Гарэлецкі]], [[Сяргеевіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкі]], [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскі]] і [[Шацкі сельсавет]]ы скасаванага [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 18 студзеня 1931 года да раёна далучаны [[Азярычынскі сельсавет|Азярычынскі (Азярышчанскі)]], [[Дудзіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дудзіцкі]], [[Узлянскі сельсавет]]ы скасаванага [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]]; 8 ліпеня 1931 года — [[Задашчэнскі сельсавет|Задашчэнскі]], [[Селецкі сельсавет|Селецкі]], [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Слабадскі]] сельсаветы скасаванага [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]; [[Абчацкі сельсавет|Абчацкі]], [[Голацкі сельсавет|Голацкі]], [[Дукорскі сельсавет|Дукорскі]], [[Замастоцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Замастоцкі]], [[Карзуноўскі сельсавет|Карзуноўскі]], [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскі]], [[Рудзенскі сельсавет]]ы і мястэчка [[Смілавічы]] скасаванага [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года Абчацкі і Замастоцкі сельсаветы ўключаны ў гарадскую рысу горада [[Мінск]]а. У 1935 годзе скасаваны Талькаўскі сельсавет. 12 лютага 1935 года Задашчэнскі, Селецкі, Слабадскі сельсаветы перададзены адноўленаму Грэскаму раёну; Азярычынскі (Азярышчанскі), Гарэлецкі, Голацкі, Дрычынскі, Дудзіцкі, Дукорскі, Пудзецкаслабодскі, Пярэжырскі, Рудзенскі, Сяргеевіцкі, Узлянскі, Цітвянскі, Шацкі сельсаветы — адноўленаму [[Рудзенскі раён|Рудзенскаму раёну]]. 12 сакавіка 1935 года Рудзенскаму раёну перададзены таксама Карзуноўскі сельсавет, а Гарэлецкі і Пудзецкаслабодскі сельсаветы вернуты ў склад Пухавіцкага раёна. 15 красавіка 1935 года да раёна далучаны Задашчэнскі і Слабадскі сельсаветы Грэскага раёна. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Мар’іна Горка атрымала статус гарадскога пасёлка. У 1939 годзе Кнорынскі сельсавет перайменаваны ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскі]], зноў утвораны [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскі сельсавет]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да пачатка ліпеня 1944 года тэрыторыя раёна была акупіравана нямецкімі войскамі. Пухавіччыну вызвалялі войскі [[1-ы Беларускі фронт|1-га]] і [[2-гі Беларускі фронт|2-га]] Беларускіх франтоў у ходзе праведзенай на другім этапе [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]], якая праходзіла з 29 чэрвеня да 4 ліпеня 1944 года.

У цэлым, па афіцыйных падліках, Пухавіцкі раён (у сённяшніх межах) страціў у Другой сусветнай вайне — 11 238 чалавек, з якіх 5895 чалавек мірнага насельніцтва, 4141 чалавек загінулі на франтах, 1192 чалавекі — у партызанскіх атрадах.

16 ліпеня 1954 года Пудзецкаслабодскі сельсавет перайменаваны ў [[Ананіцкі сельсавет|Ананіцкі]], Задашчэнскі сельсавет скасаваны. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Селецкі сельсавет Грэскага раёна, 20 студзеня 1960 года — гарадскі пасёлак [[Рудзенск]], [[Голацкі сельсавет|Голацкі]], [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскі]], [[Дукорскі сельсавет|Дукорскі]], [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскі]], [[Сяргеевіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкі]], [[Цітвянскі сельсавет]]ы скасаванага Рудзенскага раёна, 1 красавіка 1960 года — Шацкі сельсавет [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]]. 5 мая 1962 года скасаваны Варашылаўскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны [[Любяцкі сельсавет|Любяцкі]] і [[Навапольскі сельсавет]]ы скасаванага Уздзенскага раёна. 4 студзеня 1964 года Слабадскі сельсавет перайменаваны ў [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкі]], скасаваны Селецкі сельсавет. 30 ліпеня 1966 года Любяцкі сельсавет перададзены ў склад адноўленага Уздзенскага раёна. 16 мая 1968 года ўтвораны [[Селецкі сельсавет]]. 15 чэрвеня 1972 года Сінчанскі сельсавет перайменаваны ў [[Амяльнянскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Амяльнянскі]], 16 жніўня 1973 года Балоцкі сельсавет — у [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскі]]. 31 сакавіка 1977 года Цітвянскі сельсавет перайменаваны ва [[Узлянскі сельсавет|Узлянскі]]. 29 снежня 1977 года пасёлак [[Праўдзінскі]] рэарганізаваны ў рабочы пасёлак. 23 ліпеня 1984 года Амяльнянскі сельсавет перайменаваны ў [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскі]]. 24 студзеня 1986 года рабочы пасёлак [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслач]] аднесены да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў з утварэннем асобнага пассавета. 20 кастрычніка 1995 года горад Мар’іна Горка і Пухавіцкі раён былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 4 ліпеня 2002 года зацверджаны герб і сцяг Мар’інай Горкі і Пухавіцкага раёна. 29 верасня 2006 года скасаваны Гарэлецкі, Краснаакцябрскі, Селецкі і Сяргеевіцкі сельсаветы&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2006-116/2006-116(003-067).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022172917/https://pravo.by/pdf/2006-116/2006-116(003-067).pdf |date=22 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны Талькаўскі сельсавет&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;. 28 мая 2013 года скасаваны Ананіцкі, Вецярэвіцкі, Дрычынскі, Суцінскі, Узлянскі сельсаветы, Праўдзінскі пассавет, Рудзенскі і Свіслацкі пассаветы рэарганізаваны ў [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскі]] і [[Свіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Свіслацкі]] сельсаветы адпаведна&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Файл:Lake Matsiarynskae, Belarus.jpg|thumb|Мацяры́нскае возера|200пкс]]

Раён размешчаны ў цэнтральнай частцы Рэспублікі Беларусь (менавіта ў Пухавіцкім раёне знаходзіцца [[геаграфічны цэнтр Беларусі]]) ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Мяжуе з [[Мінскі раён|Мінскім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]], [[Старадарожскі раён|Старадарожскім]], [[Уздзенскі раён|Уздзенскім]], [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёнамі]] Мінскай вобласці, [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёнам]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]].

Раён знаходзіцца ў межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Паверхня плоскахвалістая, 90 % яе на вышыні 160—200 м, 7 % — вышэй за 200 м над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт 236 м (на поўдзень ад вёскі [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевічы]]).

У Пухавіцкім раёне здабываюць [[торф]], бузы, пяскова-жвіровыя матэрыялы, будаўнічыя пяскі, гліну і суглінкі. Пераважаюць глебы: сельскагаспадарчых угоддзяў, дзярновападзолістыя забалочаныя (33 %), дзярнова-падзолістыя (31,8 %), тарфяныя-балотныя (23,8 %). Пад лесам (39,9 %) тэрыторыі раёна, пад балотам — 4,4 %.

Агульная плошча сельскагаспадарчых угоддзяў — 112 тыс. га, з іх асушаных — каля 38 тыс. га.

Сярэдняя тэмпература студзеня −6,9&amp;nbsp;°C, ліпеня +17,9&amp;nbsp;°C. Ападкаў выпадае 592 мм у год. Вегетацыйны перыяд 188 сутак.

Праз тэрыторыю раёна працякаюць рэкі [[Пціч (рака)|Пціч]], у якую ўпадаюць [[Асачанка]] (з прытокам [[Цепленька]]), [[Асінаўка (прыток Пцічы)|Асінаўка]], [[Вуж (рака)|Вуж]] (Вушанка), [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]], [[Шаць]] (з прытокам [[Кавалёўка (басейн Дняпра)|Кавалёўка]]), і [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] з прытокамі [[Балачанка]], [[Волма (прыток Свіслачы)|Волма]], [[Жалязянка (прыток Свіслачы)|Жалязянка]], [[Сіняўка (рака)|Сіняўка]], [[Талька (рака)|Талька]] (з прытокам [[Суцінка]]), [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]]. Азёры: [[Сяргееўскае (возера, Пухавіцкі раён)|Сяргееўскае]], [[Мацярынскае]], [[Свяценскае]], [[Глухое (возера, Пухавіцкі раён)|Глухое]], [[Беліцкае (возера)|Беліцкае]], [[Сіняе (возера)|Сіняе]], [[Доўгае (возера, Пухавіцкі раён)|Доўгае]], [[Круглае (возера)|Круглае]], [[Сіняя Града]], [[Зужава]], [[Грымячае]]. Вадасховішчы: [[Земснарад]], [[Кавалёўка (вадасховішча)|Кавалёўка]], [[Чырвонагвардзейскае]].

== Сімволіка ==
{{main|Сцяг Мар’інай Горкі|Герб Мар’інай Горкі}}
[[Файл:Coat of Arms of Marjina Horka, Belarus.png|міні|Герб горада Мар’інай Горкі і Пухавіцкага раёна]]
[[Файл:Flag of Marjina Horka.png|міні|справа|Сцяг горада Мар’інай Горкі і Пухавіцкага раёна]]
Сцяг Пухавіцкага Раёна ўзяты з гербу г. Мар’іна Горка. Сцяг: прастакутнае палатно блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры якога выява Багародзіцы ў чырвона-блакітных, адзеннях з белым покрывам. Сцяг зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 22 ліпеня 2000 года № 42.

Герб раёна супадае з гербам горада Мар’іна Горка. Паходжанне назвы горада Мар’іна Горка сыходзіць у дахрысціянскія часы. Па легендзе, на ўзвышшы, калісьці размешчаным на месцы сучаснага горада, стаяла паганская бажніца. Тут ушаноўвалі нарачонай Сонца, багіні-мацюкай, заступніцы дзіцянараджэння [[Мара (багіня)|Мары]]. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 22 ліпеня 2000 г. № 42.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Станам на 28 мая 2013 года ў склад Пухавіцкага раёна ўваходзілі наступныя сельсаветы:&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 Рашэнне Мінскага абласнога Савета дэпутатаў ад 28 мая 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211214923/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=11 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;standard unsortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! align=&quot;center&quot; | №
! align=&quot;center&quot; | Сельсавет
! align=&quot;center&quot; | Адм. цэнтр
! align=&quot;center&quot; | Уключае
! align=&quot;center&quot; | Насельніцтва
|-
| align=center | 1
| [[Блонскі сельсавет]]
| [[Блонь]]
| 13 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 2
| [[Блужскі сельсавет]]
| [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]]
| 32 населеных пунктаў
| 907(2009)
|-
| align=center | 3
| [[Голацкі сельсавет]]
|[[Голацк]]
| 15 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 4
| [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскі сельсавет]]
| [[Дубраўка (Дубраўскі сельсавет)|Дубраўка]]
| 15 населеных пунктаў
| 2 000 (2011)
|-
| align=center | 5
| [[Дукорскі сельсавет]]
| [[Дукора]]
| 37 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 6
| [[Навапольскі сельсавет]]
| [[Наваполле (Навапольскі сельсавет)|Наваполле]]
| 35 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 7
| [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскі сельсавет]]
| [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]]
| 28 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 8
| [[Пухавіцкі сельсавет]]
| [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]
| 31 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 9
| [[Пярэжырскі сельсавет]]
| [[Пярэжыр]]
| 19 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 10
| [[Рудзенскі сельсавет]]
| [[Рудзенск]]
| 14 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 11
| [[Свіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Свіслацкі сельсавет]]
| [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслач]]
| 2 населеных пункта
| 11 959 (2016)
|-
| align=center | 12
| [[Турынскі сельсавет]]
| [[Турын (Пухавіцкі раён)|Турын]]
| 29 населеных пунктаў
|
|-
| align=center | 13
| [[Шацкі сельсавет]]
| [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]
| 37 вёсак
|
|}

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:220 barincrement:40
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:120000
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:10
  bar:1933 from:0 till:100778
  bar:1959 from:0 till:76719
  bar:1970 from:0 till:75150
  bar:1979 from:0 till:72253
  bar:1989 from:0 till:77100
  bar:1994 from:0 till:81100
  bar:1999 from:0 till:79000
  bar:2002 from:0 till:76800
  bar:2008 from:0 till:70700
  bar:2009 from:0 till:69427
  bar:2016 from:0 till:65650
  bar:2017 from:0 till:65310
  bar:2018 from:0 till:64665
  bar:2019 from:0 till:64889
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* [[1 студзеня]] [[1933]] год — 100,778 тыс.&lt;ref&gt;http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/region/istoriya.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180201040722/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/region/istoriya.html |date=1 лютага 2018 }}&lt;/ref&gt;
* [[1959]] год — 76 719.
* [[1970]] год — 75 150.
* [[1979]] год — 72 253.
* [[1989]] год — 77,1 тыс.
* [[1994]] год — 81,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* [[1999]] год — 79 тыс.
* 1 студзеня 2002 года — 76,8 тыс. чал., гарадскога — 43,6 %.
* [[2008]] год — 70,7 тыс.
* [[2009]] год — 69 427 чалавек&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf |date=30 кастрычніка 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
* 1 студзеня [[2016]] год — 65,7 тысячы чалавек (з іх гарадскога — 30,2 тыс.чал., сельскага — 35,4 тыс.чал. і горада Мар’іна Горка — 21,3 тыс.чал.).
* [[2017]] год — 65 310 чалавек.
* [[2018]] год — 64 665 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=51984 |title=Архіўная копія |access-date=8 жніўня 2019 |archive-date=12 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812021251/http://www.gorka.by/?p=51984 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* [[1 студзеня]] [[2019]] год — 64 889 чалавек (гарадское насельніцтва — 30&amp;nbsp;020 чалавек, сельскае — 34&amp;nbsp;869 чалавек)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=51440 |title=Архіўная копія |access-date=17 ліпеня 2019 |archive-date=25 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725234536/http://www.gorka.by/?p=51440 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Гарадскія паселішчы: [[Мар’іна Горка]], [[Рудзенск]], [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслач]], [[Праўдзінскі]], [[Дружны (Пухавіцкі раён)|Дружны]]

== Рэлігія ==
{{main|Храмы Пухавіцкага раёна}}
На 1 студзеня 2017 года ў Пухавіцкім раёне налічвалася 33 рэлігійныя грамады, якія зарэгістраваны ў Мінскім абласным выканаўчым камітэце і пастаўлены на ўлік у Пухавіцкім райвыканкаме. З іх 20 праваслаўных грамадаў, 3 каталіцкія грамады, 5 рэлігійных грамадаў хрысціянаў веры евангельскай, 5 грамадаў евангельскіх хрысціянаў баптыстаў. Рэлігійную дзейнасць на тэрыторыі Пухавіцкага раёна ажыццяўляюць 23 святары, з іх: 14 — прадстаўнікі праваслаўнай канфесіі, 1 — каталіцкай, 4 пастара хрысціянаў веры евангельскай, 4 пастара рэлігійных грамадаў евангельскіх хрысціянаў баптыстаў.

&lt;gallery&gt;
Dudutki Museum Church (15537852093).jpg|[[Царква Святога Іаана Хрысціцеля (Пціч)|Царква Святога Іаана Хрысціцеля]]
Church of the Nativity of Virgin Mary in Pukhavichy 09.JPG|[[Царква Нараджэння Божай Маці (Пухавічы)|Царква Нараджэння Божай Маці]]
Carkva, Dudzičy.JPG|[[Царква Святой Ганны (Дудзічы)|Царква Святой Ганны]]
Church of Elias Prophet in Dukora 01.JPG|[[Царква Святога Ільі (Дукора)|Царква Святога Ільі]]
Пасёлак Дружны, Царква Святло Евангелля 2018 1.jpg|Дружны. Царква Святло Евангелля
Пасёлак Дружны, Царква ў гонар Раства Хрыстова 2018 2.jpg|[[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Дружны)|Дружны. Царква ў гонар Раства Хрыстова]]
Błoń Church of Holy Trinity. Fencing.jpg|[[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Троіцы ў Блоні]]
Marjina Horka, Patriarchate of Moscow Church (2012).jpg|Мар’іна Горка. Царква
Church of Antony Padua in Mar`ina Gorka 03.jpg|[[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Мар’іна Горка)|Мар’іна Горка. Касцёл Святога Антонія Падуанскага]]
Мар’іна Горка, Царква «Благадаць» 2.jpg| [[Царква Благадаць (Мар’іна Горка)|Царква Благадаць]]
Рудзенск. Дом малітвы евангельскiх хрысцiян баптыстаў 2.jpg|Рудзенск. Дом малітвы евангельскiх хрысцiян баптыстаў
Рудзенск. Царква Благадаць.jpg|Рудзенск. Царква Благадаць (ХВЕ)
Рудзенск, касцёл 2.jpg|[[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Рудзенск)|Рудзенск]]. Касцёл
&lt;/gallery&gt;

== Эканоміка ==

=== Сельская гаспадарка ===
Сельская гаспадарка спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі. У раёне пасевы зерневых культур, ільну, бульбы. Прадпрыемствы харчовай, паліўнай, хімічнай прамысловасці.

На 1 студзеня 2016 года пагалоўе кароў дойнага статка ў сельскагаспадарчых арганізацыях складае 16980 галоў. Вытворчасць малака за 2015 год склала 62,6 тыс. тон.

Сельскагаспадарчыя арганізацыі:
* СУП «Дукора-Агра»
* ААТ &quot;Племянны завод «Індустрыя»
* ААТ «Зазерка»
* ААТ «Агра-Абярэг»
* ААТ «Аграсімвал»
* СГФ ААТ «Чырвоны май»
* СГФ ААТ «Мінскі малочны завод № 1» «Дрычын»
* ААТ «Голацк»
* ААТ «Вецярэвічы»
* ААТ «Ражджэственскае-Агра»
* ПСУ «Рудзенскае»

=== Прамысловая вытворчасць ===
Свіслацкі сельсавет з’яўляецца прамысловы цэнтр Пухавіцкага раёна, яго паступленні ў бюджэт складаюць каля 40 % ад усіх паступленняў Пухавіцкага раёна. Тымчасова, у пасялковым Савеце пражывае толькі каля 17 % ад колькасці насельніцтва Пухавіцкага раёна.

'''Прадпрыемствы:'''
* [[Пухавіцкі доследна-эксперыментальны завод|ААТ «Пухавіцкі доследна-эксперыментальны завод»]]
* [[Сяргеевіцкае (прадпрыемства)|Торфабрыкетнае прадпрыемства УП «Сяргеевіцкае»]] — найбуйны ў Беларусі торфаперапрацоўчы завод,
* Прадпрыемства металаапрацоўкі УП «Зеленаборскае»,
* Прадпрыемства па вытворчасці ўгнаенняў, харчавальных грунтоў і інш. ТАА «Флорабел»,
* [[Завод горнага воску|ААТ «Завод горнага воску»]],
* [[Рудзенск (прадпрыемства)|ААТ «Рудзенск»]],
* РУП «Эксперыментальная база „Свіслач“»,
* [[Аўгуст-Бел|ЗАТ «Аўгуст-Бел»]],
* Філіял «Белэнэргабудіндустрыя»,
* ТАА «Строй мантаж» — будаванне і грузаперавозкі,
* ААТ «Пухавіцкі камбінат хлебапрадуктаў»,
* [[Машхарчпрад (прадпрыемства)|ААТ «Машхарчпрад»]],
* ААТ «Пухавіцкі харчкамбинат»,
* ААТ «Пухавічы-лён»,
* РУП «Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі Беларусі па харчы»,
* КП ДУП «Мар’інагорскі завод жалезабетонных вырабаў»,
* ТАА «Мароз Прадукт»,

=== Энергетыка ===
У раёне абслугоўваннем электрычных сетак, па якіх сёння ажыццяўляецца электразабеспячэнне больш за 1500 прадпрыемстваў і арганізацый і больш за 43 тысячы спажыўцоў (па дамовах з фізічнымі асобамі), займаецца Пухавіцкі раён электрасетак філіяла «Мінскія электрычныя сеткі» РУП «Мінскэнэрга».

У сярэдзіне шасцідзясятых гадоў у рэспубліцы пачалося буйное ператварэнне энергетычных падраздзяленняў пад адзіную сістэму кіраўніцтва. У выніку ў студзені 1968 года ў Пухавіцкім адміністрацыйным раёне былі створаны Мар’інагорскі і Рудзенскі РЭСы, на базе якіх у 1987 годзе і быў утвораны адзіны Пухавіцкі раён электрасетак.

Электрападстанцыя «Мар’іна Горка» (35/10КВ) была збудавана ў 1959 годзе. Потым у раёне з’явіліся падстанцыі «Талька», «Рудзенск», «Шацк». Сёння Пухавіцкі раён электраэнергіяй забяспечваюць 7 падстанцый 35/10 КВ і 4 падстанцыі 110/10 КВ. Працягласць электрычных сетак перавышае 2800 кіламетраў, з іх больш за 500 кіламетраў — кабельныя лініі.

Прадпрыемства абслугоўвае электрычныя сеткі мястэчак Дружны, Рудзенск, Праўдзінскі, мікрараёна Засвятое гарадскога пасёлка Свіслач, электрычныя сеткі ўсіх аграмястэчкаў і вёсак Пухавіцкага раёна, а таксама шэрага населеных пунктаў Уздзенскага раёна&lt;ref&gt;http://www.gorka.by/?p=41580{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі раёна знаходзіцца [[Мінская ЦЭЦ-5]]. Размешчана 40 км ад [[Мінск|сталіцы рэспублікі,]] паблізу пасёлка Дружны. З’яўляецца самай маладой [[Электрычная станцыя|электрастанцыя]] Беларускай энергасістэмы і першая вялікая [[Цеплавая электрычная станцыя|цеплавая электрастанцыя]] ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. Электрычная магутнасць складае 729 МВт.

Унікальнасць станцыі заключаецца ў тым, што задумвалася яна як [[Атамная электрастанцыя|атамная ЦЭЦ]]. Аднак, пасля аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе, будаўніцтва было прыпынена. Атамная станцыя была перапрафіліравана ў цеплаэлектрацэнтраль.

=== Транспарт ===

==== Чыгуначны ====
[[Файл:Marjina Horka railway station.jpg|thumb|Станцыя Пухавічы|200пкс]]
Праз тэрыторыю раёна праходзіць [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі]] [[Мінск]] — [[Гомель]].

Чыгуначныя станцыі і платформы Пухавіцкага раёна: [[Блужа (прыпыначны пункт)]], [[Весялоўскі (прыпыначны пункт)]], [[Вяленскі|Вяленскі (прыпыначны пункт)]], [[Вяндзеж (прыпыначны пункт)]], [[Дрычын (прыпыначны пункт)]], [[Зазерка (прыпыначны пункт)]], [[Майскі (прыпыначны пункт)]], [[Новае Сяло (прыпыначны пункт)]], [[Пухавічы (станцыя)]], [[Раўнаполле (прыпыначны пункт)]], [[Рудзенск (станцыя)]], [[Рыбцы (прыпыначны пункт)]], [[Седча (прыпыначны пункт)]], [[Талька (станцыя)]], [[Тэхнікум (прыпыначны пункт)]].

==== Аўтамабільны ====
Раён абслуговывае філіял ААТ «Мінаблаўтатранс» аўтапарк № 19 &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=46369 |title=Архіўная копія |access-date=26 кастрычніка 2018 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102040229/http://www.gorka.by/?p=46369 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Праз раён праходзяць:
* [[Магістраль М5|Дарога М-5]] рэспубліканскага значэння [[Мінск]] — [[Гомель]].
* [[Дарога Р59]], [[Лагойск]] — Мар’іна Горка.
* [[Дарога Р68]], [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] — [[Негарэлае]].
* [[Дарога Р69]], [[Смалявічы]] — [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]].
* [[Дарога Р92]], Мар’іна Горка — [[Старыя Дарогі]].
[[Файл:Мар’іна Горка, аўтавакзал.jpg|thumb|Аўтавакзал — панарама|500пкс]]

=== Сувязь і камунікацыі ===
Паслугі электрасувязі на тэрыторыі Пухавіцкага раёна забяспечвае Пухавіцкі вузел электрасувязі. На сённяшні дзень прадпрыемства падае больш 70 відаў паслуг, асноўнымі з якіх з’яўляюцца: тэлефанія, Інтэрнэт, тэлебачанне.

У склад прадпрыемства ўваходзяць:
* 3 лінейна-кабельныя ўчасткі;
* 1 станцыйная ўчастак;
* участак продажаў паслуг;
* група тэхнічнай пашпартызацыі
* транспартная група
* група гаспадарчага забеспячэння

== Культура і грамадства ==
[[Файл:Pukhvichy Stroj stamp.jpg|thumb|[[Пухавіцкі строй]]]]
[[Файл:Manor house of Bonch-Osmolovsky in Bloń. Facade.jpg|thumb|Блонь ''Фасад будынка'']]
[[File:DUDUTKI OPEN AIR VILLAGE - BELARUS.jpg|thumb|Будынкі ганчарнай майстэрні і аўтарэтра. Фота 2008 г. Дудуткі]]
[[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Пухавіцкага раёна]]

Каля Талькі праводзіцца штогадовы беларускі музычны фестываль «[[Талькаўскі фэст]]».

У Мар’інай Горцы праводзіцца штогадовы рэгіянальны фестываль песні і музыкі [[Майскі вальс (фестываль)|«Майскі вальс]]» на прыз народнага артыста Беларусі Ігара Лучанка.

=== Музеі ===
* [[Дудуткі]] — музейны комплекс старадаўніх народных рамёстваў і тэхналогій.
* [[Пухавіцкі раённы краязнаўчы музей]] — комплекс музеяў гісторыі Пухавіцкага раёна.
* [[Дукорскі маёнтак]] — музейны комплекс.

=== Спорт ===
На тэрыторыі Пухавіцкага раёна знаходзіцца 39 устаноў фізічнай культуры і спорту.

У раёне маецца футбольная каманда, якая ўваходзіць у Другую лігу чэмпіянату Беларусі — [[ФК Вікторыя Мар’іна Горка|ФК Вікторыя]]. З 2018 года ў чэмпіянаце Мінскай вобласці бярэ ўдзел клуб «Энергія» (Пухавіцкі р-н)&lt;ref&gt;http://www.ffmo.by/sorevnovaniya/chempionat-minskoy-oblasti {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190815220630/http://www.ffmo.by/sorevnovaniya/chempionat-minskoy-oblasti |date=15 жніўня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Раней у Першай лізе Беларусі ўдзельнічаў прафесійныя футбольныя каманды [[ФК Рудзенск]]. Матчы праходзяць на [[Гарадскі стадыён (Мар’іна Горка)|Гарадскім стадыёне]] ў г. Мар’іна Горка.

=== Памятныя мясціны ===
{{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Пухавіцкага раёна}}
* [[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзiбны дом Бонч-Асмалоўскiх у Блоні]]
* [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх]] у [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосці]]

=== Страчаная спадчына ===
* Дудзічы. [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Дудзічы)|Сядзіба Ельскіх]] (XVIII ст.)
* Дудзічы. [[Царква Пакрова Багародзіцы (Дудзічы)|Царква Покрыва Багародзіцы]] (1776, грэка-каталіцкая)
* Мар’іна Горка. Царква Нараджэння Божай Маці (1874)
* Мар’іна Горка. Царква Св. Аляксандра Неўскага (1871)
* Дукора. Царква ў імя святых Пятра і Паўла (1845 г. — ?).
* Дукора. Палац Оштарпаў (XVIII ст.) Узарваны савецкімі партызанамі пад час Другой сусветнай вайны. Ваеннай патрэбы знішчэння палаца не было (каля 10 ахоўнікаў-паліцаяў адразу разбегліся пасля нападу партызан i супраціву не аказалі).
* Дукора. Царква Узвышэння Святога Крыжа (XVIII ст.; грэка-каталіцкая)
* Мар’іна Горка. [[Царква Успення маці Божай (Мар’іна Горка)|Царква Успення маці Божай]] (1871—1940)
* [[Русаковічы (Пухавіцкі раён)|Русаковічы]]. [[Сядзіба Вейсенгофаў (Русаковічы)|Сядзіба Вейсенгофаў]].

=== СМІ ===
[[Пухавіцкія навіны]] — раённая газета Пухавіцкага раёна. Выдаецца з 1930 года ў г. Мар’іна Горка.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;СМІ&quot; perrow=&quot;10&quot;&gt;
Мар’іна Горка, будынак рэдакцыі газеты «Пухавіцкія навіны».jpg|Будынак рэдакцыі газеты «Пухавіцкія навіны»
Мар’іна Горка, таблічка рэдакцыі газеты «Пухавіцкія навіны».jpg|Таблічка рэдакцыі газеты «Пухавіцкія навіны»
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Сацыяльная сфера ==

=== Адукацыя ===
[[Файл:Пасёлак Дружны, школа.jpg|міні|справа|Сярэдняя школа № 1 п. Дружны]]
{{main|Адукацыя ў Пухавіцкім раёне}}
У 2017/2018 навучальным годзе сетка адукацыйных устаноў раёна складае 51 установай адукацыі (26 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, 18 устаноў дашкольнай адукацыі, 3 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 1 дапаможная школа-інтэрнат, 1 цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі, 1 сацыяльна-педагагічны цэнтр, 1 аздараўленчы летнік «Лясная казка»), а таксама [[Пухавіцкая дзіцяча-юнацкая спартовая школа|ДУ «Пухавіцкая спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая спартовая школа алімпійскага рэзерву»]], ДУ &quot;Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр «Вікторыя», ДУ &quot;Фізкультурна-аздараўленчы комплекс «Энергія»&lt;ref&gt;http://pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181005022004/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html |date=5 кастрычніка 2018 }}&lt;/ref&gt;.

* [[Праўдзінскі дзяржаўны будаўнічы прафесійны ліцэй]]
* [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка]]

=== Ахова здароўя ===
[[Файл:Мар’іна Горка. Мар’інагорская цэнтральная раённая бальніца.jpg|міні|справа|Мар’іна Горка. Будынак ЦРБ]]
На 2018 год установа аховы здароўя «[[Мар’інагорская цэнтральная раённая бальніца]]» складася з 43 лекава-прафілактычных устаноў:

* Цэнтральная раённая бальніца.
* 1 участковая бальніца.
* 3 гарадскія лякарні.
* 1 бальніца сястрынскага догляду.
* 3 паліклінікі.
* 7 медычных амбулаторый.
* 25 фельчарска-акушэрскіх пунктаў.
* 3 здраўпункты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ |title=Архіўная копія |access-date=17 студзеня 2018 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121200739/http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==
[[Файл:Міхась Чарот і Анатоль Вольны.jpg|міні|справа|Анатоль Вольны (злева) і Міхась Чарот, 1925. Мінск.]]
* [[Андрэй Піліпавіч Луцэвіч]] (1919, [[Зазерка]] — 1944)— Герой Савецкага Саюза (1944).
* [[Аляксандр Сяргеевіч Лабуш]] (31.10.1945, в. [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)]]) — акцёр тэатра і кіно.
* [[Уладзімір Вікенцьевіч Бабук|Уладзімір Бабук]] (1897, [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] — 1977) — беларускі савецкі хірург.
* [[Мікалай Якаўлевіч Баркун|Мікалай Баркун]] (1937, [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніца]]) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]].
* [[Васіль Сцяпанавіч Барташэвіч]] (15.10.1915, [[Узляны]] — 2009) — жывапісец, чалец Саюза мастакоў СССР.
* [[Захар Якаўлевіч Бірала]] (15.02.1906, [[Раўнаполле]]) — беларускі паэт, сатырык.
* [[Андрэй Агеевіч Блажко]] (1895, [[Харэвічы]] (цяпер у межах в. [[Дукора]])) — арганізатар і кіраўнік [[Дукорскія партызаны|дукорскіх партызан]]
* [[Таіса Бондар]] (20 лютага 1945 [[Рудзенск]] — 19 снежня 2005) — беларуская пісьменніца, перакладчыца.
* [[Глеб Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (03.11.1890 (22.10), маёнтак Блонь (цяпер вёска [[Блонь]] — савецкі [[антраполаг]] і [[археолаг]] (спецыяліст па ранняму палеаліту); этнограф (народы Крыма і Каўказа); [[геолаг]], [[доктар гістарычных навук]].
* [[Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1884, [[Блонь]] — 1938) — эканаміст, публіцыст.
* [[Ванда Антонаўна Буцэвіч]]
* [[Анатоль Вольны]] (1902, [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)]]) — беларускі паэт, празаік, кінадраматург, журналіст.
* [[Васіль Гарбацэвіч]] (19.04.1893, вёска Дукарка (цяпер [[Дукора]]) — беларускі драматург, мемуарыст, педагог. Заслужаны настаўнік БССР (1947).
* [[Міхаіл Львовіч Гебелеў]] (15.10.1905, [[Узляны]] — 15.08.1942, [[Мінск]]) — адзін з кіраўнікоў падполля ў Мінску ў 1941 — 1942 гадах.
* [[Таісія Іванаўна Доўнар]] (15.10.1944, [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук, прафесар БДУ.
* [[Уладзімір Дудзіцкі]] (сапр. Уладзімір Гуцька; 1910, [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|в. Дудзічы]] — пасля 1976) — [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]] беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]].
* [[Аляксандр Каралевіч Ельскі]] (10.09.1916 [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосце]]) — беларускі [[гісторык]], [[краязнавец]], [[публіцыст]], адзін з першых гісторыкаў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] і збіральнікаў беларускіх [[рукапіс]]аў.
* [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Міхал Ельскі]] (08.10.1831, [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|в. Дудзічы]] — 1904) — скрыпач, кампазітар, музычны пісьменнік.
* [[Марыя Андрэеўна Жыдовіч]] ([[Дукора]]) — мовазнавец.
* [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] (14.05.1907, вёска [[Арэшкавічы (Пухавіцкі раён)|Арэшкавічы]]) — прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР.
* [[Яфрэм Іванавіч Карнейчык]] (17.03.1900, [[Турын (Пухавіцкі раён)|Турын]] — 18.1.1972) — беларускі [[гісторык]].
* [[Валерый Юр’евіч Каршакевіч]] (15.02.1988, [[Мар’іна Горка]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікалай Каспяровіч]] ([[1900]], [[Ізабалёва|в. Ізабалёва]]  — [[1937]]) — [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]] беларускі [[этнограф]], [[краязнавец]], [[Лексікаграфія|лексікаграф]], [[мастацтвазнавец]] і [[літаратуразнавец]].
* [[Генадзь Якаўлевіч Кляўко]] (1931, [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|в. Варонічы]] — 1979) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], дзіцячы [[Проза|празаік]], [[журналіст]].
* [[Іван Фадзеевіч Кудзелька]] (12.12.1891, [[Рудзенск]]) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР.
* [[Алесь Іванавіч Лабанок|Алесь Лабанок]] (1944, [[Мар’іна Горка]] — 2005) — беларускі [[акцёр]].
* [[Юджын Лаянс]] (01.07.1898, [[Узляны]] — 07.01.1985)— амерыканскі журналіст і пісьменнік, стрыечны брат Давіда Сарнова.
* [[Іван Сцяпанавіч Лупіновіч]] (06.06.1900, [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]) — беларускі вучоны, заснавальнік Беларускага геаграфічнага таварыства, доктар сельскагаспадарчых навук.
* [[Іван Леапольдавіч Лысакоўскі]] (1921, [[Талька]]) — савецкі разведчык, генерал-маёр (1971), беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні КДБ БССР (1966—1979).
* [[Уладзімір Аляксандравіч Мацкевіч]] (нар. 1947, [[Мар’іна Горка]]) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, старшыня КДБ РБ (1995—2000).
* [[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык]] (2 (14).8.1882, [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]) — беларускі паэт.
* [[Аркадзь Андрэевіч Моркаўка]] (26.1.1900, [[Зазер’е (Пухавіцкі раён)|в. Зазер’е]]) — беларускі [[паэт]].
* [[Ганна Піліпаўна Назарава]] — Герой Сацыялістычнай Працы.
* [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848, [[Турын (Пухавіцкі раён)|Турын]] — 1905) — беларускі фізік, медык, біёлаг.
* [[Шмуэль Вольфавіч Нігер]] (21.06.1883, [[Дукора]]) — літаратурны крытык і публіцыст.
* [[Валянцін Цімафеевіч Мыслівец|Валянцін Мыслівец]] (1937, [[Хазянінкі]]) — пісьменнік.
* [[Макар Паслядовіч|Макар Трафімавіч Паслядовіч]] (1906—1984, в. Караваева) — беларускі пісьменнік і перакладчык.
* [[Давід Сарноў]] (27.02.1891, [[Узляны]] — 12.12.1971, Вальхала, шт. [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі сувязіст і бізнесмен, адзін з заснавальнікаў радыё і тэлевяшчання ў ЗША.
* [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] (08.03.1892, [[Дукора]]) — беларускі і савецкі дзяржаўны дзеяч, партыйны дзеяч РКП(б) і КП(б)Б.
* [[Міхась Чарот]] (1896, [[Рудзенск]] ) — пісьменнік і грамадскі дзеяч.
* [[Валерый Паўлавіч Ярашэўскі]] ([[Дукора]]) — дзяржаўны дзеяч.
* [[Фарух Шарыпаў]] — беларускі футбаліст.
* [[Сяргей Лізуноў]] — беларускі футбаліст.
* [[Васіль Далідовіч]] — беларускі футбаліст.
* [[Дзмітрый Куняўскі]] — беларускі футбаліст.
* [[Вадзім Мігаленя]] — беларускі футбаліст.
* [[Ала Васільеўна Ралькевіч]] — беларускі палітык.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Андросік]] (1934, в. Бор) — [[Заслужаны будаўнік БССР]] (1976).

=== Ганаровыя грамадзяне Пухавіцкага раёна ===
[[Файл:Мар’іна Горка. Ганаровыя грамадзяне Пухавіцкага раёна.jpg|міні|справа|Раённая Дошка]]
* [[Арнольд Фёдаравіч Смеяновіч]] — беларускі вучоны ў галіне нейрахірургіі.
* [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч]] — міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь (з 2017), беларускі краязнаўца, літаратуразнаўца, журналіст. Старшыня Саюза пісьменнкаў Беларусі.
* [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] — беларускі кампазітар і педагог.
* [[Яўген Васілевіч Мікульчык]] — беларускі грамадскі дзеяч, генерал-лейтэнант.
* [[Валерый Уладзіміравіч Бабук]] — беларускі спартсмен, трэнер.
* [[Сяргей Пятровіч Семяняка]] — беларускі спартсмен.
* [[Анатоль Іванавіч Усенка]] — беларускі спартсмен, трэнер&lt;ref&gt;http://www.pukhovichi.gov.by/be/regijon/ganarovyya-gramadzyane-pukhavitskaga-rajona.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503082433/http://www.pukhovichi.gov.by/be/regijon/ganarovyya-gramadzyane-pukhavitskaga-rajona.html |date=3 мая 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Ігуменскі павет]]
* [[Рудзенскі раён]]
* [[Шацкі раён (БССР)|Шацкі раён, Беларусь]]
* [[Бакштанская воласць]]
* [[Дзіцячае сяло Скобраўка]]
* [[Свіслацкае княства]]
* [[Менскае княства]]
* [[Паўстанне 1863 года ў Ігуменскім павеце]]
* [[Спіс дэпутатаў Пухавіцкага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. — ISBN 985-01-0251-9
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* Алесь Карлюкевіч. Літаратурная карта Пухаўчыны. Краяўзнаўчы нарыс. — Мн., Тэхнапрынт, 1999. С. 47
* Алесь Карлюкевіч. Літаратурна-краязнаўчае падарожжа па Пухавіччане: Мар’іна Горка і блізкія ваколіцы // Полымя, № 9, 2010
* Алесь Карлюкевіч. Ад зямлі, якая нарадзіла ці натхняла. — Мн., Пйто, 2001. С. 22
* Алесь Карлюкевіч. Пухавіцкія сустрэчы // Маладосць, № 6, 2010
* Алесь Карлюкевіч. І марам волю дам: літаратурная карта Пухавіччыны. — Мн., БелЭн, 2011. С. 303
* Алесь Карлюкевіч. Літаратурна-краязнаўчае падарожжа па Беларусі: Пухавіцкі край // Роднае слова, № 3,4,6,7, 2017
* Алесь Карлюкевіч. Пухавіччына: літаратурнае гняздо Беларусі. — Мн., Адукацыя і выхаванне, 2020. С. 318
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Пухавіцкі раён|608—609}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Puchavičy District}}
{{OSM relation|70549|Пухавіцкі раён}}
* [http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ Пухавіцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112235925/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ |date=12 лістапада 2013 }} {{ref-ru}}
* [http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/pukhovichskij-rajon Пухавіцкі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717171653/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/pukhovichskij-rajon |date=17 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}
* [http://www.mgorka.com/ Сайт Мар’інай Горкі]
* [https://www.facebook.com/puchavicki.rajon/ Краязнаўчы праект «Пухавіцкіраён.info»*]
* [http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9&amp;Itemid=7/ Образование района]{{Недаступная спасылка}}

{{Пухавіцкі раён}}
{{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}}
{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|navbar       = plain
|загаловак    = Пухавіцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках
|базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|спіс1        = {{Менская акруга|child|загаловак=Пухавіцкі раён у [[Менская акруга|Менскай акрузе]] (1924—1930)}}
|спіс2        = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Пухавіцкі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (з 1938)}}
}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пухавіцкі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>b02p13ycimqdce3bxrxjma7r59lvi11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэхія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2977</id>
    <revision>
      <id>5206746</id>
      <parentid>5180560</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45418" sha1="ka636sw69p0tbbgqaguc8ts6kjkkc2e" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Чэшская Рэспубліка
 |Арыгінальная назва        = {{lang-cs|Česká republika}}
 |Родны склон               = Чэхіі
 |Сцяг                      = Flag of the Czech Republic.svg
 |Герб                      = Coat of arms of the Czech Republic.svg
 |Дэвіз                     = [[Pravda vítězí]]
 |Пераклад дэвізу           = Праўда перамагае
 |Назва гімна               = Kde domov můj
 |Форма кіравання           = [[Парламенцкая рэспубліка]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 51|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 28|lon_sec = 0
 |CoordScale                = 2000000
 |На карце                  = Europe location CZ.png
 |Мова                      = [[Чэшская мова|чэшская]]
 |Дата незалежнасці         = [[1 студзеня]] [[1993]]
 |Незалежнасць ад           = [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]
 |Сталіца                   = [[Прага]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Прага]], [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт Чэхіі|Прэзідэнт]]&lt;br/&gt;[[Прэм’ер-міністр Чэхіі|Прэм’ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Петр Павел]]&lt;br/&gt;[[Петр Фіяла]]
 |Месца па плошчы           = 116
 |Плошча                    = 78.866
 |Працэнт вады              = 2
 |Этнахаронім               = чэх, чэшка, [[чэхі]]
 |Месца па насельніцтву     = 85
 |Насельніцтва              = 10.578.820&lt;ref&gt;[https://www.czso.cz/documents/10180/45964084/1300721701.pdf Český statistický úřad: Počet obyvatel v regionech soudržnosti, krajích a okresech České republiky k 1. 1. 2017] {{ref-cz}}&lt;/ref&gt;
 |Год ацэнкі                = 2017
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 134
 |ВУП (намінал)                 = 196,068 млрд &lt;ref name=&quot;МВФ&quot;&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&amp;pr.y=15&amp;sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=935&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= IMF: Report for Selected Countries and Subjects - Czech Republic] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ВУП (намінал)     = 2017
 |Месца па ВУП (намінал)        = 49
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 18.534,333&lt;ref name=&quot;МВФ&quot; /&gt;
 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 36
 |ВУП (ППЗ)             = 368,659 млрд&lt;ref name=&quot;МВФ&quot; /&gt;
 |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2017
 |Месца па ВУП (ППЗ)    = 51
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 34.849,351&lt;ref name=&quot;МВФ&quot; /&gt;
 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 38
 |ІРЧП                      = {{рост}}0,878&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf UNDP: Human Development Report 2016] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП          = 2016
 |Месца па ІРЧП             = 28
 |Узровень ІРЧП             = вельмі высокі
 |Авіякампанія              = [[České aerolinie]]
 |Валюта                    = [[чэшская крона]] (Kč ,CZK)
 |Дамены                    = [[.cz]], [[.eu]]
 |ISO                       = CZ
 |Тэлефонны код             = 420
 |Часавы пояс               = +1, улетку +2
}}
'''Чэ́хія''' ({{lang-cs|Česko}}), поўная назва '''Чэ́шская Рэспу́бліка''' ({{lang-cs|Česká republika}}) — краіна ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], не мае выхаду да мора. Чэхія мяжуе з [[Польшча]]й, [[Германія]]й, [[Аўстрыя]]й і [[Славакія]]й. Краіна складаецца з двух гістарычных рэгіёнаў — [[Багемія|Багеміі]] і [[Маравія|Маравіі]], а таксама часткі [[Чэшская Сілезія|Сілезіі]] і [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]].

Рэльеф Чэхіі ўзгорысты, па перыметры краіну аблямоўваюць сярэдневышынныя горы: [[Чэшскі Лес]], [[Шумава]], [[Судэты]]. Да апошніх належыць найвышэйшы пункт — гара [[Снежка]] (1603 метры). Чэхія багатая на паклады [[Каменны вугаль|каменнага]] і [[Буры вугаль|бурага]] вугалю. Клімат умераны, з выразнымі кантынентальнымі рысамі. Рэкі Чэхіі належаць да трох мораў: Чорнага ([[Морава (верхні прыток Дуная)|Марава]]), Балтыскага ([[Одра]]) і Паўночнага ([[Эльба]] і [[Влтава]]). Лясы займаюць 35 % плошчы краіны і добра захаваліся ў гарах: ніжэй — дубавыя і букавыя, вышэй — хваёвыя.

Першая на чэшскіх землях дзяржава ўзнікла ў VII стагоддзі і неўзабаве стала часткай [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. У пачатку XI стагоддзя Багемія (гістарычная назва чэшскіх земляў) увайшла ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Залатым векам [[Каралеўства Багемія|Багеміі]] стала XIV стагоддзе, калі яе кароль [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] атрымаў уладу над усёй імперыяй і заснаваў рэзідэнцыю ў [[Градчаны|Градчанах]]. Пачатак наступнага стагоддзя быў адзначаны Чэшскай рэфармацыяй і [[Гусіцкія войны|гусіцкімі войнамі]]. У XVI стагоддзі Багемія трапляе пад уладу аўстрыйскіх [[Габсбургі|Габсбургаў]]. 1618 годзе чэхі ўзнялі антыфеадальнае і антыгабсбургскае паўстанне, якое дало штуршок да[[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. Паўстанне было жорстка задушана і для чэшскага народа пачаліся цёмныя часы анямечвання і акаталічвання: У пачатку ХІХ стагоддзя ў Чэхіі пачынаецца перыяд [[чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] чэхі ваявалі не толькі на баку [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], але і ў арміях [[Антанта|Антанты]]. У 1918 была абвешчана незалежная [[Чэхаславакія]], а яе прэзідэнтам стаў [[Томаш Масарык]]. У Другую сусветную вайну Чэхія была акупавана фашысцкай Германіяй. У 1948 адроджаная Чэхаславакія абрала камуністычны шлях развіцця. [[Пражская вясна|Рэформы, распачатыя вясной 1968]], выклікалі ўвядзенне войскаў дзяржаў Варшаўскага дагавора ў жніўні таго ж года, акупацыю краіны і скасаванне ўсіх ліберальных заваёў. У 1989 Чэхаславакія мірна развіталася з камуністычным ладам у выніку [[Аксамітная рэвалюцыя|аксамітнай рэвалюцыі]], 1 студзеня 1993 Чэхія і Славакія афіцыйна разышліся (у адрозненні ад распаду [[Югаславія|Югаславіі]], [[аксамітавы развод|гэтаксама аксамітна — без крыві]]). У [[1999]] годзе Чэхія далучылася да [[НАТА]], у [[2004]] годзе — да [[Еўрасаюз]]а, у 2007 стала часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны.]]

Дэмакратычная парламенцкая рэспубліка. Унітарная дзяржава, дзеліцца на 13 краёў. Уваходзіць у ЕС, [[НАТА]], [[Шэнгенскае пагадненне]], [[АБСЕ]], [[Савет Еўропы]].

Насельніцтва Чэхіі складае 10,6 млн чалавек. 95 % жыхароў краіны — [[чэхі]], другі па колькасці заходнеславянскі народ. У рэлігійным складзе пераважаюць каталікі, але іх усяго 20 %, паколькі Чэхія вядомая як адна з найбольш [[атэізм|атэістычных]] краін свету. Урбанізацыя складае 74 %: у Празе жыве 1,3 млн чал, больш за 100 000 жыхароў маюць [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]], [[Ліберац]], [[Оламаўц]].

Чэхія — эканамічна развітая краіна, высокапрыбытковая (паводле класіфікацыі [[Сусветны банк|Сусветнага банку]]) сацыяльна-арыентаваная рынкавая эканоміка. Першая дзяржава Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, прынятая ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] (1995). З 2004 года з’яўляецца сябрам [[ЕС]]. Чэхія прызнана адной з самых бяспечных краін свету.

== Этымалогія ==
Назва «Чэхія» паходзіць ад імя славянскага племя чэхаў.

Афіцыйная назва краіны — Чэшская Рэспубліка, хаця ў [[1993]] годзе кіраўніцтва краіны прапанавала па-за межамі афіцыйных дакументаў ужываць назву Чэхія (Czechia), якая, напрыклад, у [[Англійская мова|англійскай мове]] не прыжылася. А ў [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскіх мовах]], што базуюцца на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]], ужываецца чэшская кароткая назва ''Česko'', такая ж назва ўжываецца і ў некаторых іншых мовах, даволі часта ў скажоным выглядзе — ''Cesko''.

== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Чэхіі}}
[[File:Czechia-mapa-be.png|thumb|Карта Чэхіі]]
Тэрыторыя Чэхіі складае 78 866 км² (у т.л. 77 276 км² зямной паверхні і 1 590 км² воднай). Чэхія ляжыць паміж 48° і 51° пн.ш., 12° і 19° у.д., што прыпадае, бадай, на самы цэнтр Еўропы (без [[Расія|Расіі]]). Агульная працягласць мяжы — 1 880 км. Мяжуе з [[Польшча]]й на поўначы (даўжыня мяжы 658 км), [[Германія]]й на паўночным захадзе і захадзе (646 км), [[Аўстрыя]]й на поўдні (362 км) і [[Славакія]]й на ўсходзе (214 км). Не мае прамога выхаду да мора, аднак выгаднае становічша на скрыжаванні транспартных шляхоў, да таго ж, на [[водападзел]]е, часткова кампенсуе гэты эканоміка-геаграфічны недахоп.

== Прырода ==
{{main|Геаграфія Чэхіі}}
[[File:Kralicky-Sneznik-03.jpg|thumb|left|Краліцкі Снежнік, частка [[Судэты|Судэтаў]] — гор на поўначы Чэхіі]]
Чэхія — краіна ўзвышшаў і гор сярэдняй вышыні. На захадзе ляжыць пагорыстая Багемская катлавіна, што дрэнуеца рэкамі Лаба (Эльба) і Влтава і якую аблямоўваюць горы: на захадзе — [[Чэшскі лес]], на паўднёвым захадзе — [[Шумава]], на паўночным захадзе — [[Рудныя горы]] (Крушнэ-Горы), па поўначы — [[Судэты]]. Менавіта ў Судэтах, на мяжы з Польшчай, у іх самай высокай частцы, вядомай як Крконашы, знаходзіцца найвышэйшая гара Чэхіі — [[Снежка]] (1603 або 1602 м). На ўсход ад Багеміі ляжыць Чэшска-Мараўскае ўзвышша, што займае геаграфічны цэнтр краіны. На паўднёвым захадзе — таксама пагорыстая і ў атачэнні невысокіх гор — ляжыць другая катлавіна — Мараўская. Нетры Чэхіі ўтрымліваюць значныя запасы бурага і каменнага вугалю, а таксама — [[графіт]]у. Маюцца паклады руд чорных і каляровых металаў (аб чым сведчыць і назва «Рудныя горы»), зрэшты, амаль што вычарпаныя за доўгую гісторыю распрацоўкі.

[[Выява:Smrk a rameno Šance 1.jpg|thumb|left|[[Вадасховішча Шанцэ]]. [[Мараўска-Сілезскія Бяскіды]]]]
[[Клімат]] Чэхіі [[умераны клімат|ўмераны]] з цёплым летам і халоднай, пахмурнай, вільготнай зімой, вызначаецца змешваннем марскога і кантынентальнага ўплыву. Апошні абумоўлены наяўнасцю горных ланцугоў, што, хоць і невысокія, ствараюць пэўную перашкоду на шляху атлантычных паветраных мас, робячы лета больш спякотным, а зіму — маразнейшай, чым у той жа [[Баварыя|Баварыі]]. Улетку сярэдняя тэмпература паветра да +20 °C, узімку — да −5 °C. Ападкаў выпадае больш за 600 мм, большая частка прыпадае на лета, калі цыклоны прыносяць магутныя залевы, што выклікаюць бурлівыя паводкі. У гарах тэмпературы даволі сур’ёзна паніжаюцца, колькасць ападкаў таксама адрозніваецца, звычайна ў большы бок.

[[File:CHKO+NP Czechia map (2011).png|thumb|Прыродаахоўныя тэрыторыі]]
Па тэрыторыі Чэхіі праходзіць галоўны еўрапейскі водападзел: рэкі краіны нясуць свае воды у тры моры: [[Чорнае мора|Чорнае]] (Марава), [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]] (Одра) і [[Паўночнае мора|Паўночнае]] [[Мора|моры]] (Эльба). Па землях Багеміі цякуць рэкі [[Эльба]] (чэшская назва — Лаба) і яе прыток [[Влтава]]. На берагах Влтавы раскінулася Прага. Найбуйнейшая рака Маравіі — [[Морава (верхні прыток Дуная)|Марава]], вялікі прыток Дуная. На паўночных схілах Усходніх Судэт бярэ пачатак рака Одра, што мае ў Чэхіі 112 км свайго верхняга цячэння.

Лясы займаюць болей за трэцюю частку плошчы краіны і добра захаваліся ў гарах: ніжэй ў складзе парод пераважаюць дубы і букі, вышэй — елкі і піхты. Ахове прыроды ў Чэхіі надаецца вялікая ўвага. Створаны 4 нацыянальныя паркі (усе ў гарах — гэта Крконашы, Шумава, Падыйі, і Багемская Швейцарыя) і 25 ахоўных ландшафтных зонаў.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Чэхіі}}
Першыя людзі жылі на тэрыторыі сучаснае Чэхіі ў эпоху [[неаліт]]а. У [[Антычнасць|Антычнасці]], у [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], праз гэтую тэрыторыю ішла міграцыя [[кельты|кельтаў]], а пазней, у [[I стагоддзе|I ст. н.э.]], тут жылі германскія плямёны маркамані і куадзі. Калі пачалося [[Вялікае перасяленне народаў]], германскія плямёны рушылі на захад, а іхняе месца занялі [[славяне]], што прыйшлі ад узбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і з [[Карпаты|Карпацкіх гор]].

У [[VII стагоддзе|VII ст.]] франкскі гандляр [[Само]] падтрымаў тутэйшых славян у барацьбе супраць [[Авары|авараў]] і зрабіўся кіраўніком першай цэнтральнаеўрапейскай дзяржавы. У [[VIII стагоддзе|VIII ст.]] сталец захапіў мясцовы маравец, ад яго кіравання бярэ пачатак гісторыя [[Вялікая Маравія|Вялікае Маравіі]]. У канцы [[IX стагоддзе|IX ст.]] у складзе Вялікай Маравіі з’явілася княства [[Чэшскае княства|Багемія]], пад уладай дынастыі [[Пржамысловічы|Пржамысловічаў]]. Напачатку X стагоддзя [[Вялікая Маравія]] [[Бітва пры Прэсбургу|была знішчана]] [[мадзьяры|мадзьярамі]], аднак чэшскія князі, браты [[Спытыгнеў I]] і [[Ураціслаў I]] паспяхова адбілі мадзьярскае нашэсце. У 1002 годзе Багемія на правах аўтаномнага суб’екта ўвайшла ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]], у 1198 княства было пераўтворана ў каралеўства. Залатым векам [[Каралеўства Багемія|Багеміі]] стала XIV стагоддзе, калі яе кароль [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] атрымаў уладу над усёй імперыяй і заснаваў рэзідэнцыю ў [[Градчаны|Градчанах]]. У 1402 пражскі багаслоў [[Ян Гус]] распачаў пратэстанцкую рэфармацыю, у выніку чаго разгарнуліся [[Гусіцкія войны]] (1419—1434), якія прынеслі землям сучаснае Чэхіі вялікія спусташэнні.

[[File:Defenestration-prague-1618.jpg|thumb|[[Пражскія дэфенестрацыі|Пражская дэфенестрацыя]] 1618, з якой пачалася [[Трыццацігадовая вайна]]. Дэфенестрацыя — выкідванне ненавісных чыноўнікаў у вокны — чэшскі гістарычны феномен]]
У 1526 Багемія пачала пераходзіць пад уладу аўстрыйскіх [[Габсбургі|Габсбургаў]]. У 1618 годзе чэхі ўзнялі антыфеадальнае і антыгабсбургскае паўстанне, якое дало пачатак [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайне]]. У 1620 20-тысячнае паўстанцкае войска было разбіта ў [[Бітва на Белай Гары|Бітве на Белай Гары]], пасля чаго паўстанне было жорстка задушана. У 1621 лідары паўстання былі пакараны смерцю. [[Габсбургі]] канчаткова ўключылі Багемію ў склад Аўстрыйскай імперыі, і для чэшскага народа пачаліся цёмныя часы анямечвання і акаталічвання: у сярэдзіне ХІХ стагоддзя па-чэшску размаўлялі ўсяго 15 % насельніцтва краіны (якое, дарэчы, скарацілася на траціну). З распадам Свяшчэннай Рымскай імперыі (1806) Багемія афіцыйна стала часткай Аўстрыйскай імперыі, і ў Чэхіі пачынаецца перыяд [[чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]] — так званага «[[рамантычны нацыяналізм|рамантычнага нацыяналізму]]». У канцы ХІХ стагоддзя — калі Аўстрыйская імперыя трансфармавалася ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]] — землі Багеміі і Славакіі сталі прамысловым сэрцам шматнацыянальнай дзяржавы.

На франтах Першай сусветнай вайны ваявала каля 1,4 млн чэшскіх жаўнераў. За габсбургскую манархію землякі [[Прыгоды ўдалага ваякі Швейка ў сусветную вайну|ўдалага ваякі Швейка]] паміралі вельмі неахвотна, затое каля 90 000 чэхаў з вялікім энтузіязмам змагаліся ў арміях дзяржаў [[Антанта|Антанты]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] была ўтворана незалежная [[Чэхаславакія]] — адзіная дэмакратыя ў Цэнтральнай Еўропе паміж дзвюма сусветнымі войнамі. Самай значнай фігурай на палітычным небасхіле таго часу быў [[Томаш Гарыг Масарык|Томаш Масарык]] — першы прэзідэнт краіны (1918—1935). У спадчыну ад Габсбургаў маладая дзяржава атрымала значны прамысловы комплекс, які паспяхова выкарыстоўвала, мадэрнізавала і развівала, у 1920-х-1930-х з’яўляючыся адной з найбольш прамыслова развітых краін свету.

[[File:Czechoslovakia II.png|thumb|left|Першая Чэхаславакія (1918—1938)]]
У новай рэспубліцы жыло шмат [[Немцы|немцаў]], [[Венгры|венграў]] і [[Палякі|палякаў]]. Для іх у Чэхаславакіі адчыняліся школы, дзе [[Адукацыя|адукацыю]] дзіця атрымлівала на сваёй роднай мове. Але далей за школы палітыка падтрымкі [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцяў]] не пайшла, што выклікала незадаволенасць. Гэтую сітуацыю скарыстаў дзеля дасягнення сваіх мэтаў [[Адольф Гітлер]] — праз [[Мюнхенскае пагадненне]] ён далучыў да Германіі [[Судзеты]] — правінцыю, дзе большасць насельніцтва складалі немцы. Польшча, у сваю чаргу, ненадоўга далучыла да сябе т.зв. [[Чэшскі Цешын]] — тэрыторыю з польскім насельніцтвам. Працэс дэцэнтралізацыі прывёў да усталявання Другой рэспублікі, калі Славакія і Падарпацкая Русь дасягнулі ў складзе Чэхаславакіі значнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і запатрабавалі, каб Чэхаславакія пісалася праз злучок: Чэха-Славакія.

Нягледзячы на больш за мільённую мабілізацыю і пагадненне аб узаемнай дапамозе з Францыяй, у сакавіку 1939 аслабелая дзяржава не аказала супраціву нямецкім войскам і распалася на марыянеткавы [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] пад кантролем Германіі, [[Першая Славацкая рэспубліка|незалежную Славакію]] і [[Карпацкая Украіна|Карпацкую Украіну]], якая адразу ж была анексавана [[Венгрыя]]й. За перыяд акупацыі на тэрыторыі Чэхіі было забіта каля 125,000 чалавек, з якіх 83,000 — [[яўрэі]]. Чэхія была вызвалена ад гітлераўцаў адной з апошніх — стрэлы ў Празе гучалі нават 9 траўня 1945 года. У [[1945]]—[[1946]] гг. нямецкая меншасць была выгнаная па-за межы Чэхіі.

[[File:10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|thumb|Вуліца Прагі, жнівень 1968. [[Пражская вясна]] скончылася з уварваннем войскаў дзяржаў Варшаўскага дагавору ў Чэхію]]
Пасля вайны Чэхаславакія паспрабавала зрабіцца «мастом» паміж Захадам і Усходам, але [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Камуністычная партыя]], што дэмакратычным шляхам перамагла на выбарах 1946 года, узмацнілася і [[пераварот у Чэхаславакіі, 1948|ў лютым 1948 усталявала сацыялістычны рэжым]]. Чэхаславакія далучылася да Савецкага блока. У [[1968]] кіраўнікі краіны вырашылі ўзяць курс на пабудову «сацыялізму з чалавечым тварам» — рэформы атрымалі назву «[[Пражская вясна|Пражскае вясны]]». Аднак войскі Арганізацыі Варшаўскага дагавора прыпынілі гэтыя спробы — жніўнем таго ж года арміі СССР і яго саюзнікаў акупавалі Чэхію; следам распачаліся палітычныя рэпрэсіі.

У [[1989]] годзе ў Чэхаславакіі здарылася бяскроўная «[[аксамітная рэвалюцыя]]», што паклала канец кіраванню [[Камунізм|камуністаў]]. А ў [[1993]] годзе краіна падзялілася на незалежныя Чэхію і Славакію («аксамітны развод»). У [[1999]] годзе Чэхія далучылася да [[НАТА]], у [[2004]] годзе — да [[Еўрасаюз]]а, у 2007 стала часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны.]]

== Дзяржаўны лад ==
Чэхія — [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкая]] [[Дэмакратыя|дэмакратычная]] краіна, дзе функцыі [[Выканаўчая ўлада|выканаўчае ўлады]] ляжаць на [[Урад|ўрадзе]], а функцыі [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчае ўлады]] — на ўрадзе і [[Парламент|парламенце]].

Пасля парламенцкіх выбараў 2010 года [[Чэшская сацыял-дэмакратычная партыя]] мае 56 дэпутатаў у ніжняй палаце парламента, [[Грамадзянская дэмакратычная партыя]] — 53, кансерватыўная партыя [[TOP 09]] — 41, [[Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі]] — 26, правацэнтрысцкая партыя «[[Грамадскія справы]]» — 24.

=== Знешняя палітыка ===
Найбольш блізкімі сябрамі Чэхіі з’яўляюцца Польшча, Венгрыя і Славакія. Учацвярох яны утвараюць т.зв. [[Вышаградская група|Вышаградскую групу]].

==== Беларуска-чэшскія адносіны ====
{{main|Беларуска-чэшскія адносіны}}
Беларусь і Чэхію звязвае даўняя гісторыя адносін. У [[1517]] годзе беларускі першадрукар [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] надрукаваў у [[Прага|Празе]] сваю першую кнігу «Псалтыр», а таксама [[Біблія|Біблію]] і шэраг іншых. У 1923—1943 у Празе знаходзілася Рада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні. У Празе знаходзілі прытулак такія знакавыя постаці беларускай культуры як [[Ларыса Геніюш]] і [[Васіль Быкаў]].

[[5 студзеня]] [[1993]] года Рэспубліка Беларусь і Чэшская Рэспубліка ўстанавілі дыпламатычныя адносіны. У Празе і [[Мінск]]у з’явіліся пасольствы. У жніўні [[2001]] года ў Празе пабывала дэлегацыя [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь.

== Адміністрацыйны падзел ==
[[Сталіца]] — [[Прага]]. Краіна падзяляецца на 14 адміністрацыйных адзінак — краёў, кожны з якіх падзяляецца на акрэсы.

Спіс краёў:
* [[Прага]]
* [[Сярэднячэшскі край]]
* [[Паўднёвачэшскі край]]
* [[Пльзенскі край]]
* [[Карлаварскі край]]
* [[Усцецкі край]]
* [[Ліберацкі край]]
* [[Кралавеградзецкі край]]
* [[Пардубіцкі край]]
* [[Оламаўцкі край]]
* [[Мараўскасілезскі край]]
* [[Паўднёвамараўскі край]]
* [[Злінскі край]]
* [[Край Высачына]]

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Чэхіі}}
[[File:Czech rep. population graf.png|thumb|Дынаміка колькасці насельніцтва Чэхіі (1960—2016)]]
Па колькасці насельніцтва сярод краін [[Еўропа|Еўропы]] Чэхія суседнічае з [[Грэцыя]]й, [[Венгрыя]]й, [[Партугалія]]й. Да 1980-х насельніцтва краіны хутка павялічвалася, у 1980-х прырост запаволіўся, а у 1990-х стаў нулявым, (ў асобныя гады — адмоўным). Найгоршая дэмаграфічная сітуацыя назіралася ў пачатку 2000-х, а вось з 2005 колькасць жыхароў Чэхіі пачала рашуча ўзрастаць. Варта адзначыць, што станоўчая дынаміка ў вялікай ступені вынікае з фактару міграцыйнага прытоку, які выкліканы эканамічнымі поспехамі краіны. Нараджальнасць жа ў 2018 была меншай за смяротнасць (9,2 супраць 10,5 на 1000 чалавек), а [[сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] складаў усяго 1,46. Як і паўсюль у Еўропе, насельніцтва Чэхіі старэе: доля асоб старэйшых за 65 гадоў амаль дасягнула 20 %, сярэднестатыстынаму чэху ў 2018 было 42,5 гадоў.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200730092452/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html |date=30 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Praha - X. Národopisná slavnost v Kinského zahradě 068.jpg|thumb|left|Чэхі ў заходнебагемскіх народных строях]]
Паколькі пункт «нацыянальнасць» у чэшскім перапісным бланку неабавязковы, 26 % насельніцтва вырашыла не дзяліцца са статыстыкай гэтай інфармацыяй. Тым не менш відавочна, што большасць насельніцтва складаюць [[чэхі]]. Каля 5 % жыхароў Чэхіі ідэнтыфікуюць сябе як [[маравы]] — этнічна блізкая да чэхаў група, што насяляе землі Маравіі. Сярод карэнных [[Нацыянальная меншасць|меншасцяў]] — [[славакі]] (каля 2 %), [[цыганы]] (паводле накаторых ацэнак — да 250 тысяч)&lt;ref&gt;http://romove.radio.cz/en/article/18158&lt;/ref&gt;, [[палякі]], [[яўрэі ў Чэхіі|яўрэі]].
[[File:Výhled ze Staré radnice na Petrov.jpg|thumb|[[Брно]] — другі па памерах горад Чэхіі. Стары горад]]
Пастаянны міграцыйны прыток робіць нацыянальны склад усё болей стракатым. Станам на 2016 год у Чэхіі налічвалася каля паўмільёна замежнікаў, палова з якіх прыходзілася на [[украінцы|ўкраінцаў]] і славакаў, а вось трэцяя дыяспара нечаканая: у Чэхіі жыве каля 40 тыс. в’етнамцаў (0,4 % насельніцтва) — в’етнамскія працаўнікі з’явіліся тут яшчэ ў сацыялістычныя для Усходняй Еўропы часы, большасць з іх асела на новай радзіме.&lt;ref&gt;https://www.radio.cz/en/section/talking/is-the-czech-republics-vietnamese-community-finally-starting-to-feel-at-home&lt;/ref&gt; З іншага боку, шмат чэхаў раскідана па ўсім свеце: у адных [[ЗША]] паўтара мільёны чалавек маюць чэшскія карані, а [[Чыкага]] на пачатку ХХ ст. па колькасці чэшскамоўных жыхароў саступаў толькі [[Прага|Празе]] і [[Вена|Вене]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/153.html |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053804/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/153.html |archive-date=4 сакавіка 2016 |access-date=20 жніўня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Каля 95 % жыхароў Чэхіі размаўляюць [[Чэшская мова|па-чэшску]], у тым ліку і маравы, частка якіх размаўляе на [[Мараўскія гаворкі|мараўскіх гаворках]] чэшскай мовы (а хто-ніхто разглядае мараўскую як самастойную заходнеславянскую мову).

[[File:Cathedral of Saint Wenceslas.jpg|thumb|left|Каталіцкі [[Сабор Святога Вацлава (Оламаўц)]]. Большасць веруючых чэхаў (якіх меншасць) — каталікі]]
Большасць насельніцтва Чэхіі не вызнаюць ніякай рэлігіі, з іх 30 % пераканана называюць сябе атэістамі (больш толькі ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Японія|Японіі]]), яшчэ каля 45 % не атаясамлівае сябе ні з якой рэлігіяй.&lt;ref&gt;https://secularpolicyinstitute.net/survey/global-index-of-religion-and-atheism/&lt;/ref&gt; Гэта тэндэнцыя не толькі апошніх дзесяцігоддзяў і камуністычнага мінулага — гістарычна чэхі вядомы як адзін з самых талерантных і рэлігійна індыферэнтных народаў. Ці не таму менавіта тут у пачатку XIV стагоддзя адбылася [[Гусіты|першая вялікая спроба рэфармацыі]] каталіцкай царквы. Тым не менш, каталіцтва на чэшскіх землях адстаяла свае пазіцыі і сёння большасць вернікаў (якіх усяго 20-25 %) — [[Каталіцтва|каталікі]], меншасць — [[Пратэстантызм|пратэстанты]].

Насельніцтва размешчана па тэрыторыі Чэхіі даволі раўнамерна. Сярэдняя шчыльнасць складае сярэднія па еўрапейскіх мерках 134 чал/км². 73,5 % жыхароў краіны з’яўляюцца гараджанамі (2018), найбольшая канцэнтрацыя гарадскіх паселішчаў на поўначы і на ўсходзе краіны.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; У сталіцы жыве 1,3 млн чалавек, у пражскай агламерацыі — каля 2,3 млн. Далей ідуць [[Брно]] (377 тыс.), [[Острава]] (294), [[Пльзень]] (169), [[Ліберац]] (102), [[Оламаўц]] (100 тыс.чал).

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Чэхіі}}
[[File:Praha Nusle Pikrtova 1a.jpg|thumb|Штаб-кватэра кампаніі Avast, аднаго з гульцоў на рынку камп’ютарнай бяспекі, [[Прага]]]]
Сучасная Чэхія — сацыяльна-арыентаваная [[рыначная эканоміка]], адна з найбольш развітых і стабільных сярод краін былога сацыялістычнага блока. Мае вельмі высокі ІЧР (0,891 у 2018), а з улікам няроўнасці паводле гэтага вызначальнага паказчыка Чэхія 13-я ў свеце. Сусветны банк адносіць Чэхію да краін з высокім прыбыткам. Большая частка ВУП ствараецца ў сферы паслуг (61 %), прамысловасць складае 37 % аб’ёму эканомікі — адзін з найвышэйшых паказчыкаў у свеце — і мае выключнае экспартнае значэнне.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; Абедзве вядучыя галіны гаспадаркі носяць інавацыйны характар. Чэхія ўваходзіць у Еўрапейскі саюз, аднак на еўра пераходзіць не спяшаецца, захоўваючы вернасць сваёй [[Чэшская крона|кроне]]. ВУП на душу насельніцтва складае 91 % ад сярэдняга па ЕС і з’яўляецца адным з самых высокіх у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, тым больш відавочна знайсці Чэхію ў шэрагах [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. У 2019 [[The Guardian]] ахарактарызавала Чэхію як адну з найбольш квітнеючых еўрапейскіх эканомік.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/world/2019/jan/06/czech-democracy-threat-debt-crisis&lt;/ref&gt;

Да галоўных праблем эканомікі адносіцца [[Хабаніцтва|хабарніцтва]], якое і дагэтуль трымаецца на адным з найбольш высокіх узроўняў у ЕС.

Рост ВУП у [[2015]], 2016, 2017 гадах склаў 5,4 %, 2,5 % і 4,3 % адпаведна; [[інфляцыя]] — 2,4 % (2017), 0,7 % (2016).&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Рост [[ВУП]] у [[2000]]—[[2001]] гг. быў выкліканы зніжэннем на мытных пошлін з боку [[Еўрасаюз]]а, а таксама замежнымі [[інвестыцыя]]мі, у першую чаргу нямецкімі.

== Зброя і войска ==
Чэшскае войска складаецца з наземных і паветраных войскаў. На ўзбраенне штогод выдаткоўваюць 1,8 % ВУП.

== Гл. таксама ==
* [[Роберт Герсуні]]
* [[Бенеціцэ|Вёска Бенеціцэ]]
* [[Жан Батыст Гаспар Дэбюро]]
* [[Летаград|Горад Летаград]]
* [[Табар (горад)|Горад Табар]]
* [[Крупка (Чэхія)|Горад Крупка]]
* [[Алімпійскі камітэт Чэхіі]]
* [[Плешнэ возера]]
* [[Алаіс Ірасек]]
* [[Фрыдлант-на-Остравіцы|Горад Фрыдлант-на-Остравіцы]]
* [[Іглава (рака)|Рака Йіглава]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=308 Пілігрымка па месцах Святых Кірыла і Мяфодзія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111109021437/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&amp;id=308 |date=9 лістапада 2011 }}

{{ВС}}

{{Краіны Еўропы}}
{{Еўрапейскі Саюз}}
{{НАТА}}
{{Міжземнаморскі Саюз}}

{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Чэхія| ]]
[[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]]
[[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]]</text>
      <sha1>ka636sw69p0tbbgqaguc8ts6kjkkc2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1887</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9105</id>
    <revision>
      <id>5206434</id>
      <parentid>4645216</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="56cncmestirpspcgmsdh1o1zc2oisny" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
[[Выява:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|thumb|right|150px|[[Першая кніга, эсперанта|Першы падручнік эсперанта]].]]
* [[11 чэрвеня]]: У [[Лондан|Лондане]] адкрыты [[Хамерсміцкі мост]] праз [[Тэмза|Тэмзу]]
* [[26 ліпеня]]: У [[Варшава|Варшаве]] быў выдадзены першы падручнік мовы [[эсперанта]].
* [[11 кастрычніка]]: Амерыканскі вынаходнік [[Томас Эдысан]] запатэнтаваў электрычную машыну для падліку галасоў на выбарах.
* [[13 кастрычніка]]: Адкрыты [[астэроід]] [[(271) Пентэсілея]].
* [[23 снежня]]: Створаны Цэнтральны спецыяльны аддзел — папярэднік Цэнтральнага разведвальнага бюро [[Індыя|Індыі]].

== Нарадзіліся ==
* [[28 студзеня]]: [[Артур Рубінштэйн]], амерыканскі піяніст (пам. 20.12.1982)
* [[3 лютага]]: [[Георг Тракль]], аўстрыйскі [[паэт]] (пам. 3.11.1914)
* [[4 лютага]]: [[Фабіян Шантыр]], беларускі [[пісьменнік]], публіцыст, грамадскі дзеяч (пам. 29.5.1920)
* [[5 чэрвеня]]: [[Рут Бенедыкт]], амерыканскі антраполаг (пам. 17.9].1948)
* [[20 чэрвеня]]: [[Курт Швітэрс]], нямецкі мастак і пісьменнік (пам. 8.1.1948)
* [[28 ліпеня]]: [[Марсель Дзюшан]], французскі і амерыканскі [[мастак]] (пам. 2.10.1968)
* [[1 верасня]]: [[Блез Сандрар]], швейцарска-французскі пісьменнік (пам. 21.1.1961)
* [[31 кастрычніка]]: [[Чан Кайшы]], кітайскі ваенны і палітычны дзеяч (пам. 5.4.1975)
* [[6 лістапада]]: [[Радаслаў Астроўскі]], беларускі палітык і [[педагог]] (пам. 17.10.1976)

== Памерлі ==
* [[27 лютага|15 (27) лютага]]: [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін]], рускі [[кампазітар]] і навуковец-хімік (нар. 31.10(12.11).1833)
* [[20 красавіка|8(20) красавіка]]: [[Іван Сцяпанавіч Ганецкі]], расійскі ваенны дзеяч, удзельнік каўказскіх паходаў і руска-турэцкай вайны 1877—1878 гг. (нар. 26.9(8.10).1810)
* [[2 лістапада]]: [[Ені Лінд]], шведская оперная спявачка
==Выданні==
*газета [[тэгліхер ідышэр кур’ер|Яўрэйскі кур’ер]] у Чыкага.
== Нарадзіліся ==
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1887| ]]</text>
      <sha1>56cncmestirpspcgmsdh1o1zc2oisny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1888</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9106</id>
    <revision>
      <id>5206428</id>
      <parentid>4920239</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="h2asddiazceh920oy7ucd8lvnl2wm2s" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
* [[13 мая]]: [[Залаты закон (Бразілія)|«Залаты закон»]] канчаткова адмяніў [[рабства]] ў [[Бразілія|Бразіліі]].
* [[15 ліпеня]]: Адбылося буйное вывяржэнне вулкана [[Бандай]] у Японіі.
* [[9 верасня]]: [[Чылі]] абвясціла [[востраў Рапануі|востраў Вялікдня]] сваёй тэрыторыяй.

== Выданні ==
* Пачала выходзіць газета [[тэгліхер ідышэр кур’ер|Яўрэйскі кур’ер]] у Чыкага.
== Нарадзіліся ==
* [[17 лютага]]: [[Ота Штэрн]], нямецкі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]
* [[27 лютага]]: [[Яфім Бялевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху
* [[12 сакавіка]]: [[Торбергур Тордарсан]], ісландскі пісьменнік-сацыяліст і эсперантыст
* [[2 красавіка]]: [[Ражэ Дзюкрэ]], французскі фехтавальшчык
* [[11 мая]]: [[Ірвінг Берлін]], амерыканскі кампазітар
* [[22 чэрвеня]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны дзеяч, гісторык
* [[5 ліпеня]]: [[Герберт Спенсер Гасер]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1944)
* [[16 ліпеня]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1953)
* [[13 кастрычніка]]: [[Язэп Драздовіч]], беларускі мастак
* [[17 лістапада]]: [[Макс Лінгнер]], нямецкі мастак
* [[11 лістапада]]: [[Чандрасекхара Венката Раман]], індыйскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]

== Памерлі ==
[[File:Jón Árnason.jpg|thumb|120px|[[Ён Арнасан]]]]
* [[29 студзеня]]: [[Эдвард Лір]], англійскі [[мастак]] і [[паэт]] (нар. 12.5.1812)
* [[2 чэрвеня]]: [[Марсэліна Санз дэ Саўтуола]], іспанскі [[археалогія|археолаг]]-аматар, першаадкрывальнік [[пячорны жывапіс|пячорнага жывапісу]] (нар. 2.6.1831)
* [[4 верасня]]: [[Ён Арнасан]], аўтар і збіральнік ісландскіх [[Казка|казак]] і [[Сага|саг]] (нар. 17.8.1819)
* [[1 лістапада]]: [[Мікалай Пржавальскі]], расійскі географ і падарожнік (нар. 12.4.1839)
* [[3 снежня]]: [[Карл Фрыдрых Цэйс]], нямецкі інжынер (нар. 11.9.1816)

{{Храналагічны пералік}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:1888| ]]</text>
      <sha1>h2asddiazceh920oy7ucd8lvnl2wm2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206433</id>
      <parentid>5206428</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="be6jdamfpvt9cur5dd2j59cbdbo8po0" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
* [[13 мая]]: [[Залаты закон (Бразілія)|«Залаты закон»]] канчаткова адмяніў [[рабства]] ў [[Бразілія|Бразіліі]].
* [[15 ліпеня]]: Адбылося буйное вывяржэнне вулкана [[Бандай]] у Японіі.
* [[9 верасня]]: [[Чылі]] абвясціла [[востраў Рапануі|востраў Вялікдня]] сваёй тэрыторыяй.

== Выданні ==
* [[Хойз-фрайнд]]

== Нарадзіліся ==
* [[17 лютага]]: [[Ота Штэрн]], нямецкі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]
* [[27 лютага]]: [[Яфім Бялевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху
* [[12 сакавіка]]: [[Торбергур Тордарсан]], ісландскі пісьменнік-сацыяліст і эсперантыст
* [[2 красавіка]]: [[Ражэ Дзюкрэ]], французскі фехтавальшчык
* [[11 мая]]: [[Ірвінг Берлін]], амерыканскі кампазітар
* [[22 чэрвеня]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны дзеяч, гісторык
* [[5 ліпеня]]: [[Герберт Спенсер Гасер]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1944)
* [[16 ліпеня]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1953)
* [[13 кастрычніка]]: [[Язэп Драздовіч]], беларускі мастак
* [[17 лістапада]]: [[Макс Лінгнер]], нямецкі мастак
* [[11 лістапада]]: [[Чандрасекхара Венката Раман]], індыйскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]

== Памерлі ==
[[File:Jón Árnason.jpg|thumb|120px|[[Ён Арнасан]]]]
* [[29 студзеня]]: [[Эдвард Лір]], англійскі [[мастак]] і [[паэт]] (нар. 12.5.1812)
* [[2 чэрвеня]]: [[Марсэліна Санз дэ Саўтуола]], іспанскі [[археалогія|археолаг]]-аматар, першаадкрывальнік [[пячорны жывапіс|пячорнага жывапісу]] (нар. 2.6.1831)
* [[4 верасня]]: [[Ён Арнасан]], аўтар і збіральнік ісландскіх [[Казка|казак]] і [[Сага|саг]] (нар. 17.8.1819)
* [[1 лістапада]]: [[Мікалай Пржавальскі]], расійскі географ і падарожнік (нар. 12.4.1839)
* [[3 снежня]]: [[Карл Фрыдрых Цэйс]], нямецкі інжынер (нар. 11.9.1816)

{{Храналагічны пералік}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:1888| ]]</text>
      <sha1>be6jdamfpvt9cur5dd2j59cbdbo8po0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1960</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9176</id>
    <revision>
      <id>5206429</id>
      <parentid>5075079</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Падзеі */</comment>
      <origin>5206429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5826" sha1="5uabmp94rw5bhgqqrdisk6ub8h9ckht" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''«Год Афрыкі»''', 17 краін кантынента атрымалі незалежнасць.

== Падзеі ==
[[Файл:Valdivia after earthquake, 1960.jpg|thumb|Вуліца Вальдывіі ў Чылі пасля землетрасення.]]
* [[20 студзеня]]: У [[БССР]] ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]].
* [[23 студзеня]]: Батыскаф ВМФ [[ЗША]] Трыест апускаецца на рэкордную глыбіню 10911 м у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]
* [[29 студзеня]]: Створана першая штучная [[ныркі|нырка]].
* [[9 лютага]]: Закладзена першая зорка на [[Галівудская алея славы|Галівудскай алеі славы]].
* [[21 лютага]]: [[Фідэль Кастра]] нацыяналізаваў увесь бізнес на [[Куба|Кубе]].
* [[13 красавіка]]: [[Францыя]] ў пустыні [[Сахара]] выпрабавала [[ядзерная зброя|ядзерную зброю]].
* [[21 красавіка]]: Інаўгурацыя новай сталіцы [[Бразілія|Бразіліі]] — горада [[Бразіліа]].
* [[22 мая]]: [[Землетрасенне ў Чылі (1960)|Катастрафічнае землетрасенне]] ў [[Чылі]] выклікала [[цунамі]].
* [[27 мая]]: Адбыўся ваенны пераварот у [[Турцыя|Турцыі]].
* [[9 чэрвеня]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парычы|Парыцкага]] [[раён]]а перанесены ў г. п. [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]].
* [[26 чэрвеня]]: Абвешчана незалежная [[Малагасійская Рэспубліка]].
* [[30 чэрвеня]]: Бельгійскі кароль [[Бадуэн I]] абвясціў утварэнне незалежнай [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Рэспублікі Конга]].
* [[21 ліпеня]]: [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] прывяла да гібелі людзей.
* [[1 жніўня]]: [[Францыя]] дала поўную незалежнасць [[Бенін|Дагамеі]].
* [[3 жніўня]]: Атрымала незалежнасць французская калонія [[Нігер]].
* [[5 жніўня]]: [[Верхняя Вольта]] атрымліва незалежнасць.
* [[7 жніўня]]: Абвешчана Рэспубліка [[Кот-д’Івуар]].
* [[16 жніўня]]: [[Кіпр]] абвешчаны незалежнай рэспублікай.
* [[14 верасня]]: Заснавана Арганізацыя краін-экспарцёраў [[нафта|нафты]] ([[АПЕК]]). У яё ўвайшлі [[Ірак]], [[Іран]], [[Кувейт]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Венесуэла]].
* [[26 верасня]]: [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі]] і [[Рычард Ніксан]] правялі першыя ў гісторыі выбараў прэзідэнтаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] тэледэбаты.
* [[1 кастрычніка]]: Абвешчана незалежнасць [[Нігерыя|Нігерыі]], прыняты [[сцяг Нігерыі]].
* [[6 лістапада]]: Адкрыты першыя пяць станцый [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]].
* [[27 снежня]]: «[[The Beatles]]» упершыню выступілі ў [[Англія|Англіі]].

== Нарадзіліся ==
* [[1 студзеня]]: [[Антоній Дзям'янка]], [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], Генеральный вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]
* [[21 сакавіка]]: [[Айртан Сена]], бразільскі аўтагоншчык
* [[5 мая]]: [[Айрэн Барклі]], амерыканскі баксёр
* [[21 мая]]: [[Джэфры Дамер]], амерыканскі забойца
* [[10 верасня]]: [[Колін Фёрт]], брытанскі акцёр
* [[27 верасня]]: [[Жан-Марк Бар]], французскі акцёр і рэжысёр
* [[8 лістапада]]: [[Алег Яўгеньевіч Меньшыкаў|Алег Меньшыкаў]], расійскі акцёр тэатра і кіно
* [[3 снежня]]: [[Ігар Ларыёнаў]], савецкі і расійскі хакеіст

== Памерлі ==
* [[4 студзеня]]: [[Альбер Камю]], французскі [[пісьменнік]] і [[філосаф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры (нар. 7.11.1913)
* [[20 лютага]]: [[Чарлз Леанард Вулі]], англійскі [[археолаг]] (нар. 17.4.1880)
* [[24 красавіка]]: [[Макс фон Лаўэ]], нямецкі [[фізік]] (нар. 9.10.1879)
* [[10 мая]]: [[Юрый Карлавіч Алеша]], рускі савецкі пісьменнік-празаік, [[паэт]], [[драматург]], сатырык (нар. 3.3.1899)
* [[27 мая]]: [[Джавахарлал Нэру]], прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] (нар. 11.11.1889).
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1960| ]]</text>
      <sha1>5uabmp94rw5bhgqqrdisk6ub8h9ckht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замошша (Браслаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10111</id>
    <revision>
      <id>5206656</id>
      <parentid>5128841</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5865" sha1="hkmzaoadbijy8dz7rdhq0et7r4cznrb" xml:space="preserve">{{значэнні2|Замошша}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Замошша
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
|lat=55.4958379268646
|long=27.0854830741882
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 29|lat_sec = 42
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 05|lon_sec = 06
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Браслаўскі
 |сельсавет               = Ахрэмавецкі
 |першае згадванне        = 1523&lt;ref&gt;{{SgKP|XIV|387|Zamosze, miasteczko, powiat dzisieński}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Замошша''' ({{lang-ru|Замошье}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], каля возера [[Сярэднік (возера, Браслаўскі раён)|Сярэднік]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]].

Знаходзіцца за 20 км у напрамку на поўдзень ад [[Браслаў|Браслава]], за 258 км ад [[Віцебск]]а&lt;ref name=&quot;bel6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6|||525}}&lt;/ref&gt;. Каля вёскі, на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]] знаходзіцца возера [[Шылава (возера, Браслаўскі раён)|Шылава]].

== Гісторыя ==
У 1921—1939 гадах мястэчка i маёнтак Замошша Новае i Замошша Старое ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Замошскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Замошскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 422 жыхары, 65 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz22&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 53.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 497 жыхароў, 74 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7&lt;/ref&gt;.
* 1997 год — 369 жыхароў, 126 двароў&lt;ref name=&quot;bel6&quot; /&gt;.
* 2019 год — 238 жыхароў.

== Славутасці ==
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Замошша)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] (1893)
* [[Замошша (археалагічныя помнікі)|Археалагічныя помнікі: гарадзішча, курганны могільнік]] (VI—III стагоддзі н.э) — {{ГККРБ 4|213В000193}}, {{ГККРБ 4|213В000194}}
* Помнік Вользе Максімовіч, юнай партызанцы, якая жыла ў в. [[Гірдзюшы]], у верасні 1943 года была схоплена гітлераўцамі ў в. [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодка]] і пасля катаванняў расстраляна. У 1975 годзе пастаўлена скульптура.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|том=6|старонкі=525}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план|адказны=Ред. Н. М. Шевель|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2013|тыраж=3000}}{{ref-ru}}
* {{SgKP|XIV|387|Zamosze, miasteczko, powiat dzisieński}}

{{Ахрэмавецкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Замошша (Браслаўскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>hkmzaoadbijy8dz7rdhq0et7r4cznrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беліца (Лідскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15444</id>
    <revision>
      <id>5206680</id>
      <parentid>5059853</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16192" sha1="hglrddmij5fu6p5q8k289d669lnlgle" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                = аграгарадок
 |беларуская назва      = Беліца
 |вобласць              = Гродзенская
 |раён                  = Лідскі
 |сельсавет2            = Беліцкі
}}
{{Значэнні|Беліца}}
'''Бе́ліца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bielica}}, {{lang-ru|Белица}}) — [[аграгарадок]] у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Беліцкі сельсавет (Лідскі раён)|Беліцкага сельсавета]]. Над [[Нёман|ракой Нёман]]. Знаходзіцца за 30 км на поўдзень ад [[Ліда|Ліды]], вузел аўтамабільных дарог.

Цэнтр сельскагаспадарчага прадпрыемства. У вёсцы ёсць сярэдняя школа-сад, дом культуры, аддзяленне сувязі, бальніца, аўтазаправачная станцыя, 2 магазіны.

Дзейнічае каталіцкі касцёл і праваслаўная царква.

== Назва ==
Можна меркаваць, што назва пайходзіць ад слоў: белая, беліца, бяліць. Белая — чыстая, велічная, свабодная ад павіннасцей. Беліца — міранка, якая жыве ў міры, свецкім, неманаскім жыццём. Бяліць — апрацоўваць, рабіць белым. Ільняныя тканіны, каб яны адбяліліся, рассцілалі на паплавах. У Беліцы XVI стагоддзя выраблялі ільняное валакно і алей, магчыма вырошваннем ільну займаліся і ў папярэднія стагоддзі.

Назва вёскі губляецца ў глыбокай даўніне. Як можна, напрыклад патлумачыць старажытны тэкст: «вжо не чарніцаю, ено беліцаю, знову да белякоў вярнула се…» Толькі ў Лідскім раёне ёсць шэраг варыянтаў назваў пасяленняў з коранем бел- (Белеўцы, Бялевічы, [[Белагруда]], Бельскія).

Улічваючы старажытнасць вёскі можна выказаць гіпотэзу, што першыя белічане прыйшлі з-за Нёмана з хрысціянскай часткі краю, яны ў арозненне ад навакольных няхрышчаных («чорных») паселішчаў назвалі сваю хрышчаную вёску Беліцай.

== Гісторыя ==
У ваколіцах Беліцы ёсць значныя археалагічныя помнікі — бескурганны могільнік і стаянкі старажытнага чалавека (гл. [[Беліца (археалагічныя помнікі)|Беліца, археалагічныя помнікі]]). Калісьці тут быў замак, 24—25 снежня 1377 года яго трымаў у аблозе комтур Балгі з атрадам у 600 ваяроў&lt;ref&gt;З глыбіні вякоў // Наш край № 2. Мн., 1997. С.119.&lt;/ref&gt;.

Пад 1486 годам Беліца згадана ў [[Кніга данін Казіміра|Кнізе данін]] караля і вялікага князя [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра Ягелончыка]], як цэнтр Беліцкай вялікакняжацкай воласці. У XV ст. Беліца была вялікакняжацкім уладаннем, у 1431—1500 гадах тут пабудаваны касцёл, у канцы XV — пачатку XVI ст. Беліца цэнтр намесніцтва-староства («павета»).

Беліцкі «павет» існаваў з 1490 года. Ён геаграфічна быў заціснуты паміж [[Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Троцкім паветам]] і [[Наваградскі павет|Наваградскім паветам]], але ў «Попісе войска ВКЛ» 1528 года стаіць асабняком. Паводле «Попісу…» Беліцкі павет павінен быў ставіць 12 коней. Праіснаваў ён нядоўга.

Каля вёскі Беліца ў 1981 годзе выяўлена пахаванне мужчыны з часткамі каня, што размяшчаліся зверху, на магіле. Археолаг Ала Квяткоўская лічыць што гэта пахаванне засталося ад [[прусы|прусаў]] (борцей), якія былі вымушаны ўцякаць сюды ад Тэўтанскага ордэна. Могільнік датуецца канцом XVI—XVII ст.&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/city_district/rarch/dajnava_sm/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.html Лаўрэш Леанід. Каменныя магілы Лідчыны]&lt;/ref&gt;

У першай палове ХVІ ст. Беліцкая воласць аддавалася ў трыманне вялікім намеснікам, якія ажыццяўлялі адміністрацыйнае, судовае, фінансавае і гаспадарчае кіраванне. Першым вядомым намеснікам быў князь [[Юрый Аляксандравіч Гальшанскі]]. У ліпені — пачатку жніўня [[1506]] г. пад час набегу крымскіх татараў пад камандваннем Махмет-Гірэя Беліца была спалена і разрабавана. З 1507 г. намеснікам беліцкім стаў маршалак гаспадарскі [[Юрый Іванавіч Ільініч]]. Пры яго кіраванні беліцкія майстры ў 1514 г. працавалі на гарадскіх аднаўленчых работах у [[Віцебск]]у. У 1528 г. вядомы трэці гаспадар Беліцы [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрый Радзівіл]].

Ва [[Устава на валокі|«Уставе на валокі» 1557 г.]] Беліца — сярод вялікакняжацкіх уладанняў, якія знаходзіліся ў закладзе ў Радзівілаў. У вечнае валоданне зямлі Беліцкай воласці былі падарованы каралём і Вялікім князем [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] князю [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалаю Радзівілу «Рудому»]] пасля [[1557]] г. У 70-х гадах ХVІ ст. М. Радзівіл «Руды» арганізаваў у Беліцы кальвінісцкую грамаду, а пры ёй школу. Больш 80 гадоў збіраліся ў Беліцы кальвінісцкія сіноды, дзякуючы чаму мястэчка стала вядомым у Еўропе.

Радзівілы пабудавалі тут на беразе Нёмана рэзідэнцыю. Двор быў абнесены частаколам з адзінымі варотамі, над якімі размяшчалася невялікая вежачка, пакрытая меднай страхой. У двор можна было прайсці толькі праз мост. Палац пабудаваны быў у стылі рэнесанса, выявы яго да нашых дзён не захавалася.

У 1659 годзе каля мястэчка шляхта Лідскага павета дала бой 30-тысячнаму маскоўскаму войску. Лідскае паспалітае рушэнне паспрабавала не пусціць ворага на пераправу цераз Нёман, але сілы былі не роўныя. Лідская шляхта цэлы дзень трымала пераправу, аднак пад ударамі артылерыі ноччу адступіла.&lt;ref&gt;15 верасня 2002 ў гонар гэтай бітвы былі ўсталяваны памятны крыж і мемарыяльная дошка, але праз месяц помнік быў знесены мясцовай уладай&lt;/ref&gt; Пад час аднаго з набегаў жыхары Беліцы былі перабіты, хаты спалены, гаспадаркі разрабаваны. Беліца страціла сваё гаспадарчае прызначэнне: засталося 110 дымоў — страты склалі 53 % жылога фонду&lt;ref&gt;В.Сліўкін&lt;/ref&gt;.

У 1667 годзе ў [[Ельня (былая вёска, Лідскі раён)|Ельні]] — за 3 вярсты ад Беліцы — пасяліліся манахі-дамініканцы.

Падымны рэестр шляхты Лідскага павета 1728 г. згадвае маёнтак Беліца з фальваркамі, млынамі і корчмамі, трыста шаснаццаць дымоў. Паводле вопісу парафій Лідскага дэканату ў 1784 г. ў Беліцы дзейнічаў парафіяльны касцёл. Двор князя [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]], ваяводы віленскага, размяшчаўся над ракой Нёманам, у кірунку на поўдзень. Тракты і гасцінцы злучалі Беліцу з [[Ліда]]й, [[Навагрудак|Навагрудкам]], [[Слонім]]ам, [[Гродна]]м. Дзейнічала канатная паромная пераправа цераз Нёман&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/02/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F.html Беліцкая парафія — pawet.net]&lt;/ref&gt;.

Да 1832 года Беліца належала Радзівілам. Пасля смерці Сафіі Радзівіл перайшла да яе мужа — Лявона Вітгенштэйна. У гэты ж год быў зачынены кляштар дамініканцаў. У 1838 касцёл, які належаў кляштару, быў перададзены ў ведамства Літоўскай епархіі, а ў 1839 ў Беліцы была арганізавана царква Святога духа і пры ёй створана праваслаўная парафія.

У 1886 годзе ў Беліцы налічвалася 100 двароў і 883 жыхары. У мястэчку меліся касцёл, царква і сінагога, 3 карчмы і школа. На працягу года праводзіліся 4 кірмашы. У пач. XX ст. ў Беліцы размяшчаўся маёнтак княгіні Трубяцкой, якой належалі таксама маёнткі ў наваколлях.

У 1919-39 гады Беліца ў складзе Польшчы. Па перапісу 1921 ў Беліцы жыло ўжо 1506 жыхароў у 293 жылых будынках.

Перад Другой сусветнай вайной у Беліцы жыло 2100 чалавек, з іх 660 яўрэяў, некалькі татарскіх сямей, некалькі праваслаўных, астатнія католікі. Яўрэяў часткова вывезлі ў 1940, астатніх растралялі ў 1941—1942 гг., ацалелі адзінкі, ніхто з іх пасля вайны не вярнуўся ў вёску. Пад час вайны і да снежня 1944 ў Беліцы і наваколлі ў складзе фарміраванняў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] змагаліся салдаты Заянчкоўскага («Рагнера»). Значная частка беліцкіх католікаў у 1946—1956 выехала ў Польшчу.

== Дэмаграфія ==
Дынаміка насельніцтва:
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize  = width:300 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:400 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1921 text:1921
  bar:1940 text:1940
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1992 text:1992
  bar:2004 text:2004
  bar:2015 text:2015
  bar:2019 text:2019
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1921 from:0 till: 1506
  bar:1940 from:0 till: 1875
  bar:1960 from:0 till: 999
  bar:1970 from:0 till: 913
  bar:1992 from:0 till: 790
  bar:2004 from:0 till: 678
  bar:2015 from:0 till: 601
  bar:2019 from:0 till: 467
PlotData=
  bar:1921 at: 1506 fontsize:S text: 1506 shift:(-8,5)
  bar:1940 at: 1875 fontsize:S text: 1875 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 999 fontsize:S text: 999 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 913 fontsize:S text: 913 shift:(-10,5)
  bar:1992 at: 790 fontsize:S text: 790 shift:(-10,5)
  bar:2004 at: 678 fontsize:S text: 678 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 601 fontsize:S text: 601 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 601 fontsize:S text: 467 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
&lt;/timeline&gt;

== Славутасці ==
* [[Беліца (археалагічныя помнікі)|Група археалагічных помнікаў]]
* [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Беліца)|Крыжаўзвіжанская царква]], кан. ХІХ ст.
* [[Капліца Маці Божай Ружанцовай (Беліца)|Капліца Маці Божай Ружанцовай]], ХІХ ст.
* [[Касцёл Святога Юрыя (Беліца)|Касцёл Святога Юрыя]], пач. ХХІ ст.

== Страчаная спадчына ==
* Касцёл Святога Юрыя, XV—XVI ст.

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Яраслаў Львовіч Ліневіч]], беларускі архітэктар

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|9-2}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/belica/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0.html Беліца на pawet.net]
* [http://www.radzima.org/be/miesca/belica.html Беліца на radzima.org]
* [http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Lida-District/bel-encyc.htm BELITSA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070807090440/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Lida-District/bel-encyc.htm |date=7 жніўня 2007 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Беліцкі сельсавет, Лідскі раён}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]]
[[Катэгорыя:Беліца (Лідскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>hglrddmij5fu6p5q8k289d669lnlgle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16178</id>
    <revision>
      <id>5206320</id>
      <parentid>5067687</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5206320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15586" sha1="k22rqv2954qul5kokmfo7g1s7h6m19d" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Барань
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Barań, Belarus.svg
 |сцяг                    = Baran city flag.svg
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 28|lat_sec = 48
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 56
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Аршанскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1518]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1972
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 216 25
 |паштовы індэкс          = 211011
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Barań
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 242979085
}}
{{значэнні}}
'''Бара́нь'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Barań}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Адроў]]. За 9 км ад горада [[Орша]], да [[2013]] падпарадкоўваўся Аршанскаму гарсавету. На аўтамабільнай дарозе Орша—[[Коханава]]. Бліжэйшыя прыпынкі электрацягнікоў — Харобрава, Чэрвіна (~3 км).

== Гісторыя ==
Вядома як сяло Барань, потым Старая Барань, з 1518 года ва ўладанні князя [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]]. Канстанцін Астрожскі заснаваў у Барані «[[Бараньскі кульны двор|кульны двор]]» — прадпрыемства па вырабу гарматных куль. У 1541 годзе ва ўласнасці яго сына князя {{нп5|Ілля Канстанцінавіч Астрожскі|Іллі Астрожскага|uk|Острозький Ілля Костянтинович}}, належала да [[Копыскі замак|Копыскага замка]]. У 1591 годзе ў складзе Копыскага маёнтка згаданы фальварак Барань. У 1598 годзе ўладальнік Копысі вялікі гетман літоўскі [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштаф Радзівіл]] заснаваў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] мястэчка Барань, куды перавёў падданых са Старой Барані. Прывілеем ад 30 кастрычніка 1598 года гетман ''«..залажыў на гасцінцы ад Барысава да Оршы места на Барані, а каб тыя прышлыя людзі ў ім асядалі і валокі прыняўшы распрацоўвалі, назначыў ім, людзям, якія будуць прыходзіць, асядаць у месцы, свабоду ад даты ліста, напісанага на 15 год, уласныя падданыя гэтыя абавязаны выконваць павіннасці, апісаныя ў інвентары»''. Тым самым днём Радзвіл пісаў: ''«…пацвярджаем, што Кліму Храловічу даў у м. Бараньскім валоку… на свабоднае трыманне 15 год»''. Ліст гетмана ад 15 лістапада 1599 года паведамляе ''«аб залажэнні»'' мястэчка Барань і што падданы са Старой Барані Сямён Кавезя прызначаны там войтам. ''«На каторае войтаўства далі яму на Копыскай вуліцы, дзе старая арэнда стала, пляц у канцы пляцаў рынкавых, аж па дарозе да млына і 2 валокі… вольныя ад платы пажыццёва, за што павінен свайму пану верна і чэсна служыць. І што той жа Сямён Кавезя, войт бараньскі, узяў з в. Старая Барань у дадатак яшчэ 8 маргоў. Тады гэтыя 2 валокі трымае на чыншы, плацячы з іх па коп паўтрэці з кожнай, як апісана ў інвентары галоўнай памеры»''. У мястэчку войту дазвалялася вызначаць гандлёвы дзень. У 1-й палове XVII ст. ў Барані было 38 дамоў.

Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Барань у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло, цэнтр воласці Аршанскага павета. Паводле «Інвентара зямель, выганаў, распрацовак, зарасніка мяшчан і валашчан староства Барысаўскага, што знаходзяцца ў павеце Аршанскім для лепшага выбару падаткаў» за верасень 1781 года ў Барані было 26 пляцаў, на якіх гаспадарылі Ян і Мацей Чорныя, Юзаф Шаблінскі, Ігнацій Шушкевіч, Лук’ян Каўтач, Іаан і Курыла Шытакі, Андрэй, Нічыпар і Міхаіл Чарнухі, Якаў, Давыд і Даніла Сушкевічы, Сапрон Локіш, Ян Яранкевіч, Карповіч, Чарэйскі, Станіслаў Рэут, Лапа, Зальковіч. Да Барані належалі [[Засценак|засценкі]] Загацце (9 гаспадароў), Заўротаў, Ромбскі (па 2 сям’і), і Млын Бараньскі (3 двары). У 2-й палове XIX ст. у Барані каля 300 жыхароў, працавалі крухмальны завод, млын, было народнае вучылішча (адкрыта ў 1875 годзе, 31 вучань). У 1873 годзе адкрыты драцяна-цвіковы завод. 11 ліпеня 1905 года яго рабочыя (каля 200 чал.) правялі забастоўку, удзельнічалі ў [[Бараньскія выступленні працоўных|Кастрычніцкай Усерасійскай палітычнай стачцы 1905 года]].

Савецкая ўлада ўстаноўлена ў лістападзе 1917 года. З лютага да кастрычніка 1918 года горад акупіраваны войскамі кайзераўскай Германіі. У 1924—1960 гадах цэнтр [[Баранскі сельсавет (Аршанскі раён)|сельсавета]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]]. У 1935 годзе пераўтвораны ў рабочы пасёлак. З 16 ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 года акупіраваны войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]]. З 17 мая 1972 года — горад&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні рабочага пасёлка Барань Віцебскай вобласці ў горад раённага падпарадкавання ад 17 мая 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 15 (1353).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1967,1990,1991,1995,2006,2008,2016,2017|y=9700,13500,14100,14400,12100,12000,11343,11221}}&lt;/div&gt;

* '''[[XX стагоддзе]]''': 1967 — 9,7 тыс. чал.{{sfn|ВСЭ|1970}}; 1990 — 13,5 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1993}}; [[1991]] — 14,1 тыс. чал.; 1995 — 14,4 тыс.{{sfn|БелЭн|1996}} чал.
* '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 12,1 тыс. чал.; [[2008]] — 12,0 тыс. чал.; [[2016]] — 11&amp;nbsp;343 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; [[2017]] — 11&amp;nbsp;221 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; [[2025]] — 10 131 чал.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf|title=Численность населения на 1 января 2025 г.  и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей,  районов, городов, поселков городского типа|author=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|website=belstat.gov.by|date=2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf|archive-date=31 сакавіка 2025|access-date=30 ліпеня 2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Насельніцтва пражывае кампактна.

== Эканоміка ==
Аснову эканомікі горада складаюць прадпрыемствы машынабудавання, лёгкай і харчовай прамысловасці. Горадаўтвараючае прадпрыемства — ААТ «Тэхніка сувязі»&lt;ref name=&quot;vpk&quot;/&gt; (раней — фірма «Лёс»). Шмат незанятых вытворчых плошчаў. Санаторый-прафілакторый «Лес».

== Культура ==
У горадзе 3 школы.

== Славутасці ==
* [[Спаса-Праабражэнская царква з Барані|Бараньская Спаса-Праабражэнская царква]] (арыгінал перавезены ў музей у 1989 годзе, новая пабудавана ў 1993 годзе).
* Механічны завод
* Багадзельня ([[1905]])

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Сяргеевіч Арцюшкевіч]] (нар. 1947) — беларускі вучоны. Доктар медыцынскіх навук (1996), прафесар.
* [[Артур Іосіфавіч Бязлюдаў]] (1934—1986) — дзяржаўны дзеяч БССР.
* [[Міхаіл Пятровіч Канцавой]] (нар. 1949) — беларускі мастак.
* [[Уладзімір Іванавіч Корбан]] (1910—1971) — беларускі пісьменнік.
* [[Генадзій Іванавіч Міхасёў]] (нар. 1957) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. Доктар фізіка-матэматычных навук (1998), прафесар (2005).
* [[Мікалай Сцяпанавіч Палянкоў]] (1921—2005) — беларускі мастак.
* [[Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў]] (1953—2026) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, вартавы Крапівенскага поля

== Гл. таксама ==
* [[Гарады Віцебскай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]
* [[Спіс вуліц Барані]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vpk&quot;&gt;[http://www.vpk.gov.by/companies/detail/leos/ Сайт ВПК Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* ''Бравер, Я. Л''. Барань // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1979. — № 4.
* {{крыніцы/ЭГБ|1|Бара́нь|Бравер, Я. Л., Спірыдонаў, М. Ф.|303}}
* {{крыніцы/БелЭн|3|Бара́нь||300}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Бара́нь|57}}
* {{ВСЭ3|Бара́нь|2|621}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Barań|Барань}}
{{OSM relation|6722322|Барань}}
* {{ГБ|http://globustut.by/baran_orsh/index.htm}}
* [http://baran.of.by Iнфармацыйна-забаўляльны партал «УБарані»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113205348/http://baran.of.by/ |date=13 студзеня 2012 }}
* [https://web.archive.org/web/20070311035204/http://18-school.by.ru/index.html Старонка школы № 18 г. Барань]
* [https://www.gismeteo.by/weather-baran-14590/ Надвор’е ў горадзе Барань]
{{Аршанскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Барань| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]]</text>
      <sha1>k22rqv2954qul5kokmfo7g1s7h6m19d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Івацэвічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16217</id>
    <revision>
      <id>5206501</id>
      <parentid>5174424</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5206501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17727" sha1="e92xjku5fv1dguimulh954hpvmzvou0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Івацэвічы
 |арыгінальная назва      = Івацэвічы
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Івацэвіцкі
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1508]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1966
}}
'''Івацэ́вічы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Ivacevičy'') — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]], на правым беразе [[Грыўда|р. Грыўда]]. За 135 км ад [[Брэст]]а. [[станцыя Івацэвічы|Чыгуначная станцыя]] на лініі Брэст—[[Баранавічы]].

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца пад 1508 у [[Зэльва|зэльвенскай]] касцёльнай кнізе. Вядомы як двор, шляхецкае ўладанне на тэрыторыі [[ВКЛ]]. Першыя вядомыя ўладальнікі [[Іллінічы]]. Пасля смерці Мікалая Іллініча ў 1540 годзе яго заступнікам стаў сын Ян. У 1555 годзе Івацэвічы, згодна дакументам, з’яўляюцца ўласнасцю слонімскага суддзі Яна Віктарына, які атрымаў маёнтак за жонкай Ганнай, дачкой Яна Іллініча.

Пасля смерці Яна Віктарына ў 1566 годзе, яго жонка Ганна прадае частку маёнтка Івацэвічы пану Яну Юр’евічу Багуматку. У 1631 годзе г. Івацэвічы — уладанне пана Стэфана Кандзежаўскага.

[[Выява:Catholic Church in Ivacevičy.jpg|200px|thumb|Касцёл Узвышэння Св. Крыжа ў Івацэвічах, зруйнаваны бальшавікамі ў [[1949]]]]
З 2-ой пал. XVI стагоддзя. Івацэвічы ў Боркінскай воласці [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]. Каля 1750 года тут быў узведзены касцёл Святога Крыжа, які ў 1860 годзе быў перароблены пад праваслаўную царкву, але ў 1922 годзе зноў вернуты католікам.

У 1784 годзе маёнтак Івацэвічы — уласнасць пана Яна Сяплюцкага, працаваў [[бровар]], [[смалакурня]].

З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 12.12.1796 года ў [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 28.8.1802 года ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях.

З пачатку XIX стагоддзя Івацэвічы належаць магнацкаму роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]]. У 1845 годзе Гродзенскім губернскім камітэтам быў зацверджаны інвентар маёнтка Івацэвічы, што належаў у гэты час памешчыку Івану Юндзілу. У дакуменце даецца маёмаснае і дэмаграфічнае становішча сельбішча, пералічваюцца абавязкі прыгонных сялян перад панам.

З адкрыццём 1 снежня 1846 года Маскоўска — Варшаўскай шашы пачала дзейнічаць Івацэвіцкая паштовая станцыя (1848 год). З будаўніцтвам чыгункі Варшава — Масква (уведзена ў эксплуатацыю 28 лістапада 1871 года) адкрылася чыгуначная станцыя, узнікла паселішча пры ёй.

У канцы XIX стагоддзя ў Івацэвічах былі бровар і цагельня, сукнавальня і вадзяны млын, царква. У 1905 годзе маёнтак Івацэвічы знаходзіўся ў Боркінскай воласці Слонімскага павета.

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Івацэвічы знаходзіліся пад акупацыяй [[Германія|Германіі]]. З Івацэвіч у целяханскія лясы была пракладзена вузкакалейка, па якой вывозілі лес, працаваў тартак. З 1921 да 1939 года — мястэчка ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Боркі — Гічыцкай гміне [[Косаўскі павет|Косаўскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

У 1935 годзе ў Івацэвічах 1860 жыхароў, чыгуначная станцыя, пры ёй буфет. Была пошта, тэлеграф, аптэка, амбулаторыя, запраўка для аўтамабіляў, некалькі гатэляў, дваровая капліца графаў Юндзілаў, уладальнікаў вялікіх лясных абшараў у Косаўскім і Слонімскім паветах. Паравы рухавік забяспечваў электрычнасцю не толькі тартак, але і пасёлак, працавала пачатковая школа.

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 1940 года ў Косаўскім раёне Брэсцкай вобласці, МТС, лесазавод, спіртзавод, смалакурня, электрастанцыя, млын, абутковая арцель, 7-гадовая школа, пошта, бальніца. Яўрэйскае насельніцтва Івацэвічаў папоўнілася бежанцамі з раёнаў Польшчы, захопленых немцамі ў верасні 1939 года, і склала каля 300 чалавек.

З 24 чэрвеня 1941 года па 12 ліпеня 1944 год Івацэвічы знаходзіліся пад акупацыяй фашысцкай Германіі. Неўзабаве пасля акупацыі было арганізавана [[гета ў Івацэвічах]]. У вайну загінулі больш за 1000 мірных грамадзян. Значная колькасць ахвяр — жыхары яўрэйскай нацыянальнасці, расстраляныя ў 1942—1943 гадах ва ўрочышчы Жвіроўня. 25 жыхароў мястэчка не вярнуліся з фронту.

Вызвалялі Івацэвічы часці 20-га стралковага корпуса 28-й арміі 1-га Беларускага фронту з удзелам партызан 8-й партызанскай брыгады Брэсцкага злучэння. У баях за горад загінулі 162 савецкія воіны і партызаны (пахаваны ў брацкіх магілах на гарадскіх могілках і ў скверы па вул. Савецкай).

Пасля вайны насельніцтва Івацэвічаў хутка павялічвалася: з рабочага пасёлка ў 1945 годзе да гарадскога (1947) і затым горада (23.5.1966).

У 1948 годзе на брацкай магіле пастаўлены абеліск, у 1956 годзе помнік — скульптура воіна.

З 20.9.1947 года — гарадскі пасёлак, цэнтр Івацэвіцкана раёна.

З 28 мая 1966 года — горад&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб аднясенні гарадскога пасёлка Івацэвічы да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання ад 28 мая 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 17 (1137).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:30000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1921 from:0 till:430
  bar:1940 from:0 till:2415
  bar:1945 from:0 till:3700
  bar:1959 from:0 till:5200
  bar:1971 from:0 till:8000
  bar:1979 from:0 till:10870
  bar:1981 from:0 till:12600
  bar:1995 from:0 till:19800
  bar:1997 from:0 till:19700
  bar:2005 from:0 till:24200
  bar:2006 from:0 till:24200
  bar:2008 from:0 till:26200
  bar:2016 from:0 till:23280
  bar:2017 from:0 till:23440
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XX стагоддзе''': 1921 год — 430 чал., 144 двары; 1940 год — 2&amp;nbsp;415 чал., 600 двароў; 1945 год — 3,7 тыс. чал.; 1959 год — 5,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1971 год — 8 тыс. чал.; 1979 год — 10&amp;nbsp;870 чал.; 1981 год — 12,6 тыс. чал.; 1995 год — 19,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 19,7 тыс. чал.
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 24,2 тыс. чал.; 2006 год — 24,2 тыс. чал.; 2008 год — 26,2 тыс. чал.; 2016 год — 23&amp;nbsp;280 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 23&amp;nbsp;440 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
У горадзе даволі шпарка развівалася прамысловасць. У 1970 г. працавалі лесазавод, леспрамгас, хімлясгас, спіртзавод, маслазавод, раённае аб’яднанне «Сельгастэхніка», камбінат бытавога абслугоўвання.

Дзейнічалі 2 сярэднія школы, школа рабочай моладзі, музычная і дзіцячая спартыўная школы, дзіцячы сад і 2 дзіцячых ясляў — садоў, Дом піянераў, кінатэатр, 2 клубы, 3 масавыя бібліятэкі, бальніца, аптэка, магазіны.

Некаторыя дробныя прадпрыемствы перарасталі ў буйныя. У 1973 годзе ў Івацэвічах пабудаваны ільнозавод. Для патрэб будаўніцтва быў створаны завод жалезабетонных вырабаў. Галоўная яго прадукцыя — панэлі і жалезабетонныя канструкцыі для будаўніцтва жылых дамоў і гаспадарчых пабудоў. У горадзе працуе спіртзавод. Трэба адзначыць, што ў 1990-я гады прадпрыемствы горада сутыкнуліся з многімі праблемамі і цяжкасцямі — часткова альбо нават поўнасцю былі парушаны эканамічныя сувязі як унутры рэспублікі, так і з краінамі СНД. Вырасла запазычанасць прадпрыемствам гандлёвымі арганізацыямі, не хапала сыравіны і камплектуючых вырабаў. Усё гэта вымушала працаваць з вялікімі перабоямі, адчуваўся недахоп рабочых месцаў.

І ўсё ж жыццё не стаяла на месцы: ішло інтэнсіўнае жыллёвае будаўніцтва, з’явіліся ў горадзе новыя сучасныя школы, іншыя грамадскія будынкі. Шырыцца прадпрымальніцкі рух, з’явілася шмат новых гандлёвых кропак, пунктаў па аказанні бытавых паслуг.

== Культура ==
З 2 кастрычніка 1947 года пачала выходзіць раённая газета «Чырвоная звязда», з 28 кастрычніка 1956 года называлася «Зара камунізму». З 26 красавіка 1962 года да 31 сакавіка 1965 года быў перапынак у выданні раёнкі ў сувязі з далучэннем Івацэвіцкага раёна да суседняга Бярозаўскага.

У 1965 годзе Івацэвіцкі раён аднаўляецца, і ўжо 1 красавіка таго ж года выйшаў першы нумар газеты «Кастрычнік», з 1991 года — «Івацэвіцкі веснік», вядзецца раённае радыёвяшчанне.

З 12 верасня 1995 года па 2010 год &lt;ref name=&quot;Ostrowska&quot;/&gt; выдавалася мясцовая недзяржаўная «Газета для Вас».

У 2006 годзе ў Івацэвічах прайшлі абласныя дажынкі. Да гэтага свята рыхтаваліся, шмат зрабілі, каб горад памаладзеў, папрыгажэў. У 2009 годзе Івацэвічы адзначылі свой юбілей — 490 годдзе з дня першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. Наперадзе — пяцьсотгадовы юбілей. [[Івацэвіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей]].

== Славутасці ==
[[Файл:Ivacevičy. Івацэвічы (2011).jpg|thumb|злева|Палац Юндзілаў]]
[[Файл:Івацэвічы. Царква.jpg|thumb|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны»]]
* [[Палац Юндзілаў, Івацэвічы|Палац Юндзілаў]] (канец XVIII стагоддзя), вул. Талочкі, 10 — {{ГККРБ 4|113Г000734}}
* [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Івацэвічы)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]]
* [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны» (Івацэвічы)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны»]] (1990-я)
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Савецкая, у скверы — {{ГККРБ 4|113Д000283}}
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. 60 год Кастрычніка, на могілках — {{ГККРБ 4|113Д000284}}

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Івацэвічаў}}

== Гл. таксама ==
* [[Гарады Брэсцкай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostrowska&quot;&gt;[http://dzedzich.org/wp/2010/12/31/zachynilasya-ivacevickaya-gazeta-dlya-vas/#more-5226 «Зачынілася івацэвіцкая „Газета для вас“»] // «[[Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне)|Дзедзіч]]»&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Івацэвічы|343—344}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Ivacevičy|Івацэвічы}}
{{OSM relation|5602737|Івацэвічы}}
* [http://kamunikat.org/hazeta_dla_vas.html «Газета для вас»]{{Недаступная спасылка}} на [[Kamunikat.org]]
* {{ГБ|http://globustut.by/ivacevichi/index.htm}}

{{Івацэвіцкі раён}}
{{Брэсцкая вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Івацэвічы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>e92xjku5fv1dguimulh954hpvmzvou0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мар’іна Горка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16359</id>
    <revision>
      <id>5206294</id>
      <parentid>5206255</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>перанёс на элемент Вікіданых</comment>
      <origin>5206294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34599" sha1="7nxxd28nbozko60057hy1tr28oe3v4h" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Мар’іна Горка
 |краіна                  = Беларусь
 |выява                   = Marjina Horka. manor of Makov.jpg
 |подпіс                  = [[Сядзіба Макавых (Мар’іна Горка)|Сядзіба Макавых]] (будынак другой паловы XIX ст.)
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 08|lon_sec = 50
 |CoordAddon              = type:city(9500)_region:BY
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Пухавіцкі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1955
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 1713
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 222810, 222811, 222827
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Marjina Horka
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 242979043
}}
'''Ма́р’іна Го́рка'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Marjina Horka}}) — горад у [[Беларусь|Беларусі]] на рацэ [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Месціцца за 63 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а. Чыгуначная станцыя [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]] на лініі Мінск — [[Асіповічы]], аўтамабільныя дарогі на Мінск, [[Бабруйск]], [[Чэрвень]], [[Узда|Узду]].

== Назва ==
[[Файл:Мар’інагорскае капішча багіні Мары.jpg|міні|злева|Мар’інагорскае капішча багіні Мары]]
У тапоніме «Мар’іна Горка» спалучаецца паняцце «Горка» (невялікая гара) і азначэнне «Мар’іна», якое паходзіць ад асабістага імя&lt;ref name=&quot;KTSB&quot;&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 79.&lt;/ref&gt;. Існуе некалькі меркаванняў пра паходжанне назвы горада. Адзінай афіцыйнай пазіцыі наконт назвы ў наш час няма. Паводле першага падання, назва мясціны пайшла ад узвышша, на якім павесілася дачка памешчыка Мар’я (яе бацька дазнаўся, што дзяўчына пакахала простага хлопца, і разлучыў іх). Згодна з іншай легендай, паселішча назвалі «Мар’інай Горкай» ад суседняй царквы, дзе знаходзіўся цудоўны абраз [[Багародзіца|Божай Маці]]&lt;ref name=&quot;pamiać&quot;&gt;Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9&lt;/ref&gt;. Таксама існуе паданне, што назва паселішча ўтварылася ад паганскай традыцыі, бо некалі тут было капішча, дзе язычнікі маліліся сваёй багіні [[Мара (багіня)|Мары]]&lt;ref name=&quot;Kalievič&quot;&gt;Галіна Калевіч. [http://media.catholic.by/ave/index.htm?/ave/n167/art19.htm Мар’іна Горка. Духоўнае Адраджэнне] // «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]» № 1—2 (166—167), [[2009]].&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Marjina Horka, Škoła. Мар’іна Горка, Школа (1915).jpg|міні|Пачатковая школа ў 1915 г., знаходзілася на месцы цяперашняга кінатэатра «Кастрычнік»]]
[[Файл:Marjina Horka. Мар’іна Горка (07.1943).jpg|міні|Ліпень 1943 г.]]

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню Мар’іна Горка згадваецца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У розныя часы мясцовасць знаходзілася ў валоданні [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Род Бужынскіх|Бужынскіх]], [[Род Ратынскіх|Ратынскіх]], [[Крупскі (прозвішча)|Крупскіх]] і іншых.

28 траўня 1760 года права валодання Мар’інай Горкай падаравана Навасёлкаўскай царкве.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мар’іна Горка апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1812 годзе згадваецца, калі царкву ў Мар’інай Горцы спалілі напалеонаўскія салдаты.

[[Баніфацый Урбанавіч Крупскі]], уладальнік паселішча, быў адным з арганізатараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] (1863—1864) у краі, па задушэнні якога расійскія ўлады канфіскавалі яго маёмасць, а самога выслалі ў [[Сібір]]. За верную службу «''царю и отечеству''» Мар’іну Горку перадалі царскаму чыноўніку Макаву. Будаванне [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] (1873) паспрыяла развіццю паселішча. 30 жніўня 1880 тут адкрылася сельскагаспадарчая школа. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у вёсцы было 24 двары.

=== Найноўшы час ===
У канцы лютага 1918 года вёска акупіравана войскамі кайзераўскай Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Мар’іна Горка абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 31 ліпеня 1920 года ў [[БССР]]. 17 чэрвеня [[1924]] года Мар’іна Горка стала цэнтрам [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. 27 верасня [[1938]] года паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[28 чэрвеня]] [[1941]] да [[3 ліпеня]] [[1944]] пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У часе акупацыі, улетку 1941 года было створана гета, у якое, паводле ўспамінаў сведак, трапіла каля 80 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=43271 |title=Архіўная копія |access-date=13 мая 2018 |archive-date=29 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129104349/http://www.gorka.by/?p=43271 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

22 ліпеня [[1955]] года Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Мар’іна Горка атрымала статус [[горад]]а. У студзені 1963 года ў горадзе размешчаная [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-я брыгада спецпрызначэння]].

У 2017 годзе ў склад горада ўвайшлі вёскі [[Кавалёва (Пухавіцкі раён)|Кавалёва]] і [[Сенажаткі (Пухавіцкі раён)|Сенажаткі]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917n0085185&amp;p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 8 сентября 2017 г. № 226 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030113948/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917n0085185&amp;p1=1 |date=30 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Мар’іна Горка на старых здымках&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Marjina Horka, Marjina. Мар’іна Горка, Мар’іна (1901-17).jpg|Вучэльня, да 1918 г.
Marjina Horka, Marjina. Мар’іна Горка, Мар’іна (1918).jpg|Вучэльня, 1918 г. 
Marjina Horka, Marjina. Мар’іна Горка, Мар’іна (1918) (2).jpg|Вучэльня, 1918 г.  
Marjina Horka, Padbłońnie. Мар’іна Горка, Падблоньне (1877-99).jpg|Падблонне. Царква, да 1900 г. 
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Marjina Horka, Padbłońnie. Мар’іна Горка, Падблоньне (1900).jpg|Падблонне. Царква, каля 1900 г.
Marjina Horka, Padbłońnie. Мар’іна Горка, Падблоньне (1918) (5).jpg|Падблонне. Царква, 1918 г.
Marjina Horka, Padbłońnie. Мар’іна Горка, Падблоньне (1918) (2).jpg|Падблонне. Царква, 1918 г.
Marjina Horka, Padbłońnie. Мар’іна Горка, Падблоньне (1918) (3).jpg|Падблонне. Брама царквы, 1918 г.
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:240 barincrement:25
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:25000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1897 from:0 till:108 
  bar:XX from:0 till:194
  bar:1917 from:0 till:334 
  bar:1939 from:0 till:6500 
  bar:1959 from:0 till:9300 
  bar:1970 from:0 till:11300 
  bar:1972 from:0 till:11800
  bar:1989 from:0 till:18900 
  bar:1991 from:0 till:20100
  bar:1995 from:0 till:23100 
  bar:1997 from:0 till:23214
  bar:1999 from:0 till:23900
  bar:2002 from:0 till:22200
  bar:2006 from:0 till:22900
  bar:2007 from:0 till:22800
  bar:2009 from:0 till:21446
  bar:2015 from:0 till:21384
  bar:2016 from:0 till:21280
  bar:2017 from:0 till:21303
TextData=
  fontsize:10px pos:(5,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

=== Дэмаграфія ===
* '''XIX стагоддзе''': 1897—108 чал. (57 муж. і 51 жан.)&lt;ref name=&quot;mgorka&quot;&gt;[http://www.mgorka.by/city/history/russian-imp/big-villages/ Буйныя населеныя пункты Пухавіцкага раена (паводле перапісу 1897 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408063009/http://www.mgorka.by/city/history/russian-imp/big-villages/ |date=8 красавіка 2023 }} // Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 11. Спр. 1306&lt;/ref&gt;
* '''XX стагоддзе:''' пач. [[XX стагоддзе|XX]] ст. — 26 двароў, 194 жыхароў; 1917 — 67 двароў, 334 жыхары, з якіх 224 яўрэі''';''' 1939 — 6,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 — 9,3 тыс. чал.; 1970 — 11,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1972 — 11,8 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VSE&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/106992/Марьина Марьина Горка] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}&lt;/ref&gt;; 1989 — 18,9 тыс. чал.; 1991 — 20,1 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VES&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/191010 Марьина Горка] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;; 1995 — 23,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 — 23&amp;nbsp;214 чал.{{sfn|ЭГБ|1999}}; 1999 — 23,9 тыс. чал.;
* '''XXI стагоддзе''': 1 студзеня 2002 — 22,2 тыс. чал.; 2006 — 22,9 тыс. чал.; 2007 — 22,8 тыс. чал.; 2009 — 21&amp;nbsp;446 чал. (перапіс)&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf |date=30 кастрычніка 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; 2015 — 21&amp;nbsp;384 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;; 2016 — 21&amp;nbsp;280 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;; 2017 — 21&amp;nbsp;303 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;

=== Яўрэі ===
У 1917 годзе у г. Мар’іна Горка жыло 224 яўрэяў, у 1939 г. 786 яўрэяў. Пасля акупацыі часткамі вермахта летам 1941 года было створана гета. У верасні 1941 года яўрэі г. Мар’іна Горка (1260 чал.) былі расстраляныя. Пасля рээвакуацыі ў 1944 годзе большасць яўрэяў г. Мар’іна Горка перасялілася ў Мінск. У 1966 годзе на месцы расстрэлу пастаўлены абеліск.

=== Медыцына ===
[[Файл:Мар’іна Горка. Паліклініка №1.jpg|злева|міні|Паліклініка № 1]]
У 1954 годзе была збудавана [[Мар’інагорская цэнтральная раённая бальніца|бальніца]] на 35 ложкаў, дзе працавала 6 лекараў. У 1958 годзе была перайменавана ў Пухавіцкую раённую бальніцу.

Дзейнічаюць 2 паліклінікі. Паліклініка № 1 месціцца ў мікрараёне Новая Зара. Пабудавана фінскімі будаўнікамі, напачатку 1993 года &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=41385 |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2018 |archive-date=18 студзеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180118092614/http://www.gorka.by/?p=41385 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дзейнічае «Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр „Вікторыя“».

=== Рэлігія ===
[[Файл:Church of Antony Padua in Mar`ina Gorka 01.jpg|міні|справа|Касцёл Святога Антонія Падуанскага]]
* [[Царква Благадаць (Мар’іна Горка)|Царква Благадаць — ХВЕ]]. Грамада заснаваная ў 1993 годзе&lt;ref&gt;https://kartoteka.by/unp-600306269&lt;/ref&gt;
* [[Выратаванне (царква)|Царква евангельскіх хрысціян баптыстаў «Выратаванне»]]
* [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Мар’іна Горка)|Касцёл Св. Антонія Падуанскага]]
* [[Царква Успення Маці Божай (Мар’іна Горка)|Царква Успення Маці Божай]]
* [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Мар’іна Горка)|Свята-Аляксандра-Неўскі сабор]]
* [[Свята-Пакроўская капліца (Мар’іна Горка)|Свята-Пакроўская капліца]]
* [[Свята-Георгіеўская капліца (Мар’іна Горка)|Свята-Георгіеўская капліца]]
* [[Капліца ў гонар абраза Пакроў Прасвятой Багародзіцы (Мар’іна Горка)|Капліца ў гонар абраза Пакроў Прасвятой Багародзіцы]]

== Эканоміка ==
У горадзе дзейнічае гарадская гасцініца&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Марьина Горка}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловая вытворчасць ===
[[Файл:Мар’іна Горка. ААТ «Пухавіцкі камбінат хлебапрадуктаў».jpg|міні|Пухавіцкі камбінат хлебапрадуктаў]]
У горадзе дзейнічаюць наступныя прадпрыемствы машынабудаўнічай, лёгкай, харчовай, мэблевай прамысловасці:

* [[Пухавіцкі доследна-эксперыментальны завод|ААТ «Пухавіцкі доследна-эксперыментальны завод»]];
* ААТ «Пухавіцкі камбінат хлебапрадуктаў»;
* ААТ «Пухавічынафтапрадукт»;
* ААТ «Машхарчпрад»;
* ААТ «Пухавіцкі харчкамбінат»;
* ААТ «Пухавічы-лён»;
* РУП «Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі Беларусі па харчы»;
* КП ДУП «Мар’інагорскі завод жалезабетонных вырабаў»;
* ТАА «Мароз Прадукт»;
* «Пухавіцкі малочны завод».

== Транспарт ==
[[Файл:Marjina Horka railway station.jpg|міні|Чыгуначная станцыя]]

==== Грамадскі транспарт ====
Гарадскі і прыгарадны транспарт уключае аўтобусы і маршрутныя таксі. Асноўнымі транспартнымі вузламі з’яўляюцца пляц перад чыгуначным вакзалам і размешчаны непадалёк аўтавакзал.

==== Чыгуначны ====
Праз горад праходзіць [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі]] [[Мінск]] — [[Гомель]], [[Пухавічы (станцыя)|станцыя Пухавічы]].

==== Аўтамабільны ====
* [[Дарога Р59]], Мар’іна Горка — [[Чэрвень]].
* [[Дарога Р92]] абласнога значэння Мар’іна Горка — [[Старыя Дарогі]].
* [[Дарога Р68]], [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] — [[Валяр’яны]].

== Культура і адукацыя ==
[[Файл:Marjina Horka. Мар’іна Горка (04.2012).jpg|міні|справа|SOS-Дзіцячая вёска]]
У горадзе штогод ладзіцца [[Майскі вальс (фестываль)|рэгіянальны фестываль песні і музыкі «Майскі вальс»]] на прыз кампазітара [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]], працуе [[Мар’інагорскі народны тэатр]], [[Мара (хор)|хор «Мара»]], танцавальны ансамбль «[[Дубравушка]]», [[Крыніца (ансамбль народных інструментаў)|ансамбль народных інструментаў «Крыніца»]].

Дзейнічае палац культуры, гарадская бібліятэка (адкрытая ў 1993 годзе), Пухавіцкая сельская бібліятэка (адкрытая ў 1949 годзе), Пухавіцкая раённая дзіцячая бібліятэка. У горадзе месціцца вёска дзяцей-сірот ГА «[[SOS-Дзіцячая вёска|Беларускі фонд SOS-Дзіцячая вёска]]».

У горадзе дзейнічаюць наступныя ўстановы адукацыі: [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка]], [[Мар’інагорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]], [[Сярэдняя школа № 2 г. Мар’іна Горка|Сярэдняя школа № 2]], [[Сярэдняя школа № 3 г. Мар’іна Горка|Сярэдняя школа № 3]], [[Сярэдняя школа № 4 г. Мар’іна Горка|Сярэдняя школа № 4]], Мар’інагорская дзіцячая школа мастацтваў і дзіцяча-юнацкая спартыўная школа (адкрытая ў 1959 годзе), 6 дашкольных устаноў, [[Мар’інагорская гімназія]], Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Світанак», [[Пухавіцкая дзіцяча-юнацкая спартыўная школа]].

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Культура&quot; perrow=&quot;10&quot;&gt;
Мар’іна Горка, пухавіцкая раённая дзіцячая бібліятэка.jpg|Пухавіцкая раённая дзіцячая бібліятэка
Мар’іна Горка, гарадскі дом культуры.jpg|Гарадскі дом культуры
Мар’іна Горка, кінатэатр Кастрычнік.jpg|Кінатэатр «Кастрычнік»
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Спорт ===
* [[Футзал|Міні-футбольны]] клуб [[МФК Алімп Мар’іна Горка|«Алімп»]]
* Футбольны клуб [[ФК Вікторыя Мар’іна Горка|«Вікторыя»]]
* [[Гарадскі стадыён (Мар’іна Горка)|Гарадскі стадыён]]
* Стадыён «Зорка»

=== СМІ ===
У горадзе з 1930 года выдаецца раённая газета «[[Пухавіцкія навіны]]».

== Славутасці ==
* [[Сядзіба Макавых (Мар’іна Горка)|Сядзібна-паркавы комплекс Макавых]] (1876)
** [[Векавы вяз (Мар’іна Горка)|Векавы вяз]] — былы батанічны помнік прыроды мясцовага значэння ў парку сядзібы Макавых.
* Рэшткі вадзянога млына на рацэ Цітаўка
* [[Брацкая магіла (Мар’іна Горка)|Брацкая магіла]] (1941—1944)
* Самаходная артылерыйская устаноўка СУ-100 (помнік быў усталяваны ў 1973 годзе)
* Абеліск савецкім жаўнерам. Усталяваны ў 1970 г. абеліск ушанавання памяці жаўнераў, партызан і падпольшчыкаў Пухаўшчыны
* Танк ІС-3. Танк быў усталяваны на пастамент у 1982 годзе ў ваенным гарадку Мар’інай Горкі ў памяць аб загінулых жаўнерах пры вызваленні горада
* Мемарыяльная дошка на валуне ў памяць пра загінулых у Афганістане ураджэнцаў Пухаўшчыны
* 122-мм гармата-гаўбіца. Усталявана ў 1968 годзе ў гонар салдат 1-га гвардзейскага Данскога танкавага корпуса генерал-маёра [[Міхаіл Фёдаравіч Паноў|Панова]], якія вызвалялі Мар’іну Горку ў ліпені 1944 года&lt;ref&gt;http://wikimapia.org/34914763/ru/122-%D0%BC%D0%BC-%D0%BF%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B0&lt;/ref&gt;
* Помнік Л. Гайдучонак
* Мемарыял 8-ай танкавай дывізіі
* Помнік [[Васіль Фёдаравіч Токараў|В. Ф. Токараву]]
* Дом-музей дзе правёў дзяцінства І. М. Лучанок
* Валун з памятнай дошкай
&lt;gallery&gt;
Файл:Мар’іна Горка. Помнік В.Ф.Токараву.jpg|Помнік В.Ф.Токараву.
Файл:Мар’іна Горка. Магільная пліта каля помніка В.Ф.Токараву.jpg|Магільная пліта каля помніка В.Ф.Токараву.
Файл:Мар’іна Горка. Помнік Л. Гайдучонак.jpg|Помнік Л. Гайдучонак.
Файл:Мар’іна Горка. 122-мм гармата-гаўбіца.jpg|122-мм гармата-гаўбіца.
Файл:Marjina Horka. manor of Makov.jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Макавых
Файл:Мар’іна Горка, дом дзе правёў дзяцінства І. М. Лучанок.jpg|Дом дзе правёў дзяцінства І. М. Лучанок
Файл:Мар’іна Горка, абеліск ушанавання памяці ваяроў, партызан і падпольшчыкаў Пухаўшчыны.jpg|Абеліск ушанавання памяці ваяроў, партызан і падпольшчыкаў Пухаўшчыны
Файл:Мар’іна Горка, самаходная артылерыйская ўсталёўка СУ-100.jpg|Самаходная артылерыйская ўсталёўка СУ-100
Файл:Мар’іна Горка, мемарыяльная дошка ў памяць аб загінулым у Афганістане уражэнцаў Пухаўшчыны.jpg|Мемарыяльная дошка ў памяць аб загінулым у Афганістане  уражэнцаў Пухаўшчыны
Файл:Мар’іна Горка. Валун з памятнай таблічкай.jpg|Валун з памятнай дошкай
Файл:Мар’іна Горка. Гарадскія могілкі 4.jpg|Брацкая магіла на гарадскіх могілках
&lt;/gallery&gt;

== Страчаная спадчына ==

* [[Царква Успення Маці Божай (Мар’іна Горка)|Царква Нараджэння Божай Маці]] (1874)
* Царква Св. Аляксандра Неўскага (1871)
* Царква Раства Багародзіцы (XVIII ст.)
* Воданапорная вежа (Шухаўская вежа). Пабудавана ў 1930—1931 гадах. Падчас вайны была разбурана. Была адноўлена і запушчана ў 1946 годзе. З 2005 года вежа стаяла без вады, а ў 2013 г. была дэмантавана &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pravdinsky.info/chto-budet-v-marinoj-gorke-na-meste-shuxovskoj-bashni/ |title=Архіўная копія |access-date=17 ліпеня 2019 |archive-date=17 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717064950/http://pravdinsky.info/chto-budet-v-marinoj-gorke-na-meste-shuxovskoj-bashni/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Расіі}} [[Дзмітраў]], [[Расія]]
* {{Сцяг Украіны}} [[Барышыўка]], [[Украіна]]
* {{Сцяг Польшчы}} [[Свебадзіцы]], [[Польшча]]

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Мар’іна Горка, дом вуліца Пралетарская.jpg|Драўляная забудова на вуліцы Пралетарскай
Мар’іна Горка, суд Пухавіцкага раёна.jpg|Суд Пухавіцкага раёна
Chapel Mar`ina Horka.jpg|Капліца ў цэнтры горада
Marjina Horka. Barracks (about 1939).jpg|Кашары 
Мар’іна Горка. Гарадскія могілкі 1.jpg|Капліца на могілках
Marjina Horka. Krasnoarmeiskaya Street.jpg|Забудова вуліцы Чырвонаармейскай
Marjina Horka. The building of the District Executive Committee.jpg|Раённы выканаўчы камітэт
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Мар’інай Горкі}}

== Гл. таксама ==
* [[Мар’іна Горка (вадасховішча)]]
* [[Гарады Мінскай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Мар’іна Горка|464}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5|Мар’іна Горка||74}}
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Марьина Горка}};
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|156|Maryi-Góra}}
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
* [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]]. Мар’іна Горка і блізкія ваколіцы // Полымя, № 2, 2011
* ''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346.
== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Marjina Horka|Мар’іна Горка}}
{{OSM relation|6722591|Мар’іна Горка}}

{{Мар’іна Горка}}
{{Пухавіцкі раён}}
{{Гарады Мінскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мар’іна Горка| ]]
[[Катэгорыя:Ратынскія]]
[[Катэгорыя:Бужынскія]]
[[Катэгорыя:Крупскія герба «Корчак»]]
[[Катэгорыя:Макавы]]</text>
      <sha1>7nxxd28nbozko60057hy1tr28oe3v4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расоны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16909</id>
    <revision>
      <id>5206473</id>
      <parentid>5202110</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14037" sha1="bfsb9xairlp15w9q7ky73xn82pwjcq8" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Расоны
 |арыгінальная назва      = Расоны
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Расонскі
 |першае згадванне        = 1552
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1958
}}

'''Расо́ны'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем.

== Назва ==
На карце XVIII ст. гэта вёска Расона, на беразе аднайменнага [[Расона|возера]], з якога выцякае рэчка Расоніца.

Паводле [[Ігар Капылоў|І. Капылова]], назва Расонаў можа быць звязаная з балцкім словам ''rasa'' «вільготнасць»&lt;ref&gt;Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.270&lt;/ref&gt;. Літоўскае, латышскае ''rasa'' &quot;раса&quot; ад адпаведнага індаеўрапейскага кораня са значэннем &quot;цекці&quot;&lt;ref&gt;K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 1992, 2001. С. 738.&lt;/ref&gt;. Літоўскае ''rasoti'' - &quot;пакрывацца расой, кроплямі вільгаці; увільгатняцца; імжыць&quot;.

== Гісторыя ==
Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot; /&gt; Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак&lt;ref name=&quot;EVKL&quot; /&gt;, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча.

20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю &lt;ref&gt;Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.83-84&lt;/ref&gt;.

8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686—1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да «святаў рускіх паводле старога календара» (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.&lt;ref&gt;Пазднякоў В., 2026. С.82, 84&lt;/ref&gt;.

У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]].

[[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]).

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.&lt;/ref&gt;.

[[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]&lt;ref name=&quot;catholic&quot;/&gt;. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»&lt;ref name=&quot;pravo&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага.

== Культура ==
* [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]].

== Славутасці ==
[[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]]
* [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010);
* [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]];
* [[Расонская сядзіба]].
* [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык.
* [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах&lt;ref name=&quot;War&quot;&gt;{{Warheroes|15348}}&lt;/ref&gt;.
* [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]].
* [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot;&gt;Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt; --&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}}
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}}
{{OSM relation|6722342|Расоны}}

{{Расонскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расоны| ]]</text>
      <sha1>bfsb9xairlp15w9q7ky73xn82pwjcq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206474</id>
      <parentid>5206473</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14040" sha1="jpf0o9k5hmrl0msz2cti91mpe265qrg" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Расоны
 |арыгінальная назва      = Расоны
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Расонскі
 |першае згадванне        = 1552
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1958
}}

'''Расо́ны'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем.

== Назва ==
На карце XVIII ст. гэта вёска Расона, на беразе аднайменнага [[Расона|возера]], з якога выцякае рэчка Расоніца.

Паводле [[Ігар Капылоў|І. Капылова]], назва Расонаў можа быць звязаная з балцкім словам ''rasa'' «вільготнасць»&lt;ref&gt;Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў // Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С. 270&lt;/ref&gt;. Літоўскае, латышскае ''rasa'' &quot;раса&quot; ад адпаведнага індаеўрапейскага кораня са значэннем &quot;цекці&quot;&lt;ref&gt;K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 1992, 2001. С. 738.&lt;/ref&gt;. Літоўскае ''rasoti'' - &quot;пакрывацца расой, кроплямі вільгаці; увільгатняцца; імжыць&quot;.

== Гісторыя ==
Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot; /&gt; Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак&lt;ref name=&quot;EVKL&quot; /&gt;, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча.

20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю &lt;ref&gt;Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.83-84&lt;/ref&gt;.

8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686—1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да «святаў рускіх паводле старога календара» (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.&lt;ref&gt;Пазднякоў В., 2026. С.82, 84&lt;/ref&gt;.

У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]].

[[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]).

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.&lt;/ref&gt;.

[[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]&lt;ref name=&quot;catholic&quot;/&gt;. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»&lt;ref name=&quot;pravo&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага.

== Культура ==
* [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]].

== Славутасці ==
[[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]]
* [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010);
* [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]];
* [[Расонская сядзіба]].
* [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык.
* [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах&lt;ref name=&quot;War&quot;&gt;{{Warheroes|15348}}&lt;/ref&gt;.
* [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]].
* [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot;&gt;Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt; --&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}}
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}}
{{OSM relation|6722342|Расоны}}

{{Расонскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расоны| ]]</text>
      <sha1>jpf0o9k5hmrl0msz2cti91mpe265qrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206475</id>
      <parentid>5206474</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14064" sha1="gvv2itk3hx07d5ja1lsm07mhiggf5x0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Расоны
 |арыгінальная назва      = Расоны
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Расонскі
 |першае згадванне        = 1552
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1958
}}

'''Расо́ны'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем.

== Назва ==
На карце XVIII ст. гэта вёска Расона, на беразе аднайменнага [[Расона|возера]], з якога выцякае рэчка Расоніца.

Паводле [[Ігар Капылоў|І. Капылова]], назва Расонаў можа быць звязаная з балцкім словам ''rasa'' з семантыкай «вільготнасць»&lt;ref&gt;Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў // Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С. 270&lt;/ref&gt;. Літоўскае, латышскае ''rasa'' &quot;раса&quot; ад адпаведнага індаеўрапейскага кораня са значэннем &quot;цекці&quot;&lt;ref&gt;K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 1992, 2001. С. 738.&lt;/ref&gt;. Літоўскае ''rasoti'' - &quot;пакрывацца расой, кроплямі вільгаці; увільгатняцца; імжыць&quot;.

== Гісторыя ==
Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot; /&gt; Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак&lt;ref name=&quot;EVKL&quot; /&gt;, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча.

20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю &lt;ref&gt;Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.83-84&lt;/ref&gt;.

8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686—1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да «святаў рускіх паводле старога календара» (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.&lt;ref&gt;Пазднякоў В., 2026. С.82, 84&lt;/ref&gt;.

У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]].

[[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]).

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.&lt;/ref&gt;.

[[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]&lt;ref name=&quot;catholic&quot;/&gt;. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»&lt;ref name=&quot;pravo&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага.

== Культура ==
* [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]].

== Славутасці ==
[[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]]
* [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010);
* [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]];
* [[Расонская сядзіба]].
* [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык.
* [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах&lt;ref name=&quot;War&quot;&gt;{{Warheroes|15348}}&lt;/ref&gt;.
* [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]].
* [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;zvyazda&quot;&gt;Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt; --&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}}
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}}
{{OSM relation|6722342|Расоны}}

{{Расонскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расоны| ]]</text>
      <sha1>gvv2itk3hx07d5ja1lsm07mhiggf5x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беседзь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17450</id>
    <revision>
      <id>5206333</id>
      <parentid>5198352</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11097" sha1="8l42zjvn5zxiaxa6gltf1clsv6mxolf" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Беседзь}}
{{Рака
 |Назва                   = Беседзь
 |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = VetkaRaion2.JPG
  |Подпіс                 = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]]
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 261
 |Плошча басейна          = 5460
 |Басейн                  = Сож/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 28,4
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20
 |Вусце                   = Сож
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24
 |Ухіл ракі              = 0,23
 |Краіна                 = Расія/Беларусь
  |Рэгіён                = Смаленская вобласць/Бранская вобласць
  |Рэгіён 1              = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць
   |Раён                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}.

== Назва ==
На думку польскага славіста [[Казімір Машынскі|К. Машынскага]] (1957), адпаведнік гідроніма Беседзь — назва патока Besidny ў Карпатах. Аснова звязаная з індаеўрапейскім ''*bhōs-'', стараіндыйскім ''bhāsati'' «блішчыць», ''bhāh (bhāsā)'' «святло, бляск». З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне&lt;ref&gt;K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.&lt;/ref&gt;.

Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' &quot;свяціць, блішчэць, ззяць&quot;. У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' &quot;святло&quot;&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.&lt;/ref&gt;.

Савецкі даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] (1962) адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.&lt;/ref&gt;. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі савецкі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' &quot;капаны&quot;, далей да ''besti'' «капаць»&lt;ref&gt;Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі|Л. Калядзінскага]], назва ракі Беседзь мае фіна-ўгорскае паходжанне&lt;ref&gt;Л. Калядзінскі. Археалогія ў прызме геаграфіі // Веды. № 10 (2426), 4 сакавіка 2013 г. С. 5.&lt;/ref&gt;.

[[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]] гідронім Беседзь супастаўляе з гідронімамі Бестань, Бественка, Абеста, Обста, Босця, Бесценка, Беседа і г. д., якія, на ягоны погляд, звязаныя з іранскім ''об'' — «вада», «рака» і ''stāna'' — «стаянка, стан, месца», «шырокая вобласць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. Гомель, 2004. 196 с.&lt;/ref&gt;.

На думку савецкага даследчыка назваў Ул. Ніканава (1966), тапонімы Беседзь і Бяседа (назвы некалькіх рэчак і населеных пунктаў) — старажытнарускія назвы, якія азначалі месцы сходаў, народнага веча (параўн. ў Бельгіі некалькі назваў Мехельн, Малін з тым жа значэннем)&lt;ref&gt;В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.&lt;/ref&gt;.

Паволле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] (1974), у аснове назвы Беседзь тэрмін ''бяседа'' — прырэчны або прыдарожны знак і збудаванне на старых шляхах&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.&lt;/ref&gt;.

== Агульнае ==
Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця.

Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км.

Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м.

== Асноўныя прытокі ==
'''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]].

'''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]].

== На рацэ ==
'''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]].

== У мастацтве ==
Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

{{Сож}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Сажа]]
[[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]]</text>
      <sha1>8l42zjvn5zxiaxa6gltf1clsv6mxolf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206345</id>
      <parentid>5206333</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10868" sha1="cu53qjaea5vonvj110f9lod7trzxhct" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Беседзь}}
{{Рака
 |Назва                   = Беседзь
 |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = VetkaRaion2.JPG
  |Подпіс                 = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]]
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 261
 |Плошча басейна          = 5460
 |Басейн                  = Сож/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 28,4
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20
 |Вусце                   = Сож
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24
 |Ухіл ракі              = 0,23
 |Краіна                 = Расія/Беларусь
  |Рэгіён                = Смаленская вобласць/Бранская вобласць
  |Рэгіён 1              = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць
   |Раён                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}.

== Назва ==
На думку [[Казімір Машынскі|К. Машынскага]] (1957), адпаведнік гідроніма Беседзь — назва патока Besidny ў Карпатах. Аснова звязаная з індаеўрапейскім ''*bhōs-'', стараіндыйскім ''bhāsati'' «блішчыць», ''bhāh (bhāsā)'' «святло, бляск». З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне&lt;ref&gt;K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' «свяціць, блішчэць, ззяць». У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' «святло»&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.&lt;/ref&gt;.

[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] (1962) адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.&lt;/ref&gt;. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі савецкі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' «капаны», далей да ''besti'' «капаць»&lt;ref&gt;Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі|Л. Калядзінскага]], назва ракі Беседзь мае фіна-ўгорскае паходжанне&lt;ref&gt;Л. Калядзінскі. Археалогія ў прызме геаграфіі // Веды. № 10 (2426), 4 сакавіка 2013 г. С. 5.&lt;/ref&gt;.

[[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]] гідронім Беседзь супастаўляе з гідронімамі Бестань, Бественка, Абеста, Обста, Босця, Бесценка, Беседа і г. д., якія, на ягоны погляд, звязаныя з іранскім ''об'' — «вада», «рака» і ''stāna'' — «стаянка, стан, месца», «шырокая вобласць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. Гомель, 2004. 196 с.&lt;/ref&gt;.

На думку Ул. Ніканава (1966), тапонімы Беседзь і Бяседа (назвы некалькіх рэчак і населеных пунктаў) — старажытнарускія назвы, якія азначалі месцы сходаў, народнага веча (параўн. ў Бельгіі некалькі назваў Мехельн, Малін з тым жа значэннем)&lt;ref&gt;В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.&lt;/ref&gt;.

Паволле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] (1974), у аснове назвы Беседзь тэрмін ''бяседа'' — прырэчны або прыдарожны знак і збудаванне на старых шляхах&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.&lt;/ref&gt;.

== Агульнае ==
Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця.

Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км.

Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м.

== Асноўныя прытокі ==
'''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]].

'''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]].

== На рацэ ==
'''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]].

== У мастацтве ==
Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

{{Сож}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Сажа]]
[[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]]</text>
      <sha1>cu53qjaea5vonvj110f9lod7trzxhct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бітва пад Кірхгольмам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18042</id>
    <revision>
      <id>5206286</id>
      <parentid>5204936</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51832-72</username>
        <id>174567</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цікавыя факты */</comment>
      <origin>5206286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22298" sha1="pjrlzp4kmbi7ahdeete0pdic21xdp8n" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 27.09. 1605 г.]]
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў свой гуф на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

У цэнтры шведскую пяхоту згары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды - калі Я.К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы &quot;Палічым іх, калі паб’ем!&quot;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>pjrlzp4kmbi7ahdeete0pdic21xdp8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206670</id>
      <parentid>5206286</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бітва */</comment>
      <origin>5206670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22536" sha1="0dz5hbsf4j43quiwu4eljzs2vs7tjpl" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg]]

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе. 

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg]] раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я.К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;. 

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg]]

У цэнтры шведскую пяхоту згары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды - калі Я.К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы &quot;Палічым іх, калі паб’ем!&quot;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>0dz5hbsf4j43quiwu4eljzs2vs7tjpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206681</id>
      <parentid>5206670</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5206681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22815" sha1="laahzg526ogva0z1gm1j3q4eradgk6b" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg]]

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе. 

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg]] раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я.К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;. 

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg]]

У цэнтры шведскую пяхоту згары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў абцугі. Тады Карл IX скіраваў супраць палка Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаную райтарыю Бранта здолелі затрымаць, упарадкаваць. Шведы ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на цэнтр і на правы фланг войска ВКЛ.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Frost BI/ The Nothern Wars 1558-1721... p.65}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=248.	Sikora R.Taktyka walki, uzbroenie i wzposażenie husarii w latach 1576 – 1710. // Maszynopis pracy doktorskiej, Uniwersytet Przyrodniczo Humanistyczny, Siedlce. 2010. s.255}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды - калі Я.К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы &quot;Палічым іх, калі паб’ем!&quot;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>laahzg526ogva0z1gm1j3q4eradgk6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206710</id>
      <parentid>5206681</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22825" sha1="e2kyc7t8gg6fnja80ny93mprd0qhib7" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, апроч таго, што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg]] раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg]]

У цэнтры шведскую пяхоту згары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў абцугі. Тады Карл IX скіраваў супраць палка Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаную райтарыю Бранта здолелі затрымаць, упарадкаваць. Шведы ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на цэнтр і на правы фланг войска ВКЛ.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Frost BI/ The Nothern Wars 1558-1721... p.65}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=248.	Sikora R.Taktyka walki, uzbroenie i wzposażenie husarii w latach 1576 – 1710. // Maszynopis pracy doktorskiej, Uniwersytet Przyrodniczo Humanistyczny, Siedlce. 2010. s.255}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — калі Я. К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым іх, калі паб’ем!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>e2kyc7t8gg6fnja80ny93mprd0qhib7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206715</id>
      <parentid>5206710</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22548" sha1="r9pn50ftxydz321t4q9610fylx88jv6" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg]]

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — калі Я. К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым іх, калі паб’ем!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>r9pn50ftxydz321t4q9610fylx88jv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206716</id>
      <parentid>5206715</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бітва */ арфаграфія, афармленне</comment>
      <origin>5206716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22585" sha1="6m5g1zemm21914f0ivbclj4hsedt9p7" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg|300px|міні]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg|300px|міні]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымаліся на гары, а шведы апынуліся ў агнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым флангу у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дуброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцёкі здолеў спыніць на пагорку каля развалін кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg|300px|міні]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбінёй ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на флангу, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцех Косак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым флангу, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых з правага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — калі Я. К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым іх, калі паб’ем!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>6m5g1zemm21914f0ivbclj4hsedt9p7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206763</id>
      <parentid>5206716</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бітва */</comment>
      <origin>5206763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22619" sha1="5ziy7qvefygwhtvi2ktc5ratoxl6lb5" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg|300px|міні]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg|300px|міні]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымаліся на гары, а шведы апынуліся ў агнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым флангу у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты [[Томаш Дамброва|Тамаша Дубровы]] (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дамброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцёкі здолеў спыніць на пагорку каля развалін кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg|300px|міні]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбінёй ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на флангу, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцех Косак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым флангу, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых з правага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — калі Я. К. Хадкевіч перад бітвай пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым іх, калі паб’ем!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>5ziy7qvefygwhtvi2ktc5ratoxl6lb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206770</id>
      <parentid>5206763</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цікавыя факты */</comment>
      <origin>5206770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23043" sha1="p1gtjrjkvrl21finww6icurepf75ap4" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg|300px|міні]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg|300px|міні]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымаліся на гары, а шведы апынуліся ў агнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым флангу у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты [[Томаш Дамброва|Тамаша Дубровы]] (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дамброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцёкі здолеў спыніць на пагорку каля развалін кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg|300px|міні]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбінёй ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на флангу, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцех Косак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым флангу, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых з правага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — гетман перад бітвай апісаваў свайму войску безвыходнасць сітуацыі &quot;Адтуль вораг напірае, з іншага - Дзвіна спыняе&quot; (&quot;Inde hostis premit, hoc nos Duna coercert&quot;)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wisner H. Kircholm 1605. s.111}}&lt;/ref&gt;, а калі Я. К. Хадкевіч пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым шведаў лепей, калі паб’ем!»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Szujski J. Dzeje Polski.t.3., Lwów 1864, s.166}}&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>p1gtjrjkvrl21finww6icurepf75ap4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206782</id>
      <parentid>5206770</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марш на Рыгу */</comment>
      <origin>5206782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23465" sha1="1zvh5zo23df5734irn00w10099dk4ey" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў экспедыцыйнае войска ВКЛ і інфлянцкае паспалітае рушанне ў табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах. Перад падыходам асноўных сілаў пад Кіргхольм  былі скіраваныя выбранцы і абознікі дзеля таго, каб накапаць абарончы табар на тылах шведскай групоўкі пад Рыгай (каля 15 міль на усход).

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg|300px|міні]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg|300px|міні]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымаліся на гары, а шведы апынуліся ў агнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым флангу у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты [[Томаш Дамброва|Тамаша Дубровы]] (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дамброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцёкі здолеў спыніць на пагорку каля развалін кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg|300px|міні]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбінёй ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на флангу, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцех Косак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым флангу, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых з правага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — гетман перад бітвай апісаваў свайму войску безвыходнасць сітуацыі &quot;Адтуль вораг напірае, з іншага - Дзвіна спыняе&quot; (&quot;Inde hostis premit, hoc nos Duna coercert&quot;)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wisner H. Kircholm 1605. s.111}}&lt;/ref&gt;, а калі Я. К. Хадкевіч пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым шведаў лепей, калі паб’ем!»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Szujski J. Dzeje Polski.t.3., Lwów 1864, s.166}}&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>1zvh5zo23df5734irn00w10099dk4ey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206785</id>
      <parentid>5206782</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Войскі Рэчы Паспалітай */</comment>
      <origin>5206785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24012" sha1="2fupsmoho13d2rb1aimulmi5z6azyki" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў экспедыцыйнае войска ВКЛ і інфлянцкае паспалітае рушанне ў табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах. Перад падыходам асноўных сілаў пад Кіргхольм  былі скіраваныя выбранцы і абознікі дзеля таго, каб накапаць абарончы табар на тылах шведскай групоўкі пад Рыгай (каля 15 міль на усход).

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і ВКЛ удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я. К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавалерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха ад узурпатара яго шведскага дзедзічнага трона і таму, калі перамагло, атрымала падзяку [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонат Вазы]] з яго надворнага скарбу (які складалі прыбыткі [[Эканомія (зямельнае ўладанне)|сталовых эканомій]]) не толькі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], але і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскай Кароны]]. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 [[Райтарыя|рэйтараў]]. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам ПАЧАТАК.jpg|300px|міні]]
Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефу і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пыл, малатаго што тагачасныя мушкеты мелі кепскую эфектыўнасць, дзеля ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КУЛЬМІНАЦЫЯ.jpg|300px|міні]]
Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф мясцовасці і ўласная колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Я. К. Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска падзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымаліся на гары, а шведы апынуліся ў агнявым мяшку — пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым флангу у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту разрэзалі роты [[Томаш Дамброва|Тамаша Дубровы]] (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарскі [[Караколь (тактыка кавалерыі)|караколь]] Мансфельда, які прыкрываў тыл пяхоты і злучаў яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, [[Томаш Дамброва|Т. Дуброва]] павярнуў сваю роту на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600—800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцёкі здолеў спыніць на пагорку каля развалін кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

[[Файл:Бітва пад Кірхгольмам КАНЕЦ.jpg|300px|міні]]
У цэнтры шведскую пяхоту з гары атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскія рэйтары Кетлера (300 рэйтараў). Амаль адначасова на правым крыле гуф [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую рэйтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз’язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбінёй ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на флангу, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і нават зайсці ворагу ў тыл.

Пакуль справа вырашалася на флангах, харугвы Войны і Кетлера звязвалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры. Кульмінацыя бітвы заняла паўгадзіны.

[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцех Косак. Бітва пад Кірхгольмам (1925).]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех — акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф [[Тэадор Ляцкі|Тэадора Ляцкага]] (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека. Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым флангу, пяхоту ворага якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку, разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых з правага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі — аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром «пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам» &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле легенды — гетман перад бітвай апісаваў свайму войску безвыходнасць сітуацыі &quot;Адтуль вораг напірае, з іншага - Дзвіна спыняе&quot; (&quot;Inde hostis premit, hoc nos Duna coercert&quot;)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wisner H. Kircholm 1605. s.111}}&lt;/ref&gt;, а калі Я. К. Хадкевіч пачаў казаць жаўнерам, што ворагаў болей, нехта з шэрагаў яго перабіў крыкнуўшы «Палічым шведаў лепей, калі паб’ем!»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Szujski J. Dzeje Polski.t.3., Lwów 1864, s.166}}&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>2fupsmoho13d2rb1aimulmi5z6azyki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ізамерыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18273</id>
    <revision>
      <id>5206315</id>
      <parentid>3233883</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ізамерыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1426" sha1="nuvbdld3tk074bjiy5on287fgzmydxl" xml:space="preserve">{{не блытаць|Ізамерыя атамных ядраў|ізамерыяй атамных ядраў}}
'''Ізамерыя''' — існаванне злучэнняў, галоўным чынам арганічных, аднолькавых па [[Хімічны элемент|элементным]] саставе і [[малекулярная маса|малекулярнай масе]], але розных па фізічных і [[Хімічныя ўласцівасці|хімічных уласцівасцях]], што абумоўлена розным прасторавым размяшчэннем і/або парадкам злучэння [[атам]]аў у [[малекула]]х. Такія злучэнні называюцца '''ізамерамі'''.

З'ява [[Ізамерыя|ізамерыі]] вельмі характэрная для [[Арганічныя злучэнні|арганічных]] [[Складаныя рэчывы|злучэнняў]], але сустракаюцца і неарганічныя [[ізамеры]], у першую чаргу сярод [[Камплексных злучэнняў|камплексных]] [[Складаныя рэчывы|злучэнняў]].

== Прыклады ==
* [[Альфапінен]]

{{Структурная хімія}}

[[Катэгорыя:Арганічная хімія]]
[[Катэгорыя:Ізамерыя]]</text>
      <sha1>nuvbdld3tk074bjiy5on287fgzmydxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуглярод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18424</id>
    <revision>
      <id>5206472</id>
      <parentid>5190152</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>у картцы былі дзве аднолькавыя па змесце выявы</comment>
      <origin>5206472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3509" sha1="gufgc84jyo7kq28b568qq69faeycrwf" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
| выява = Diamond-and-graphite-with-scale.jpg
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак [[расліны|раслін]] і [[жывёлы|жывёл]] (''біягены'').

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — [[карбін]] — атрымана штучна) і аморфны ([[каменнавугальны кокс|кокс]], [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае [[карбіды]]. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>gufgc84jyo7kq28b568qq69faeycrwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шчолачы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21204</id>
    <revision>
      <id>5206283</id>
      <parentid>3985554</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Шчолачы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2316" sha1="f53tmpwd6jp6l069cpi5vtp2pt3mlso" xml:space="preserve">'''Шчо́лачы''' ([[Сінонім|сін.]]: луг) — моцныя [[асновы]], [[Раствор|лёгкарастваральная]] ў [[Вада|вадзе]].

Шчолачамі з’яўляюцца [[гідраксіды]] [[Шчолачныя металы|шчолачных]] і [[Шчолачназямельныя металы|шчолачназямельных]] [[метал]]аў і [[Аміяк|амонію]]. Гэта [[Крышталь|крышталічныя]] [[Складаныя рэчывы|рэчывы]] бясколерныя ці белага колеру. Гіграскапічныя, мылкія навобмацак. [[Растваральнасць]] у [[Вада|вадзе]] вялікая (дзесяткі [[грам]]аў на 100 [[Грам|г]] [[Вада|вады]] пры [[Нармальныя ўмовы|нармальных умовах]] — NaOH, KOH, RbOH, CsOH, NH4OH) або добрая ([[грам]]ы на 100 [[Грам|г]] [[Вада|вады]] — інш.), параўнальна легкаплаўкія. Для водных [[раствор]]аў шчолачаў характэрная высокая канцэнтрацыя [[Аснова|гідраксід-іёнаў]].

Шчолачы паглынаюць з [[паветра]] [[Вада|ваду]] і [[вуглякіслы газ]]. Чыстыя шчолачы і іх канцэнтраваныя [[раствор]]ы раз’ядаюць [[Тканка|тканкі]], асабліва [[Жывёла|жывёльныя]], разбураюць [[шкло]], [[Кераміка|кераміку]], [[Арганічныя злучэнні|арганічныя]] матар’ялы.

Асабліва небяспечныя для скуры і вачэй гарачыя [[раствор]]ы шчолачаў.

Шчолачы шырока выкарыстоўваюцца ў розных галінах прамысловасці. У прыватнасці для вырабу [[электраліт]]аў для [[акумулятар]]аў, мыла, угнаенняў, будаўнічых матэр’ялаў, у лабараторнай практыцы.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Асновы| ]]
[[Катэгорыя:Шчолачы]]</text>
      <sha1>f53tmpwd6jp6l069cpi5vtp2pt3mlso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Ляшчынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21301</id>
    <revision>
      <id>5206776</id>
      <parentid>4875559</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25075" sha1="7eogaeo0t634ss0ixit2lacbv9be7bh" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ляшчынскі}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = 
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Stanisław Leszczyński}}
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = 
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
[[Выява:StanislausLeszczynski03.jpg|thumb|Станіслаў Ляшчынскі]]
'''Станіслаў Ляшчынскі''' ({{lang-pl|Stanisław Leszczyński}}; {{ДН|20|10|1677}} — {{ДС|23|2|1766}}) — [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[вялікі князь літоўскі]] ([[1704]]—[[1706]]; [[1733]]).

Нарадзіўся ў сям'і польскага магната, палітычнага дзеяча і вялікага падскарбія кароннага [[Рафал Ляшчынскі|Рафала Ляшчынскага]] і [[Анна з Ябланоўскіх|Анны з Ябланоўскіх]], праз якую меў сваяцкія сувязі з [[Сабескія|родам Сабескіх]]. Атрымаўшы добрую адукацыю, павандраваўшы па [[Еўропа|Еўропе]] і вярнуўшыся ў [[Польшча|Польшчу]], Станіслаў атрымаў дробную пасаду старасты, а ў [[1699]] — пазнаньскага ваяводы, распачаў актыўную дзейнасць на соймах. У [[1698]] пабраўся шлюбам з [[Катарына з Апалінскіх]] са значнага магнацкага роду. Меў дачок Ганну і Марыю.

== Біяграфія ==

=== Перадумовы ===
Пасля смерці [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] [[17 чэрвеня]] [[1696]] года ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] распачалася барацьба за сталец. На яго прэтэндавалі розныя асобы, якія імкнуліся атрымаць падтрымку ў магнатаў краіны. Найбольш вострая барацьба была паміж дзвюма групоўкамі, якія падтрымлівалі саксонца [[Аўгуст Моцны|Аўгуста Ветына]] (вылучэнца [[Расія|Расіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]) і француза [[Франсуа Людовік дэ Бурбон граф Конці|Франсуа Людовіка дэ Бурбон графа Конці]] (вылучэнца [[Францыя|Францыі]]). Адбылася падвоеная элекцыя, на адным сойме абралі Конці, а на наступны дзень пры дапамозе расійскіх войскаў на іншым сойме абралі Аўгуста, які быў каранаваны. Аднак падобны вынік не задаволіў значную частку магнатаў, і ў краіне стварылася моцная апазіцыя, да якой належалі і [[Ляшчынскія]].

У [[1700]] распачалася [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна]], напачатку паспяховая для [[Швецыя|Швецыі]]. Кароль Рэчы Паспалітай [[Аўгуст Моцны]] быў саюзнікам [[Пётр I|Пятра I]], у наступным [[1701]] шведскія войскі з'явіліся на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, унутраная апазіцыя Аўгусту перайшла на бок шведаў. Аўгуст уцёк, [[Карл XII]] дамогся абвяшчэння ў [[люты]]м [[1704]] бескаралеўя і прызначэння новых выбараў. Кандыдатуры мажлівых каралёў разглядаў Карл XII.

=== Выбары ===
Прэтэндэнтаў на карону было шмат. На разгляд Карлу трапілі кандыдатуры старэйшых сыноў Яна Сабескага [[Якуб Сабескі|Якуба]] і [[Канстанцін Сабескі|Канстанціна]], а таксама вылучэнца Францыі (саюзніцы Швецыі) Франсуа Людовіка дэ Бурбона графа Конці. Аднак, па шэрагу розных акалічнасцей абранне ніводнага з іх не магло ажыццявіцца. Карлу патрэбны быў новы кароль, які б цалкам залежаў выключна ад яго. У такіх абставінах Карл XII звярнуў увагу на маладога Ляшчынскага. Супраць кандыдатуры мусілі паўстаць [[Патоцкія]], [[Любамірскія]], [[Радзівілы]] і іншыя значныя роды краіны, якія лічылі сябе больш вартымі каралеўскага пасаду. Аднак штыкі шведаў былі тады больш красамоўным аргументам, і таму [[12 ліпеня]] [[1704]] пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] на адпаведным сойме адбылася афіцыйная элекцыя Станіслава Ляшчынскага. Праўда, яна была зроблена насуперак традыцыі, бо дакумент пра абранне адмовіўся падпісаць прымас [[Міхал Радзяёўскі]], замест яго гэта зрабіў пазнаньскі біскуп [[Мікалай Свянціцкі]]. Яшчэ перад элекцыяй новы кароль абвясціў, што перадасць сталец больш законнаму прэтэндэнту Якубу Сабескаму, калі той будзе вызвалены.

[[Выява:Stanislaw Leszczynski (275324).jpg|thumb|left|Станіслаў Ляшчынскі, ''[[Ян Матэйка]]'']]
У верасні [[1705]] пад наглядам шведскіх войскаў сабраўся Каранацыйны сойм у Варшаве, і [[3 кастрычніка]] ў касцёле Св. Яна Станіслаў урачыста падпісаў ''pacta conventa'', а на другі дзень архібіскуп львоўскі [[Канстанцы Зялінскі]] правёў каранацыю Ляшчынскага. Каранацыя прайшла з пэўным адыходам ад традыцый, яна прайшла не ў [[Кракаў|Кракаве]], а ў Варшаве, і праводзіў яе не прымас, а архібіскуп львоўскі, што надавала ёй рысы нелегетымнасці. Неўзабаве пасля каранацыі была падпісаная мірная дамова паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй. Кароль Станіслаў залежаў ад Карла не толькі палітычна, але і матэрыяльна, бо амаль адразу пасля элекцыі прыхільнікі Аўгуста захапілі і вынішчылі маёнткі Ляшчынскага. Таму ён быў вымушаны пазычаць грошы за мяжой ці ў Карла.

Такім чынам, у Рэчы Паспалітай было адразу два выбраныя і ўмоўна легетымныя каралі. Хоць Аўгуст часова адмовіўся ад вяртання стальца і знаходзіўся ў роднай [[Курфюрства Саксонія|Саксоніі]], аднак Карл XII у [[1706]] робіць выправу ў Саксонію. У выніку [[Альтранштацкі мір|Альтранштацкага міру]] Аўгуст адмовіўся ад стальца і афіцыйна прызнаў за караля Станіслава. Але ў выніку гэтай дамовы на волю выйшлі браты Сабескія, што ўскладніла становішча Ляшчынскага, бо ён раней абяцаў перадаць сталец Якубу Сабескаму. Але перамоў аб перадачы стальца нават не вялося, бо Карла задавальняла кіраванне Станіслава.

=== Расійскі фактар ===
Аднак кіраванне Станіслава не задавальняла Пятра I, саюзніка Аўгуста і ворага Карла. Войскі Пятра ўвайшлі ў Рэч Паспалітую, рабуючы [[ВКЛ]], з мэтай вярнуць карону Аўгусту і перашкодзіць прасоўванню шведаў да межаў Расіі. Шведскае войска намагалася даць расійскаму генеральную бітву, аднак гэта не ўваходзіла ў планы рускіх — расійскія войскі ўнікалі сутыкненняў. Пасля [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]] [[7 ліпеня]] [[1709]] Ляшчынскі застаўся без падтрымкі. Аўгуст жа, даведаўшыся пра перамогу Пятра I, з 10-тысячным войскам увайшоў у Рэч Паспалітую.

Ляшчынскі [[19 жніўня]] [[1709]] выдаў маніфест, згодна з якім прапанаваў прызначыць новыя выбары. Аднак гэта супярэчыла планам Пятра I. Пад пагрозай наступу расійскага і саксонскага войскаў, Станіслаў выехаў да [[Шчэцін]]а, на тэрыторыю [[Балтыйскае Памор’е|Памор'я]], якое тады мела нейтральны статус і куды яшчэ раней была перавезеная каралеўская сям'я. У снежні [[1710]] Карл XII, які яшчэ знаходзіўся ў турэцкім палоне, абвясціў Ляшчынскага генеральным упаўнаважаным у Швецыі, з тым, каб той сабраў там войска і рушыў у Рэч Паспалітую. Пасля гэтага ў Пятра і Аўгуста з'явіліся падставы для нападу на Памор'е. Станіслаў Ляшчынскі ўцёк у Швецыю, дзе яго сустрэлі не вельмі добра, бо благім было ўжо стаўленне да Карла. Але Станіслаў усё ж праз некаторы час з 10-тысячным войскам пайшоў на Памор'е, аднак выправа не была ўдалая.

Тымчасова Аўгуст хоць меў моц, але не меў каралеўскага тытулу, бо выракся яго. Станіслаў жа не меў моцы, але быў адзіным на той час каралём Рэчы Паспалітай. Першым былі прыкладзены намаганні, каб другі выракся стальца. Аўгуст забраў у дрэздэнскіх банкіраў распіскі Ляшчынскіх на вялікія сумы грошай і аддаў іх асабістаму ворагу Станіслава Флемінгу, які заняў усе маёнткі Ляшчынскіх, прапануючы вярнуць іх за адмову ад стальца і нават прыплаціць. [[5 снежня]] [[1712]] быў падпісаны [[Рыбніцкі дагавор]], паводле якога Ляшчынскі пагаджаўся адмовіцца ад прэтэнзій на сталец і вяртаў Аўгусту Альтранштацкі акт, за што той абвяшчаў амністыю прыхільнікам Станіслава, выплачваў яму 100 тыс. дукатаў адначасавова, а таксама па 150 тыс. талераў штогод. Землі Ляшчынскага павінны былі вярнуцца да яго толькі са згоды Рэчы Паспалітай. Але на гэту дамову патрабаваўся дазвол Карла, і Станіслаў паехаў да яго. Швед жа не жадаў слухаць пра капітуляцыю, да таго ж хутка султан загадаў арыштаваць Карла. Станіслава султан таксама пакінуў пры сабе, праўда, з прапановай дапамагчы ў вяртанні кароны. За гэту паслугу ён патрабаваў аддаць [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] [[Украіна|Украіну]]. Але пакуль ішлі гэтыя перамовы, туркі заключылі мір з Пятром I, і Ляшчынскі мусіў уцячы ў Швецыю. Сюды ж праз некаторы час прыбыў Карл XII, які даў свайму былому вылучэнцу невялікі маёнтак на ўтрыманне і пенсію.

=== За мяжой ===
Ляшчынскі шукаў грошы, бо шведы часцяком забываліся выплачваць яму пенсію, і абараняўся ад замахаў на сваё жыццё, якія рабіў уладальнік маёнткаў Станіслава, яго вораг Флемінг. Да гэтага ў [[1717]] памерла васемнаццацігадовая дачка Станіслава Ганна, а на наступны год Карл XII. Ляшчынскі пераехаў у Францыю. У [[1719]] кароль Рэчы Паспалітай атрымаў дазвол на жыццё ў Францыі ў невялікім [[Вісембург]]у разам з сям'ёй і дваром, а таксама невялікае штогадовае грашовае ўтрыманне ў 20 тыс. ліўраў. У [[жнівень|жніўні]] [[1725]] адбыўся шлюб дачкі Станіслава Марыі з каралём Людовікам. Станіслаў Ляшчынскі як каралеўскі цесць адразу атрымаў новую штотыднёвую пенсію ў 2 тыс. ліўраў. Ён не ўдзельнічаў у палітыцы, а зрабіўся філосафам.

=== Вяртанне ў РП ===
[[1 лютага]] [[1733]] памёр Аўгуст II. Было абвешчанае чарговае беcкаралеўе, і Ляшчынскі атрымаў магчымасць заняць каралеўскі сталец з дапамогай Францыі. Аднак хоць Аўгуст II і не меў вялікай падтрымкі, яго сын здабываў сабе сталец з дапамогай Расіі. 20-тысячнае расійскае войска перайшло межы Рэчы Паспалітай і рушыла яму на дапамогу. У гэты час нібыта пачала свой рух невялікая французская дапамога Ляшчынскаму, сам Станіслаў, пераапрануўшыся гандляром, праехаў праз [[Германія|Германію]] і нечакана для ўсіх з'явіўся ў Кракаве падчас Элекцыйнага сойму, на якім прысутнічала дваццаць тысяч шляхты. [[12 верасня]] 1733 прымас абвясціў Станіслава каралём. Аднак ваеннай дапамогі ў яго не было і ён не мог супрацьстаяць расійскаму войску, якое праз некалькі дзён з'явілася каля Кракава. Станіслаў вымушаны быў уцячы да мора ў [[Гданьск]], каб чакаць французскай дапамогі.

[[5 кастрычніка]] 1733 у Кракаве з дапамогай расійскіх войскаў быў абраны новы кароль [[Аўгуст Саксонскі]], які і быў неўзабаве каранаваны. Расійскія войскі рушылі на Гданьск, каб знішчыць Станіслава. Станіслаў так і не дачакаўся французскай дапамогі, бо ў гэты час пачалася франка-аўстрыйская вайна. У лютым [[1734]] пачалася аблога Гданьска рускімі. Амаль паўгода цягнулася абарона горада, але ніякай дапамогі не было. Калі ж не засталося ніякай надзеі, Ляшчынскі ўцёк, пераапрануўшыся селянінам, у [[Каралеўства Прусія|Прусію]], а адтуль — у Францыю.

=== Зноў за мяжой ===
[[Франка-аўстрыйская вайна]] скончылася мірам у верасні [[1734]], па яго ўмовах Станіслаў Ляшчынскі захоўваў тытул караля, аднак замест Рэчы Паспалітай атрымоўваў заваяваную французамі [[Латарынгія|Латарынгію]]. Рэальна кіраваць гэтай правінцыяй яго дапусцілі не адразу. Некалькі гадоў з ім вялі перамовы, і ў выніку была падпісаны дагавор, згодна з якім Ляшчынскі не мог атрымліваць прыбыткі ад гаспадаркі Латарынгіі, а жыў толькі на афіцыйна прызначаную ўрадам пенсію, нібы чыноўнік. Кароль тут меў вялікія і прыгожыя палацы, працягваў сваю мецэнацкую і філасофскую дзейнасць — вядомая яго палеміка з [[Жан Жак Русо|Русо]].

У [[1737]] С. Ляшчынскі арганізаваў у {{нп3|Люневіль|Люневілі|ru|Люневиль}} рыцарскую акадэмію (корпус кадэтаў), дзе на ўласныя сродкі вучыў 30 маладых шляхцічаў з Латарынгіі і гэтулькі ж з Рэчы Паспалітай. Карона прадстаўляла 18 юнакоў, а Вялікае Княства Літоўскае — 12. Наборам моладзі з ВКЛ займаўся [[Кашталяны віцебскія|віцебскі кашталян]] [[Сымон Сіруць]], тагачасны сакратар караля Станіслава ў Люневілі. [[Кашталяны берасцейскія|Берасцейскі кашталян]] [[Марцін Матушэвіч]] у сваім «Дыярыюшы», апавядаючы пра ініцыятыву экс-караля, пісаў, што ў акадэміі маюць адбывацца «ўсе ваенныя практыкаванні па архітэктуры militaris et civilis», геаметрыі, геаграфіі, мовах розных замежных, выездцы коннай, танцах, фехтаванні і іншых розных ведаў&quot;&lt;ref&gt;Staszewski J. Polacy w osiemnastowiecznym Dreźnie / Jacek Staszewski. — Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986. — 183, [1] s., [32] s. tabl.: il., faks., fot., portr. — S. 132, 140.&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці Аўгуста III 86-гадовы Ляшчынскі прапанаваў французскаму ўраду зноў падтрымаць яго ў якасці прэтэндэнта на сталец, аднак яго кандыдатуру адмовіліся разглядаць.

[[23 лютага]] [[1766]] Станіслаў Ляшчынскі памёр. Пахаваны ў горадзе [[Нансі]], дзе жыў апошнімі гадамі і дзе яму пастаўлены помнік.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Cieślak E. Stanisław Leszczyński. — Wrocław, 1994.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 15. — Мн., 2002.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 1. — Мн., 2001.
* [[Браніслаў Мацвеевіч Усас|Усас Браніслаў]]. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1932i/%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html Пасмяротная перагрынацыя парэшткаў караля Станіслава Ляшчынскага з Ленінграда ў Вавель // Наша слова.pdf № 26 (78), 28 чэрвеня 2023.] // на [[pawet.net]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Stanislaus I Leszczyński|выгляд=міні}}
{{Вялікія князі літоўскія}}
{{Манархі Польшчы}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляшчынскі Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]]
[[Катэгорыя:Каралі польскія]]
[[Катэгорыя:Ляшчынскія|Станіслаў]]
[[Катэгорыя:Ваяводы пазнаньскія (Рэч Паспалітая)]]</text>
      <sha1>7eogaeo0t634ss0ixit2lacbv9be7bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадзяны газ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21894</id>
    <revision>
      <id>5206310</id>
      <parentid>3481016</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="757" sha1="chbd337anz8hlyehqp0ydxwp41extln" xml:space="preserve">'''Вадзяны газ''', або '''сінтэз-газ''' — [[сумесь]] [[газ]]аў, якая ўтвараецца пры ўзаемадзеянні [[метан]]у і [[Вада|вады]] пры высокіх [[тэмпература]]х.

[[Хімічная рэакцыя]] адбываецца паводле ўраўнення: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O = CO + 3H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.

Вадзяны газ з'яўляецца сыравінай для прамысловага [[сінтэз]]у [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]], [[спірт]]оў, [[альдэгід]]аў.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Газы]]</text>
      <sha1>chbd337anz8hlyehqp0ydxwp41extln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плацін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21995</id>
    <revision>
      <id>5206307</id>
      <parentid>3948721</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2344" sha1="7og0rlyexypl95k56caqmcanj5wh955" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Плацін''' ({{ДН|||205}}, [[Лікопаль]], [[Рымскі Егіпет|Егіпет]], [[Рымская імперыя]] — {{ДС|||270}}, двор каля [[Мінтурны|Мінтурнаў]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[філосаф]]-платонік.

Выкладаў філасофію ў Рыме (з [[244]]). Найбольшую вядомасць атрымаў як заснавальнік школы [[неаплатанізм]]у і аўтар шматлікіх тэкстаў. Яго галоўны твор, «Энеады» («дзявяткі»), быў выдадзены вучнем [[Парфірый|Парфірыем]] пасля смерці Плаціна. Адзначаецца, што Плацін быў чалавекам сціплым і часта казаў: «''Новага нічога няма, усё ўжо сказана Платонам''»&lt;ref name=par/&gt;.

Выхоўваўся ў [[Александрыя|Александрыі]]. Удзельнічаў у паходзе [[Гардзіян III, імператар рымскі|Гардзіяна III]] у [[Месапатамія|Месапатамію]]. Меў шмат прыхільнікаў у колах арыстакратыі, а яго патронамі былі імператар [[Галіен]] і яго жонка Саланіна.

Плацін ніколі не пазіраваў мастакам&lt;ref&gt;Паводле паведамлення яго вучня Парфірыя. {{Крыніцы/Партрэты}}&lt;/ref&gt;. Верагоднай выявай ёсць партрэт не-рымляніна [[аскет]]ычнага віду, вядомы са шматлікіх копій. Гэты партрэт, як і іншы партрэт (аўтарства [[Картэрый|Картэрыя]]), мог быць зроблены пасля смерці Плаціна, з вусных апісанняў. Выява на рэльефе [[саркафаг]]у, відаць, атаясамлецца з ім памылкова&lt;ref name=par&gt;{{Крыніцы/Партрэты}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі]]</text>
      <sha1>7og0rlyexypl95k56caqmcanj5wh955</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трывіяльныя назвы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22316</id>
    <revision>
      <id>5206295</id>
      <parentid>3466351</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Навуковыя паняцці]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="89kqrryakgaknpv6imjkk4yg97rfzim" xml:space="preserve">'''Трывія́льныя на́звы''' — назвы [[Рэчыва|хімічных злучэнняў]], якія даюцца без уліку патрабаванняў [[Хімічная наменклатура|хімічнай наменклатуры]].

Асновай для стварэння трывіяльных назваў служаць запазычанні з натуральнай [[Мова|мовы]], выпадковыя прыкметы ([[імя]] вучонага, прыродныя крыніцы рэчыва, ягоныя характэрныя ўласцівасці).

Напрыклад: [[вада]], [[Медзь|медны купарвас]], [[Берталетава соль]].

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічная наменклатура]]
[[Катэгорыя:Навуковыя паняцці]]</text>
      <sha1>89kqrryakgaknpv6imjkk4yg97rfzim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ацыліраванне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22495</id>
    <revision>
      <id>5206291</id>
      <parentid>5042736</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Рэакцыя ацылавання]] у [[Ацыліраванне]]: Больш распаўсюджаная назва</comment>
      <origin>5042736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="5lj7r5vs2l52jz1k3bap2y82rana2pn" xml:space="preserve">'''Рэа́кцыя ацылава́ння''' — [[хімічная рэакцыя]] паміж [[Арганічныя злучэнні|арганічнымі злучэннямі]], вынікам якой ёсць уключэнне ў [[Малекула|малекулу]] прадукта [[Ацыл|ацыльнай групы]] замест [[атам]]аў [[вадарод]]у ці [[метал]]у. Ацылавальнымі сродкамі выступаюць [[карбонавыя кіслоты]], [[ангідрыд]]ы карбонавых кіслотаў, галагенангідрыды, [[складаныя эфіры]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{няма крыніц|дата=2025-10-08}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганічная хімія]]</text>
      <sha1>5lj7r5vs2l52jz1k3bap2y82rana2pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206293</id>
      <parentid>5206291</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <origin>5206293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1025" sha1="lfppksl8lsabvbixqmqwe44y21l7yno" xml:space="preserve">'''Ацылі'''{{Націск}}'''раванне'''{{Скарочаная зноска|БелЭн|}} — [[хімічная рэакцыя]] паміж [[Арганічныя злучэнні|арганічнымі злучэннямі]], вынікам якой ёсць уключэнне ў [[Малекула|малекулу]] прадукта [[Ацыл|ацыльнай групы]] замест [[атам]]аў [[вадарод]]у ці [[метал]]у. Ацылавальнымі сродкамі выступаюць [[карбонавыя кіслоты]], [[ангідрыд]]ы карбонавых кіслотаў, галагенангідрыды, [[складаныя эфіры]].

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;

== Літаратура ==

* {{Крыніцы/БелЭн|том=2|артыкул=Ацыліраванне|старонкі=163|ref=БелЭн}}
{{няма крыніц|дата=2025-10-08}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганічная хімія]]</text>
      <sha1>lfppksl8lsabvbixqmqwe44y21l7yno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Науціка Торн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23971</id>
    <revision>
      <id>5206707</id>
      <parentid>4055729</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="i11mc9g41hu9z22uiousvluzaqlsqca" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Науціка Торн''' ({{lang-en|Nautica Thorn}}; нарадзілася [[13 чэрвеня]] [[1984]] года ў [[Ваіпаху]], [[Гаваі]]) — [[ЗША|амерыканская]] [[порнаактрыса]]. Торн — на палову [[японцы|японка]], на чвэрць [[пуэртарыканцы|пуэртарыканка]] і на чвэрць [[гавайцы|гавайка]].

Па яе словам яна страціла [[цнота|цноту]] ў чатырнаццаць гадоў. Да шаснаццаці гадоў жыла на Гаваях, затым пераехала ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]]. Яе першай працай была пасада спецыяліста па маркетынгу ў гуказапісвальнай кампаніі. У васямнаццаць гадоў яна стала [[стрыптыз]]ёршай. Падчас аднаго з выступаў Науцікі яе заўважыў агент і прапанаваў здымацца аголенай для парнаграфічных сайтаў. З часам яна стала здымацца ў сцэнах [[мастурбацыя|мастурбацыі]] і [[парнаграфія|жорсткай парнаграфіі]].

Спачатку яна здымалася ў порна штодня, але затым знізіла сваю актыўнасць да пяці-шасці здымачных дзён у месяц. Торн прыняла ўдзел у [[рэаліці-шоу]] канала [[Fox Network]] пад назвай ''My Bare Lady'' («Мая аголеная лэдзі»), у якім чатыры порназоркі (адной з якіх была Науціка) спрабавалі сябе ў класічнай драме на тэатральнай сцэне. Таксама Науціка знялася ў ролі стрыптызёршы ў эпізодзе [[галівуд]]скай камедыі «[[Крышку цяжарная]]» (Knocked Up).

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Nautica Thorn}}
* [http://www.myspace.com/nauticathornxxx myspace]
* {{imdb name|id=1436727|name=Науціка Торн}}
* [http://www.nauticathorn.co.uk/articles/nautica_thorn_a_profile.html Профіль]
* [http://www.raincoatreviews.com/aph/aphinterview_nautica_thorn.htm інтэрв'ю raincoatreviews.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101224044745/http://raincoatreviews.com/aph/aphinterview_nautica_thorn.htm |date=24 снежня 2010 }}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваіпаху]]
[[Катэгорыя:Порнаактрысы ЗША]]</text>
      <sha1>i11mc9g41hu9z22uiousvluzaqlsqca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206708</id>
      <parentid>5206707</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2776" sha1="nlhpfos5ug43qhrbos59vn3ybtm6mvo" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Науціка Торн''' ({{lang-en|Nautica Thorn}}; нарадзілася [[13 чэрвеня]] [[1984]] года ў [[Ваіпаху]], [[Гаваі]]) — [[ЗША|амерыканская]] [[порнаактрыса]]. Торн — на палову [[японцы|японка]], на чвэрць [[пуэртарыканцы|пуэртарыканка]] і на чвэрць [[гавайцы|гавайка]].

Па яе словам яна страціла [[цнота|цноту]] ў чатырнаццаць гадоў. Да шаснаццаці гадоў жыла на Гаваях, затым пераехала ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]]. Яе першай працай была пасада спецыяліста па маркетынгу ў гуказапісвальнай кампаніі. У васямнаццаць гадоў яна стала [[стрыптыз]]ёршай. Падчас аднаго з выступаў Науцікі яе заўважыў агент і прапанаваў здымацца аголенай для парнаграфічных сайтаў. З часам яна стала здымацца ў сцэнах [[мастурбацыя|мастурбацыі]] і [[парнаграфія|жорсткай парнаграфіі]].

Спачатку яна здымалася ў порна штодня, але затым знізіла сваю актыўнасць да пяці-шасці здымачных дзён у месяц. Торн прыняла ўдзел у [[рэаліці-шоу]] канала [[Fox Network]] пад назвай ''My Bare Lady'' («Мая аголеная лэдзі»), у якім чатыры порназоркі (адной з якіх была Науціка) спрабавалі сябе ў класічнай драме на тэатральнай сцэне. Таксама Науціка знялася ў ролі стрыптызёршы ў эпізодзе [[галівуд]]скай камедыі «[[Крышку цяжарная]]» (Knocked Up).

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Nautica Thorn}}
* [http://www.myspace.com/nauticathornxxx myspace]
* {{imdb name|id=1436727|name=Науціка Торн}}
* [http://www.nauticathorn.co.uk/articles/nautica_thorn_a_profile.html Профіль]
* [http://www.raincoatreviews.com/aph/aphinterview_nautica_thorn.htm інтэрв'ю raincoatreviews.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101224044745/http://raincoatreviews.com/aph/aphinterview_nautica_thorn.htm |date=24 снежня 2010 }}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваіпаху]]
[[Катэгорыя:Порнаактрысы ЗША]]</text>
      <sha1>nlhpfos5ug43qhrbos59vn3ybtm6mvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скульптура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25247</id>
    <revision>
      <id>5206518</id>
      <parentid>4672499</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5640" sha1="opvkv7xth5e14ss4fdlxn19ql1lvqso" xml:space="preserve">[[Файл:Michelangelo's David - right view 2.jpg|thumb|Статуя Давыда (Мікеланджэла, 1500—1504)]]
'''Скульптура, пластыка''' ({{lang-la|sculpo}} — выразаю, высякаю) — від [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]], творы якога маюць аб’ёмную форму і выконваюцца з цвёрдых ці пластычных матэрыялаў — у шырокім значэнні слова, мастацтва ствараць з [[Гліна|гліны]], [[воск]]у, [[Прыродны камень|каменя]], [[метал]]у, [[дрэва]], [[косць|косці]] і іншых матэрыялаў высяканнем, выразаннем, лепкай, коўкай, ліццём ці іншым спосабам выявы [[чалавек]]а, [[Жывёлы|жывёл]] і іншых прадметаў прыроды ў датыкальных, цялесных іх формах.

Мастацка-выразнымі сродкамі скульптуры з’яўляюцца пабудова аб’ёмнай формы, пластычная мадэліроўка (лепка), распрацоўка сілуэта, фактуры, часам колеру.

Мастак, які прысвяціў сябе мастацтву скульптуры, называецца скульптарам або разьбяром. Галоўную яго задачу складае перадача чалавечай фігуры ў рэальным або ідэалізаваным выглядзе, жывёлы адыгрываюць у яго творчасці другарадную ролю, а іншыя прадметы з’яўляюцца толькі ў значэнні даданых або апрацоўваюцца выключна з арнаментальнай мэтай.

Слова '''скульптура''', акрамя самога віду мастацтва, пазначае таксама кожны асобны яго твор.

== Гісторыя ==
Раннія формы і віды скульптуры існавалі ў многіх народаў свету з часоў першабытнага мастацтва. У асобны від творчай дзейнасці са сваімі спецыфічнымі задачамі скульптура выкрышталізавалася ў перыяд існавання першых [[Цывілізацыя|цывілізацый]] свету ([[Старажытны Егіпет]], [[Месапатамія]]). У эпоху [[Антычнасць|антычнасці]] скульптура дасягнула росквіту ў культуры [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] ([[Лісіп]], [[Міран (скульптар)|Міран]], [[Фідый]], [[Паліклет]] і інш.).

Культавая скульптура эпохі [[Сярэднявечча]] ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]] аб’ядноўвалася з [[архітэктура]]й у складаныя прасторавыя комплексы. Увасабленне ідэалаў [[гуманізм]]у эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]] ўласціва творчасці [[Данатэла]], [[Мікеланджэла]], [[Клаўс Слютэр|К. Слютэра]], {{нп3|Адам Крафт|А. Крафта|ru|Крафт, Адам}} і інш. У [[17 стагоддзе|17]]-[[20 стагоддзе|стагоддзях]] скульптура развівалася ў рэчышчы розных мастацкіх стыляў, кірункаў ([[маньерызм]], [[барока]], [[класіцызм]], [[рамантызм]], [[мадэрн]], [[імпрэсіянізм]], [[постмадэрнізм]] і інш.). Сярод найбольш вядомых скульптараў мінулых стагоддзяў [[Джавані Ларэнца Берніні|Дж. Л. Берніні]], [[Антоніа Канова|А. Канова]], [[Бертэль Торвальдсен|Б. Торвальдсен]], [[Жан-Антуан Гудон|Ж. А. Гудон]], [[Барталамеа Карла Растрэлі|Б. К. Растрэлі]], [[Іван Пятровіч Мартас|І. Мартас]], [[Агюст Радэн|А. Радэн]], [[Ханс Арп|Х. Арп]], [[Генры Спенсер Мур|Г. Мур]], {{нп3|Фрыц Крэмер, скульптар|Ф. Крэмер|ru|Кремер, Фриц (скульптор)}} і інш.

== Віды скульптуры ==
Выдзяляюць наступныя віды скульптуры:
* круглая (статуя, бюст, група)
* плоская (рэльеф)
* манументальная (помнікі, манументы)
* манументальна-дэкаратыўная (архітэктурны дэкор, садова-паркавая)
* станковая (выконваецца на спецыяльным станку).

== Гл. таксама ==

* [[Адарант]]

== Літаратура ==
* Культуралогія: Энцыкл. давед./ Э. С. Дубянецкі; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2003. —384 с.:іл. — ISBN 985-11-0277-6.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Скульптура| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>opvkv7xth5e14ss4fdlxn19ql1lvqso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa Romeo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25673</id>
    <revision>
      <id>5206696</id>
      <parentid>5144078</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8160" sha1="m2vhoon72tbfqsq8fkepjwhjrtuhmjx" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі}}
'''Alfa Romeo''' (''{{lang-be|Альфа-Рамэа}}''), поўная назва Alfa Romeo Automobiles S.p.A — італьянская аўтамабілебудаўнічая кампанія, заснаваная ў [[1910]] годзе і выпускае аўтамабілі пад маркай «Альфа-Рамэа». З [[1986]] года з’яўляецца даччынай кампаніяй канцэрна [[Fiat|FIAT Group]].

== Гісторыя ==
Першапачатковая назва A.L.F.A. (Anonima Lombarda Fabbrica di Automobili), што ў перакладзе азначае «Ламбардскае акцыянернае таварыства па вытворчасці аўтамабіляў». Прадпрыемства было створана на базе Societa Anonima Italiana Darracq (SAID) — італьянскага аўтазборачнага філіяла (1906—1910) парыжскага аўтазавода Alexandre Darracq ў Неапалі, які не прынёс сваім заснавальнікам камерцыйнага поспеху.

У [[1910]] годзе вытворчасць пераносіцца ў наваколле Мілана (Ламбардыя), створаны першы аўтамабіль новай маркі: A.L.F.A. 24 CV. У эмблеме фірмы выкарыстоўваюцца сімвалы горада Мілана — змяя (велізарны вуж), праглынаючы чалавека, і чырвоны крыж на белым полі — сімвалы, ўвасабляюць прадпрымальнасць і магутнасць. Старадаўняя легенда абвяшчае, што родапачынальнік шляхетнай ламбардыйскай сям’і Вісконці (Visconti) падчас першага крыжовага паходу забіў у паядынку сарацына, у якога на шчыце быў намаляваны змей, пажыраючы чалавека, а чырвоны крыж на белым полі нагадвае аб гераічным учынку жыхара Мілана, які першым ўстанавіў крыж на сцяне Ерусаліма па часе Першага крыжовага паходу.

У [[1915]] годзе кіраўніцтва прадпрыемствам пераходзіць да Нікола Рамэа, які ўвекавечыў пасля сваё імя ў назве аўтамабільнай маркі Alfa Romeo. У гады першай сусветнай вайны аўтамабільная вытворчасць было спынена. Прадпрыемства перайшло на выпуск авіяцыйных рухавікоў, кампрэсараў і генератараў.

У 1919—1920 гады з запчастак, якія засталіся з 1915 года сабрана 105 машын мадэлі Torpedo 20/30 HP. Менавіта яны першымі атрымалі назву Alfa Romeo. У наступныя гады кампанія стварае гоначныя аўтамабілі, поспехі якіх служаць нядрэннай рэкламай для рэалізацыі створаных на іх базе раскошных аўтамабіляў.

У [[1933]] годзе кампанія нацыяналізавана, з 1935 удзельнічае ў ваеннай праграме па вытворчасці авіярухавікоў і грузавых аўтамабіляў для арміі. З пачаткам Другой сусветнай заводы Alfa Romeo падвяргаюцца разбуральным бамбаванням. У сувязі з гэтым галоўная вытворчасць пераносіцца ў пячоры Costozza. Зацікаўленасць нацысцкіх уладаў у захаванні вытворчасці дазваляе захаваць саму кампанію і яе калектыў. Дырэктар кампаніі Хуго Гоббато быў расстраляны ў 1945 годзе за супрацоўніцтва з нацыстамі. Гісторыя завода была блізкая да завяршэння.

У [[1947]] годзе была адноўлена вытворчасць даваеннай мадэлі «Alfa Romeo 6C Golden Arrow» паралельна асвойвалі вытворчасць газавых і электрычных пліт.

У [[1986]] годзе кампанія ўваходзіць у склад FIAT Group.

== Мадэльны шэраг ==

{|class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;0&quot;  cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:91%;&quot;
!style=&quot;background:#CCCCCC;text-align:center&quot; valign=&quot;middle&quot; colspan=&quot;2&quot; | Мадэльны шэраг Alfa Romeo
|-
|1910-1920||[[A.L.F.A 24 HP]]&lt;br /&gt;
[[A.L.F.A 12 HP]]&lt;br /&gt;
[[A.L.F.A 15 HP]]&lt;br /&gt;
[[A.L.F.A 40/60 HP]]&lt;br /&gt;
|-
|1920-1930||[[Alfa Romeo 20/30 HP]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo G1]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo G1]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo RL]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo RM]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 6C]]&lt;br /&gt;
|-
|1930-1940||[[Alfa Romeo 6C]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 8C]]&lt;br /&gt;
|-
|1940-1950||[[Alfa Romeo 158/159 Alfetta]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 6C]]&lt;br /&gt;
|-
|1950-1960||[[Alfa Romeo 1900]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo AR 51]] The 'Matta' off road [[Four Wheel Drive|4WD]].&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Disco Volante]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Giulietta]] — [[Alfa Romeo Giulietta|1.3]] — [[Alfa Romeo Giulietta SS|Sprint Speciale]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 2000]]&lt;br /&gt;
|-
|1960-1970||[[Alfa Romeo Giulia]] — [[Alfa Romeo Giulia|Super 1600]] — [[Alfa Romeo Giulia|TI]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo TZ]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo GTA]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Sprint GT (Veloce)]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 2600]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Spider]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 33 Stradale]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 1750]]&lt;br /&gt;
|-
|1970-1985||[[Alfa Romeo Montreal]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Alfasud]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Alfetta]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Sprint]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Alfa 6]]&lt;br /&gt;

|-
|1985-1995||[[Alfa Romeo GTV]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo GTV6]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Arna]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 33]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 90]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 75]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 164]]&lt;br /&gt;
|-
|1995-2000||[[Alfa Romeo SZ]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo GTV &amp; Spider]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 145]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 146]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 155]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 156]] — [[Alfa Romeo 156#GTA|GTA]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 166]]&lt;br /&gt;
|-
|2000-2010||[[Alfa Romeo GT]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 147]] — [[Alfa Romeo 147#GTA|GTA]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 159]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo Brera|Alfa Romeo Brera &amp; Spider]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 169]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 149]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 8C Competizione]]&lt;br /&gt;
[[Alfa Romeo 189]] (Expected-2007)&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo 169]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo 149]] (Expected-2007)&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo Junior]]&lt;br /&gt;
|-
|2010-2020||[[Alfa Romeo 240]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo 250]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo 260]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo 280]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo Brera II]]&lt;br /&gt;
|-
|}

=== Галерэя ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:MHV Alfa-Romeo 6C Gran Sport 1931 01.jpg
Выява:Alfa Romeo 1900 SS Ghia.jpg
Выява:Alfa Romeo 1900 berlina (front view).jpg
Выява:Alfa Romeo Junior GT.JPG
Выява:MHV Alfa-Romeo GTV 01.jpg
Выява:Alfa Romeo 156 Selespeed.jpg
Выява:Alfa Romeo 8c.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.alfaromeo.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110223015441/http://alfaromeo.com/ |date=23 лютага 2011 }} {{ref-en}}
* [http://www.cars-love.ru/record-97.html#alfa Гісторыя эмблемы Alfa Romeo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908163822/http://www.cars-love.ru/record-97.html#alfa |date=8 верасня 2011 }}

{{Маркі аўтамабіляў}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Alfa Romeo| ]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі]]</text>
      <sha1>m2vhoon72tbfqsq8fkepjwhjrtuhmjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віцебскі музей Марка Шагала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26000</id>
    <revision>
      <id>5206441</id>
      <parentid>5061166</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12296" sha1="20lmzd01j7gp6ff7bml8eb0ccvz89pi" xml:space="preserve">{{музей}}
'''Віцебскі музей Марка Шагала''' — музей у [[Віцебск]]у, прысвечаны жыццю і творчасці [[Марк Шагал|Марка Шагала]] заснаваны паводле рашэння Віцебскага гарвыканкама ад [[23 кастрычніка]] [[1991]] г. У 1994 г. уключаны ў склад гарадскога Цэнтра культуры і вольнага часу як структурнае падраздзяленне, у 1996 г. як самастойная адзінка ўвайшоў у склад аддзела культуры Віцебскага гарвыканкама. 3 28 снежня 2007 г. установа культуры «Музей Марка Шагала ў Віцебску». Дырэктар І. С. Воранава.

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 4996 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 490 адзінак. Агульная плошча экспазіцый 294 м². Мае 5 экспазіцыйных і 4 выставачныя залы. Музей размяшчаецца ў 2 будынках.

== Арт-цэнтр Марка Шагала ==
[[Выява:ArtChagall.JPG|thumb|Арт-цэнтр Марка Шагала]]
«Арт-цэнтр Марка Шагала» (вул. Путна, 2) адкрыты ў 1992 г. Тут пастаянна праводзяцца выстаўкі графічных прац М. Шагала з калекцыі музея: дрэварыты, афорты, акватынты, серыя ілюстрацый да паэмы-рамана М. Гогаля «Мёртвыя душы» (1923-25 гг.), серыі каляровых літаграфій на тэму Бібліі, створаных у 1956 г. і 1960 г., цыкл «12 каленаў Ізраіля» (1960 г.) і інш. У музеі таксама зберагаецца калекцыя друкаванай графікі мастакоў еўрапейскага авангарда (працы [[Жуан Міро|Ж. Міро]], [[Пабла Пікаса|П. Пікаса]], [[Фернан Лежэ|Ф. Лежэ]] і інш.). У будынку Арт-цэнтра створана навуковая бібліятэка, прысвечаная творчасці М. Шагала і мастакоў авангарда, якая налічвае больш за 3,5 тыс. выданняў.

== Дом-музей Марка Шагала ==
[[Выява:Покровская 11.jpg|thumb|злева|Дом-музей Марка Шагала]]
{{ГККРБ|213Д000060}}
«Дом-музей Марка Шагала» ([[Пакроўская вуліца (Віцебск)|вул. Пакроўская]], 11) адкрыты ў 1997 г. і знаходзіцца ў доме, які на пачатку 1900-х г. узвёў бацька мастака. Тут М. Шагал правёў свае юнацкія гады; пра гэты перыяд ён напісаў у аўтабіяграфічнай кнізе «Маё жыццё». Экспануюцца прадметы побыту гараджан мяжы 19—20 ст., а таксама копіі архіўных дакументаў і прац мастака, якія расказваюць пра яго гады жыцця і сям'і бацькоў у Віцебску.

== Гл. таксама ==
* {{нп5|Віцебскі музей сучаснага мастацтва||ru|Витебский музей современного искусства}}

== Літаратура ==
* Музей Марка Шагала // Шагал і Віцебск : альбом / Л. У. Хмяльніцкая. — Мн., 2006. — С. 6—9.
* Музей Марка Шагала // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 646—647.

=== Бібліяграфія ===
* ''Шишанов В.'' Имена в списках // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2000. № 2. С.4.
* ''Шишанов В.'' «Школа и революция» // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2000. № 2. С.5-8.
* ''Шишанов В.'' Яков Розенфельд: превратности судьбы // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2001. № 1 (3). С.5-6.
* ''Родити Э.'' [https://issuu.com/home/published/2002.01_bmmsh_roditi_chagall Диалоги об искусстве: Марк Шагал]{{Недаступная спасылка}} / Вступление и комментарии В. Шишанов. Перевод с немецкого А.Белодед// Бюллетень Музея Марка Шагала. 2002. № 1 (7). — С.6—13.
* Шишанов, В. А. «Наконец появился царь…» / В. А. Шишанов // Шагаловский международный ежегодник, 2008: сб. статей; под ред. А. М. Подлипского. — Витебск: Витеб. обл. тип., 2010. — С. 69 — 73. [http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov___hagalovskij_ezhegodnik_] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103160112/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov___hagalovskij_ezhegodnik_ |date=3 лістапада 2013 }}
* Шишанов В. А. [http://issuu.com/linkedin63/docs/2002_bmmc_translingvisticheskaja Транслингвистическая порча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160203093641/http://issuu.com/linkedin63/docs/2002_bmmc_translingvisticheskaja |date=3 лютага 2016 }} [Рец. на книги: Шагал Б. Горящие огни: Пер. с фр. Н.Мавлевич. М.: Текст, 2001. 351 с.: ил. Шагал Б. Горящие светильники: Пер. с нем. Г.Снежинская. СПб.: Лимбус Пресс, 2001. 224 с.] // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2002. № 2(8). С.17-19.
* Шишанов В. [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_shkola_i_revoljucija Художественная жизнь Витебска на страницах изданий «Известия Витгубисполкома совучдепов», «Школа и революция», «Юный марсиянин»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220110200205/https://issuu.com/linkedin63/docs/2004_shkola_i_revoljucija |date=10 студзеня 2022 }} // Шагаловский сборник. Вып. 2. Материалы VI—IX Шагаловских чтений в Витебске (1996—1999). Витебск: Музей М.Шагала, 2004. С.121-124.
* ''Шишанов В''. [https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230102195123/https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI |date=2 студзеня 2023 }} / В. Шишанов. // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С.42-55.
* ''Шишанов В.'' [https://www.academia.edu/44005193/2008_Shagalovskij_sbornik_Chagal_Etjudy Марк Шагал: этюды к биографии художника по архивным делам] // Шагаловский сборник. Вып. 3. Материалы X – XIV Шагаловских чтений в Витебске (2000-2004). Минск: «Рифтур», 2008. С.171–175.
*''Шишанов В.'' [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_bmmsh_shagal_prim К вопросу о «первом опыте обращения к творчеству Шагала в местной печати»] // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2004. № 2(12). С.12-16.
* Шишанов, В. «Эти молодые люди были ярыми социалистами…». Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд / В. А. Шишанов // Бюллетень Музея Марка Шагала. — 2005. — № 13. — С. 64 — 74.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_2005_bjulleten_13]
* ''Шишанов В. А.'' [https://www.academia.edu/41300584/2006.14_БММШ_Шишанов_Об_утраченном Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна] // Бюллетень Музея Марка Шагала. [[2006]]. № 14. С. 110—111.
* Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941. Минск: Медисонт, [[2007]]. — 144 с.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103160055/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art |date=3 лістапада 2013 }};
* Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиограф. указ. и тексты публ. / сост. В. А. Шишанов. — Минск : Медисонт,2010. — 264 с.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_izo_vitebsk2010_demo/1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103160051/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_izo_vitebsk2010_demo/1 |date=3 лістапада 2013 }}.
* Шишанов В. А. Несколько строк из жизни Марка Шагала / В. А. Шишанов // Мишпоха. 2010. № 26. С. 46 — 50.[http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov__some_lines_from_the_life/1]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://chagal-vitebsk.com Витебский музей Марка Шагала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110221124818/http://www.chagal-vitebsk.com/ |date=21 лютага 2011 }}
* [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/chagall-museum Музей Марка Шагала ў Віцебску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140403090520/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/chagall-museum |date=3 красавіка 2014 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь
* [http://www.oli-art.com/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=14 Валерий Шишанов. Марк Шагал: Этюды к биографии художника по архивным делам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518171530/http://www.oli-art.com/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=14 |date=18 мая 2008 }}
* [http://chagal-vitebsk.com/node/104 Валерий Шишанов. «Эти молодые люди были ярыми социалистами…» Участники революционного движения в окружении Марка Шагала и Беллы Розенфельд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192733/http://chagal-vitebsk.com/node/104 |date=4 сакавіка 2016 }}
* {{Архіварта|vicebski-muzej-marka-shagala}}

{{Славутасці Віцебска}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:Марк Шагал]]
[[Катэгорыя:Дамы-музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі і галерэі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:1992 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]]
[[Катэгорыя:1997 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>20lmzd01j7gp6ff7bml8eb0ccvz89pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гальшаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29979</id>
    <revision>
      <id>5206344</id>
      <parentid>5107334</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5206344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14129" sha1="g18bgppmhi9wgxa42hq1q8debh97iyg" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Гальшаны
 |арыгінальная назва      = Гальшаны
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Halszany, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Halšany.svg
 |шырыня герба            = 80
 |шырыня сцяга            = 160
 |выява                   = Haĺšany_(07).jpg
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 00|lon_sec = 
 |CoordAddon              = source:yandexmaps_type:city_region:BY-HR
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Ашмянскі
 |сельсавет               = Гальшанскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1280]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 1075
 |год перапісу            = 2006
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 1593
 |паштовы індэкс          = 231120
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Halshany
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
 |мова сайта 2            = de
 |мова сайта 3            = zh
 |мова сайта 4            = ml
 |мова сайта 5            = zw
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 242995231
}}
'''Гальша́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haĺšany}}, {{lang-ru|Гольшаны}}) — [[аграгарадок]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на левым беразе [[Альшанка (рака)|р. Гальшанка]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гальшанскі сельсавет|Гальшанскага сельсавета]].

Размешчаны за 20 км ад [[Ашмяны|Ашмян]], 12 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў; на шашы Ашмяны — [[Валожын]], 1277 жыхароў, 487 двароў ([[1993]]).

== Назва ==
Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у 1640 г. згадваюцца як ''Ольшаны'', што дае падставу лічыць пачатковае ''г'' пратэтычным. У аснове, верагодна, назва дрэва [[вольха|вольхі]]&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.&lt;/ref&gt;.

{{няма АК 2|Паводле [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хронікі ВКЛ]] і [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], [[Гольша]] заклаў горад на р. Карабель, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім.|26|09|2026}}

{{Змест злева}}

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца з 13 ст. Паводле [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хронікі ВКЛ]] і [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], [[Гольша]] заклаў горад на р. Карабель, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім. Гісторыкі 19 ст. лічылі, што гэта адбылося каля [[1280]] года. Гальшаны згадваюцца таксама ў «[[Хроніка Літоўская і Жамойцкая|Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай]]», у «[[Наўгародскі летапіс|Наўгародскім летапісе]]» пад [[1387]] і [[1406]] гадамі. Да сяр. 16 ст. уладанне князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Адсюль паходзіць [[Соф’я Гальшанская]], жонка вял.кн. і караля [[Ягайла|Ягайлы]] — родапачынальніца [[Ягелоны|Ягелонаў]].

У кан. 14 — пач. 15 ст. вядомы як горад, цэнтр гандлю і рамёстваў, у т.л. вырабу з мясцовай гліны кафлі. 3 15 ст. у Гальшанах быў касцёл, з [[1536]] згадваецца праваслаўная царква, у 16 ст. дзейнічаў кальвінскі збор. 3 16 ст. уладанне [[Сапегі|Сапегаў]]. Пры іх у [[1618]] пабудаваны новы будынак касцёла францысканцаў, у 17 ст. жылы корпус кляштара, у канцы 16 ст.— пач. 17 ст. [[Гальшанскі замак]], паперня (існавала да кан. 17 ст.), якая выпускала вялікую колькасць паперы высокай якасці. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721) у выніку баявых дзеянняў мястэчка спалена.

3 [[1795]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Ашмянскага павета. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812]] года тут адбыліся баі расійскіх і напалеонаўскіх войскаў. Пасля [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] у 1832 закрыты [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|кляштар францысканцаў]], у яго будынках размясціўся расійскі ваенны [[гарнізон]]. Падчас [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]] адзін з арганізатараў паўстанняў [[Зыгмунт Мінейка|З. Мінейка]] планаваў зрабіць Гальшаны цэнтрам паўстання ў павеце. У [[1871]] адбылося выступленне сялян супраць мясцовага памешчыка і царскіх улад. У [[1897]] у Гальшанах 2883 жыхары. У кан. 19 — пач. 20 ст. у мястэчку 4 невялікія заводы, некалькі майстэрняў, гандлёвыя крамы, млыны, касцёл, праваслаўная царква, 2 капліцы, сінагога, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы. Акрамя штотыднёвых таргоў, некалькі разоў на год праводзіліся буйныя гальшанскія кірмашы. Спецыфічным заняткам местачкоўцаў было вязанне рукавіц, панчох, «гальшанскіх каптаноў».

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915—1918 гады Гальшаны акупаваны германскім войскам. На пач. [[1919]] заняты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]. У ваколіцах дзейнічалі антыбальшавіцкія ўзброеныя фарміраванні. У канцы красавіка 1919 года Гальшаны заняла польскае войска, летам 1920 — Чырвоная Армія, пазней зноў палякі. З 1920 у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 — [[Польшча|Польшчы]], цэнтр гміны Ашмянскага павета. Дзейнічалі суд, польская і 2 яўрэйскія школы, касцёл, царква, сінагога, крэдытна-ашчадная каса, пастаялы двор, карчма, пошта, тэлефонная станцыя на 10 абанентаў, аптэка, паліцэйскі ўчастак, банк. Быў развіты [[гандаль]]. На пачатку 1920-х гадоў у ваколіцах Гальшанаў дзейнічалі партызаны. У [[1926]] — 1702 жыхары. З [[1939]] года Гальшаны ў складзе [[БССР]]. У 1941 — 1944 акупаваны. У 1970 — 1945 жыхароў, 425 двароў.

== Культура ==
Раней у будынку кляштара размяшчаўся філіял Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, але філіял быў зачынены, а будынак кляштара перададзены касцёлу.

== Славутасці ==
* гарадзішча і селішча 12—14 ст. — за 1,5 км да ўсходу ад вёскі
* селішча 15—18 ст. — у вёсцы, на левым беразе р. Гальшанка
* [[Гальшанскі касцёл і кляштар францысканцаў]]
* [[Гальшанскі замак]] (руіны)
* [[Свята-Георгіеўская царква (Гальшаны)|Гальшанская Георгіеўская царква]] (пач. 20 ст.)
* [[Капліца з драўлянай скульптурай (Гальшаны)|Капліца з драўлянай скульптурай]] (1897)

== Вядомыя асобы ==
* [[Янка Вярсоцкі]] (1888—1937) — беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар.
* Язэп Германовіч ([[Вінцук Адважны]]) (1890—1978) — паэт, рэлігійны і грамадскі дзеяч.
* [[Бен Цыён Гольдберг]] (1895—1972) — яўрэйскі журналіст, псіхолаг.
* {{нп5|Рубен Кац||he|ראובן כץ}}
* [[Анастаз Людвік Керсніцкі]] (1678—1733) — педагог, каталіцкі публіцыст.
* [[Аляксандр Міхайлавіч Крот]] (нар. 1960) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі.
* [[Віктар Паўлавіч Сазонаў]] (нар. 1963) — беларускі грамадскі дзеяч, палітык, журналіст і літаратар.
* [[Канстанцін Канстанцінавіч Стрыеўскі]] (1885—1938) — рэвалюцыйны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Сара Львоўна Фібіх]] (1895—1947) — яўрэйская тэатральная актрыса.
* {{нп5|Меір Шэлі||he|מאיר שלי}}

== Цікавыя факты ==
У ХІХ ст. фіксаваліся слонімскія прозвішчы Гальш, Гальшэўскі&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4S7W-Z?i=190&amp;cat=1054770&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4SQT-Q?i=221&amp;cat=1054770&amp;lang=ru&amp;cc=4166194&lt;/ref&gt;.

Ёсць латышскае ''Galšs''.&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/819744&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;
Файл:Halšany Castle 04.jpg|Адна з замкавых вежаў - від з нутры
Файл:Halšany Castle 08.jpg|Сцены замка - від з нутры
Файл:Halschany Häuser.JPG|Вуліца ў Гальшанах
Файл:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|Руіны замка ў Гальшанах на выяве [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|В. І. Дмахоўскага]].1853
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Корзун Э. С. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя», 1994.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/galyshany.html Здымкі на Radzima.org]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гальшанскі сельсавет}}

{{DEFAULTSORT:Гальшаны}}
[[Катэгорыя:Гальшанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гальшаны| ]]</text>
      <sha1>g18bgppmhi9wgxa42hq1q8debh97iyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206347</id>
      <parentid>5206344</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>ужо ёсць у раздзеле &quot;Гісторыя&quot;</comment>
      <origin>5206347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13722" sha1="4k216tj5dbip63lh8mspuvh662eujh4" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Гальшаны
 |арыгінальная назва      = Гальшаны
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Halszany, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Halšany.svg
 |шырыня герба            = 80
 |шырыня сцяга            = 160
 |выява                   = Haĺšany_(07).jpg
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 00|lon_sec = 
 |CoordAddon              = source:yandexmaps_type:city_region:BY-HR
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Ашмянскі
 |сельсавет               = Гальшанскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1280]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 1075
 |год перапісу            = 2006
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 1593
 |паштовы індэкс          = 231120
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Halshany
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
 |мова сайта 2            = de
 |мова сайта 3            = zh
 |мова сайта 4            = ml
 |мова сайта 5            = zw
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 242995231
}}
'''Гальша́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haĺšany}}, {{lang-ru|Гольшаны}}) — [[аграгарадок]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на левым беразе [[Альшанка (рака)|р. Гальшанка]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гальшанскі сельсавет|Гальшанскага сельсавета]].

Размешчаны за 20 км ад [[Ашмяны|Ашмян]], 12 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў; на шашы Ашмяны — [[Валожын]], 1277 жыхароў, 487 двароў ([[1993]]).

== Назва ==
Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у 1640 г. згадваюцца як ''Ольшаны'', што дае падставу лічыць пачатковае ''г'' пратэтычным. У аснове, верагодна, назва дрэва [[вольха|вольхі]]&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.&lt;/ref&gt;.

{{Змест злева}}

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца з 13 ст. Паводле [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хронікі ВКЛ]] і [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], [[Гольша]] заклаў горад на р. Карабель, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім. Гісторыкі 19 ст. лічылі, што гэта адбылося каля [[1280]] года. Гальшаны згадваюцца таксама ў «[[Хроніка Літоўская і Жамойцкая|Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай]]», у «[[Наўгародскі летапіс|Наўгародскім летапісе]]» пад [[1387]] і [[1406]] гадамі. Да сяр. 16 ст. уладанне князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Адсюль паходзіць [[Соф’я Гальшанская]], жонка вял.кн. і караля [[Ягайла|Ягайлы]] — родапачынальніца [[Ягелоны|Ягелонаў]].

У кан. 14 — пач. 15 ст. вядомы як горад, цэнтр гандлю і рамёстваў, у т.л. вырабу з мясцовай гліны кафлі. 3 15 ст. у Гальшанах быў касцёл, з [[1536]] згадваецца праваслаўная царква, у 16 ст. дзейнічаў кальвінскі збор. 3 16 ст. уладанне [[Сапегі|Сапегаў]]. Пры іх у [[1618]] пабудаваны новы будынак касцёла францысканцаў, у 17 ст. жылы корпус кляштара, у канцы 16 ст.— пач. 17 ст. [[Гальшанскі замак]], паперня (існавала да кан. 17 ст.), якая выпускала вялікую колькасць паперы высокай якасці. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721) у выніку баявых дзеянняў мястэчка спалена.

3 [[1795]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Ашмянскага павета. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812]] года тут адбыліся баі расійскіх і напалеонаўскіх войскаў. Пасля [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] у 1832 закрыты [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|кляштар францысканцаў]], у яго будынках размясціўся расійскі ваенны [[гарнізон]]. Падчас [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]] адзін з арганізатараў паўстанняў [[Зыгмунт Мінейка|З. Мінейка]] планаваў зрабіць Гальшаны цэнтрам паўстання ў павеце. У [[1871]] адбылося выступленне сялян супраць мясцовага памешчыка і царскіх улад. У [[1897]] у Гальшанах 2883 жыхары. У кан. 19 — пач. 20 ст. у мястэчку 4 невялікія заводы, некалькі майстэрняў, гандлёвыя крамы, млыны, касцёл, праваслаўная царква, 2 капліцы, сінагога, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы. Акрамя штотыднёвых таргоў, некалькі разоў на год праводзіліся буйныя гальшанскія кірмашы. Спецыфічным заняткам местачкоўцаў было вязанне рукавіц, панчох, «гальшанскіх каптаноў».

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915—1918 гады Гальшаны акупаваны германскім войскам. На пач. [[1919]] заняты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]. У ваколіцах дзейнічалі антыбальшавіцкія ўзброеныя фарміраванні. У канцы красавіка 1919 года Гальшаны заняла польскае войска, летам 1920 — Чырвоная Армія, пазней зноў палякі. З 1920 у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 — [[Польшча|Польшчы]], цэнтр гміны Ашмянскага павета. Дзейнічалі суд, польская і 2 яўрэйскія школы, касцёл, царква, сінагога, крэдытна-ашчадная каса, пастаялы двор, карчма, пошта, тэлефонная станцыя на 10 абанентаў, аптэка, паліцэйскі ўчастак, банк. Быў развіты [[гандаль]]. На пачатку 1920-х гадоў у ваколіцах Гальшанаў дзейнічалі партызаны. У [[1926]] — 1702 жыхары. З [[1939]] года Гальшаны ў складзе [[БССР]]. У 1941 — 1944 акупаваны. У 1970 — 1945 жыхароў, 425 двароў.

== Культура ==
Раней у будынку кляштара размяшчаўся філіял Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, але філіял быў зачынены, а будынак кляштара перададзены касцёлу.

== Славутасці ==
* гарадзішча і селішча 12—14 ст. — за 1,5 км да ўсходу ад вёскі
* селішча 15—18 ст. — у вёсцы, на левым беразе р. Гальшанка
* [[Гальшанскі касцёл і кляштар францысканцаў]]
* [[Гальшанскі замак]] (руіны)
* [[Свята-Георгіеўская царква (Гальшаны)|Гальшанская Георгіеўская царква]] (пач. 20 ст.)
* [[Капліца з драўлянай скульптурай (Гальшаны)|Капліца з драўлянай скульптурай]] (1897)

== Вядомыя асобы ==
* [[Янка Вярсоцкі]] (1888—1937) — беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар.
* Язэп Германовіч ([[Вінцук Адважны]]) (1890—1978) — паэт, рэлігійны і грамадскі дзеяч.
* [[Бен Цыён Гольдберг]] (1895—1972) — яўрэйскі журналіст, псіхолаг.
* {{нп5|Рубен Кац||he|ראובן כץ}}
* [[Анастаз Людвік Керсніцкі]] (1678—1733) — педагог, каталіцкі публіцыст.
* [[Аляксандр Міхайлавіч Крот]] (нар. 1960) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі.
* [[Віктар Паўлавіч Сазонаў]] (нар. 1963) — беларускі грамадскі дзеяч, палітык, журналіст і літаратар.
* [[Канстанцін Канстанцінавіч Стрыеўскі]] (1885—1938) — рэвалюцыйны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Сара Львоўна Фібіх]] (1895—1947) — яўрэйская тэатральная актрыса.
* {{нп5|Меір Шэлі||he|מאיר שלי}}

== Цікавыя факты ==
У ХІХ ст. фіксаваліся слонімскія прозвішчы Гальш, Гальшэўскі&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4S7W-Z?i=190&amp;cat=1054770&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4SQT-Q?i=221&amp;cat=1054770&amp;lang=ru&amp;cc=4166194&lt;/ref&gt;.

Ёсць латышскае ''Galšs''.&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/819744&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;
Файл:Halšany Castle 04.jpg|Адна з замкавых вежаў - від з нутры
Файл:Halšany Castle 08.jpg|Сцены замка - від з нутры
Файл:Halschany Häuser.JPG|Вуліца ў Гальшанах
Файл:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|Руіны замка ў Гальшанах на выяве [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|В. І. Дмахоўскага]].1853
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Корзун Э. С. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя», 1994.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/galyshany.html Здымкі на Radzima.org]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гальшанскі сельсавет}}

{{DEFAULTSORT:Гальшаны}}
[[Катэгорыя:Гальшанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гальшаны| ]]</text>
      <sha1>4k216tj5dbip63lh8mspuvh662eujh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еўрабачанне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31313</id>
    <revision>
      <id>5206381</id>
      <parentid>5192600</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sjsuusie</username>
        <id>174647</id>
      </contributor>
      <origin>5206381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36169" sha1="j8plt2yoky0y8vfx72x5717z3yma5sf" xml:space="preserve">{{Тэлеперадача2
| назва_перадачы       = Еўрабачанне
| арыгінальная назва     = {{lang-en|Eurovision Song Contest}}&lt;br/&gt;{{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson}}
| выява                  = [[Выява:Eurovision Song Contest.svg|300px]]
| жанр                  = Конкурс [[Песня|песні]]
| фармат_выявы         =
* [[576i]] (SDTV) (з 1956)
* [[720p]] (HDTV) (з 2003)
* [[1080i]] (HDTV) (з 2007)
* [[4K]] (UHDTV) (з 2013)
| працягласць           =
* 2 г. 30 хв. (паўфіналы)
* 3 г. 30 хв. (фінал)
| аўтар                  = [[Марсель Безансон]]
| краіна                = [[Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»|Спіс краін-удзельніц]]
| мова =
| канал = [[Еўрабачанне, тэлеканал|Eurovision]]
| першы_выпуск = [[24 мая]] [[1956]]
| апошні_выпуск = цяперашні час
| серыі = 70
| chronology = 1
  }}
'''Конкурс песні «Еўрабачанне»''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Eurovision Song Contest'', [[Французская мова|фр.]]: ''Concours Eurovision de la Chanson'')&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|title=Пераможцы конкурса &quot;Еўрабачанне&quot;|format=PDF|access-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528174029/http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt; — штогадовы конкурс, які праводзіцца сярод краін-членаў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] (EBU). Ад кожнай краіны-члена ЕВС выступае выканавец, ці група (не больш за 6 чалавек). Пасля гэтага адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы ў прапорцыі 50/50. Конкурс распачаўся ў [[1956]] годзе і з тых часоў з’яўляецца адной з самых працяглых тэлевізійных праграм у свеце&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |access-date= 2006-05-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archive-date= 25 мая 2008 |url-status= live }}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;. Ён таксама з’яўляецца адным з найбольш папулярных неспартыўных мерапрыемстваў з аўдыторыяй {{Num|100000000}} і 600 млн на міжнародным узроўні (у апошнія гады)&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= ''[[Al Jazeera English]]''|date= 2006-05-21|url= http://english.aljazeera.net/archive/2006/05/2008410141723346664.html |title= Фінляндыя перамагла на Еўрабачанні 2006|access-date=2007-05-08}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Мюрай.|last=Мец'ю|url=http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|title=Eurovision Song Contest - International Music Program|publisher=''[[Музей тэлевяшчання, Чыкага|Музей тэлевяшчання]]''|access-date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|archive-date=13 студзеня 2005|url-status=dead}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;. «Еўрабачанне» таксама трансліруецца па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] ў такіх месцах, як [[Аргенціна]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Калумбія]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Японія]], [[Іарданія]], [[Мексіка]], [[Новая Зеландыя]], [[Філіпіны]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Уругвай]] і [[Венесуэла]] нягледзячы на тое, што яны не з’яўляюцца членамі ЕВС&lt;ref&gt;{{cite web|publisher= ''[[BBC Online]]''|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|access-date=2006-07-18|format= PDF}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Конкурс песні Еўрабачанне 1972|access-date=2009-07-21}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Конкурс песні Еўрабачанне 2004 фінал|access-date=2009-07-22}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;. З 2000 года конкурс таксама транслюецца і ў Інтэрнэце, з аўдыторыяй у {{Num|74000}} людзей у амаль 140 краінах (2006 год)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Філіп Лавен.|date=Ліпень 2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})&lt;/ref&gt;.

Шмат удзельнікаў конкурсу сталі сусветна вядомымі спявакамі. Сярод іх можна вылучыць [[Даменіка Мадун'я|Даменіка Мадун’я]], які заняў трэцяе месца з песняй «[[Nel blu dipinto di blu]]» у [[Еўрабачанне-1958|1958]] годзе, група [[ABBA]], якая перамагла ў конкурсе ад Швецыі ў [[Еўрабачанне-1974|1974]] годзе з песняй «[[Waterloo]]», [[Селін Дыён]], якая выйграла конкурс, прадстаўляючы [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[Еўрабачанне-1988|1988]] годзе з песняй «[[Ne partez pas sans moi]]»&lt;ref name=&quot;sfgate1&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Адкрыццё музея група АББА адкладецца | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=19 лютага 2013 | archive-date=9 верасня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters2007&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Сербская &quot;Малітва&quot; - пераможца Еўрабачання 2007 | date=2007-05-14 | work=Рэйтэрс}}&lt;/ref&gt; і іспанец [[Хуліа Іглесіяс]], які заняў чацвёртае месца ў [[Еўрабачанне-1970|1970]] годзе.

Уладальнікам усёй інтэлектуальнай уласнасці, якая вырабляецца ў рамках конкурсу, з’яўляецца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]].

== Гісторыя ==
У [[1950]] годзе ў спустошанай вайной Еўропе быў адноўлены [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (EBU). Штаб-кватэра арганізацыі была створана ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Там жа створаны і адмысловы камітэт, каб шукаць шляхі культурнага аб’яднання краін Еўропы праз «лёгкія забаўляльныя праграмы». На пасяджэнні камітэта, якое адбылася ў адбылася ў [[Манака]] ў [[Студзень|студзені]] [[1955]] года, генеральны дырэктар Швейцарскага тэлебачання і старшыня камітэта [[Марсель Безансон]] прапанаваў ідэю міжнароднага песеннага конкурсу, дзе будуць удзельнічаць усе краіны Еўропы.&lt;ref name=&quot;GoldenJubilee&quot;&gt;{{cite web|first=Патрык.|last=Жаквін|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Залаты юбілей Еўрабачання|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|access-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|archive-date=11 жніўня 2004|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= ''[[BBC Online]]'' |year= 2003 |url= http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-url= https://www.webcitation.org/5nDiNS1hs?url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-date= 1 лютага 2010 |title= Гісторыя Еўрабачання |access-date= 2006-07-20 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;.Конкурс быў заснаваны накшталт [[Фестываль у Сан-Рэма|музычнага фестываля]] ў [[Сан-Рэма]] ([[Італія]]).

Канцэпцыя конкурса, якая больш вядома пад назвай «Гран-пры Еўрабачанне» была адзначана Генеральнай Асамблеяй ЕВС на пасяджэнні, якое адбылося ў [[Рым]]е [[19 кастрычніка]] [[1955]]. У гэты час было вырашана, што першы конкурс адбудзецца вясной [[1956]] года ў [[Лугана]], [[Швейцарыя]]. Назва «Еўрабачанне» было ўпершыню выкарыстана ў адносінах да тэлевізійнай сеткі ЕВС брытанскім журналістам Джорджам Кемпі ў лонданскай газеце «[[Evening Standard]]» ў [[1951]] годзе.&lt;ref name=&quot;GoldenJubilee&quot;/&gt;

Першы конкурс быў праведзены ў горадзе [[Лугана]], [[Швейцарыя]], [[24 мая]] [[1956]] года. У гэтым конкурсе ўдзельнічалі 7 краін, кожная з якіх прадставіла па 2 песні. Гэта быў адзіны конкурс у гісторыі «Еўрабачання», у якім ад адной краіны было выканана больш за 1 песню. З [[Еўрабачанне-1957|1957]] года ад кожнай краіны-ўдзельніцы было дазволена выконваць толькі адну песню. Першай пераможцай конкурса «Еўрабачанне» стала прымаючаючая краіна, якую прадстаўляла [[Ліз Асія]].&lt;ref name=&quot;milestones&quot;&gt;{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |access-date= 2006-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archive-date= 26 мая 2006 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;

У гэты час былі зацверджаны англа- і франкамоўная назвы конкурса ''Eurovision Song Contest'' і ''Concours Eurovision de la Chanson''. Першай назвай сталі карыстацца ўсе краіны, акрамя [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]а.

== Фармат ==
За шмат гадоў фармат конкурса неаднаразова змяняўся, нягледзячы на тое, што асноўныя прынцыпы заўсёды былі нязменнымі: краіны прадстаўляюць песні, якія спяваюцца ў тэлевізійнай праграме і перадаюцца па сетцы Еўрабачання адначасова для ўсіх краін-удзельніц.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | access-date=2010-05-02}}&lt;/ref&gt;

Трансляцыю конкурса ў кожнай дзяржаве ажыццяўляе спецыяльная тэлекампанія, якая атрымала дазвол ад ЕВС. Паколькі трансляцыя была і ёсць прамой, то пасля выканання ўсіх песень адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы (у розныя годы маглі быць толькі тэлегледачы, ці толькі журы). У канцы конкурса абвяшчаецца пераможца — краіна, якая набрала найбольшую колькасць балаў.

Часцей за ўсё вядучымі конкурсу з’яўляюцца 2 чалавекі, але першыя конкурсы вяліся толькі адным вядучым (вядучай). Паколькі «Еўрабачанне» — адзін з самых папулярных шоу у свеце, то тэлекампанія-арганізатар конкурса ў рэкламных роліках, ці канцэпцыі самога конкурса найлепш разгарнуць тэму гісторыі і культуры прымаючай краіны, каб стымуляваць развіццё мясцовага турызму.

Паміж песнямі і абвяшчэннем вынікаў галасавання, адбываецца т.з. «інтэрвал-акт», падчас якога выступаюць ці пераможцы мінулага года, ці сусветна вядомыя спевакі прымаючай краіны.&lt;ref name=&quot;ESC1974&quot;&gt;{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|access-date=2009-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |access-date=2006-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22 мая 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Традыцыйнай музычнай тэмай конкурса «Еўрабачанне» стаў урывак з музычнага твора «[[Te Deum]]» [[Марк антуан Шарпанц'е|Марка Антуана Шарпанц’е]]. Фінал «Еўрабачання» традыцыйна адбываецца ў [[Субота|суботу]] вечарам, але першыя конкурсы даволі часта праводзіліся і ў іншыя месяцы і дні тыдня ([[чацвер]] — [[Еўрабачанне-1956|1956]] год).&lt;ref&gt;{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|access-date=2009-07-19}}&lt;/ref&gt; and as early as March.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|access-date=2009-07-19}}&lt;/ref&gt;

== Краіны-удзельніцы конкурсу ==
[[Файл:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Удзелы з 1956: {{legend|#22b14c|Удзельнічалі 1+ раз}} {{legend|#ffc20e|Ніколі не ўдзельнічалі, але маюць права}} {{legend|#d40000|Збіраліся ўдзельнічаць, але адмовіліся}}]]
[[Файл:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|Гарады, што прымалі конкурс «Еўрабачанне»]]
{{main|Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»}}
Любая краіна-ўдзельніца, якая ўваходзіць у [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (нават, калі яна знаходзіцца за межамі Еўропы) можа прыняць удзел у конкурсе. Такімі краінамі з’яўляюцца Марока (паўночна-афрыканская краіна), якая прымала ўдзел у конкурсе ў 1980 годзе, і Ізраіль, які да сённяшніх часоў кожны год адпраўляе ўдзельнікаў на конкурс.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:94%&quot;
! Год
! У конкурсу першы раз удзельнічае:
|-
| '''[[Еўрабачанне-1956|1956]]'''
| {{ESC|Бельгія}}, {{ESC|Францыя}}, {{ESC|Германія}}&lt;sup&gt;1.&lt;/sup&gt;, {{ESC|Італія}}, {{ESC|Люксембург}}, {{ESC|Нідэрланды}}, {{ESC|Швейцарыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1957|1957]]'''
| {{ESC|Аўстрыя}}, {{ESC|Данія}}, {{ESC|Вялікабрытанія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1958|1958]]'''
| {{ESC|Швецыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1959|1959]]'''
| {{ESC|Манака}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1960|1960]]'''
| {{ESC|Нарвегія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1961|1961]]'''
| {{ESC|Фінляндыя}}, {{ESC|Іспанія}}, {{ESC|Югаславія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1964|1964]]'''
| {{ESC|Партугалія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1965|1965]]'''
| {{ESC|Ірландыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1971|1971]]'''
| {{ESC|Мальта}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1973|1973]]'''
| {{ESC|Ізраіль}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1974|1974]]'''
| {{ESC|Грэцыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1975|1975]]'''
| {{ESC|Турцыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1980|1980]]'''
| {{ESC|Марока}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1981|1981]]'''
| {{ESC|Кіпр}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1986|1986]]'''
| {{ESC|Ісландыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1993|1993]]'''
| {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}, {{ESC|Харватыя}}, {{ESC|Славенія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1994|1994]]'''
| {{ESC|Эстонія}}, {{ESC|Венгрыя}}, {{ESC|Літва}}, {{ESC|Польшча}}, {{ESC|Румынія}}, {{ESC|Расія}}, {{ESC|Славакія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-1998|1998]]'''
| {{ESC|Македонія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2000|2000]]'''
| {{ESC|Латвія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2003|2003]]'''
| {{ESC|Украіна}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2004|2004]]'''
| {{ESC|Албанія}}, {{ESC|Андора}}, {{ESC|Беларусь}}, {{ESC|Сербія і Чарнагорыя}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2005|2005]]'''
| {{ESC|Балгарыя}}, {{ESC|Малдова}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2006|2006]]'''
| {{ESC|Арменія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2007|2007]]'''
| {{ESC|Грузія}}, {{ESC|Сербія}}, {{ESC|Чарнагорыя}}, {{ESC|Чэхія}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2008|2008]]'''
| {{ESC|Азербайджан}}, {{ESC|Сан-Марына}}
|-
| '''[[Еўрабачанне-2015|2015]]'''
| {{ESC|Аўстралія}}
|}
: &lt;small&gt;1. Як Федэратыўная Рэспубліка Германія.&lt;/small&gt;

== Працэдура адбора ==
Кожная краіна павінна прадставіць адну песню за адно выступленне. Адзіным выключэннем з гэтага быў першы конкурс 1956 года (2 песні ад кожнай краіны). На дадзены момант, для ўдзельнікаў «Еўрабачання» існуе правіла, згодна з якім песня канкурсант не можа быць апублікавана раней дазволенай даты (1 кастрычніка). Краіны маюць права самастойна вырашаць спосаб выбару прадстаўніка і песні, але ЕВС заклікае да правядзення публічнага галасавання, бо гэта стварае больш адкрытасці.

Незалежна ад метаду, які выкарыстоўваецца для выбару песні, яна павінна быць дапрацавана і прадстаўлена ў EBU да пэўнага тэрміна (часцей — да сярэдзіны сакавіка).

== Правядзенне конкурсу ==
Большая частка выдаткаў на правядзенне конкурсу пакрыта камерцыйнымі спонсарамі і ўзносамі ад іншых краін-удзельніц. Конкурс лічыцца ўнікальнай магчымасцю для развіцця турызму ў прымаючай краіне. У [[Еўрабачанне-2005|2005]] годзе [[Украіна]] адмяніла свае патрабаванне наконт візы для турыстаў з ЕС з-за правядзенне конкурса ў [[Кіеў|Кіеве]].&lt;ref&gt;{{cite news |first= Helen |last=Fawkes | publisher = ''[[BBC News Online]]'' |date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|access-date= 2009-07-19}}&lt;/ref&gt;

Падрыхтоўка да мерапрыемства пачынаецца праз некалькі тыдняў пасля таго, як пройдзе папярэдні конкурс. Кожная краіна павінна абраць горад і пляцоўку, дзе будуць праходзіць канцэрты і астатнія мерапрыемствы «Еўрабачання».

Двумя найбуйнейшымі пляцоўкамі ў гісторыі конкурса былі стадыён «[[Parken]]» ў [[Капенгаген]]е (38,000 чалавек; [[Еўрабачанне-2001|2001]] год) і «[[Esprit Arena]]» ў [[Дзюсельдорф]]е (36,500 чалавек, [[Еўрабачанне-2011|2011]] год). Самы маленькі горад, які прымаў у сябе «Еўрабачанне», — [[Ірландыя|ірландскі]] [[Мілстрыт]] ([[Еўрабачанне-1993|1993]] год). Насельніцтва горада складае ўсяго 1,500 чалавек, а на сам конкурс прыехала значна больш людзей.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher= ''[[Ірландыя]]''|url= http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-url= https://www.webcitation.org/5iLzAiOSQ?url=http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-date= 18 ліпеня 2009|title= General Information on Millstreet|format= PDF|access-date= 2009-07-17|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

== Лагатып і графічнае аздабленне ==
Сучасны лагатып быў створаны ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе, падчас конкурса ў [[Турцыя|Турцыі]], з мэтай стварэнне паслядоўнай візуальнай ідэнтычнасці. Сцяг прымаючай краіны знаходзіцца ў самым цэнтры агульнага лагатыпу. Разам з тым, кожны раз, краіна, што прымае конкурс стварае свой асабілвы дызайн і слоган. Графічная тэма і дэвіз конкурса аб’яўляюцца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] і мясцовай тэлекампаніяй, што займаецца арганізацыяй конкурсу.

== Еўратыдзень ==
[[Файл:Lena Oslo3.jpg|thumb|right|[[Лена Маер-Ландрут]], якая прадстаўляла [[Германія на «Еўрабачанні»|Германію]], падчас рэпетыцыі]]
Тэрмін ''«Еўратыдзень»'' («Eurovision Week») выкарыстоўваецца для абазначэння тыдня, падчас якога адбываецца конкурс. Еўратыдзень уключае ў сябе некалькі рэпетыцый, прэс-канферэнцый, а таксама розных мерапрыемстваў іншага плану. якія арганізоўваюцца рознымі грамадскімі арганізацыямі.

Падчас Еўратыдня, каардынацыю мерапрыемстваў і дзейнасці ўдзельніка ажыццяўляе кіраўнік дэлегацыі. У склад самой дэлегацыі ўваходзяць сам выканаўца (група), аўтары слоў і музыкі да песні, афіцыйная прэса, а таксама дырыжор (у гады, калі на «Еўрабачанні» быў [[аркестр]]). Акрамя гэтага, у склад дэлегацыі можа ўваходзіць і каментатар.

=== Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі ===
[[Файл:2006ch Press Conference.jpg|thumb|Швейцарская група падчас прэс-канферэнцыі на [[Еўрабачанне-2006|Еўрабачанні-2006]]]]
Часцей за ўсё, дэлегацыі прыбываць на конкурс за 2 тыдні да пачатку, каб правесці ўсе рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі. Кожная краіна мае прва на 2 рэпетыцыі. Краіны, які ўдзельнічаюць у першым паўфінале, праводзяць рэпетыцыі з нядзелі да серады, у другім — з чацвярга па нядзелю. Таксама ў суботу і нядзелю, праводзяць свае рэпетыцыі і краіны-фіналісткі. Пасля рэпетыцыі, удзельнікі ад кожнай краіны сустракаюцца з сваім мастацкім кіраўніком у спецыяльным пакоі, дзе глядзяць відэа з рэпетыцыі, абмяркоўваючы ракурсы, асвятленне і харэаграфію, для таго, каб паспрабаваць дасягнуць максімальна эстэтычнага эфекту на тэлебачанні. У гэты момант кіраўнік дэлегацыі можа патрабаваць ад арганізатараў усё, што неабходна для выканання. Пасля гэтай сустрэчы, дэлегацыя праводзіць прэс-канферэнцыю, на якой акрэдытаваныя журналісты задаюць пытанні. Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі адбываюцца пралельна. Так, адна краіна праводзіць сваю прэс-канферэнцыю, у той час як наступная ў зале рэпетыцыі. Перад паўфіналам і фіналам праводзіцца 3 рэпетыцыі (2 пробныя і 1 генеральная). Паколькі часта адбываецца так, што квіткоў на сам конкурс не хапае, было прынята рашэнне прадаваць квіткі і на генеральныя рэпетыцыі, падчас якіх свае адзнакі выстаўляе прафесійнае журы ў кожнай краіне (з [[Еўрабачанне-2008|2008]] года).

=== Вечарыны і Еўраклуб ===
У панядзелак т.зв. Еўратыдня мэр горада-гаспадара «Еўрабачання» арганізоўвае спецыяльны прыём, куды запрашаюцца ўсе ўдзельнікі і журналісты. Дадзенае мерапрыемства звычайна праводзіцца ў будынку мэрыі (2010 год), ці іншым буйным будынку горада. Акрамя гэтага, кожная краіна можа арганізаваць свае персанальныя вечарыны, з мэтай папулярызацыі свайго ўдзельніка. Усе вечарыны краін адбываюцца ў спецыяльным Еўраклубе. Вечарыны ў ім адбываюцца кожны дзень на тыдні.

== Крытыка і спрэчкі ==

=== Музычны стыль === 
Конкурс «Еўрабачанне» ўжо доўгі час з’яўляецца аб’ектам спрэчак адносна стылю і якасці музычнага матэрыялу, што на ім выконваецца. Некаторыя з краін спрабуюць з дапамогай конкурса адлюстраваць сваю [[Этнамузыка|нацыянальную культуру]]. Даволі часта такія песні займаюць высокія месцы і нават перамагаюць ([[Украіна|украінская]] спявачка [[Руслана]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе; [[Сертаб Эрэнер]] з [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Еўрабачанне-2003|2003]] і г.д.), але вельмі часта такія песні і выступаюць вельмі дрэнна ([[Аляксандра і Канстанцін]] ад [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе).
Часцей за ўсё, на «Еўрабачанні» гучаць песні з жанру [[Поп-музыка|поп-музыкі]] (у апошні час вельмі часта стаў гучаць і [[еўрадэнс]]). Гэта найбольш папулярныя ў еўрапейскай аўдыторыі жанры. Іншыя, такія як [[рэп]], [[хард-рок]], [[Класічная музыка|класіка]] вельмі рэдка займаюць добрыя месцы. Выключэннем з гэтага стала [[Фінляндыя|фінская]] група «[[Лордзі]]», якая перамагла на конкурсе песні «Еўрабачанне» ў [[Еўрабачанне-2006|2006]] годзе.

=== «Суседскае галасаванне» === 
Асабліва балючай тэмай для «Еўрабачання» з даўніх часоў з’яўляецца т.зв. «суседскае галасаванне» — практыка галасавання краінамі згодна з геаграфічным ці палітычным становішчам. Вельмі часта адбываецца і сітуацыя, калі [[Дыяспара|дыяспары]], што жывуць у іншай краіне, дапамагаюць сваёй радзіме. У гэтым выпадку вельмі паказальны прыклад [[Турцыя|Турцыі]], якая амаль заўсёды атрымлівае высокія балы ад [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Францыя|Францыі]] — краін з максімальнай колькасцю турэцкага насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]]. Традыцыйныя і гістарычныя сувязі таксама маюць заўважны ўплыў, напр. Мальта, якая некаторы час была часткай Брытанскай імперыі, рэгулярнае дае самыя высокія адзнакі Вялікабрытаніі, ад якой таксама атрымала больш балаў, чым ад якой іншай дзяржавы.[https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_in_the_Eurovision_Song_Contest#Voting_history]

== Сваяцкія праекты ==
* [[Дзіцячае Еўрабачанне]] — праходзіць кожны год з [[2003]] года для дзяцей не старэй за 15 год.
* [[Міжнародны песенны фестываль у Сопаце]] — праходзіць у [[Польшча|польскім]] горадзе [[Сопат]] з 1961 года.
* [[Інтэрбачанне]] — праходзіў у [[1977]]—[[1980]] гадамі паміж сацыялістычнымі краінамі. У [[2008]] годзе ў [[Сочы]] прайшоў конкурс паміж краінамі былога [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]].
* [[Сусветны музычны фест]] — упершыню прайшоў у [[2005]] годзе ў [[Сараева]]; уключае ўдзельнікаў з [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]].
* [[Бундэсбачанне]] — праходзіць штогод з [[2005]] года паміж 16 рэгіёнамі [[Германія|Германіі]].
* [[MGP Nordic]] — дзіцячы песенны конкурс, што праходзіць паміж краінамі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]].
* [[Our Sound]] — «Еўрабачанне» для краін [[Азія|Азіі]].
* [[OTI Festival]] — песенны конкурс для іспана- і партугаламоўных краін ([[1972]]—[[1998]], 2000).
* [[Yamaha Music Festival]] — музычны фестываль у [[Токія]] ([[1970]]—[[1989]])
* [[Baltic Song Contest]] — песенны конкурс для краін Балтыі.
* [[Caribbean Song Festival]] — «Еўрабачанне» для краін [[Карыбскі вяшчальны саюз|Карыбскага вяшчальнага саюза]].
* [[Castlebar Song Contest]] — песенны конкурс у [[Ірландыя|Ірландыі]] ([[1966]]—[[1989]]).

== Гл. таксама ==

* [[Масавая культура]]
* [[Еўрапейская музыка]]
* [[Best of Eurovision]]

{{зноскі}}

== Спасылкі == 
{{Commons|Category:Eurovision}}

[http://www.eurovision.tv/ Eurovision.tv] {{ref-en}}
[http://www.eurovision.gen.tr/ Eurovision Song Contest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ |date=18 лютага 2009 }}
{{Вонкавыя спасылкі}} {{Еўрабачанне}}
[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне| ]] [[Катэгорыя:Конкурсы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі|Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі вяшчальны саюз]]</text>
      <sha1>j8plt2yoky0y8vfx72x5717z3yma5sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзіцячае Еўрабачанне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31336</id>
    <revision>
      <id>5206380</id>
      <parentid>5200335</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sjsuusie</username>
        <id>174647</id>
      </contributor>
      <origin>5206380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51755" sha1="f3l84bm4f013e1w1ww7n1f4sv2nkx95" xml:space="preserve">{{Тэлеперадача2
 |назва_перадачы   = Дзіцячае Еўрабачанне
 |арыгінальная назва = Junior Eurovision Song Contest
 |выява              =
 |жанр              = Конкурс песні
 |камера             = 
 |фармат_выявы     = 
 |фармат_гуку       = 
 |працягласць            = 1 гадзіна, 45 хвілін &lt;small&gt;(2003)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;2 гадзіны &lt;small&gt;(2009–2013, 2020, 2024)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;2 гадзіны, 15 хвілін &lt;small&gt;(2004–2008, 2017, 2025)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;2 гадзіны, 30 хвілін &lt;small&gt;(2014–2016, 2018–2019, 2022–2023)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;2 гадзіны, 40 хвілін &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
 |аўтар            = 
 |вытворчасць          = 
 |прадзюсар           = 
 |выканаўчы_прадзюсар = 
 |галоўныя_ролі           = 
 |апавядальнік           = 
 |пачатковая_тэма          = 
 |завяршальная_тэма           = 
 |краіна            = [[#Kраіны-ўдзельніцы|Спіс краін]]
 |мова           = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова|Французская]]
 |канал            = 
 |першая_трансляцыя          = 
 |першы_выпуск        = [[15 лістапада]] [[2003]]
 |апошні_выпуск         = па сённяшні дзень
 |сезоны        = 
 |серыі       = 23 конкурсаў
 |папярэднія_перадачы        = 
 |наступныя_перадачы        =
 |сайт            = https://junioreurovision.tv
 |imdb_id            = 
 |tv_com_id          = 
}}
'''Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне''' — штогадовы тэлевізійны конкурс, у якім удзельнічаюць па аднаму выканаўцу ад кожнай з краін-членаў [[ЕВС]]. У конкурсе, які трансліруюць па тэлебачанні і радыё на тэрыторыі ўсёй Еўропы і ў некаторых краінах іншых частак свету, а таксама ў Інтэрнэце, могуць прымаць удзел дзеці ва ўзросце ад 9 да 14 гадоў.

== Арганізацыя ==

=== Колькасць перамог і арганізаваных фестываляў ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
!Месца
!Краіна
!Перамогі
!Арганізацыі
|-
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|1
| {{GEO}}
| 4 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]])
|-
| {{FRA}}
| 4 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]])
|-
|rowspan=&quot;5&quot; valign=&quot;top&quot;|2
| {{BLR}}
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]])
|-
| {{MLT}}
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]])
| 3 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2026|2026]])
|-
| {{RUS}}
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]])
| 0
|-
| {{POL}}
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]])
|-
| {{ARM}}
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]])
|-
|rowspan=&quot;6&quot; valign=&quot;top&quot;|3
|-
| {{HRV}}
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]])
| 0
|-
| {{ESP}}
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]])
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]])
|-
| {{NED}}
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]])
|-
| {{UKR}}
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]])
| 2 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]], [[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]])
|-
| {{ITA}}
| 1 ([[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]])
| 0
|}

Па-за краінамі ў табліцы, таксама арганізаванай [[Данія]], [[Нарвегія]], [[Бельгія]], [[Румынія]], [[Кіпр]] і [[Балгарыя]] свята.

=== Выканаўчыя супервайзеры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;;
! scope=&quot;col&quot; | Краіна
! scope=&quot;col&quot; | Імя
! scope=&quot;col&quot; | Гады
|-
| {{SWE}}
| Свантэ Стакселіус
| 2003–2010
|-
| {{NED}}
| Сітцэ Бакер
| 2011–2012
|-
| {{RUS}}
| Уладзіслаў Якаўлеў
| 2013–2015
|-
| {{NOR}}
| [[Ён Ола Санд]]
| 2016–2019
|-
| {{SWE}}
| Марцін Остэрдал
| 2020–2024
|-
| {{EST}}
| Герт Карк
| 2025–цяпер
|-
|}

=== Лозунгі, пляцоўкі і вядучыя ===
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
|-
!width=&quot;4%&quot;  | Год
!width=&quot;10%&quot; | Прымаючы горад
!width=&quot;10%&quot; | Дата
!width=&quot;20%&quot; | Лозунг
!width=&quot;28%&quot; | Месцазнаходжанне
!width=&quot;28%&quot; | Вядучыя
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{DNK}}&lt;br /&gt;[[Капенгаген]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[15 лістапада]]
|rowspan=&quot;4&quot;|
|rowspan=&quot;2&quot;| Форум Капенгаген
|Каміла Отэсен
|-
|Рэмі Якман
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{NOR}}&lt;br /&gt;[[Лілехамер]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[20 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| Хокан зала
|Надзя Хаснауі
|-
|Сціан Барснэс Сімансэн
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{BEL}}&lt;br /&gt;[[Хаселт]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[26 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Let's Get Loud}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Давайце пашумім»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Этыяс Арэна
|Марсель Вантхільт
|-
|Маўрын Луіс
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{ROU}}&lt;br /&gt;[[Бухарэст]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[2 снежня]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Let the Music Play}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Няхай музыка іграе»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Шматпрофільная зала
|Андрэа Марын Баніка
|-
|Іаана Іван
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{NED}}&lt;br /&gt;[[Ротэрдам]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[8 снежня]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Make a Big Splash}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Зрабі вялікі ўсплёск»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Axoй Ротэрдам
|Сіпке Ян Бусема
|-
|Кім-Ліян ван дэр Мэй
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{CYP}}&lt;br /&gt;[[Лімасол]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[22 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Fun in the Sun}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Весела на сонцы»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Спартыўны Цэнтр Спірас Кіпрыану
|Алекс Майкл
|-
|Сафія Параскева
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{UKR}}&lt;br /&gt;[[Кіеў]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[21 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|For the Joy of People}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«На радасць людзям»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;| [[Палац спорту (Кіеў)|Кіеўскі Палац Спорту]]
|[[Ані Лорак]]
|-
|Цімур Мірашнічэнка
|-
|Дзмітрый Барадзін
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{BLR}}&lt;br /&gt;[[Мінск]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[20 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Feel the Magic}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Адчуй чараўніцтва»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Мінск-Арэна]]
|Дзяніс Кур’ян
|-
|[[Лейла Ісмаілава]]
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{ARM}}&lt;br /&gt;[[Ерэван]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[3 снежня]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Reach for the Top}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Імкнучыся да вяршыні»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Комплекс Карэна Дземірчана
|Авет Барсегян
|-
|Гоар Гаспаран
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{NED}}&lt;br /&gt;[[Амстэрдам]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[1 снежня]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Break the Ice}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Зламай лёд»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Хайнікен Мюзік-хол
|Эвоўт Генеманс
|-
|Кім-Ліян ван дэр Мэй
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{UKR}}&lt;br /&gt;[[Кіеў]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[30 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Be Creative}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Будзь крэатыўным»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Палац «Украіна»
|Цімур Мірашнічэнка
|-
|[[Злата Огневіч]]
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]]
| {{MLT}}&lt;br /&gt;[[Марса]]
| [[15 лістапада]]
| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|#Together}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«#Разам»)&lt;/small&gt;
| Мальта Суднабудаванне
| Мойра Дэлія
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]]
| {{BGR}}&lt;br /&gt;[[Сафія]]
| [[21 лістапада]]
| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|#Discover}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«#Адчыняй»)&lt;/small&gt;
| Арэна Армеец
| Полі Генова
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{MLT}}&lt;br /&gt;[[Валета]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[20 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Embrace}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Абдымай»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Міжземнаморскі Канферэнц-Цэнтр
|Бэн Каміл
|-
|Валерыя Вела
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{GEO}}&lt;br /&gt;[[Тбілісі]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[26 лістапада]]
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Shine Bright}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Ззяй ярка»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| Алімпійскі Палац
|Алена Каландадзэ
|-
|Ліза «Лізі Поп» Джапарыдзэ
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{BLR}}&lt;br /&gt;[[Мінск]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[25 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|#LightUp}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«#Запальвай»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;| [[Мінск-Арэна]]
|[[Яўген Перлін]]
|-
|[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|Зэна Купрыяновіч]]
|-
|Хелена Мерааі
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{POL}}&lt;br /&gt;[[Глівіцы]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[24 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Share the Joy}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Падзяліцеся радасцю»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;| Арэна Глівіцы
|Іда Навакоўская
|-
|Аляксандр Сікора
|-
|Раксана Венгель
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{POL}}&lt;br /&gt;[[Варшава]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[29 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Move the World}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Рухай свет»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;| Студыя 5 у штаб-кватэры TVP
|Іда Навакоўская
|-
|Рафал Бжажоўскі
|-
|Малгажата Тамашэўская
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{FRA}}&lt;br /&gt;[[Парыж]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[19 снежня]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Imagine}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Уяўляй»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;| Ла Сена Музікал
|Карла Лацары
|-
|Элодзі Гасуэн
|-
|Аліўе Мін
|-
!rowspan=&quot;4&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]]
|rowspan=&quot;4&quot;| {{ARM}}&lt;br /&gt;[[Ерэван]]
|rowspan=&quot;4&quot;| [[11 снежня]]
|rowspan=&quot;4&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Spin the Magic}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Круціце магію»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;4&quot;| Комплекс Карэна Дземірчана
|Івета Мукучан
|-
|Гарык Папаян
|-
|Карына Ігнацян
|-
|Робат «Робін»
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| [[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{FRA}}&lt;br /&gt;[[Ніца]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[26 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot;| {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Heroes}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Героі»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot; | Нікейскі Палац
|Лоры Цілеман
|-
|Аліўе Мін
|-
|Афелі «Афенья» Вінцэнт
|-
!rowspan=&quot;3&quot; | [[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]]
|rowspan=&quot;3&quot; | {{ESP}}&lt;br /&gt;[[Мадрыд]]
|rowspan=&quot;3&quot;| [[16 лістапада]]
|rowspan=&quot;3&quot; | {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Let’s Bloom}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Давайце квітнець»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot; | Каха Махыка
|Рут Ларэнца
|-
|Марк Клотэт
|-
|Мелані Гарсія
|-
!rowspan=&quot;2&quot; | [[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]]
|rowspan=&quot;2&quot; | {{GEO}}&lt;br /&gt;[[Тбілісі]]
|rowspan=&quot;2&quot; | [[13 снежня]]
|rowspan=&quot;5&quot; | {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|United by Music}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(«Аб’яднаныя музыкай»)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot; | Гімнастычная зала Алімпійскага горада
|Давід Аладашвілі
|-
|Ліза Цыклауры
|-
! style=&quot;background-color:#DDF;&quot; rowspan=&quot;3&quot; | [[Дзіцячае Еўрабачанне-2026|2026]]
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; rowspan=&quot;3&quot; | {{MLT}}&lt;br /&gt;[[Та-Калі]]
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; rowspan=&quot;3&quot; | [[24 кастрычніка]]
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; rowspan=&quot;3&quot; | Цэнтр Кірмашоў і Канферэнцый Мальты
| style=&quot;background-color:#DDF&quot; | Гая Каўкі
|-
| style=&quot;background-color:#DDF&quot; | Дэсціні Чукун'ерэ
|-
| style=&quot;background-color:#DDF&quot; | Кін Кутаяр
|}

== Kраіны-ўдзельніцы ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
!width=&quot;4% &quot;| Год
!width=&quot;32%&quot; | Новыя ўдзельнікі
!width=&quot;32%&quot; | Aдступаюцца краіны
!width=&quot;32%&quot; | Зварот краіны
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]]
| {{BLR}}, {{CYP}}, {{DNK}}, {{GRC}}, {{HRV}}, {{LVA}}, {{MKD}}, {{MLT}}, {{NED}}, {{NOR}}, {{POL}}, {{ROU}}, {{ESP}}, {{GBR}}, {{BEL}}, {{SWE}}
|
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]]
| {{FRA}}, {{CHE}}
|
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]]
| {{RUS}}, {{SCG}}
| {{CYP}}, {{FRA}}, {{CHE}}, {{POL}}
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]]
| {{UKR}}, {{PRT}}, {{SRB}}
| {{DNK}}, {{LVA}}, {{NOR}}, {{SCG}}, {{GBR}}
| {{CYP}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]]
| {{ARM}}, {{BGR}}, {{GEO}}, {{LTU}}
| {{HRV}}, {{ESP}}
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]]
|
| {{PRT}}, {{SWE}}
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]]
|
| {{BGR}}, {{GRC}}, {{LTU}}
| {{SWE}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]]
| {{MDA}}
| {{CYP}}, {{ROU}}
| {{LVA}}, {{LTU}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]]
|
| {{MLT}}, {{SRB}}
| {{BGR}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]]
| {{ALB}}, {{AZE}}, {{ISR}}
| {{BGR}}, {{LVA}}, {{LTU}}, {{MKD}}
|
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]]
| {{SMR}}
| {{ALB}}, {{BEL}}, {{ISR}}
| {{MKD}}, {{MLT}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]]
| {{ITA}}, {{MNE}}, {{SVN}}
| {{AZE}}, {{MKD}}, {{MDA}}
| {{BGR}}, {{CYP}}, {{HRV}}, {{SRB}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]]
| {{AUS}}, {{IRL}}
| {{HRV}}, {{SWE}}, {{CYP}}
| {{ALB}}, {{MKD}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]]
|
| {{MNE}}, {{SMR}}, {{SVN}}
| {{ISR}}, {{POL}}, {{CYP}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]]
|
| {{BGR}}, {{ISR}}
| {{PRT}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]]
| {{KAZ}}, {{WAL}}
| {{CYP}}
| {{AZE}}, {{FRA}}, {{ISR}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]]
|
| {{AZE}}, {{ISR}}
| {{ESP}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]]
| {{GER}}
| {{ALB}}, {{ARM}}, {{AUS}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}, {{WAL}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]]
|
| {{BLR}}
| {{ALB}}, {{ARM}}, {{AZE}}, {{BGR}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]]
|
| {{AZE}}, {{BGR}}, {{GER}}, {{RUS}}
| {{GBR}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]]
| {{EST}}
| {{KAZ}}, {{SRB}}
| {{GER}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]]
|
| {{GBR}}
| {{CYP}}, {{SMR}}
|-
! [[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]]
|
| {{GER}}, {{EST}}
| {{AZE}}, {{HRV}}, {{MNE}}
|-
! style=&quot;background-color:#DDF;&quot; | [[Дзіцячае Еўрабачанне-2026|2026]]
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; |
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; | {{AZE}}, {{HRV}}
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; |
|}

== Спіс пераможцаў ==
{| class=&quot;wikitable sortable vatop&quot;
|-
!width=&quot;4% &quot; class=&quot;unsortable&quot;|Год
!width=&quot;17%&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Kраіна-пераможца
!width=&quot;19%&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Выканаўца
!width=&quot;23%&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Песня
!width=&quot;4%&quot; | Балы
!width=&quot;4%&quot; | Запас
!width=&quot;17%&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Другое месца
!width=&quot;12%&quot; | Колькасць удзельнікаў
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]]'''
| '''{{HRV}}'''
| [[Дзіна Ялушыч]]
| ''Ti si moja prva ljubav''
| 134
| 9
| {{ESP}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]]'''
| '''{{ESP}}'''
| [[Марыя Ісабэль]]
| ''Antes muerta que sencilla''
| 171
| 31
| {{GBR}}
| 18
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]]'''
| '''{{BLR}}'''
| [[Ксенія Сітнік]]
| ''Мы вместе''
| 149
| 3
| {{ESP}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]]'''
| '''{{RUS}}'''
| [[Сёстры Талмачовы]]
| ''Весенний джаз''
| 154
| 25
| {{BLR}}
| 15
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]]'''
| '''{{BLR}}'''
| [[Аляксей Жыгалковіч]]
| ''С друзьями''
| 137
| 1
| {{ARM}}
| 17
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]]'''
| '''{{GEO}}'''
| [[Бзікэбі]]
| ''Bzzz''
| 154
| 19
| {{UKR}}
| 15
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]]'''
| '''{{NED}}'''
| [[Ральф Макенбах]]
| ''Click Clack''
| 121
| 5
| {{ARM}}, {{RUS}}
| 13
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]]'''
| '''{{ARM}}'''
| [[Уладзімір Арзуманян]]
| ''Mama'' (''Մամա'')
| 120
| 1
| {{RUS}}
| 14
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]]'''
| '''{{GEO}}'''
| [[Candy]]
| ''Candy Music''
| 108
| 5
| {{NED}}
| 13
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]]'''
| '''{{UKR}}'''
| [[Настасся Петрык]]
| ''Небо''
| 138
| 35
| {{GEO}}
| 12
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]]'''
| '''{{MLT}}'''
| [[Гая Каўкі]]
| ''The Start''
| 130
| 9
| {{UKR}}
| 12
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]]'''
| '''{{ITA}}'''
| [[Вінчэнца Канцела]]
| ''Tu primo grande amore''
| 159
| 12
| {{BGR}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]]'''
| '''{{MLT}}'''
| [[Дэсціні Чукун'ерэ]]
| ''Not My Soul''
| 185
| 9
| rowspan=&quot;2&quot; | {{ARM}}
| 17
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]]'''
| '''{{GEO}}'''
| [[Марыям Мамадашвілі]]
| ''Mzeo'' (''მზეო'')
| 239
| 7
| 17
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]]'''
| '''{{RUS}}'''
| [[Паліна Багусевіч]]
| ''Крылья''
| 188
| 3
| {{GEO}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]]'''
|rowspan=&quot;2&quot;| '''{{POL}}'''
| [[Раксана Венгель]]
| ''Anyone I Want to Be''
| 215
| 12
| {{FRA}}
| 20
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]]'''
| [[Вікі Габар]]
| ''Superhero''
| 278
| 51
| rowspan=&quot;2&quot; | {{KAZ}}
| 19
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]]'''
| '''{{FRA}}'''
| [[Валянціна Тронель]]
| ''J’imagine''
| 200
| 48
| 12
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]]'''
| '''{{ARM}}'''
| [[Малэна]]
| ''Qami Qami'' (''Քամի Քամի'')
| 224
| 6
| {{POL}}
| 19
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]]'''
|rowspan=&quot;2&quot;| '''{{FRA}}'''
| [[Лісандро Форміка]]
| ''Oh Maman''
| 203
| 23
| {{ARM}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]]'''
| [[Зоі Клазюр]]
| ''Cœur''
| 228
| 27
| {{ESP}}
| 16
|-
! '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]]'''
| '''{{GEO}}'''
| [[Андрыя Путкарадзэ]]
| ''To My Mom''
| 239
| 26
| {{PRT}}
| 17
|-
!  '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]]'''
| '''{{FRA}}'''
| [[Лу Дэлёз]]
| ''Ce monde''
| 248
| 71
| {{UKR}}
| 18
|-
! style=&quot;background-color:#DDF;&quot; | '''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2026|2026]]'''
| style=&quot;background-color:#DDF;text-align: center;&quot; colspan=&quot;6&quot;| Вызначыцца ў 24 кастрычнікі
| style=&quot;background-color:#DDF;&quot; | 16
|}

== Статыстыка ==
=== Кожнае месца ў першай дзясятцы ===
{{legend|#DCDCDC|Гэтая краіна на дадзены момант не з'яўляецца актыўным удзельнікам}}
{{legend|#FFCCCC|Гэтай краіны больш не існуе}}
{| class=&quot;wikitable vatop sortable&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!width=&quot;5% &quot;| #
!width=&quot;23%&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Краіна
!width=&quot;5%&quot; | 1
!width=&quot;5%&quot; | 2
!width=&quot;5%&quot; | 3
!width=&quot;5%&quot; | 4
!width=&quot;5%&quot; | 5
!width=&quot;5%&quot; | 6
!width=&quot;5%&quot; | 7
!width=&quot;5%&quot; | 8
!width=&quot;5%&quot; | 9
!width=&quot;5%&quot; | 10
!width=&quot;11%&quot; | Агульны
!width=&quot;11%&quot; | Удзелы
|-
| 1 || {{GEO}} || 4 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 1 || - || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 16 || 19
|-
| 2 || {{FRA}} || 4 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 9 || 9
|-
| 3 || {{ARM}}|| 2 || 5 || 3 || 1 || 1 || 2 || - || 2 || 2 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 18 || 18
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 4 || {{RUS}}|| 2 || 2 || - || 4 || 1 || 2 || 2 || - || 1 ||  2 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 16 || 17
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 5 || {{BLR}}|| 2 || 1 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 2 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 15 || 18
|-
| 6 || {{POL}} || 2 || 1 || - || - || - || 1 || - || 2 || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 8 || 12
|-
| 7 || {{MLT}}|| 2 || - || - || 2 || 2 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 12 || 21
|-
| 8 || {{ESP}}|| 1 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 10 || 11
|-
| 9 || {{UKR}} || 1 || 3 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || - || 3 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 15 || 20
|-
| 10 || {{NED}}|| 1 || 1 || - || 3 || - || - || 4 || 3 || 1 || 2 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 15 || 23
|-
| 11 || {{ITA}}|| 1 || - || 1 || - || - || - || 2 || - || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 6 || 11
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 12 || {{HRV}} || 1 || - || 1 || - || - || - || - || - || - || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 3 || 6
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 13 || {{KAZ}}|| - || 2 || - || - || - || 1 || - || - || 1 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 4 || 5
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 14 || {{GBR}}|| - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 4 || 5
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 15 || {{BGR}}|| - || 1 || - || - || - || - || 1 || 1 || 2 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 5 || 7
|-
|16|| {{PRT}} || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 2 || 10
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 17 || {{SRB}}|| - || - || 2 || - || 1 || - || 1 || - || - || 4 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 8 || 14
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 18 || {{AUS}} || - || - || 2 || - || 1 || - || - || 2 || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 5 || 5
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 19 || {{SWE}} || - || - || 1 || - || - || 2 || - || 1 || 2 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 6 || 11
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 20 || {{LTU}}|| - || - || 1 || - || - || 1 || - || - || - || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 3 || 4
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 21 || {{SVN}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 1 || 2
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 22 || {{NOR}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 1 || 3
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 23 || {{DNK}} || - || - || - || 1 || 2 || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 3 || 3
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 24 || {{BEL}} || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 3 || - || - || 2 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 8 || 10
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 25 || {{ROU}}|| - || - || - || 1 || 1 || 1 || - || - || 1 || 2 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 6 || 7
|-
| 26 || {{IRL}}|| - || - || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 2 || 10
|-
| 27 || {{MKD}}|| - || - || - || - || 2 || 1 || 2 || 1 || 1 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 7 || 20
|-
| 28 || {{ALB}} || - || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 4 || 11
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 29 || {{AZE}}|| - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 2 || 5
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 30 || {{GRC}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || 1 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 3 || 6
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 31 || {{MDA}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 3 || 4
|-
| 32 || {{CYP}}|| - || - || - || - || - || - || - || 2 || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 4 || 11
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 33 || {{ISR}}|| - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 1 || 3
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 34 || {{LVA}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 2 || 5
|-
| 35 || {{SMR}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 2 || 5
|- style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| 36 || {{GER}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 1 || 4
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |37
| | {{MNE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 0 || 3
|- style=&quot;background-color:#FFCCCC;&quot;
| | {{SCG}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 0 || 1
|-style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| {{EST}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 0 || 2
|-style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| {{CHE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 0 || 1
|-style=&quot;background-color:#DCDCDC;&quot;
| {{WAL}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style=&quot;background-color:#FFDEAD;&quot; | 0 || 2
|-
|}

=== Рэйтынг краін на аснове балаў ===
{{legend|Gold|Гэтая краіна ў тым годзе заняла першае месца}}
{{legend|Silver|Гэтая краіна ў тым годзе заняла другое месца}}
{{legend|#CD7F32|Гэтая краіна ў тым годзе заняла трэцяе месца}}
{{legend|#FE8080|Гэтая краіна ў тым годзе заняла апошняе месца}}
{{legend|#696969|Гэтая краіна не ўдзельнічала ў тым годзе}}
{| class=&quot;sortable wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;font-size:90%; line-height:17px&quot; width=100%
|+
! rowspan=&quot;2&quot; | #
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Краіна
! colspan=&quot;23&quot; | Балы набраныя на кожным конкурсе
! rowspan=&quot;2&quot; | Σ
|-
! {{сцяг|DEN}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]]
! {{сцяг|NOR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]]
! {{сцяг|BEL}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]]
! {{сцяг|ROU}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]]
! {{сцяг|NED}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]]
! {{сцяг|CYP}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]]
! {{сцяг|UKR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]]
! {{сцяг|BLR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]]
! {{сцяг|ARM}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]]
! {{сцяг|NED}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]]
! {{сцяг|UKR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]]
! {{сцяг|MLT}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]]
! {{сцяг|BGR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]]
! {{сцяг|MLT}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]]
! {{сцяг|GEO}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]]
! {{сцяг|BLR}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]]
! {{сцяг|POL}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]]
! {{сцяг|POL}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]]
! {{сцяг|FRA}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]]
! {{сцяг|ARM}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]]
! {{сцяг|FRA}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023]]
! {{сцяг|ESP}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]]
! {{сцяг|GEO}}&lt;br /&gt;[[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]]
|-
| 1
| {{ARM}}
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 136
| style=&quot;text-align:center&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 120
| style=&quot;text-align:center&quot; | 85
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 98
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 146
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 176
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 232
| style=&quot;text-align:center&quot; | 148
| style=&quot;text-align:center&quot; | 125
| style=&quot;text-align:center&quot; | 115
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 224
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 180
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 180
| style=&quot;text-align:center&quot; | 125
| style=&quot;text-align:center&quot; | 175
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''2509'''
|-
| 2
| {{GEO}}
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 154
| style=&quot;text-align:center&quot; | 68
| style=&quot;text-align:center&quot; | 109
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 108
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 103
| style=&quot;text-align:center&quot; | 91
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 51
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 239
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 185
| style=&quot;text-align:center&quot; | 144
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69
| style=&quot;text-align:center&quot; | 111
| style=&quot;text-align:center&quot; | 163
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 161
| style=&quot;text-align:center&quot; | 74
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 239
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 176
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''2415'''
|-
| 3
| {{UKR}}
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 58
| style=&quot;text-align:center&quot; | 56
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 135
| style=&quot;text-align:center&quot; | 89
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 28
| style=&quot;text-align:center&quot; | 42
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 138
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 121
| style=&quot;text-align:center&quot; | 74
| style=&quot;text-align:center&quot; | 38
| style=&quot;text-align:center&quot; | 30
| style=&quot;text-align:center&quot; | 147
| style=&quot;text-align:center&quot; | 182
| style=&quot;text-align:center&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center&quot; | 106
| style=&quot;text-align:center&quot; | 125
| style=&quot;text-align:center&quot; | 111
| style=&quot;text-align:center&quot; | 128
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 203
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 177
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''2047'''
|-
| 4
| {{NED}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 23
| style=&quot;text-align:center&quot; | 27
| style=&quot;text-align:center&quot; | 82
| style=&quot;text-align:center&quot; | 44
| style=&quot;text-align:center&quot; | 39
| style=&quot;text-align:center&quot; | 27
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 121
| style=&quot;text-align:center&quot; | 52
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 103
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69
| style=&quot;text-align:center&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center&quot; | 70
| style=&quot;text-align:center&quot; | 35
| style=&quot;text-align:center&quot; | 174
| style=&quot;text-align:center&quot; | 156
| style=&quot;text-align:center&quot; | 91
| style=&quot;text-align:center&quot; | 186
| style=&quot;text-align:center&quot; | 132
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 43
| style=&quot;text-align:center&quot; | 128
| style=&quot;text-align:center&quot; | 122
| style=&quot;text-align:center&quot; | 91
| style=&quot;text-align:center&quot; | 93
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1967'''
|-
| 5
| {{RUS}}
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 66
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 154
| style=&quot;text-align:center&quot; | 105
| style=&quot;text-align:center&quot; | 73
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 119
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 99
| style=&quot;text-align:center&quot; | 88
| style=&quot;text-align:center&quot; | 106
| style=&quot;text-align:center&quot; | 96
| style=&quot;text-align:center&quot; | 80
| style=&quot;text-align:center&quot; | 202
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 188
| style=&quot;text-align:center&quot; | 122
| style=&quot;text-align:center&quot; | 72
| style=&quot;text-align:center&quot; | 88
| style=&quot;text-align:center&quot; | 124
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1898'''
|-
| 6
| {{MLT}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 56
| style=&quot;text-align:center&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 18
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center&quot; | 37
| style=&quot;text-align:center&quot; | 100
| style=&quot;text-align:center&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center&quot; | 35
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 130
| style=&quot;text-align:center&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 185
| style=&quot;text-align:center&quot; | 191
| style=&quot;text-align:center&quot; | 107
| style=&quot;text-align:center&quot; | 182
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center&quot; | 100
| style=&quot;text-align:center&quot; | 97
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 43
| style=&quot;text-align:center&quot; | 94
| style=&quot;text-align:center&quot; | 153
| style=&quot;text-align:center&quot; | 92
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1882'''
|-
| 7
| {{BLR}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 103
| style=&quot;text-align:center&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 149
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 129
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 137
| style=&quot;text-align:center&quot; | 86
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center&quot; | 85
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 99
| style=&quot;text-align:center&quot; | 56
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 108
| style=&quot;text-align:center&quot; | 71
| style=&quot;text-align:center&quot; | 105
| style=&quot;text-align:center&quot; | 177
| style=&quot;text-align:center&quot; | 149
| style=&quot;text-align:center&quot; | 114
| style=&quot;text-align:center&quot; | 92
| style=&quot;text-align:center&quot; | 130
| colspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1847'''
|-
| 8
| {{FRA}}
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 78
| colspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 203
| style=&quot;text-align:center&quot; | 169
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 200
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 187
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 203
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 228
| style=&quot;text-align:center&quot; | 177
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 248
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1693'''
|-
| 9
| {{ESP}}
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 125
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 171
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 146
| style=&quot;text-align:center&quot; | 90
| colspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 212
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 133
| style=&quot;text-align:center&quot; | 77
| style=&quot;text-align:center&quot; | 137
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 201
| style=&quot;text-align:center&quot; | 144
| style=&quot;text-align:center&quot; | 152
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1588'''
|-
| 10
| {{POL}}
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 3
| colspan=&quot;11&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 60
| style=&quot;text-align:center&quot; | 138
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 215
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 278
| style=&quot;text-align:center&quot; | 90
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 218
| style=&quot;text-align:center&quot; | 95
| style=&quot;text-align:center&quot; | 124
| style=&quot;text-align:center&quot; | 61
| style=&quot;text-align:center&quot; | 139
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1424'''
|-
| 11
| {{MKD}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 19
| style=&quot;text-align:center&quot; | 64
| style=&quot;text-align:center&quot; | 68
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center&quot; | 111
| style=&quot;text-align:center&quot; | 93
| style=&quot;text-align:center&quot; | 31
| style=&quot;text-align:center&quot; | 38
| style=&quot;text-align:center&quot; | 31
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 19
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 26
| style=&quot;text-align:center&quot; | 41
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69
| style=&quot;text-align:center&quot; | 99
| style=&quot;text-align:center&quot; | 150
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 114
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 76
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 141
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1312'''
|-
| 12
| {{ITA}}
| colspan=&quot;11&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 159
| style=&quot;text-align:center&quot; | 34
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 209
| style=&quot;text-align:center&quot; | 86
| style=&quot;text-align:center&quot; | 151
| style=&quot;text-align:center&quot; | 129
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 107
| style=&quot;text-align:center&quot; | 95
| style=&quot;text-align:center&quot; | 81
| style=&quot;text-align:center&quot; | 98
| style=&quot;text-align:center&quot; | 73
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1222'''
|-
| 13
| {{SRB}}
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 81
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 120
| style=&quot;text-align:center&quot; | 37
| style=&quot;text-align:center&quot; | 34
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 113
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 61
| style=&quot;text-align:center&quot; | 79
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center&quot; | 92
| style=&quot;text-align:center&quot; | 30
| style=&quot;text-align:center&quot; | 109
| style=&quot;text-align:center&quot; | 85
| style=&quot;text-align:center&quot; | 86
| style=&quot;text-align:center&quot; | 92
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''1033'''
|-
| 14
| {{ALB}}
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 35
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 93
| style=&quot;text-align:center&quot; | 38
| style=&quot;text-align:center&quot; | 67
| style=&quot;text-align:center&quot; | 44
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 84
| style=&quot;text-align:center&quot; | 94
| style=&quot;text-align:center&quot; | 115
| style=&quot;text-align:center&quot; | 126
| style=&quot;text-align:center&quot; | 145
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''877'''
|-
| 15
| {{PRT}}
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 22
| style=&quot;text-align:center&quot; | 15
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 42
| style=&quot;text-align:center&quot; | 43
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 101
| style=&quot;text-align:center&quot; | 121
| style=&quot;text-align:center&quot; | 75
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 213
| style=&quot;text-align:center&quot; | 73
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''759'''
|-
| 16
| {{AUS}}
| colspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 64
| style=&quot;text-align:center&quot; | 202
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 171
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 201
| style=&quot;text-align:center&quot; | 121
| colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''759'''
|-
| 17
| {{KAZ}}
| colspan=&quot;15&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 171
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 227
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 152
| style=&quot;text-align:center&quot; | 121
| style=&quot;text-align:center&quot; | 45
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''716'''
|-
| 18
| {{IRL}}
| colspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| style=&quot;text-align:center&quot; | 122
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center&quot; | 73
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 44
| style=&quot;text-align:center&quot; | 150
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 42
| style=&quot;text-align:center&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 44
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''668'''
|-
| 19
| {{BEL}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 83
| style=&quot;text-align:center&quot; | 37
| style=&quot;text-align:center&quot; | 63
| style=&quot;text-align:center&quot; | 71
| style=&quot;text-align:center&quot; | 19
| style=&quot;text-align:center&quot; | 45
| style=&quot;text-align:center&quot; | 113
| style=&quot;text-align:center&quot; | 61
| style=&quot;text-align:center&quot; | 64
| style=&quot;text-align:center&quot; | 72
| colspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''628'''
|-
| 20
| {{BGR}}
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 86
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 15
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 60
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 147
| style=&quot;text-align:center&quot; | 67
| style=&quot;text-align:center&quot; | 161
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 77
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''613'''
|-
|-
| 21
| {{GBR}}
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 118
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Silver&quot; | 140
| style=&quot;text-align:center&quot; | 28
| colspan=&quot;16&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 146
| style=&quot;text-align:center&quot; | 160
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''592'''
|-
| 22
| {{SWE}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 12
| style=&quot;text-align:center&quot; | 8
| style=&quot;text-align:center&quot; | 22
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; | 83
| style=&quot;text-align:center&quot; | 68
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center&quot; | 57
| style=&quot;text-align:center&quot; | 70
| style=&quot;text-align:center&quot; | 46
| style=&quot;text-align:center&quot; | 28
| colspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''558'''
|-
| 23
| {{CYP}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center&quot; | 61
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 58
| style=&quot;text-align:center&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center&quot; | 46
| style=&quot;text-align:center&quot; | 32
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 27
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 45
| colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 60
| style=&quot;text-align:center&quot; | 50
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''493'''
|-
| 24
| {{ROU}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 35
| style=&quot;text-align:center&quot; | 123
| style=&quot;text-align:center&quot; | 89
| style=&quot;text-align:center&quot; | 80
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 58
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 19
| colspan=&quot;16&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''458'''
|-
| 25
| {{HRV}}
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;Gold&quot; | 134
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 126
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| style=&quot;text-align:center&quot; | 50
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 13
| colspan=&quot;10&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 70
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''429'''
|-
| 26
| {{AZE}}
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 49
| style=&quot;text-align:center&quot; | 66
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 47
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 151
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 66
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''379'''
|-
| 27
| {{DNK}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 93
| style=&quot;text-align:center&quot; | 116
| style=&quot;text-align:center&quot; | 121
| colspan=&quot;20&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''330'''
|-
| 28
| {{GER}}
| colspan=&quot;17&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 66
| style=&quot;text-align:center&quot; | 61
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 107
| style=&quot;text-align:center&quot; | 71
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''305'''
|-
| 29
| {{SMR}}
| colspan=&quot;10&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 42
| style=&quot;text-align:center&quot; | 21
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 47
| style=&quot;text-align:center&quot; | 125
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''271'''
|-
| 30
| {{GRC}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 53
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center&quot; | 88
| style=&quot;text-align:center&quot; | 35
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center&quot; | 19
| colspan=&quot;17&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''257'''
|-
| 31
| {{LTU}}
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 33
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 103
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 67
| style=&quot;text-align:center&quot; | 53
| colspan=&quot;14&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''256'''
|-
| 32
| {{MDA}}
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center&quot; | 78
| style=&quot;text-align:center&quot; | 52
| style=&quot;text-align:center&quot; | 41
| colspan=&quot;12&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''225'''
|-
| 33
| {{ISR}}
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 68
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 27
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 81
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''176'''
|-
| 34
| {{LVA}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 37
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center&quot; | 50
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 51
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 31
| colspan=&quot;14&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''172'''
|-
| 35
| {{NOR}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 18
| style=&quot;text-align:center&quot; | 12
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 123
| colspan=&quot;20&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''153'''
|-
| 36
| {{SVN}}
| colspan=&quot;11&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#CD7F32&quot; | 112
| colspan=&quot;10&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''141'''
|-
| 37
| {{MNE}}
| colspan=&quot;11&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 24
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 49
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''109'''
|-
| 38
| {{EST}}
| colspan=&quot;20&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 49
| style=&quot;text-align:center&quot; | 55
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''104'''
|-
| 39
| {{WAL}}
| colspan=&quot;15&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; bgcolor=&quot;#FE8080&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center&quot; |35
| colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''64'''
|-
| 40
| {{SCG}}
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 29
| colspan=&quot;20&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''29'''
|-
| 41
| {{CHE}}
| bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | 4
| colspan=&quot;21&quot; bgcolor=&quot;#696969&quot; |
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''4'''
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Дзіцячае Еўрабачанне}}
{{Commonscat|Junior Eurovision Song Contest}}
* [http://junioreurovision.tv/ Афіцыйны сайт дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне]

[[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне| ]]</text>
      <sha1>f3l84bm4f013e1w1ww7n1f4sv2nkx95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікая рыфтавая даліна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31631</id>
    <revision>
      <id>5206744</id>
      <parentid>3930266</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2614" sha1="bspq8c9mgr7pnvd6wci9c0gejqrvx10" xml:space="preserve">[[Image:Great Rift Valley.png|thumb|Вялікая рыфтавая даліна на карце Афрыкі]]
'''Вялікая рыфтавая даліна''' — буйнае [[рыфт]]авае ўтварэнне [[рэльеф]]у, якое распасціраецца прыкладна на 6000 км ад паўночнай [[Сірыя|Сірыі]] да цэнтральнага [[Мазамбік]]а ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. На поўнач ад возера [[Малаві (возера)|Малаві]] разгаліноўваецца. Заходняя галіна, вядомая як рыфт Альберцін, прамалявана на карце ланцужком з пяці значных азёр, найбуйнейшае з якіх — возера [[Танганьіка]]. 

[[File:Albertine Rift, East African Rift (artificial rendering).jpg|thumb|left|Рыфт Альберцін (штучны рэндэрынг)]]
Шырыня даліны складае ад трыццаці да ста кіламетраў, глыбіня — ад некалькіх сотняў да тысяч метраў. Сфармавалася ў выніку геалагічных зрухаў на мяжы [[Афрыканская пліта|Афрыканскай]] і [[Аравійская пліта|Аравійскай]] [[Тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]].

На працягу наступных мільёнаў гадоў геолагі чакаюць разбурэння і разыходжання хрыбтоў, што аддзяляюць упадзіну Афар ад Чырвонага мора. У выніку мора затопіць упадзіну і гэта стане пачаткам  вялікага ўсходне-афрыканскага мора, якое, на думку вучоных, канчаткова сфарміруецца праз 10 млн гадоў.   

Шэраг вучоных звязвае з Вялікай рыфтавай далінай пачатковыя этапы [[эвалюцыя|эвалюцыі]] чалавечай галіны [[гамініды|гамінідаў]].

== Літаратура ==
*Africa's Great Rift Valley. 2001. ISBN 0810906023

== Спасылкі ==
* {{commonscat-inline|Great Rift Valley|Вялікая рыфтавая даліна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэльеф Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Геалогія Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Даліны Афрыкі]]</text>
      <sha1>bspq8c9mgr7pnvd6wci9c0gejqrvx10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206752</id>
      <parentid>5206744</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тэст шаблона</comment>
      <origin>5206752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="12yhkvkduvrkw18rimgvhpzadc15s49" xml:space="preserve">{{Даліна|Назва=Вялікая рыфтавая даліна}}

'''Вялікая рыфтавая даліна''' — буйнае [[рыфт]]авае ўтварэнне [[рэльеф]]у, якое распасціраецца прыкладна на 6000 км ад паўночнай [[Сірыя|Сірыі]] да цэнтральнага [[Мазамбік]]а ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. На поўнач ад возера [[Малаві (возера)|Малаві]] разгаліноўваецца. Заходняя галіна, вядомая як рыфт Альберцін, прамалявана на карце ланцужком з пяці значных азёр, найбуйнейшае з якіх — возера [[Танганьіка]]. [[Image:Great Rift Valley.png|thumb|Вялікая рыфтавая даліна на карце Афрыкі]][[File:Albertine Rift, East African Rift (artificial rendering).jpg|thumb|left|Рыфт Альберцін (штучны рэндэрынг)]]
Шырыня даліны складае ад трыццаці да ста кіламетраў, глыбіня — ад некалькіх сотняў да тысяч метраў. Сфармавалася ў выніку геалагічных зрухаў на мяжы [[Афрыканская пліта|Афрыканскай]] і [[Аравійская пліта|Аравійскай]] [[Тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]].

На працягу наступных мільёнаў гадоў геолагі чакаюць разбурэння і разыходжання хрыбтоў, што аддзяляюць упадзіну Афар ад Чырвонага мора. У выніку мора затопіць упадзіну і гэта стане пачаткам  вялікага ўсходне-афрыканскага мора, якое, на думку вучоных, канчаткова сфарміруецца праз 10 млн гадоў.   

Шэраг вучоных звязвае з Вялікай рыфтавай далінай пачатковыя этапы [[эвалюцыя|эвалюцыі]] чалавечай галіны [[гамініды|гамінідаў]].

== Літаратура ==
*Africa's Great Rift Valley. 2001. ISBN 0810906023

== Спасылкі ==
* {{commonscat-inline|Great Rift Valley|Вялікая рыфтавая даліна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэльеф Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Геалогія Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Даліны Афрыкі]]</text>
      <sha1>12yhkvkduvrkw18rimgvhpzadc15s49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бярозаўскае (возера, Ушацкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32419</id>
    <revision>
      <id>5206619</id>
      <parentid>4728182</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="cd8efmhhgdca5qwn2yh3xa68pamdkun" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=тапонім|Бярозаўскае}}
{{Возера2
|Назва        =Бярозаўскае возера
|Нацыянальная назва =
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць     =
|Выцякаюць    =
|Краіна       =Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1 =Беларусь
|Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =4,9
|Аб'ём        =0,01265
|Вышыня над узроўнем мора =128,4
|Сярэдняя глыбіня      =3,9
|Найбольшая глыбіня=3,9
|Даўжыня      =4,1
|Шырыня       =1,5
|Даўжыня берагавой лініі=12
|Салёнасць    =да 0,25
|Празрыстасць =да 1,2
|lat =55.2105
|long =28.9748
|lat_deg=55
|lat_min=12
|lat_sec=37.68
|lat_dir=N
|lon_deg=28
|lon_min=58
|lon_sec=29.32
|lon_dir=E
|Плошча вадазбору = 458
|Катэгорыя на Вікісховішчы =
}}
'''Бярозаўскае (Бярозавае) возера''' — [[возера]] ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Тураўлянка]], за 23 км на ўсход ад [[Ушачы|Ушачаў]], каля вёскі [[Бярозава (Вяркудскі сельсавет)|Бярозава]]. Уваходзіць ва [[Ушацкія азёры|Ушацкую групу азёр]].

Плошча паверхні 4,9 [[км²]]. Даўжыня 4,1 км. Найбольшая шырыня 1,5 км. Даўжыня берагавой лініі 12 км. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 3,9 м. Аб’ём вады 12,65 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 458 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 3—5 м, усходнія пад лесам і хмызняком, на захадзе і паўднёвым-захадзе разараныя. [[Бераг]]і нізкія, месцамі забалочаныя і [[Сплавіна|сплавінныя]]. [[Мелкаводдзе]] шырокае, пясчанае. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]]. Зарастае ўздоўж берагоў, шырыня паласы расліннасці да 200 м. Злучана ручаём з возерам [[Глыбач]] і канавай з возерам [[Краснае (возера, Ушацкі раён, басейн Тураўлянкі)|Краснае]], праз возера працякае рака [[Дзіва]].

У возеры водзяцца [[лешч]], [[акунь]], [[шчупак звычайны]], [[карась]], [[плотка]] і іншыя віды рыб.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 376.
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план|адказны=Редактор: С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}

{{Ушацкія азёры}}

[[Катэгорыя:Ушацкая група азёр]]
[[Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна]]</text>
      <sha1>cd8efmhhgdca5qwn2yh3xa68pamdkun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41403</id>
    <revision>
      <id>5206535</id>
      <parentid>4848682</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5709" sha1="qa6c3sl22js6tluwn8eed1ocn0fp923" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Багданаўскае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Багданаўскае возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 40.63
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 0|lon_sec = 40.60
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 136,4&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-19. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 3,9
 |Шырыня                   = 2,72
 |Плошча                   = 1,04
 |Аб'ём                    = 0,00257
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7
 |Найбольшая глыбіня       = 3,9
  |Сярэдняя глыбіня        = 2,5
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,16
 |Празрыстасць             = 1,5
 |Плошча вадазбору         = 11,8
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = рака Янка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Багда́наўскае возера''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], за 16 км на поўдзень ад горада [[Браслаў]], за 3 км на захад ад вёскі [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Нішча&quot;, з яго выцякае рэчка, якая працякае праз азёры Бобрын і Юнга (цяпер [[Янка (возера)|Янка]]) і цячэ як рэчка Нішчыца, якая пасля былога возера Міхалішча пазначаная як Янка.

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 1,04 [[км²]]. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 2,5 м. Даўжыня 2,72 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Даўжыня берагавой лініі 7 км. Аб’ём вады 2,57 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 11,8 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, разараныя. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, пад [[хмызняк]]ом, на поўначы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае.&lt;br /&gt;
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 3 м. Упадаюць 2 [[Ручай|ручаі]], на поўдні выцякае [[рака]] Янка.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[мянтуз]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Багданаўскае||}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)]]</text>
      <sha1>qa6c3sl22js6tluwn8eed1ocn0fp923</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206537</id>
      <parentid>5206535</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="dub3yd7yleoz1lbdvuoguldiy8t8zq5" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Багданаўскае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Багданаўскае возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 40.63
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 0|lon_sec = 40.60
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 136,4&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-19. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 3,9
 |Шырыня                   = 2,72
 |Плошча                   = 1,04
 |Аб'ём                    = 0,00257
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7
 |Найбольшая глыбіня       = 3,9
  |Сярэдняя глыбіня        = 2,5
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,16
 |Празрыстасць             = 1,5
 |Плошча вадазбору         = 11,8
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = рака Янка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Багда́наўскае возера''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], за 16 км на поўдзень ад горада [[Браслаў]], за 3 км на захад ад вёскі [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Нішча&quot;, з яго выцякае рэчка, якая працякае праз азёры Бобрын і Юнга (цяпер [[Янка (возера)|Янка]]) і цячэ як рэчка Нішчыца, якая пасля былога возера Міхалішча пазначаная як [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 1,04 [[км²]]. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 2,5 м. Даўжыня 2,72 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Даўжыня берагавой лініі 7 км. Аб’ём вады 2,57 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 11,8 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, разараныя. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, пад [[хмызняк]]ом, на поўначы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае.&lt;br /&gt;
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 3 м. Упадаюць 2 [[Ручай|ручаі]], на поўдні выцякае [[рака]] Янка.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[мянтуз]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Багданаўскае||}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)]]</text>
      <sha1>dub3yd7yleoz1lbdvuoguldiy8t8zq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206608</id>
      <parentid>5206537</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5718" sha1="su22xfbirvcnyj0rxs8f9qkegrsfs6z" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Багданаўскае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Багданаўскае возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 40.63
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 0|lon_sec = 40.60
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 136,4&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-19. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 3,9
 |Шырыня                   = 2,72
 |Плошча                   = 1,04
 |Аб'ём                    = 0,00257
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7
 |Найбольшая глыбіня       = 3,9
  |Сярэдняя глыбіня        = 2,5
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,16
 |Празрыстасць             = 1,5
 |Плошча вадазбору         = 11,8
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = рака Янка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Багда́наўскае возера''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], за 16 км на поўдзень ад горада [[Браслаў]], за 3 км на захад ад вёскі [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Нішча», з яго выцякае рэчка, якая працякае праз азёры Бобрын і Юнга (цяпер [[Янка (возера)|Янка]]) і цячэ як рэчка Нішчыца, якая пасля былога возера Міхалішча пазначаная як [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]].

== Гідраграфія ==
Плошча паверхні 1,04 [[км²]]. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 2,5 м. Даўжыня 2,72 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Даўжыня берагавой лініі 7 км. Аб’ём вады 2,57 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 11,8 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, разараныя. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, пад [[хмызняк]]ом, на поўначы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае.&lt;br /&gt;
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 3 м. Упадаюць 2 [[Ручай|ручаі]], на поўдні выцякае [[рака]] Янка.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[мянтуз]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Багданаўскае||}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)]]</text>
      <sha1>su22xfbirvcnyj0rxs8f9qkegrsfs6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206651</id>
      <parentid>5206608</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="1stlybnw36nyydfwcuugi9w6vg599u7" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Багданаўскае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Багданаўскае возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 40.63
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 0|lon_sec = 40.60
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 136,4&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-19. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 3,9
 |Шырыня                   = 2,72
 |Плошча                   = 1,04
 |Аб'ём                    = 0,00257
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7
 |Найбольшая глыбіня       = 3,9
  |Сярэдняя глыбіня        = 2,5
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,16
 |Празрыстасць             = 1,5
 |Плошча вадазбору         = 11,8
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = рака Янка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Багда́наўскае возера''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], за 16 км на поўдзень ад горада [[Браслаў]], за 3 км на захад ад вёскі [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Нішча», з яго выцякае рэчка, якая працякае праз азёры Бобрын і Юнга (цяпер [[Янка (возера)|Янка]]) і цячэ як рэчка Нішчыца, якая пасля былога возера Міхалішча пазначаная як [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]].

== Гідраграфія ==
Плошча паверхні 1,04 [[км²]]. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 2,5 м. Даўжыня 2,72 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Даўжыня берагавой лініі 7 км. Аб’ём вады 2,57 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 11,8 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, разараныя. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, пад [[хмызняк]]ом, на поўначы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае.

Упадаюць 2 [[Ручай|ручаі]], на поўдні выцякае [[рака]] Янка.

== Экалогія ==
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 3 м. 

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[мянтуз]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Багданаўскае||}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)]]</text>
      <sha1>1stlybnw36nyydfwcuugi9w6vg599u7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206652</id>
      <parentid>5206651</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Экалогія */</comment>
      <origin>5206652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5725" sha1="egy5gohpr77zae0cwv6p8m3a1uyvbb5" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Багданаўскае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Багданаўскае возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 40.63
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 0|lon_sec = 40.60
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 136,4&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-19. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 3,9
 |Шырыня                   = 2,72
 |Плошча                   = 1,04
 |Аб'ём                    = 0,00257
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7
 |Найбольшая глыбіня       = 3,9
  |Сярэдняя глыбіня        = 2,5
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,16
 |Празрыстасць             = 1,5
 |Плошча вадазбору         = 11,8
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = рака Янка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Багда́наўскае возера''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], за 16 км на поўдзень ад горада [[Браслаў]], за 3 км на захад ад вёскі [[Замошша (Браслаўскі раён)|Замошша]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Нішча», з яго выцякае рэчка, якая працякае праз азёры Бобрын і Юнга (цяпер [[Янка (возера)|Янка]]) і цячэ як рэчка Нішчыца, якая пасля былога возера Міхалішча пазначаная як [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]].

== Гідраграфія ==
Плошча паверхні 1,04 [[км²]]. Найбольшая глыбіня 3,9 м, сярэдняя 2,5 м. Даўжыня 2,72 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Даўжыня берагавой лініі 7 км. Аб’ём вады 2,57 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 11,8 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, разараныя. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, пад [[хмызняк]]ом, на поўначы [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае.

Упадаюць 2 [[Ручай|ручаі]], на поўдні выцякае [[рака]] Янка.

== Экалогія ==
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 3 м. 

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[мянтуз]], [[лінь]] і іншыя віды рыб.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Багданаўскае||}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)]]</text>
      <sha1>egy5gohpr77zae0cwv6p8m3a1uyvbb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богінскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41404</id>
    <revision>
      <id>5206534</id>
      <parentid>5033644</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6466" sha1="802v5say00du6bx1d6l284ta4hpcs7k" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Богінскае
|Нацыянальная назва =Багінскае
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць =
|Выцякаюць =
|Краіна    =Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1 =
|Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =13,2
|Аб'ём        =0,0644
|Вышыня над узроўнем мора =129,8
|Сярэдняя глыбіня =4,7
|Найбольшая глыбіня = 15
|Даўжыня      =9,1
|Шырыня       =2,9
|Даўжыня берагавой лініі=32,2
|Салёнасць    =да 0,25
|Празрыстасць =да 3,1
|Плошча вадазбору     = 914
}}
'''Бо́гінскае, Богіна, Богінь''' — [[возера]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]], за 28 км на паўднёвы захад ад горада [[Браслаў]], каля вёскі [[Богіна]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Угорь&quot;, на яго паўночным беразе - сяло &quot;Угорь&quot;, побач двор Богін, а на заходнім беразе - вёска Богінка.

На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва возера Богінскае і вёскі Богіна ўтворана ад старажытнарускага асабістага імя ці прозвішча Богін&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 30.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Плошча 13,2 км². Даўжыня 9,1 км. Найбольшая шырыня 2,9 км. Даўжыня берагавой лініі 32,2 км. Найбольшая глыбіня 15 м, сярэдняя 4,7 м. Аб’ём вады 64,4 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 914 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 6 м, пераважна спадзістыя, паўночныя вышынёй да 12 м, стромкія, месцамі разараныя. Берагавая лінія ўтварае некалькі [[Заліў|заліваў]]. Да ўсходняга берагу прымыкае маляўнічы лясны масіў. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, паўднёвыя і паўднёва-заходнія забалочаныя, паўночна-заходнія і паўночныя зліваюцца са схіламі катлавіны. [[Мелкаводдзе]] да глыбіні 2 м пясчанае і пясчана-жвіровае. Глыбакаводная частка ложа возера выслана гліністым ілам і крэменязёмістым [[Сапрапель|сапрапелем]]. На возеры 8 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 32,5 га, 2 з іх ([[востраў Гарадзішча|Гарадзішча]] і [[востраў Церанцейка|Церанцейка]]) — помнікі прыроды. Плошча вострава Церанцейка складае 6,2 га&lt;ref name=&quot;ep5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5|||272}}&lt;/ref&gt;.

== Экалогія ==
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Каля берагоў і астравоў зарастае [[аер]]ам, хвашчом, [[Трыснёг звычайны|трыснягом]], [[Чарот азёрны|чаротам]], [[гарлачык]]амі. Праз возера працякае рака [[Дрысвята]], пры яе ўпадзенні пабудавана [[Богінская ГЭС|ГЭС]]. Упадае пратока з возера [[Альбенаўскае|Альбенаўскага]]&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1}}&lt;/ref&gt;.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[акунь]], [[карась]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

На ўсходнім беразе [[сажалка]]вая гаспадарка па развядзенню малявак [[сазан]]а, [[карп]]а, белага амура, [[таўсталобік]]а.

Папулярнае месца адпачынку, рыбалкі і турызму. На сажалках каля вёскі [[Чарніцы (Лёзненскі раён)|Чарніцы]] адзначана гнездаванне рэдкай для Беларусі птушкі — [[Паганка малая|паганкі малой]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=16, 48|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe Богінскае возера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130805232454/http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe |date=5 жніўня 2013 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дрысвяты]]
[[Катэгорыя:Богінскае возера| ]]</text>
      <sha1>802v5say00du6bx1d6l284ta4hpcs7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206609</id>
      <parentid>5206534</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6499" sha1="8yhqm2uji7pghoy5abpubv1liabif6x" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Богінскае
|Нацыянальная назва =Багінскае
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць =
|Выцякаюць =
|Краіна    =Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1 =
|Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =13,2
|Аб'ём        =0,0644
|Вышыня над узроўнем мора =129,8
|Сярэдняя глыбіня =4,7
|Найбольшая глыбіня = 15
|Даўжыня      =9,1
|Шырыня       =2,9
|Даўжыня берагавой лініі=32,2
|Салёнасць    =да 0,25
|Празрыстасць =да 3,1
|Плошча вадазбору     = 914
}}
'''Бо́гінскае, Богіна, Богінь''' — [[возера]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]], за 28 км на паўднёвы захад ад горада [[Браслаў]], каля вёскі [[Богіна]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Угорь», на яго паўночным беразе — сяло «Угорь», побач двор Богін, а на заходнім беразе — вёска Богінка.

На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва возера Богінскае і вёскі Богіна ўтворана ад старажытнарускага асабістага імя ці прозвішча Богін&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 30.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Плошча 13,2 км². Даўжыня 9,1 км. Найбольшая шырыня 2,9 км. Даўжыня берагавой лініі 32,2 км. Найбольшая глыбіня 15 м, сярэдняя 4,7 м. Аб’ём вады 64,4 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 914 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 6 м, пераважна спадзістыя, паўночныя вышынёй да 12 м, стромкія, месцамі разараныя. Берагавая лінія ўтварае некалькі [[Заліў|заліваў]]. Да ўсходняга берагу прымыкае маляўнічы лясны масіў. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, паўднёвыя і паўднёва-заходнія забалочаныя, паўночна-заходнія і паўночныя зліваюцца са схіламі катлавіны. [[Мелкаводдзе]] да глыбіні 2 м пясчанае і пясчана-жвіровае. Глыбакаводная частка ложа возера выслана гліністым ілам і крэменязёмістым [[Сапрапель|сапрапелем]]. На возеры 8 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 32,5 га, 2 з іх ([[востраў Гарадзішча|Гарадзішча]] і [[востраў Церанцейка|Церанцейка]]) — помнікі прыроды. Плошча вострава Церанцейка складае 6,2 га&lt;ref name=&quot;ep5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5|||272}}&lt;/ref&gt;.

== Экалогія ==
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Каля берагоў і астравоў зарастае [[аер]]ам, хвашчом, [[Трыснёг звычайны|трыснягом]], [[Чарот азёрны|чаротам]], [[гарлачык]]амі. Праз возера працякае рака [[Дрысвята]], пры яе ўпадзенні пабудавана [[Богінская ГЭС|ГЭС]]. Упадае пратока з возера [[Альбенаўскае|Альбенаўскага]]&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1}}&lt;/ref&gt;.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[акунь]], [[карась]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

На ўсходнім беразе [[сажалка]]вая гаспадарка па развядзенню малявак [[сазан]]а, [[карп]]а, белага амура, [[таўсталобік]]а.

Папулярнае месца адпачынку, рыбалкі і турызму. На сажалках каля вёскі [[Чарніцы (Лёзненскі раён)|Чарніцы]] адзначана гнездаванне рэдкай для Беларусі птушкі — [[Паганка малая|паганкі малой]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=16, 48|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe Богінскае возера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130805232454/http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe |date=5 жніўня 2013 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дрысвяты]]
[[Катэгорыя:Богінскае возера| ]]</text>
      <sha1>8yhqm2uji7pghoy5abpubv1liabif6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206612</id>
      <parentid>5206609</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="b9l54ihcc6g7mt1g9gveknz1nzofstg" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Богінскае
|Нацыянальная назва =Багінскае
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць =
|Выцякаюць =
|Краіна    =Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1 =
|Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =13,2
|Аб'ём        =0,0644
|Вышыня над узроўнем мора =129,8
|Сярэдняя глыбіня =4,7
|Найбольшая глыбіня = 15
|Даўжыня      =9,1
|Шырыня       =2,9
|Даўжыня берагавой лініі=32,2
|Салёнасць    =да 0,25
|Празрыстасць =да 3,1
|Плошча вадазбору     = 914
}}
'''Бо́гінскае, Богіна, Богінь''' — [[возера]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]], за 28 км на паўднёвы захад ад горада [[Браслаў]], каля вёскі [[Богіна]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры»]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Угорь», на яго паўночным беразе — сяло «Угорь», побач двор Богін, а на заходнім беразе — вёска Богінка.

У канцы 1970-х гадоў ад мясцовых старых было запісана, што на востраве пасярод Богінскага возера калісьці «''стаялі літоўскія багі''», а таксама што ў ваду некалі быў скінуты каменны ідал, якога называлі «Стод»&lt;ref&gt;''Дучиц Л. В.'' Отчет о гидроархеологических исследованиях в Браславском и Миорском районах Витебской области в 1982 году / Л. В. Дучиц // Архіў археалагічнай навуковай дакументацыі ДНУ «Інстытут гісторыі НАН Беларусі». — № 813.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва возера Богінскае і вёскі Богіна ўтворана ад старажытнарускага асабістага імя ці прозвішча Богін&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 30.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Плошча 13,2 км². Даўжыня 9,1 км. Найбольшая шырыня 2,9 км. Даўжыня берагавой лініі 32,2 км. Найбольшая глыбіня 15 м, сярэдняя 4,7 м. Аб’ём вады 64,4 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 914 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера падпруднага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 6 м, пераважна спадзістыя, паўночныя вышынёй да 12 м, стромкія, месцамі разараныя. Берагавая лінія ўтварае некалькі [[Заліў|заліваў]]. Да ўсходняга берагу прымыкае маляўнічы лясны масіў. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, паўднёвыя і паўднёва-заходнія забалочаныя, паўночна-заходнія і паўночныя зліваюцца са схіламі катлавіны. [[Мелкаводдзе]] да глыбіні 2 м пясчанае і пясчана-жвіровае. Глыбакаводная частка ложа возера выслана гліністым ілам і крэменязёмістым [[Сапрапель|сапрапелем]]. На возеры 8 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 32,5 га, 2 з іх ([[востраў Гарадзішча|Гарадзішча]] і [[востраў Церанцейка|Церанцейка]]) — помнікі прыроды. Плошча вострава Церанцейка складае 6,2 га&lt;ref name=&quot;ep5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5|||272}}&lt;/ref&gt;.

== Экалогія ==
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Каля берагоў і астравоў зарастае [[аер]]ам, хвашчом, [[Трыснёг звычайны|трыснягом]], [[Чарот азёрны|чаротам]], [[гарлачык]]амі. Праз возера працякае рака [[Дрысвята]], пры яе ўпадзенні пабудавана [[Богінская ГЭС|ГЭС]]. Упадае пратока з возера [[Альбенаўскае|Альбенаўскага]]&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1}}&lt;/ref&gt;.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[акунь]], [[карась]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

На ўсходнім беразе [[сажалка]]вая гаспадарка па развядзенню малявак [[сазан]]а, [[карп]]а, белага амура, [[таўсталобік]]а.

Папулярнае месца адпачынку, рыбалкі і турызму. На сажалках каля вёскі [[Чарніцы (Лёзненскі раён)|Чарніцы]] адзначана гнездаванне рэдкай для Беларусі птушкі — [[Паганка малая|паганкі малой]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=16, 48|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe Богінскае возера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130805232454/http://poseidon.by/content/ozero-boginskoe |date=5 жніўня 2013 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дрысвяты]]
[[Катэгорыя:Богінскае возера| ]]</text>
      <sha1>b9l54ihcc6g7mt1g9gveknz1nzofstg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42253</id>
    <revision>
      <id>5206506</id>
      <parentid>5111594</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Інтэр’ер */ афармленне</comment>
      <origin>5206506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17537" sha1="cgrbjqbx8l666unt1qxqco74kpz5ncb" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Праваслаўны храм
|Беларуская назва         = Васкрасенскі сабор
|Арыгінальная назва    = 
| Выява =Борисов Воскресенский собор 05.jpg
| Подпіс выявы =Званіца і сабор
| Шырыня выявы =
|Сучасны статус       = {{ГККРБ 4|612Г000004}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання  = Горад 
|Месцазнаходжанне           = Барысаў
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = 42
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 30|lon_sec = 14
 |region     =   
 |CoordScale = 1000
|На карце = Беларусь Мінская вобласць
|Канфесія                = Руская праваслаўная царква
|Епархія                  = Мінская
|Добрапрыстойнасць               =  
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      = [[Руска-візантыйская архітэктура|Псеўдарускі стыль]]&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Кулагін А. М.|загаловак = Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік|адказны= |месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 2007|старонкі = 40|старонак = |isbn = 978-985-11-0389-4}}&lt;/ref&gt;
|Аўтар праекта            = [[Пётр Пятровіч Мяркулаў|П. Мяркулаў]], [[Віктар Іванавіч Струеў|В. Струеў]]
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1874
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1907
|Рэліквіі                 = 
|Сучасны стан    = Дзейнічае
|Сайт                     = http://borisov-spas.com/
|Commons                  = Church of the Resurrection of Christ in Barysaŭ
}}
{{Значэнні|Васкрасенскі сабор}}
'''Васкрасенскі сабор''', '''Сабор Уваскрэшання Гасподняга''' — праваслаўны храм у г. [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref name=&quot;Збор53&quot;&gt;{{кніга |аўтар= Кулагін А. М., Чарнатаў У. М.|частка= Васкрасенскі сабор|спасылка частка= |загаловак= Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелСЭ|год= 1987|том= 1|старонкі= 53|старонак= 284|серыя= |isbn= |тыраж= 8000|ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кулагін39&quot;&gt;{{кніга|аўтар= Кулагін А. М.|загаловак= Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік|адказны= |месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 2007|старонкі = 39|старонак = |isbn = 978-985-11-0389-4}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца ў старай частцы Барысава на гандлёвай плошчы. Сабор з’яўляецца вельмі яскравым прыкладам маскоўска-яраслаўскага напрамку рэтраспектыўна-рускага стылю на Беларусі&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot;&gt;{{кніга |аўтар= Чарнатаў У. М.|частка= Барысаўскі Васкрасенскі сабор|спасылка частка= |загаловак= Архітэктура Беларусі|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелЭн|год= 1993|том= |старонкі= 70|старонак= 620|серыя= |isbn= 5-85700-078-5|тыраж= |ref= }}&lt;/ref&gt;, прысутнічаюць прыкметы стылізацыі формаў [[Масква|маскоўскага]] царкоўнага будаўніцтва XVII стагоддзя&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Barysaŭ, Rynak, Sabornaja. Барысаў, Рынак, Саборная (1910).jpg|250px|міні|злева|Васкрасенскі сабор у 1910 годзе]]
Да пабудовы сучаснага сабора на яго месцы знаходзілася драўляная Васкрасенская царква, збудаваная ў 1620—1648 гадах&lt;ref name=&quot;Збор53&quot; /&gt;, якая згарэла ў 1865&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt; ці 1867 годзе&lt;ref name=&quot;Кулагін39&quot; /&gt;. Пасля гэтага архітэктарам [[Пётр Пятровіч Мяркулаў|П. Мяркулавым]]&lt;ref name=&quot;Збор53&quot; /&gt; пры ўдзеле рэктара [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу]] [[Лявонцій Мікалаевіч Бенуа|Л. М. Бенуа]] быў распрацаваны праект новага храма — сабора ў гонар Уваскрасення Хрыстовага з чырвонай цэглы&lt;ref name=&quot;Кулагін39&quot; /&gt;.

Дадзены праект быў зацверджаны па асабістым хадайніцтве [[Мінская епархія|мінскага епіскапа]] {{нп3|Аляксандр (Дабрынін)|Аляксандра (Дабрыніна)|ru|Александр (Добрынин)}}. Ужо ў верасні 1871 на гандлёвай плошчы, на месцы ранейшага Спаса-Праабражэнскага храма, адбылася закладка сабора&lt;ref name=&quot;Кулагін39-40&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Кулагін А. М.|загаловак = Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік|адказны= |месца = Мн.|выдавецтва= БелЭн|год = 2007|старонкі= 39—40|старонак= |isbn = 978-985-11-0389-4}}&lt;/ref&gt;.

Будавалі сабор высокакваліфікаваныя муляры з [[Івянец|Івянца]], а для афармлення інтэр’еру былі запрошаныя віленскія мастакі Елішэўскі і [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў]]. Пытаннямі фінансавання будаўніцтва і яго забеспячэннем неабходнымі матэрыяламі загадваў маршалак мясцовага дваранства Уладзімір Ярмольскі, а тэхнічнае кіраўніцтва ажыццяўляў архітэктар [[Сяргей Пятровіч Іваноў]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асвячэнне новага сабора адбылося 20 кастрычніка 1874 года, яго ажыццявіў правялебны Аляксандр. Па даных 1901, у парафіі налічвалася з гараджан 2954 мужчыны і 2966 жанчын і жыхары 9 навакольных вёсак&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;. Сабор, закрыты ў 1937 годзе, узнавіў сваю дзейнасць у час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;. У 1945 годзе быў перададзены вернікам&lt;ref name=&quot;Архітэктура71&quot;&gt;{{кніга |аўтар= Чарнатаў У. М.|частка= Барысаўскі Васкрасенскі сабор|спасылка частка= |загаловак= Архітэктура Беларусі|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелЭн|год= 1993|том= |старонкі= 71|старонак= 620|серыя= |isbn= 5-85700-078-5|тыраж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
[[Файл:Борисов Воскресенский собор 01.jpg|250px|міні|Васкрасенскі сабор у 2008 годзе]]
Сабор уяўляе сабой [[купал|дзевяцікупальны]] трохнефны [[Апсіда|трохапсідны]] храм з трыма прытворамі&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;.

Храм з’яўляецца [[крыжова-купальны храм|крыжовым]] у плане, цэнтральны аб’ём у плане квадратны&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;. Яго памеры наступныя — даўжыня складае 27 метраў, шырыня — 23 метра, а вышыня — 12 метраў&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;. Кубападобны асноўны аб’ём завершаны традыцыйным для праваслаўнага храмабудаўніцтва пяцікупаллем на чатырохсхільным даху, які мае ў цэнтры цыліндрычны светлавы [[Барабан (архітэктура)|барабан]] і [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]], а па кутах узведзены цыліндрычныя барабаны з макаўкамі. Такія ж купалы прысутнічаюць над апсідай і бакавымі прыбудовамі&lt;ref name=&quot;Збор53&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;. Сярод дэкаратыўных элементаў багата ўпрыгожанага фасада — [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], [[ліштва|ліштвы]] і (як арачных аконных, так і дзвярных праёмаў) з паўкруглымі і трохвугольнымі [[франтон]]амі, прафіляваныя [[карніз]]ы, вуглавыя [[Рустыка|руставаныя]] [[пілястра|пілястры]], [[філёнга|філёнгі]], кантрастуючы з чырвоным киричным фонам. Для падкрэслення галоўнага арачнага ўваходу выкарыстаны вялікі [[партал]], які выглядае прафіляванай аркай на 4 бочкападобных слупах&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Збор53&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;.

Асаблівую ўрачыстасць і вытанчанасць вобразу сабора надае каларыстычны кантраст чырвоных цагляных сцен, упрыгожаных элементамі архітэктурнай пластыкі: вуглавымі калонамі, налічнікамі вокнаў, парталамі, кілепадобнымі какошнікамі.

=== Званіца ===
[[Файл:Барысаўскі Васкрасенскі сабор 07.JPG|250px|міні|Званіца ў 2013 годзе]]
У [[1907]]&lt;ref name=&quot;Комм&quot;&gt;Часам у якасці даты прыводзіцца 1913 год. Гл.: {{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том =  3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}&lt;/ref&gt; годзе перад храмам на адной восі з ім узведзена цагляная званіца, створаная з цэглы ў стылі самога храма па праекце архітэктара [[Віктар Іванавіч Струеў|В. Струева]]. Званіца, якая ўяўляе сабой вежападобны [[Шацёр (архітэктура)|шатровы]] будынак, з’яўляецца трох’яруснай — [[васьмярык]] на двух [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыках]] — і завяршаецца макаўкай. Першы ярус займае брама&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура71&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Збор54&quot; /&gt;. У ліку іншых званіца сведчыць аб добрым веданні Струевым народнага дойлідства і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі&lt;ref name=&quot;ГісторыяМаст3&quot;&gt;{{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том =  3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}&lt;/ref&gt;.

== Інтэр’ер ==

Унутраная прастора, якая асвятляецца двума радамі аконных праёмаў, падзелена чатырма магутнымі слупамі на 3 [[неф]]ы, перакрытых крыжовымі скляпеннямі. Тыя ж чатыры слупы пры дапамозе [[Парус (архітэктура)|парусаў]] падтрымліваюць светлавы барабан са [[Сфера|сферычным]] купалам&lt;ref name=&quot;Збор53&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;, што знаходзіцца над [[сяродкрыжжа]]м.

Сцены [[Раскрапаваны ордар|раскрапаваны]] пры дапамозе профіляў і [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]]. У канцы апсіды знаходзіцца [[фрэска]]вая&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Збор54&quot;&gt;{{кніга |аўтар= Кулагін А. М., Чарнатаў У. М.|частка= Васкрасенскі сабор|спасылка частка= |загаловак= Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелСЭ|год= 1987|том= 1|старонкі= 54|старонак= 284|серыя= |isbn= |тыраж= 8000|ref= }}&lt;/ref&gt; выява {{нп3|Саваоф|Бога Саваофа|ru|Саваоф}}, на крыжавых скляпеннях на [[Арка|падпружных арках]] — [[арнамент]]альная размалёўка&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Збор54&quot; /&gt;. Над уваходам у царкву знаходзяцца [[хоры]], адкрытыя арачным праёмам. На хоры вядзе лесвіца з [[тамбур]]а&lt;ref name=&quot;Архітэктура70&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Збор54&quot; /&gt;. Галоўны [[прастол]] у імя [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|Уваскрэсення Хрыстова]] размешчаны ў апсідзе, па левы бок ад яго знаходзіцца прастол у гонар святога князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], па правую ж — пасад у гонар святога князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]]. Усе тры [[іканастас]]ы зробленыя з [[дуб]]у і з’яўляюцца неафарбаванымі. Галоўны з’яўляецца чатырох’ярусным з 24 [[Ікона|абразамі]], іканастасы з абодвух [[прыдзел]]аў — аднаярусныя з 10 абразамі кожны. Іх упрыгожваюць пазалочаныя калоны, разьба, рамы і карнізы&lt;ref name=&quot;Кулагін40&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|612Г000004}}
{{Commonscat|Church of the Resurrection of Christ in Barysaŭ}}
* {{radzima|2795}}
* {{ГБ|http://globustut.by/borisov/#sobor}}
* {{Архіварта|vaskrasenski-sabor-barysau}}

[[Катэгорыя:Храмы Барысава]]
[[Катэгорыя:Саборы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Барысаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі]]
[[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1907 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>cgrbjqbx8l666unt1qxqco74kpz5ncb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сухі док</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42811</id>
    <revision>
      <id>5206693</id>
      <parentid>4562370</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Суднабудаванне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="qc8bsf8046c84dm4e94bn1uoxd2o0eg" xml:space="preserve">[[Файл:USS Michigan (SSBN-727).jpg|thumb|Сухі док у [[Мічыган]]е, напоўнены вадой]]
'''Сухі док''' — [[збудаванне]], якое служыць для [[Суднапад’ём|пад’ёму]] [[судна]]ў з вады, агляду і рамонту падводнай часткі альбо для іх пабудовы. 

Док абсталююць механізмамі і прыладамі для ўводу і ўсталёўкі суднаў над апорамі, [[помпа]]мі для перапампоўкі вады, перасоўнымі кранамі, сродкамі для падачы электраэнергіі, пару, сціснутага паветра, [[кісларод]]у і інш., для рамонтных або будаўнічых прац. Сухі док будуецца на абароненай ад хвалявання [[акваторыя|акваторыі]] і ўяўляе сабой аддзяляльную ад яе з тарца затворам воданепранікальную камеру. Сцены і дно сухіх докаў звычайна [[бетон]]авыя або жалезабетонныя, радзей — з [[метал]]у і [[Прыродны камень|каменя]]. Пры пастаноўцы ў сухі док судна ўводзяць у камеру і ўсталёўваюць над апорамі, зачыняюць затвор, асушваюць камеру і судна садзіцца на апоры. Вывад судна з докаў адбываецца ў зваротнай паслядоўнасці. Шырыня сухога доку можа дасягаць 70 м, даўжыня — 500 м.

== Гл. таксама ==
* [[Док]]
* [[Партовы док]]
* [[Плывучы док]]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Транспартная інфраструктура]]
[[Катэгорыя:Суднабудаванне]]</text>
      <sha1>qc8bsf8046c84dm4e94bn1uoxd2o0eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osimira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43489</id>
    <revision>
      <id>5206685</id>
      <parentid>4887692</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2013 годзе]]; +[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="4jv3bqmll6cdeignsyhkvqvygk9j41y" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва                 =Osimira
| Гады                  =[[2002 год у гісторыі музыкі|2002]]-[[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]
| Краіна                =Беларусь
| Горад                 =[[Магілёў]]
| Мова                  =[[беларуская]]
| Жанр                  =Фолк-музыка
| Лэйблы                =Scetis Music, [[БМАgroup]]
| Іншыя праекты ўдзельнікаў ={{нп3|Hvarna|Hvarna|lt|Hvarna}}, Druva
}}
'''Osimira''' ('''Асіміра''') — беларускі этна-гурт, з [[Магілёў|Магілёва]]. Створаны ў [[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] годзе.

Музыка гурта спалучае старажытныя найгрышы [[Крывія|Крывіі]] з сучаснымі рытмамі і гучаннем новых інструментаў. Osimira былі ўдзельнікамі шматлікіх фэстаў (самыя вядомыя — [[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі Базар]], {{нп3|Jazz Koktebel|Jazz Koktebel|fr|Jazz Koktebel}}, [[Be2gether]], [[Камяніца (фестываль)|Камяніца]] і іншыя). Калектыў спыніў існаванне ў [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] годзе.

== Дыскаграфія ==
* Proshcha ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]], [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]])
* [[Druva]] ([[2007 год у гісторыі музыкі|2007]], [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])

=== Відэакліпы ===
* «[[Зязюля мыя серыя]]», мастак і рэжысёр мантажу — Тацяна Ціханава ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])

{{Зноскі}}
== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар          = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]]
|частка         = «OSIMIRA»
|загаловак      = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш
|выданне        = 
|месца          = [[Мінск]]
|выдавецтва     = [[Зміцер Колас]]
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 217–218
|старонак       = 368
|серыя          = 
|isbn           = 978-985-6783-42-8
|тыраж          = 2000
|мова=be
|ref            = 
}}

== Спасылкі ==
* {{Commons|Category:Osimira (band)}}
* [http://www.lastfm.ru/music/Osimira Афіцыйная старонка ў LAST.FM]
* [http://community.livejournal.com/osimira/ Афіцыйная старонка OSIMIRA ў LiveJournal]
* [http://www.youtube.com/dairado Афіцыйная старонка ў праекце YouTube]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2013 годзе]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе]]</text>
      <sha1>4jv3bqmll6cdeignsyhkvqvygk9j41y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафійскі метрапалітэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44615</id>
    <revision>
      <id>5206329</id>
      <parentid>4024747</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conduct9191</username>
        <id>174640</id>
      </contributor>
      <comment>update</comment>
      <origin>5206329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="lx4aseg5928wb9sjofmjblzlbujd6i2" xml:space="preserve">{{Метро
 | Назва = Сафійскі метрапалітэн
 | Лагатып = [[Выява:Sofia Metro Logo.svg|210px]]
 | Краіна = {{Сцяг Балгарыі}} [[Балгарыя]]
 | Горад = [[Выява:BG Sofia coa.svg|{{{1|25px}}}|Герб Сафіі]][[Сафія]]
 | Адкрыццё = [[28 студзеня]] [[1998]]
 | Даўжыня = 39 км
 | Станцыі = 34
 | Лініі = 2
 | Пасажыры = ~450 тыс.&lt;ref&gt;[http://offnews.bg/index.php/255919/internet-v-metroto Телефон и интернет в метрото в София (снимки)]&lt;/ref&gt;
 | Пасажыры1 = ~128 млн
 | Схема ліній = [[Выява:Sofia-metro-schema.png|200px|thumb|center|Схема Сафійскага метрапалітэна]]
}}
'''Сафійскі метрапалітэн''' ({{lang-bg|Софийско метро}}) — сістэма ліній [[метрапалітэн]]а ў [[Сафія|Сафіі]], сталіцы [[Балгарыя|Балгарыі]], адзіны метрапалітэн у краіне.

Складаецца з двух ліній працягласцю 39 км з 34 станцыямі. Сярэдняя адлегласць паміж станцыямі 1100 м, даўжыня платформ на Першым радыусе 120 м (разлічаныя на 6 вагонаў стандартнай даўжыні), а на Другім радыусе 104 м. Выкарыстоўваецца каляіна 1435 мм, стандартная для Еўропы. Сілкаванне ад кантактнай рэйкі, з напружаннем 825 В. Максімальная хуткасць цягнікоў — 90 км/г, мінімальна магчымы інтэрвал паміж цягнікамі — 90 секунд.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.metropolitan.bg/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://forum.gtsofia.info/ Неафіцыёы форум метрафанатаў]{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://urbanrail.net/eu/sof/sofia.htm Сафійскі метрапалітэн на партале urbanrail.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090321010517/http://www.urbanrail.net/eu/sof/sofia.htm |date=21 сакавіка 2009 }}{{ref-en}}
* [http://metropolitan.hit.bg/ Неафіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100710062842/http://metropolitan.hit.bg/ |date=10 ліпеня 2010 }}{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html Схема Пуцявога развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226085222/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html%20 |date=26 снежня 2018 }}

[[Катэгорыя:Метрапалітэны Балгарыі]]
[[Катэгорыя:Сафія]]</text>
      <sha1>lx4aseg5928wb9sjofmjblzlbujd6i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206437</id>
      <parentid>5206329</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="48whpoph0amkswjhp4g6n3cf72n9hi5" xml:space="preserve">{{Метро
 | Назва = Сафійскі метрапалітэн
 | Лагатып = [[Выява:Sofia Metro Logo.svg|210px]]
 | Краіна = {{Сцяг Балгарыі}} [[Балгарыя]]
 | Горад = [[Выява:BG Sofia coa.svg|{{{1|25px}}}|Герб Сафіі]][[Сафія]]
 | Адкрыццё = [[28 студзеня]] [[1998]]
 | Даўжыня = 39 км
 | Станцыі = 34
 | Лініі = 2
 | Пасажыры = ~450 тыс.&lt;ref&gt;[http://offnews.bg/index.php/255919/internet-v-metroto Телефон и интернет в метрото в София (снимки)]&lt;/ref&gt;
 | Пасажыры1 = ~128 млн
 | Схема ліній = [[Выява:Sofia-metro-schema.png|300px]]
}}

'''Сафійскі метрапалітэн''' ({{lang-bg|Софийско метро}}) — сістэма ліній [[метрапалітэн]]а ў [[Сафія|Сафіі]], сталіцы [[Балгарыя|Балгарыі]], адзіны метрапалітэн у краіне.

Складаецца з двух ліній працягласцю 39 км з 34 станцыямі. Сярэдняя адлегласць паміж станцыямі 1100 м, даўжыня платформ на Першым радыусе 120 м (разлічаныя на 6 вагонаў стандартнай даўжыні), а на Другім радыусе 104 м. Выкарыстоўваецца каляіна 1435 мм, стандартная для Еўропы. Сілкаванне ад кантактнай рэйкі, з напружаннем 825 В. Максімальная хуткасць цягнікоў — 90 км/г, мінімальна магчымы інтэрвал паміж цягнікамі — 90 секунд.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.metropolitan.bg/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://forum.gtsofia.info/ Неафіцыёы форум метрафанатаў]{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://urbanrail.net/eu/sof/sofia.htm Сафійскі метрапалітэн на партале urbanrail.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090321010517/http://www.urbanrail.net/eu/sof/sofia.htm |date=21 сакавіка 2009 }}{{ref-en}}
* [http://metropolitan.hit.bg/ Неафіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100710062842/http://metropolitan.hit.bg/ |date=10 ліпеня 2010 }}{{ref-en}}{{ref-bg}}
* [http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html Схема Пуцявога развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226085222/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html%20 |date=26 снежня 2018 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Метрапалітэны Балгарыі]]
[[Катэгорыя:Сафія]]</text>
      <sha1>48whpoph0amkswjhp4g6n3cf72n9hi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цынь Шыхуан-дзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45785</id>
    <revision>
      <id>5206566</id>
      <parentid>4747165</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47924" sha1="apqcfl1pw844kv81xmlzlcf52cyagsq" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Цынь Шыхуан-дзі''' ({{lang-zh|秦始皇|Qín Shǐ Huáng}}; 259—210 да н.э.) — правіцель [[царства Цынь]] (з 246 да н.э.), які паклаў канец [[Перыяд Ваюючых царстваў|перыяду Ваюючых царстваў (Чжаньго)]]. К 221 да н.э. ён усталяваў аднаасобнае панаванне на ўсёй тэрыторыі [[Унутраны Кітай|Унутранага Кітая]] і ўвайшоў у гісторыю як уладар цэнтралізаванай кітайскай дзяржавы. Заснаваная ім дынастыя Цынь, якая планавала правіць [[Кітай|Кітаем]] на працягу 10 тысяч пакаленняў, была звергнута праз некалькі год пасля яго смерці.

Цынь Шыхуан-дзі правёў грандыёзную кампанію па аб'яднанню Паднябеснай. Была створаная агульнакітайская сетка дарог, знесеныя абарончыя сцены паміж царствамі і дабудаваныя паўночныя ўчасткі (тым самым створана [[Вялікая кітайская сцяна]]), уніфікавана іерагліфічнае пісьмо, грашовая сістэма, сістэма мер, краіна падзелена на ваенныя акругі. Імператар праводзіў рэгулярныя інспекцыі розных частак краіны, ён першым з кітайскіх правіцеляў выйшаў на марскі бераг, паклаў пачатак традыцыі манаршых узыходжанняў на гару Тайшань.

Праўленне Цынь Шыхуан-дзі было заснавана на прынцыпах [[легізм]]у, выкладзеных у трактаце «Хань Фэй-цзы». Між тым усе пісьмовыя сведчанні аб яго асобе былі прапушчаны скрозь прызму [[Канфуцыянства|канфуцыянскага]] светапогляду ханьскіх гісторыкаў, перш за ўсё Сыма Цяня. Верагодна, што прыпісаныя Цынь Шыхуан-дзі жорсткія ганенні на канфуцыянцаў — частка канфуцыянскай антыцыньскай і антылегісцкай прапаганды. Яго вобраз як жудаснага тырана тэндэнцыйна перабольшаны. Усе наступныя дзяржавы Кітая, пачынаючы з Заходняй Хань, наследавалі тую адміністрацыйна-бюракратычную сістэму дзяржаўнага кіравання, якая была створана пры першым імператары.

Магутнасць Цынь Шыхуан-дзі яскрава ілюструецца [[Грабніца Цынь Шыхуан-дзі|пахавальным комплексам]], пабудаваным яшчэ пры жыцці імператара недалёка ад [[Сіянь|Сіяня]]. Адным з выдатных элементаў маўзалея з'яўляецца сусветна вядомая [[тэракотавая армія]] — 8 тысяч скульптур кітайскіх воінаў і коней у поўны рост.

== Імя і тытул першага імператара ==
[[Файл:始皇帝 (篆文).svg|міні|100px|Тытул першага імператара, напісаны шрыфтам цыньскай эпохі]]
Уласнае імя '''Ін Чжэн''' было дадзена будучаму імператару па назве месяца нараджэння (正), першага ў календары, дзіця атрымала імя Чжэн (政). У складанай сістэме імён і тытулаў старажытнасці імя і прозвішча не пісаліся побач, як гэта мае месца ў сучасным Кітаі, таму ўласна імя Цынь Шыхуана вельмі абмежавана ва ўжыванні.

Небывалая магутнасць уладара імперскай эры патрабавала ўвядзення новай тытулатуры. Цынь Шыхуандзі літаральна азначае «імператар-заснавальнік [дынастыі] Цынь». Старое найменне [[Ван, тытул|ван]], якое перакладаецца як «манарх, князь, цар», было ўжо непрымальнае: з аслабленнем [[Чжоу]] тытул вана абясцэніўся. Першапачаткова тэрміны ''Хуан'' («валадар, найсвятлейшы») і ''Дзі'' («імператар») ўжываліся паасобку (гл. [[тры ўладары і пяць імператараў]]). Іх аб'яднанне павінна было падкрэсліць адзінаўладдзе кіраўніка новага тыпу.

Створаны такім чынам імператарскі тытул праіснаваў да [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] [[1912]] года, да самага канца імперскай эры. Яго ўжывалі як тыя дынастыі, чыя ўлада распаўсюджвалася на ўсю Паднябесную, так і тыя, што толькі імкнуліся да ўз'яднання яе частак пад сваім кіраваннем.

== Раннія гады (Ван царства Цынь) ==

=== Нараджэнне і здабыццё прастола 258—246 да н. э. ===
{{Main|Чжуансян-ван}}
Ін Чжэн нарадзіўся ў [[259 да н. э.|259 годзе да нашай эры]], у [[Ханьдань|Ханьдані]] (сталіцы княства [[Чжао, царства|Чжао]]), дзе яго бацька [[Чжуансян-ван]] быў заложнікам. Імя Чжэн, дадзенае яму пры нараджэнні, азначае «першы», па месяцы нараджэння. Яго бацька быў унукам вана ад наложніцы нізкага рангу і не меў шанцаў на прастол. Ён сустрэўся з багатым купцом [[Люй Бувэй|Люй Бувэем]], які абяцаў яго падняць.

Ін Чжэн быў сынам наложніцы Чжао, падоранай Чжуансян-вану [[Люй Бувэй|Люй Бувэем]], якая (паводле [[Сыма Цянь|Сыма Цяня]]) ужо была цяжарная. Гэтая версія, ганебная для першага цыньскага імператара, доўгі час распаўсюджвалася варожа настроенымі да яго канфуцыянскімі гісторыкамі. Па іншых звестках, маці Ін Чжэна ў рэчаіснасці паходзіла з магутнага чжаоскага роду. Гэта выратавала ёй і яе сыну жыццё, калі ў пачатку чарговай вайны з цыньцамі кіраўнік Чжао пажадаў быў пакараць смерцю цыньскіх заложнікаў і іх сем'і. Тады маці Ін Чжэна змагла схавацца сярод сваякоў, а Чжуансян-ван збег у размяшчэнне цыньскіх войскаў, падкупіўшы варту грашыма, прадастаўленымі яму Люй Бувэем.

Дзякуючы складаным інтрыгам [[Люй Бувэй|Люй Бувэя]] пасля смерці старога вана і кароткага праўлення прастолапераемніка Аньго [[Чжуансян-ван]] узышоў на трон, але змог кіраваць краінай менш трох гадоў, пасля чаго Ін Чжэн уступіў на трон. Па чутках (якія падтрымаў [[Сыма Цянь]]) Люй Бувэй — сапраўдны бацька Чжэна&lt;ref name=lubuwei1&gt;Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 296—297.&lt;/ref&gt;.

Хоць версія [[Сыма Цянь|Сыма Цяня]] дамінавала на працягу 2000 гадоў, даследаванні прафесараў Джона Кноблока і Джэфры Рыгеля пры перакладзе хронік [[Летапісы Люй Бувэя|Люйшы Чунцю]] паказалі неадпаведнасць даты пачатку цяжарнасці і нараджэння дзіцяці (год), што дазволіла ім прыйсці да вываду аб фальсіфікацыі версіі аб бацькоўстве Люй Бувэя, мэтай якой было паставіць пад сумненне паходжанне імператара&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Annals of Lü Buwei|translator1-last=Knoblock|translator1-first=John|translator2-last=Riegel|translator2-first=Jeffrey|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3354-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/annalsoflubuwei00|page=9}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэгенцтва Люй Бувэя 246—237 да н. э. ===
{{main|Люй Бувэй}}
[[Файл:Zhengguo Canal Map.png|міні|300px|Ірыгацыйныя каналы Чжэн Го]]
Ін Чжэн нечакана атрымаў трон цыньскага вана ў [[246 да н. э.|246 годзе да нашай эры]] ў 13-гадовым узросце. У гэты час царства Цынь ўжо было самым магутным у [[Паднябесная|Паднябеснай]]. Прэм'ер-міністр [[Люй Бувэй]] стаў таксама яго апекуном. [[Люй Бувэй]] цаніў навукоўцаў, запрасіў на ўтрыманне з усіх царстваў каля тысячы вучоных мужоў, якія вялі спрэчкі і пісалі кнігі. Дзякуючы яго дзейнасці ўдалося сабраць знакамітую [[Летапісы Люй Бувэя|энцыклапедыю «Люйшы Чуньцю»]]&lt;ref name=lubuwei2&gt;Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298.&lt;/ref&gt;.

У 246 годзе інжынер [[Чжэн Го]] з царства [[Хань, царства|Хань]] пачаў будаўніцтва вялікага ірыгацыйнага канала даўжынёй 150 км у сучаснай правінцыі [[Шэньсі]]. Канал злучаў рэкі [[Цзінхэ]] і [[Лохэ, прыток Вэйхэ|Лохэ]]. Канал будаваўся дзесяць гадоў і арасіў 40,000 цін (264,4 тысячы гектараў) ворнай зямлі, што прывяло да значнага эканамічнага пад'ёму Цынь. Завяршыўшы толькі палавіну работ, інжынер [[Чжэн Го]] быў абвінавачаны ў шпіянажы на [[Хань, царства|Хань]], аднак ён растлумачыў вану выгаду будаўніцтва, быў памілаван і давёў да канца грандыёзны праект&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm Zheng Bai Qu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070408154752/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-04/30/content_68361.htm |date=8 красавіка 2007 }}&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці бацькі Ін Чжэна, [[Чжуансян-ван]]а, [[Люй Бувэй]] стаў адкрыта жыць з яго маці Чжао. Ёй быў падораны еўнух [[Лао Ай]], які па версіі Сыма Цяня, быў зусім не еўнухам, а сужыцелем маці, і што дакументы аб кастрацыі былі падробленыя за хабар&lt;ref name=lubuwei3&gt;Сыма Цянь. Исторические записки. Т.7, глава 85, стр. 298—300.&lt;/ref&gt;.

[[Лао Ай]] засяродзіў у сваіх руках вялікую ўладу, і Ін Чжэн быў незадаволены сваім становішчам дзіцяці, з якім не лічацца. У 238 годзе ён дасягнуў паўналецця і ўзяў уладу ў свае рукі. У 238 годзе яму данеслі аб сужыцці яго маці і Лао Ая, а таксама што яна нарадзіла таемна двух дзяцей, адзін з якіх рыхтуецца стаць яго пераемнікам. Ван загадаў чыноўнікам правесці расследаванне, якое пацвердзіла ўсе падазрэнні&lt;ref name=lubuwei3/&gt;. За гэты час Лао Ай падрабіў дзяржаўную пячаць і стаў збіраць войскі для нападзення на дварэц. Ін Чжэн даручыў саветнікам тэрмінова сабраць войскі і накіраваць супраць Лао Ая. Адбыўся бой каля [[Сяньян]]а, у якім было забіта некалькі соцень чалавек. [[Лао Ай]], яго сваякі і паплечнікі былі пакараныя смерцю, вінаватыя з ліку прыдворных былі жорстка пакараныя&lt;ref name=laoai&gt;Сыма Цянь. Исторические записки. Т.2, глава 6, стр. 55-56.&lt;/ref&gt;.

У 237 годзе [[Люй Бувэй]] за яго сувязі з Лао Аем быў зняты і адпраўлены ў ссылку ў царства [[Шу (царства, перыяд Чжоў)|Шу]] ([[Сычуань]]), але па дарозе пакончыў сабой. У ссылку была адпраўлена таксама маці Ін Чжэна Чжао, якую пасля ўгавораў дарадцаў вярнулі ў палац&lt;ref name=laoai/&gt;.

=== Праўленне з прэм'ер-міністрам Лі Сы 237—230 да н. э. ===
Пасля адхілення Люй Бувэя прэм'ер-міністрам стаў [[Легізм|легіст]] [[Лі Сы]], вучань [[Сюнь-цзы]].

Не давяраючы сваім дарадчыкам, Ін Чжэн аддаў загад выслаць з краіны ўсіх не-цыньскіх чыноўнікаў. [[Лі Сы]] напісаў яму дакладную, у якой абгрунтаваў, што такая мера прывядзе толькі да ўзмацнення варожых царстваў, і ўказ быў адменены.

[[Лі Сы]] аказваў вялікі ўплыў на маладога кіраўніка, таму некаторыя спецыялісты не без падставы лічаць, што іменна яго, а не Ін Чжэна трэба лічыць сапраўдным стваральнікам імперыі Цынь. Мяркуючы па наяўных дадзеных, [[Лі Сы]] быў рашучы і жорсткі. Ён абгаварыў свайго таленавітага савучня [[Хань Фэй|Хань Фэя]], бліскучага тэарэтыка позняга легізму, і тым самым давёў яго да гібелі (пасля прачытаўшы сачыненні Ханя, Ін Чжэн шкадаваў, што пасадзіў яго ў турму, дзе той, паводле падання, прыняў яд, атрыманы ад [[Лі Сы]]).

Ін Чжэн і [[Лі Сы]] працягнулі паспяховыя вайны з праціўнікамі на ўсходзе. Пры гэтым імператар не грэбаваў ніякімі метадамі — ні стварэннем сеткі шпіёнаў, ні хабарамі, ні дапамогай мудрых дарадцаў, першае месца сярод якіх заняў [[Лі Сы]].

=== Аб'яднанне Кітая 230—221 да н. э. ===
[[Файл:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|міні|300px|Ваюючыя царствы ў 260 годзе да н. э.]]
{{main|Аб'яднанне Кітая царствам Цынь}}
{{Гл. таксама|Цзін Кэ}}
Усё ішло да аб'яднання Кітая на чале з дынастыяй Цынь. Дзяржавы Сярэдняга Кітая глядзелі на [[Шэньсі]] (горная паўночная краіна, якая служыла ядром цыньских уладанняў) як на варварскую ўскраіну. Дзяржаўны лад мацнеючага царства адрозніваўся магутнай ваеннай машынай і шматлікай бюракратый.

У 32 гады ён авалодаў тым княствам, у якім нарадзіўся, тады ж памерла яго маці. Пры гэтым Ін Чжэн даказаў усім, што ў яго вельмі добрая памяць: пасля захопу Ханьданя ён прыбыў у горад і асабіста кіраваў знішчэннем даўніх ворагаў яго сям'і, якія трыццаць гадоў назад ў час заложніцтва яго бацькі прыніжалі і абражалі сям'ю яго маці.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_II/frametext6.htm Сыма Цянь. Исторические записки. Ши цзи. Глава 6].&lt;/ref&gt; У наступным годзе [[Цзін Кэ]], забойца, падасланы [[Янь Дань|Янь Данем]], няўдала зрабіў замах на Ін Чжэна. Цыньскі ўладар быў на валасок ад гібелі, але сам адбіўся сваім царскім мячом ад забойцы, нанёсшы яму 8 ран. На яго быў здзейснены яшчэ два замахі, якія таксама закончыліся няўдачай. Ін Чжэн захапіў адну за адной усе шэсць няцыньскіх дзяржаў, на якія ў той час дзяліўся Кітай: у 230 г. да н. э. было знішчана царства [[Хань, царства|Хань]], у 225 г. — [[Вэй (царства, Чжаньго)|Вэй]], у 223 г. — [[Чу (царства)|Чу]], у 222 г. — [[Чжао, царства|Чжао]] і [[Янь, царства|Янь]], а ў 221 — [[Ці, Шаньдун|Ці]]. У 39 гадоў Чжэн упершыню ў гісторыі аб'яднаў ўвесь Кітай і ў [[221 да н. э.|221 годзе да нашай эры]] прыняў троннае імя Цынь Шыхуан, заснаваўшы новую імператарскую дынастыю [[Цынь, дынастыя|Цынь]] і назваў сябе першым яе кіраўніком. Тым самым ён паставіў кропку на перыядзе [[Чжаньго]] з яго саперніцтвам царстваў і кровапралітнымі войнамі.

== Праўленне аб'яднаным Кітаем (221—210 да н. э.) ==

=== Рэарганізацыя праўлення ===
[[Файл:秦代行政區劃及疆域圖.jpg|міні|350px|Адміністрацыйны падзел Цыньскай імперыі]]
Велізарная кампанія па аб'яднанню Паднябеснай была завершана ў 221 г., пасля чаго новы імператар правёў рад рэформ для замацавання заваяванага адзінства.

Сталіцай імперыі быў абраны [[Сяньян]] у спрадвечных цыньскіх уладаннях, недалёка ад сучаснага [[Сіань|Сіаня]]. Туды былі пераведзеныя саноўнікі і вяльможы ўсіх заваяваных дзяржаў, усяго 120 тысяч сямей. Гэтая мера дазволіла цыньскаму імператару ўзяць эліту заваяваных царстваў пад надзейны паліцэйскі кантроль.

Па настойлівай парадзе [[Лі Сы]] імператар, каб пазбегнуць распаду дзяржавы, не стаў прызначаць сваякоў і прыбліжаных князямі новых зямель.

З тым, каб задушыць цэнтрабежныя тэндэнцыі на месцах, імперыю падзялілі на 36 ваенных акруг Цзюнь ({{кітайская|郡||jùn}}), на чале якіх прызначаліся кіраўнікі і чыноўнікі.

Ваенныя акругі далей падзяляліся на вобласці (縣), паветы (鄉), сельскія воласці з 100 сямей (里).&lt;ref name=qinshihuan/&gt;&lt;ref name=&quot;Chang&quot;&gt;Chang, Chun-shu Chang. (2007). ''The Rise of the Chinese Empire: Nation, State, and Imperialism in Early China, CA. 1600BC — 8AD''. University of Michigan Press. ISBN 0-472-11533-2, ISBN 978-0-472-11533-4. p 43-44&lt;/ref&gt; У адрозненне ад папярэдніх адміністрацыйных сістэм, структура была строга цэнтралізавана.&lt;ref name=&quot;Veeck&quot;&gt;Veeck, Gregory. Pannell, Clifton W. (2007). ''China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change''. Rowman &amp; Littlefield publishing. ISBN 0-7425-5402-3, ISBN 978-0-7425-5402-3. p57-58.&lt;/ref&gt;

Зброя, адабраная ў пераможаных князёў, была сабрана ў [[Сяньян]]е і пераплаўлена на велізарныя званы. Са збройнага металу было выплаўлена таксама 12 бронзавых калосаў, якія былі пастаўлены ў сталіцы.&lt;ref name=qinshihuan/&gt;

Была праведзена рэформа пад лозунгам «усе калясніцы з воссю адной даўжыні, усе іерогліфы — стандартнага напісання» была створана адзіная сетка дарог, скасаваныя разрозненыя сістэмы [[кітайская пісьменнасць|іерогліфікі]] заваяваных царстваў, уведзена адзіная грашовая сістэма, а таксама сістэма мер і вагаў&lt;ref name=qinshihuan&gt;Сыма Цянь. Исторические записки. Т.2, глава 64-65.&lt;/ref&gt;. Гэтыя меры леглі ў аснову культурнага і эканамічнага адзінства Кітая і на тысячагоддзя перажылі недаўгавечную імперыю Цынь. У прыватнасці, сучасная кітайская іерагліфічная пісьменнасць узыходзіць іменна да цыньскага пісьма.

=== Вялікія будоўлі ===
Імператар Цынь Шыхуандзі выкарыстоўваў працу соцень тысяч і мільёнаў людзей для грандыёзных будаўніцтваў. Адразу пасля абвяшчэння сябе імператарам ён стаў будаваць сваю грабніцу (гл. [[тэракотавая армія]]). Ён пабудаваў па ўсёй краіне сетку дарог з трыма палосамі (цэнтральная паласа — для калясніцы імператара). Будаўніцтва было цяжкім прыгнётам для насельніцтва.

==== Вялікая кітайская сцяна ====
[[Файл:GreatWallofQinDynasty.png|міні|250px|[[Вялікая кітайская сцяна]] часоў Цынь Шыхуандзі]]
У знак яднання былі знесены абарончыя сцены, якія падзялялі ранейшыя царствы. Толькі паўночная частка гэтых сцен была захавана, яе асобныя адрэзкі былі ўмацаваны і злучаны паміж сабой: такім чынам новаўтвораная [[Вялікая кітайская сцяна]] аддзяліла Сярэдзінную Дзяржаву ад варвараў-качэўнікаў.&lt;ref&gt;{{Cite book
|first=Louise Chipley
|last=Slavicek
|first2=George J.
|last2=Mitchell
|first3=James I.
|last3=Matray
|publisher=Infobase Publishing
|year=2005
|isbn=0-7910-8019-6
|title=The Great Wall of China
|page=[https://archive.org/details/greatwallofchina00loui/page/35 35]
|url=https://archive.org/details/greatwallofchina00loui/page/35
}}&lt;/ref&gt;
Па ацэнках, на будаўніцтва сцяны было сагнана некалькі соцень тысяч (калі не мільён) чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite book
|first=Thammy |last=Evans
|publisher=Bradt Travel Guides |year=2006|isbn=1-84162-158-7
|title=Great Wall of China: Beijing &amp; Northern China
|url=https://archive.org/details/greatwallofchina0000evan |series=Bradt Travel Guide
|page=[https://archive.org/details/greatwallofchina0000evan/page/3 3]
}}&lt;/ref&gt;

==== Канал Лінцюй ====
[[Файл:Lingqu Canal map.jpg|міні|250px|[[Канал Лінцюй]]]]
[[Канал Лінцюй]] ({{кітайская|靈渠|灵渠|Líng Qú}}) даўжынёй 36 км быў пабудаваны на тэрыторыі сучаснага [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён|раёна Гуансі]] каля горада [[Гуйлінь]]. Канал злучае прыток [[Янцзы]], раку [[Сянцзян]], з ракой [[Лі, рака|Лі]], якая ўпадае ў [[Гуйцзян]] басейна [[Сіцзян]], дазваляючы ахапіць рачным транспартам велізарныя тэрыторыі паўднёвага Кітая. Будаўніцтва было пачата ў 214 годзе да н. э.&lt;ref&gt;{{citation|title=The first contour transport canal|publisher=UNESCO Courier|date=Oct 1998|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1988_Oct/ai_6955900/|access-date=23 May 2012|archive-url=https://archive.today/20120712075209/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1988_Oct/ai_6955900/|archive-date=12 Jul 2012 }}&lt;/ref&gt;

==== Палац Эпан ====
Імператар не пажадаў жыць у цэнтральным сталічным палацы Сяньянe (咸陽宮), а пачаў будаваць велізарны палац Эпан (阿房宫) на поўдзень ад ракі [[Вэйхэ]]. Эпан — імя каханай наложніцы імператара.&lt;ref&gt;Chang, Kwang-chih. Xu, Pingfang. Lu, Liancheng. Allan, Sarah. (2005). ''The Formation of Chinese Civilization: An Archaeological Perspective''. Yale University Press. ISBN 0-300-09382-9, ISBN 978-0-300-09382-7. pg 258.&lt;/ref&gt; Палац стаў будавацца ў 212 годзе, на будаўніцтва было прыгнана некалькі соцень тысяч чалавек, у палацы захоўваліся незлічоныя каштоўнасці, і там размяшчалася мноства наложніц. Але палац Эпан так і не быў дабудаваны. Неўзабаве пасля смерці Цынь Шыхуандзі па ўсёй захопленай Цынь тэрыторыі ўспыхнулі паўстанні, і цыньская імперыя распалася. [[Сян Юй]] (項羽) змог нанесці цыньским войскам цяжкія паражэнні. У канцы [[207 да н. э.]] будучы Ханьскі імператар [[Лю Бан]] (тады Пэй-гун), саюзнік Сян Юя, заняў цыньскую сталіцу [[Сіань|Сяньян]], але не адважыўся зацвердзіцца і праз месяц упусціў у [[Сяньян]] Сян Юя, які ў студзені [[206 да н. э.]], уражаны неймавернай раскошай, загадаў спаліць палац, а яго войскі разрабавалі Сяньян і перабілі жыхароў цыньскай сталіцы.&lt;ref&gt;[http://www.ourorient.com/traditional-architecture-of-china.htm  Traditional Architecture of China ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121109040644/http://www.ourorient.com/traditional-architecture-of-china.htm |date=9 лістапада 2012 }}.&lt;/ref&gt;

=== Аб'езды краіны ===
[[Файл:Terracotta chariot 2 detail.JPG|thumb|left|200px|Імператарская павозка]]
[[Файл:Qin tours.jpg|200px|міні|Маршруты аб'ездаў Цынь Шыхуандзі]]
У апошнія дзесяць гадоў свайго жыцця імператар рэдка бываў у сваёй сталіцы. Ён увесь час інспектаваў розныя куткі сваёй дзяржавы, прыносячы ахвяры ў мясцовых храмах, паведамляючы мясцовым божаствам аб сваіх дасягненнях і узводзячы стэлы з самаўсхваленнямі. Аб'ездамі сваіх уладанняў імператар пачаў традыцыю манархавых ўзыходжанняў на гару [[Тайшань]]. Ён жа першым з кітайскіх кіраўнікоў выйшаў на марскі бераг.

Паездкі суправаджаліся інтэнсіўным дарожным будаўніцтвам, будаўніцтвам палацаў і храмаў для ахвярапрынашэнняў.

Пачынаючы з 220 года да н. э. імператар пачаў пяць буйных інспекцыйных паездак скрозь усю краіну, на адлегласці тысячы кіламетраў. Яго суправаджала некалькі соцень салдат і мноства слуг. Каб дэзарыентаваць нядобразычліўцаў, ён пасылаў па краіне некалькі розных павозак, а сам хаваўся за фіранкай, і нават салдаты не ведалі, едзе з імі імператар ці не. Як правіла, мэтай паездак было Ціхаакіянскае ўзбярэжжа, да якога імператар першы раз прыехаў у 219 годзе да н. э.

=== Пошукі бессмяротнасці ===
[[Файл:La expedición de Xu Fu, por Utagawa Kuniyoshi.jpg|міні|400px|Экспедыцыі Сюй Фу ў пошуках бессмяротнасці]]
Як можна зразумець з «[[Шы Цзі]]» ханьскага гісторыка [[Сыма Цянь|Сыма Цяня]], больш за ўсё імператара турбавалі думкі аб будучай смерці. У сваіх падарожжах ён знаёміўся з чараўнікамі і знахарамі, спадзеючыся выведаць у іх таямніцу [[Эліксір маладосці|эліксіра бессмяротнасці]]. У 219 г. ён накіраваў на яго пошукі экспедыцыю да астравоў Усходняга Мора (магчыма, у [[Японія|Японію]]). Найбольш вядомыя экспедыцыі 219 і 210 гадоў да вострава [[Яньтай|Чжыфу]] ([[Шаньдун]]), прадпрынятыя [[Сюй Фу]].

У 210 годзе імператару сказалі, што да цудоўных астравоў бессмяротных цяжка дабрацца, бо іх ахоўваюць велізарныя рыбы. Імператар сам выйшаў у мора і з лука забіў велізарную рыбу. Але яму стала дрэнна, і ён быў вымушаны вярнуцца на мацярык. Акрыяць ад хваробы імператар так і не змог і праз некаторы час памёр.

=== «Спаленне кніг і пахаванне кніжнікаў» ===
Канфуцыянскія навукоўцы бачылі ў пошуках бессмяротнасці пустыя забабоны, за што жорстка паплаціліся: як гаворыць паданне, імператар [[Спаленне кніг і пахаванне кніжнікаў|загадаў закапаць 460 з іх жывымі ў зямлю]].

У 213 г. Лі Сы пераканаў імператара [[спаленне кніг|спаліць усе кнігі]], за выключэннем тых, што трактавалі аб сельскай гаспадарцы, медыцыне і варожбах. Акрамя таго, былі памілаваныя кнігі з імператарскага збору і хронікі цыньскіх правіцеляў.

=== Рост незадаволенасці праўленнем ===
У апошнія гады жыцця, расчараваўшыся ў перспектыве здабыцця бессмяротнасці, Цынь Шыхуан усё радзей аб'язджаў граніцы сваёй дзяржавы, адгарадзіўся ад свету ў сваім велізарным палацавым комплексе. Пазбягаючы зносін са смяротнымі, імператар чакаў, што ў ім будуць бачыць бажаство. Замест гэтага таталітарнае праўленне першага імператара спараджала з кожным годам усё большую колькасць незадаволеных. Раскрыўшы тры змовы, імператар не меў падстаў давяраць нікому са сваіх прыбліжаных.

=== Смерць ===
{{Гл. таксама|Чжао Гао|Эршы Хуан}}
Памёр ён у 210 годзе да н. э. у час чарговага аб'езду сваіх уладанняў, пасля хваробы падчас марской экспедыцыі да вострава Чжыфу.

Датай смерці прынята лічыць 10 верасні 210 года да н. э. ў палацы ў [[Шацю]] ў двух месяцах язды ад сталіцы.&lt;ref&gt;O'Hagan Muqian Luo, Paul. (2006). ''讀名人小傳學英文: famous people''. 寂天文化. publishing. ISBN 986-184-045-1, ISBN 978-986-184-045-1. p16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Xinhuanet.com. «[http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm Xinhuanet.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318222506/http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/news.xinhuanet.com/newscenter/2005-03/20/content_2719803.htm |date=18 сакавіка 2009 }}.» ''中國考古簡訊：秦始皇去世地沙丘平臺遺跡尚存.'' Retrieved on 2009-01-28.&lt;/ref&gt; Ён памёр пасля ўжывання пілюль эліксіра бессмяротнасці, якія ўтрымлівалі [[ртуць]].&lt;ref name=&quot;wright&quot;&gt;{{cite book|title=The History of China|year=2001|author=Wright, David Curtis|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-30940-X|page=[https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49 49]|url=https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49}}&lt;/ref&gt;

Смерць Цынь Шыхуана наступіла у час паездкі па краіне, у якой спадчыннік [[Эршы Хуан|Ху Хай]] яго суправаджаў разам з начальнікам канцылярыі еўнухам [[Чжао Гао]] і галоўным дарадцам [[Лі Сы]].

Перад смерцю Цынь Шыхуан паслаў пісьмо свайму старэйшаму сыну [[Фу Су]] з завяшчаннем, пакідаючы яму імперыю, і указаннем сустракаць жалобны картэж. Чжао Гао, як начальнік канцылярыі, павінен быў паставіць на пасланне пячаць і адправіць. Ён затрымаў адпраўку пісьма, і яно так і не дайшло да адрасата.

Калі Цынь Шыхуан раптоўна памёр, [[Чжао Гао]] і [[Лі Сы]] каля двух месяцаў хавалі яго смерць. Яны паставілі труну з целам імператара на павозку, насілі ежу і прымалі пісьмы імператару, адказваючы на іх ад яго імені. Калі з-за вялікай спёкі цела стала раскладацца, яны аблажылі павозку салёнай рыбай, каб перабіць смурод. Яны ж падрабілі завяшчанне імператара, прызначыўшы спадчыннікам малодшага сына [[Эршы Хуан|Ху Хая]], настаўнікам якога быў Лі Сы. Яны паслалі ад імені Цынь Шыхуана старэйшаму сыну [[Фу Су]] і генералу [[Мэн Цян]]у загад ганарова пакончыць з сабой. Генерал [[Мэн Цян]] быў старэйшым братам [[Мэн І]] і ахоўваў краіну ад [[хунну]] на паўночнай мяжы, у яго была вельмі добрая рэпутацыя. [[Мэн І]] быў таксама забіты.

Прыхільнікі ранейшых дынастый тут жа кінуліся ў барацьбу за дзяльбу імператарскай спадчыны, і ў 206 годзе ўсё яго сямейства было знішчана.

== Грабніца ==
{{main|Тэракотавая армія}}
[[Файл:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|thumb|left|250px|Бронзавая калясніца з грабніцы Цынь Шыхуандзі]]
Нішто не ілюструе магутнасць Цынь Шыхуандзі лепш, чым памеры пахавальнага комплексу, які быў пабудаваны яшчэ пры жыцці імператара. Будаўніцтва грабніцы пачалося адразу пасля ўтварэння імперыі недалёка ад цяперашняга [[Сіянь|Сіяня]]. Па сведчанні Сыма Цяня, да стварэння маўзалея было прыцягнута 700 тысяч рабочых і рамеснікаў. Перыметр знешняй сцены пахавання быў роўны 6 км.

[[Курган]] з пахаваннем першага імператара быў ідэнтыфікаваны археолагамі толькі ў 1974 годзе. Яго даследаванне працягваецца да гэтага часу, прычым месца пахавання імператара яшчэ чакае адкрыцця. Курган вянчала нейкае пірамідальнай памяшканне, па якім, па адной з версій, душа нябожчыка павінна была падняцца на неба&lt;ref&gt;[http://www.utro.ru/articles/2007/07/03/660393.shtml ЖИЗНЬ: Найдена дорога на небо]&lt;/ref&gt;.

Для суправаджэння імператара ў тым свеце было вылеплена незлічонае [[тэракотавая армія|тэракотавае войска]]. Твары воінаў індывідуалізаваныя, іх целы раней былі ярка афарбаваныя. У адрозненне ад сваіх папярэднікаў — напрыклад, валадароў дзяржавы [[Шан (дынастыя)|Шан]] (каля 1300—1027 гг. да н. э.) — імператар адмовіўся ад масавых чалавечых ахвярапрынашэнняў.

Комплекс [[Грабніца Цынь Шыхуана|грабніцы Цынь Шыхуана]] першым з кітайскіх аб'ектаў быў уключаны [[ЮНЕСКА]] ў [[Сусветная спадчына|Рэестр аб'ектаў сусветнай культурнай спадчыны]].

== Рэпутацыя ==
[[Файл:Qin Shi Huang statue.jpg|міні|Помнік Цынь Шыхуану каля кургана з яго грабніцай]]
Праўленне Цынь Шыхуана было заснавана на прынцыпах [[легізм]]у, выкладзеных у трактаце «[[Хань Фэй-цзы]]». Усе захаваныя пісьмовыя сведчанні аб Цынь Шыхуане прапушчаны скрозь прызму канфуцыянскага светапогляду [[Імперыя Хань|Ханьскай]] гістарыяграфіі, перш за ўсё Сыма Цяня. Вельмі верагодна, што ў прыведзеных імі звестках аб спальванні ўсіх кніг, забароне на канфуцыянства і пахаванні жыўцом паслядоўнікаў Канфуцыя адбілася канфуцыянскага антыцыньская [[прапаганда]], накіраваная супраць легістаў&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{britannica-link|540412|Shihuangdi (emperor of Qin dynasty) :: Emperor of China}}&lt;/ref&gt;.

Традыцыйнае адлюстраванне Цынь Шыхуана ў вобразе жахлівага тырана тэндэнцыйна перабольшана. Можна лічыць устаноўленым, што ўсе наступныя дзяржавы Кітая, пачынаючы з, як лічыцца, памяркоўнай дынастыі Заходняй Хань, перанялі і захавалі тую адміністрацыйна-бюракратычную сістэму кіравання дзяржавай, якая была створана пры першым імператару&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Вобраз у мастацтве ==
* У 1962 годзе быў зняты японскі фільм «The Great Wall» (у арыгінале {{lang-ja|秦·始皇帝}}, ''Shin shikōtei'' — «Цынь Шыхуандзі» ў японскім вымаўленні). Ролю імператара сыграў [[Сінтара Кацу]].
* У 1986 годзе на ганконскім тэлеканале [[:en:Asia Television Limited|ATV]] быў зняты і паказаны 63-серыйны серыял ''Emperor Qin Shi Huang''/''Rise of the Great Wall'' (адзін з найбуйнейшых праектаў канала) пра маладосць Ін Чжэна (будучага імператара Цынь Шыхуана) з {{нп3|Тоні Лю||en|Tony Liu}} у галоўнай ролі.
* У 1996 годзе ў Ганконгу Чжоу Сяовэнем /Zhou Xiaowen/ быў зняты фільм «[[Цень імператара]]» з удзелам [[Гэ Ю]].
* Па матывах гісторыі аб'яднання Кітая [[Чэнь Кайгэ]] ў 1999 годзе зняў фільм «[[Імператар і забойца, фільм|Імператар і забойца]]», які даволі дакладна прытрымліваецца канвы «Шы цзі».
* У 2002 годзе [[Чжан Імоў]] зняў на гэтую тэму самы дарагі фільм у гісторыі кітайскага кіно — «[[Герой (фільм, 2002)|Герой]]».
* У 2006 годзе на сцэне [[Метрапалітэн-опера|Метрапалітэн-оперы]] (Нью-Ёрк) адбылася прэм'ера оперы «Першы імператар» (кампазітар — [[Тань Дунь]], рэжысёр — Чжан Імоў). Партыю імператара праспяваў [[Пласіда Дамінга]].
* У 2008 годзе ролю Цынь Шыхуана ў [[галівуд]]скім [[блокбастар]]ы «[[Мумія: Грабніца імператара драконаў]]» сыграў [[Джэт Лі]].

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* [[Сыма Цянь]]. [[Шы цзі|Исторические записки]]. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана»)
* Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание [[Люй Бувэй|Люй Бувэя]]»)
* Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание [[Цзін Кэ]]»)
* Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание [[Лі Сы]]»)
* Переломов Л. С. Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.:
* Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.

{{start box}}
{{Succession box two to one|before1=(заснавальнік дынастыі)|title1=[[дынастыя Цынь|Цынь]]|years1=[[246 да н.э.]]—[[210 да н.э.]]|after=[[Эршы Хуан]]|before2=[[Чжуансян-ван]] |title2=[[Імператар Кітая]]|years2=[[246 да н.э.]]–[[210 да н.э.]]|after2=[[Эршы Хуан]]}}
{{end box}}
{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кіраўнікі Кітая]]
[[Катэгорыя:Дынастыя Цынь]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]]
[[Катэгорыя:Імператары Кітая]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>apqcfl1pw844kv81xmlzlcf52cyagsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45931</id>
    <revision>
      <id>5206725</id>
      <parentid>5187495</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10587" sha1="rjxplx7pdh0x9u11s6kwkclmc7s5nm1" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Чэрні
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 08
 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 24
 |CoordAddon              = type:city_region:BE
 |CoordScale              = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Чэрнінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта вобласці          = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = Алена Станіславаўна Прасмыцкая&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.)&lt;/ref&gt;
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |плошча                  =3 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 1174
 |насельніцтва            = 3326 
 |год перапісу            = 2026
 |шчыльнасць              = 1108
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +3
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 162
 |паштовы індэкс          = 225001
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        =1 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
 |OpenStreetMap           = 242979961
}}
'''Чэ́рні'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чарні́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Černi}}, {{lang-ru|Черни}}) — [[аграгарадок]] у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 9 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]].

Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя».

== Гісторыя ==
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло — прыватная ўласнасць у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1577 годам пазначана як двор Чэрнік. У 1617 годзе маёмасць князя Фёдара Масальскага.

Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях.

У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цэнтр маёнтка Чэрні, якім у 1868 годзе валодаў [[Ф. Ягмін]]. У 1877 годзе вяскоўцы пабудавалі драўляную царкву. У 1886 годзе сяло ў Косіцкай воласці, царкоўнапрыходская школа, карчма. З 1889 года працавала [[народнае вучылішча]], у якім навучаліся 51 хлопчык і 2 дзяўчынкі. У 1890 годзе маёнткам валодаў [[К. Ягмін]]. У 1897 годзе царква, [[хлебазапасны магазін]], царкоўнапрыходская школа.

У 1905 годзе сяло ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Тут размяшчаўся ўчастак паліцэйскіх ураднікаў Мяднянскай воласці. У 1905 годзе 1370 дзесяцін зямлі належалі пані Ю. Штэрн. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 8 двароў; 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У жніўні 1950 года арганізаваны калгас «Маладая гвардыя», у які ўвайшлі 30 гаспадарак з 66.

3 чэрвеня 1957 года Чарнеўскі і Тэльмінскі сельскія Саветы аб’яднаны ў адзін Чарнеўскі сельскі Савет [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] з цэнтрам у вёсцы Чэрні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&amp;q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1969 годзе калгас ператвораны ў аднайменны саўгас.

8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чэрні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).&lt;/ref&gt;. Вёска з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутары [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Музычная школа
* Дзіцячы садок
* Клуб
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аптэка
* Ветэрынарная аптэка
* Магазін
* Спартыўная пляцоўка

== Насельніцтва ==
* 30 мужчын, 30 жанчын (1868)
* 42 двары, 257 жыхароў (1876)
* 114 жыхароў (1886)
* 30 двароў, 188 жыхароў (1897)
* 151 жыхар (1905)
* 62 двары, 371 жыхар (1921)
* 61 двор, 362 жыхары (1940)
* 510 жыхароў (1959)
* 280 жыхароў (1970)
* 618 гаспадарак, 1806 жыхароў (1997)
* 841 гаспадарка, 2303 жыхары (2005)
* 2685 жыхароў (2009)
* 3478 жыхароў (2019)
* 1174 гаспадаркі, 3326 жыхароў (2026)

== Культура ==

* Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чэрнінскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>rjxplx7pdh0x9u11s6kwkclmc7s5nm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saw (франшыза)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47432</id>
    <revision>
      <id>5206683</id>
      <parentid>5145018</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, абнаўленне</comment>
      <origin>5206683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3083" sha1="md0uhobddkxtikhjn7ax97bxit9egkz" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}

'''«Saw»''' ({{lang-be|Піла}}) — серыя [[трылер]]аў, звязаных агульнай тэматыкай. Ідэя належыць [[Лі Уонэл]]у і [[Джэймс Ван|Джэймсу Вану]].

== Фільмы ==

* [[Saw]] — першы фільм. Прэм'ера адбылася [[29 кастрычніка]] [[2004]] года.
* [[Saw ІІ]] — другі фільм. Прэм'ера адбылася [[28 кастрычніка]] [[2005]] года.
* [[Saw ІІІ]] — трэці фільм. Прэм'ера адбылася [[27 кастрычніка]] [[2006]] года.
* [[Saw ІV]] — чацвёрты фільм. Прэм'ера адбылася [[26 кастрычніка]] [[2007]] года.
* [[Saw V]] — пяты фільм. Прэм'ера адбылася [[24 кастрычніка]] [[2008]] года.
* [[Saw VI]] — шосты фільм. Прэм'ера адбылася [[23 кастрычніка]] [[2009]] года.
* Saw 3D — сёмы фільм. Прэм'ера адбылася [[29 кастрычніка]] [[2010]] года.
* Jigsaw (2017)
* Spiral (2021)
* Saw X (2023)

== Іншыя медыя ==
У франшызу ўваходзяць таксама кароткаметражныя фільмы, відэагульні, тэлепраграма (2008—2010) і тэматычны парк Saw – The Ride.

== Спасылкі ==
*[http://www.sawmovie.com/ Афіцыйны сайт фільма ''Saw''] {{ref-en}}
*[http://www.saw2.com/ Афіцыйны сайт фільма ''Saw II''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071002065430/http://www.saw2.com/ |date=2 кастрычніка 2007 }} {{ref-en}}
*[http://www.saw3.com/ Афіцыйны сайт фільма ''Saw III''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080706161849/http://saw3.com/ |date=6 ліпеня 2008 }} {{ref-en}}
*[http://www.saw4.com Афіцыйны сайт фільма ''Saw IV''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105190857/http://saw4.com/ |date=5 студзеня 2009 }} {{ref-en}}
*[http://www.saw5.com Афіцыйны сайт фільма ''Saw V''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130613201826/http://saw5.com/ |date=13 чэрвеня 2013 }} {{ref-en}}
*[http://www.saw6film.com/ Афіцыйны сайт фільма ''Saw VI''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917064122/http://www.saw6film.com/ |date=17 верасня 2009 }} {{ref-en}}
*[http://www.officialsaw.com/ Афіцыйны фан-клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130614121109/http://www.officialsaw.com/ |date=14 чэрвеня 2013 }} {{ref-en}}
*[http://www.sawtheride.com Афіцыйны парк пацехаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081105225215/http://www.sawtheride.com/ |date=5 лістапада 2008 }} {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Saw]]
[[Катэгорыя:Кінасерыі ЗША]]</text>
      <sha1>md0uhobddkxtikhjn7ax97bxit9egkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Lonely Island</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48600</id>
    <revision>
      <id>5206669</id>
      <parentid>5067753</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3361" sha1="q59b28q5lkw1cpitivzhnaevyr1sa4c" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва                 = The Lonely Island
| Подпіс                =
| Ключ                  = The Lonely Island
| Лога                  =
| Шырыня_лога           =
| Фота                  = The Lonely Island.jpg
| Апісанне_фота         = Аківа Шафер, Эндзі Сэмберг, Ёрма Таконе
| Шырыня_фота           = 250px
| Гады                  = з 2001
| Краіна                = ЗША
| Горад                 =
| Мова                  = [[англійская мова|англійская]]
| Жанр                  =
| Жанры                 = [[альтэрнатыўны хіп-хоп]], [[хіп-хоп]], [[камедыйны хіп-хоп]], [[сатыра]], [[сюррэалістысны гумар]], [[чорны гумар]]
| Псеўданім             =
| Псеўданімы            =
| Лэйбл                 = [[Universal Republic]]
| Лэйблы                =
| Тэматыка              =
| Склад                 = [[Эндзі Сэмберг]]&lt;br&gt;[[Аківа Шафер]]&lt;br&gt;[[Ёрма Таконе]]
| Былыя ўдзельнікі      =
| Сайт                  = [http://www.thelonelyisland.com/ TheLonelyIsland.com]
| Іншыя праекты ўдзельнікаў =
}}
'''The Lonely Island''' ({{lang-be|Самотны Востраў}}), '''TLI''' — трупа амерыканскіх комікаў, якая займаецца музычнымі пародыямі. Паўсталі ў [[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]], цяпер працуюць і жывуць у [[Нью-Ёрк]]у. Атрымалі першую вядомасць па паступленні ва ўніверсітэт, дзе хлопцы рабілі паспяховыя сярод моладзі камедыйныя [[скетч]]ы, затым да іх рэпертуару далучыліся невялічкія музычныя пародыі і кароткаметражныя камедыі. З [[2005]] года супрацоўнічалі з вядомай на амерыканскім тэлебачанні праграмай [[Saturday Night Live]].
У [[2009]] годзе выйшаў іх першы альбом пад назвай [[Incredibad]].

== Склад ==
* [[Аківа Шафер]]
* [[Ёрма Таконэ]]
* [[Эндзі Сэмберг]]

== Дыскаграфія ==
'''Альбомы'''

* ''Incredibad'' (2009)
* ''Turtleneck &amp; Chain'' (2011)
* ''The Wack Album'' (2013)
* ''Popstar: Never Stop Never Stopping'' (2016, саўндтрэк)
* ''The Unauthorized Bash Brothers Experience'' (2019, саўндтрэк)

== Спасылкі ==
* [http://www.thelonelyisland.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Хіп-хоп-гурты ЗША]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Republic Records]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прайм-таймавай прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Трыа]]
[[Катэгорыя:Комікі ЗША]]</text>
      <sha1>q59b28q5lkw1cpitivzhnaevyr1sa4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакалад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48921</id>
    <revision>
      <id>5206753</id>
      <parentid>4953420</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42155" sha1="rnf5nfqhvograq18fmgvgvi82y9a7jy" xml:space="preserve">'''Шакала́д''' — прадукт, які вырабляецца з дапамогай [[плод|пладоў]] трапічнага какававага [[дрэва]]. Какава была ўпершыню акультыравана чалавекам не менш трох тысячагоддзяў назад у [[Мексіка|Мексіцы]], [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Яе ранняе дакументальна падзьцверджаная выкарыстанне каля [[1100 да н.э.]] Большасць народнасцей [[Мезаамерыка|Мезаамерыкі]] выраблялі шакаладныя напоі, у тым ліку і [[ацтэкі]], якія рабілі напой, вядомы як [[ксакалатл]], што ў перакладзе азначае «горкая вада». Насенне дрэва какавы маюць інтэнсіўны горкі [[смак]], і павінны быць ферментаваны дзеля вырабу пэўнага густа.

Пасля закісання бабы сушаць, чысцяць, а затым [[смажанне|смажаць]], у той час як абалонка выдаляецца для вытворчасці какавага зерня. Зерне затым драбняць у [[цёртая какава|цёртую какаву]], чысты шакалад у грубай форме. З-за таго, што цёртая какава звычайна мае звадкаваны стан, з яе з дапамогай іншых кампанентаў ці без іх атрымоўваюць [[шакаладны лікёр]]. Лікёр таксама можа быць апрацаваны на два складнікі: какава і [[какава-алей]]. Несалодкая выпечка шакаладу, гэта значыць [[горкі шакалад]], утрымоўвае ў першую чаргу какаву і какава-алей у розных прапорцыях. Большая частка шакаладу спажываецца сёння ў выглядзе [[салодкі шакалад|салодкага шакаладу]], гэта значыць спалучэнне какавы, какава-алею і іншых тлушчоў і [[цукар|цукру]]. [[Малочны шакалад]] з'яўляецца салодкім шакаладам, які дадаткова змяшчае [[сухое малако]] або [[згушчанае малако]]. [[Белы шакалад]] змяшчае какава-алей, цукар і [[малако]], але не какаву.

Какава ўтрымлівае [[алкалоід]]ы, напр. [[тэабрамін]] і [[фенілетыламін]], якія маюць [[фізіялогія|фізіялагічнае]] ўздзеянне на арганізм. Гэта звязваецца з узроўнем [[сератанін]]у ў [[галаўны мозг|мозгу]]. Некаторыя даследаванні выявілі, што шакалад, калі яго ядуць ва ўмераных колькасцях, можа прывесці да зніжэння артэрыяльнага ціску&lt;ref&gt;Taubert, Dirk; Renate Roesen, Clara Lehmann, Norma Jung, Edgar Schömig (4 July 2007). [http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/298/1/49 «Effects of Low Habitual Cocoa Intake on Blood Pressure and Bioactive Nitric Oxide»]. The Journal of the American Medical Association&lt;/ref&gt;. Наяўнасць тэабраміну аказвае таксічны эфект для некаторых жывёл&lt;ref&gt;[http://vetmedicine.about.com/cs/nutritiondogs/a/chocolatetoxici.htm «Veterinary Q &amp; A: Chocolate Toxicity»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080502141005/http://vetmedicine.about.com/cs/nutritiondogs/a/chocolatetoxici.htm |date=2 мая 2008 }}. About.com.&lt;/ref&gt;, асабліва сабакаў і катоў.

Шакалад стаў адным з самых папулярных відаў прадуктаў харчавання ў свеце. Падарункі з шакаладу фармуюцца ў розных формах, што стала традыцыйным на розныя святы, напр. шакаладныя зайчыкі і яйкі карыстаюцца папулярнасцю на [[Вялікдзень]], шакаладны [[Дзед Мароз]] і іншыя сімвалы свята [[Каляды|Калядаў]], шакаладныя сэрцы на [[Дзень Святога Валянціна]]. Шакалад таксама выкарыстоўваецца ў халодных і гарачых напоях, для вытворчасці малочнага шакаладу і [[гарачы шакалад|гарачага шакаладу]].

Цёртая какава выкарыстоўвалася першапачаткова ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] ў якасці напою і як інгрэдыент да прадуктаў харчавання. Шакалад гуляў адмысловую ролю ў культурах [[мая]] і [[ацтэкі|ацтэкаў]], асабліва на каралеўскія і рэлігійныя мерапрыемствы. Святары прадстаўлялі насенне какавы як дары багам і выкарыстоўвалі напоі з шакаладу падчас святых цырымоній. Усе вобласці, якія былі заваяваны ацтэкамі, спаганяліся імі адмысловым падаткам какава-бабамі&lt;ref&gt;Justin Kerr. [http://archive.fieldmuseum.org/Chocolate/history_mesoamerican7.html «Chocolate: A Mesoamerican Luxury 1200—1521 — Obtaining Cacao»]. Field Museum.&lt;/ref&gt;.

Еўрапейцы для вырабу шакаладу дадавалі [[цукар]] і [[малако]], два кампаненты, якія былі невядомы мексіканцам. У адрозненне ад [[індзейцы|індзейцаў]] еўрапейцы ніколі не змяшчалі шакалад у свой агульны рацыён, але выкарыстаўваюць яго як [[дэсерт]] і ласунак. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]], англійскі вырабнік шакаладу [[Джон Кедберы]] распрацаваў працэс [[эмульгаванне|эмульгавання]], які даў магчымасць бырабляць цвёрды шакалад. Нягледзячы на тое, што какава паходзіць з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Заходняя Афрыка]] на сёння вырабляе амаль дзве траціны какавы ў свеце, а на [[Кот-д’Івуар]] прыпадае амаль палову з гэтай лічбы.

== Этымалогія ==

Слова «шакалад» перайшло да еўрапейскіх моў з іспанскай&lt;ref name=&quot;bart&quot;&gt;{{cite web |title=The American Heritage Dictionary |url=http://www.bartleby.com/61/68/C0316800.html |accessdate=2009-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517202741/http://www.bartleby.com/61/68/C0316800.html |archivedate=17 мая 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, аднак як яно трапіла да іспанскай мовы, вядома горш. Найбольш цытаванай версіі ёсць запазычанні словы з наўатль, мовы ацтэкаў, дзе слова xocolātl (у больш позняй транскрыпцыі chocolatl, вымаўляецца «шоколатль», ад xococ — «горкі», «кіслы» і atl — «вада», «напой») выкарыстоўвалася для абазначэння шакаладнага напою&lt;ref name=&quot;bart&quot;/&gt;. Аднак, паводле дадзеных лінгвіста Уільяма Брайта, слова xocolātl не сустракалася ў крыніцах каланіяльнага часу і таму верагодна з'яўляецца больш познім утварэннем&lt;ref&gt;{{cite book |last=Campbell |first=Lyle |title=Quichean Linguistic Prehistory; University of California Publications in Linguistics No. 81 |year=1977 |url=https://archive.org/details/quicheanlinguist0000camp |location=Berkeley, California |publisher=University of California Press |pages=[https://archive.org/details/quicheanlinguist0000camp/page/104 104]}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных мексіканскага гісторыка і палітыка Франсіска Хаўера Сантамарыя, слова «шакалад» адбываецца ад слова юкатэкскай мовы мая chocol — «гарачы» і словы мовы наўатль atl — «вада»&lt;ref&gt;{{cite book |last=Santamaria |first=Francisco |title=Diccionario de Mejicanismos |place=Mexico |publisher=Editorial Porrúa S. A.|pages=412-413}}&lt;/ref&gt;. Нарэшце нядаўна дацкія лінгвісты Дакін і Віхман прапанавалі версію ўзнікнення слова ад слова ўсходняга дыялекту наўатль chicolatl — «збіты напой», з-за звычкі тубыльных мексіканцаў піць гарачы шакалад са збітай пенай&lt;ref&gt;{{cite journal |coauthors=Dakin, Karen and Soren Wichmann |title=Cacao and Chocolate A Uto-Aztecan perspective |journal=Ancient Mesoamerica |volume=11 |pages=55-75|date=2000 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Выкарыстанне ў Мезаамерыцы ===
[[Выява:Mayan people and chocolate.jpg|thumb|200px|справа|Маянскі кіраўнік забараняе чалавеку кранацца кубак з шакаладам]]
Шакалад выкарыстоўваўся ў якасці напою на працягу амаль усёй сваёй гісторыі. Самы ранні запіс выкарыстання шакаладу ўзыходзіць да [[альмекі|альмекаў]]. У лістападзе [[2007]] года археолагі паведамілі пра выяўленне доказаў пра самае старое вядомае вырошчванне і выкарыстанне какавы ў рэгіёне гораду [[Пуэрта-Эскандыда]] ў [[Гандурас]]е, пачынаючы прыкладна з [[1400 да н.э.|1400]] па [[1100 да н.э.|1100 гады да н.э.]]&lt;ref name=&quot;museum.upenn.edu&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20071202095415/http://www.museum.upenn.edu/new/news/fullrelease.php?which=306 «New Chemical Analyses Take Confirmation Back 500 Years and Reveal that the Impetus for Cacao Cultivation was an Alcoholic Beverage»]. Penn Museum.&lt;/ref&gt;. Рэшткі знойдзеных пасудзін указваюць на тое, што першым выкарыстаннем какавы было не проста выраб напоя, але і ў якасці крыніцы закісання [[цукар|цукру]] для [[алькагольны напой|алькагольнага напою]], пра што сведчыць белая мякаць вакол какава-бабоў&lt;ref name=&quot;museum.upenn.edu&quot;/&gt;. У часы цывілізацыі [[мая]] дрэвы какавы вырошчвалі ў дварах жытла&lt;ref&gt;[http://archive.fieldmuseum.org/Chocolate/history_mesoamerican3.html «Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) — Obtaining Cacao»]. Field Museum.&lt;/ref&gt; і выкарыстоўвалі насенне какавы для вырабу пеністага горкага напою&lt;ref&gt;[http://archive.fieldmuseum.org/Chocolate/history_mesoamerican4.html «Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) — Making Chocolate»]. Field Museum.&lt;/ref&gt;. Дакументы Мая сведчаць пра тое, што шакалад выкарыстоўваўся ў цырыманіяльных мэтах, у дадатак да ўжывання ў паўсядзённым жыцці&lt;ref&gt;[http://archive.fieldmuseum.org/Chocolate/history_mesoamerican5.html «Chocolate: A Mesoamerican Luxury 250—900 °C.E. (A.D.) Using Chocolate»]. Field Museum.&lt;/ref&gt;. Рэшткі шакаладу былі знойдзены ў банцы часоў старажытных мая ў [[Рыа Асуль]] у [[Гватэмала|Гватэмале]], што кажа аб тым, што Мая пілі шакалад каля [[400]] года. Банка размяшчалася ў адной з грабніц класічнага перыяду Мая ад [[460]] да [[480]] года. Мая лічацца вынаходнікамі стварэння першага сучаснага шакаладнага напою больш за 2000 гадоў таму, нягледзячы на тое, што з'явіўшыся ў [[Еўропа|Еўропе]] напой прайшоў шмат змен у спосабе гатавання і выкарвстанні інгрэдыентаў&lt;ref&gt;Earley, Diane (2001). «The Official M&amp;M's History of Chocolate». Charlesbridge Publishing. ISBN 1-57091-448-6.&lt;/ref&gt;.

== Віды шакалада ==
* [[малочны шакалад]], у склад якога ўваходзіць не менш 12 % сухіх рэчываў [[малако|малака]] і не менш 2,5 % малочнага тлушчу
* [[белы шакалад]], у складзе якога адсутнічаюць [[какава цертая]] і [[какава-парашок]]
* шакалад з начынкай, які ўтрымлівае не менш 40 % шакаладу і не больш 60 % [[начынка|начынкі]]
* [[шакаладны выраб]], дзе шакалад складае 25—40 % ад агульнай масы
* шакалад у парашку, у якім доля какава-прадуктаў не менш 32 % (гл. таксама: [[какава-парашок]]).

== Вытворчасць шакаладу ==
[[Файл:Cocoa Pods.JPG|thumb|Плады [[какава|какавы]] рознага ступеня сталасці]]
[[Файл:Cacao-pod-k4636-14.jpg|thumb|Плады какавы ў разрэзе]]
[[Файл:CacaoChonita14.JPG|thumb|Абсмаленыя какава-бабы]]

=== Зыходная сыравіна ===

Асноўнай сыравінай для вытворчасці шакаладу і какава-парашка з'яўляюцца какава-бабы — насенне какава-дрэва, які расце ў трапічных раёнах зямнога шара. Найменні таварных гатункаў какава-бабоў адпавядаюць назве раёна іх вытворчасці, краіны або порта іх вывазу (Гана, Баия, Камерун, Трынідад і інш.). Па якасці какава-бабы падпадзяляюць на дзве групы:

* высакародныя (гатункавыя), якія валодаюць далікатным густам і прыемным тонкім водарам са мноствам адценняў (Ява, Трынідад і інш.);
* спажывецкія (ардынарныя), якія маюць горкі, даўкі кіслявы густ і моцны водар (Баія, Пара і інш.).
* какава-бабы знаходзяцца ў мякаці плёну какава-дрэва па 30-50 шт., маюць міндалепадобную форму, даўжыню каля 2,5 см. Боб складаецца з цвёрдага ядра, утворанага двума семядолямі, зародка (парастка) і цвёрдай абалонкі (какававелы).

Какава-бабы свежасабранага плёну не валодаюць смакавымі і араматычнымі ўласцівасцямі, характэрнымі для шакаладу і какава-парашка, маюць горка-даўкі прысмак і бледную афарбоўку. Для паляпшэння густу і водару іх падвяргаюць на плантацыях ферментацыі і сушцы.

Асноўнымі кампанентамі сухога рэчыва какава-бабоў з'яўляюцца тлушчы, алкалоіды — тэабрамін, кафеін (у нязначных колькасцях), бялкі, вугляводы, дубільныя і мінеральныя рэчывы, арганічныя кіслоты, араматычныя злучэнні і інш.

=== Паўфабрыкаты ===

У працэсе апрацоўкі бабы чысцяць, сартуюць і абсмажваюць, дробняць ў крупку, якую размалывают ў вадкую масу. Тлушч складае 52-56 % сухіх рэчываў какава-боба; ён называецца алей какавы. Пры тэмпературы 25&amp;nbsp;°C алей какавы цвёрды і крохкі, а пры 32&amp;nbsp;°C — вадкае, таму ў роце ён плавіцца без астатку.

У працэсе тэхналагічнай апрацоўкі з какава-бабоў атрымліваюць паўфабрыкат — какава цёртае. З гэтай вадкай масы на спецыяльным прэсе вырабляюць адціск какава-алею, пасля чаго ў прэсе застаецца какава-макуха. Какава цёртай і алей какавы з цукровай пудрай выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі шакаладу, а з какава-макухі атрымліваюць какава-парашок.

Шакаладная маса вырабляецца з сумесі цукру (як правіла, цукровай пудры), цёртага какава і алею какавы, з даданнем смакавых і араматычных інгрэдыентаў. Сумесь здрабняецца (цвёрдыя часціцы не павінны быць буйней 20 мкм), яшчэ раз змешваецца з какава-алеем, астуджаецца да 30-31&amp;nbsp;°C, пасля чаго паступае ў аўтамат для фармоўкі&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;.

== Віды шакаладу ==
[[Файл:Chocolate fountain.jpg|thumb|200px|[[Шакаладны фантан]] у кандытарскай краме]]
[[Файл:Bursdagskake birth day cake sjokoladekake.JPG|thumb|200px|[[Пірожнае]]]]
[[Файл:FD 3.jpg|thumb|200px|Шакаладныя вырабы з рознымі начынкамі]]
Па ступені здробненых часціц шакалад дзеліцца на звычайны і дэсертны&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;:

* Дэсертная шакаладная маса мае высокія араматычныя годнасці і тонкую дысперснасць. Гэтыя ўласцівасці яна набывае ў выніку асабліва дбайнай і працяглай апрацоўкі. Утрыманне цукру ў ёй не больш за 55 %.
* Звычайная шакаладная маса валодае ніжэйшымі смакавымі і араматычнымі вартасцямі і менш тонкай дысперснасцю. Утрыманне цукру ў ёй не больш за 63 %.

У залежнасці ад складу шакалад дзеляць на горкі, малочны і белы; існуюць і дыябетычныя разнавіднасці:
* Чорны (горкі) шакалад робяць з цёртай какавы, цукровай пудры і алею какавы. Змяняючы суадносіны паміж цукровай пудрай і какава цёртым, можна змяняць смакавыя асаблівасці атрымліваецца шакаладу — ад горкага да салодкага. Чым больш у шакаладзе цёртага какава, тым больш горкім густам і больш яркім водарам валодае шакалад.
* Малочны шакалад з даданнямі вырабляюць з цёртага какава, алею какава, цукровай пудры і сухога малака. Часцей за ўсё выкарыстоўваюць плёнкавага сухое малако тлустасцю 2,5 % ці сухія вяршкі. Водар малочнаму шакаладу надае какава, густ складаецца з цукровай пудры і сухога малака.
* Белы шакалад рыхтуюць з алею какавы, цукру, плёнкавага сухога малака і ваніліну без дадання какава-парашка, таму ён мае крэмавы колер (белы) і не ўтрымлівае тэабраміну.
* Своеасаблівы густ белы шакалад набывае дзякуючы асабліваму сухому малаку, які мае карамельны прысмак.
* Дыябетычны шакалад прызначаны для хворых на цукровы дыябет. Замест цукру выкарыстоўваюцца падсалодвальнікаў, такія як сорбіт, ксіліт, маніт або ізамальт.
* Порысты шакалад атрымліваюць у асноўным з дэсертнай шакаладнай масы, якую разліваюць у формы на ¾ аб'ёму, змяшчаюць у вакуум-катлы і вытрымліваюць ў вадкім стане (пры тэмпературы 40&amp;nbsp;°C) на працягу 4 гадзін. У вакууме дзякуючы пашырэнню бурбалак паветра утвараецца сітаватая структура пліткі.
* Шакалад у парашку выпрацоўваюць з какава цёртага і цукровай пудры без даданняў або з даданнем малочных прадуктаў.

== Прадукты з шакаладу ==
Шакаладная паста, акрамя плітак, можа сервіравацца ў батончыка, цукерках, у выглядзе розных фігурак, медалёў&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Шоколад/}}&lt;/ref&gt; і нават у форме шакаладнага фантана.

У 1680-х гадах Гансам Слоанам было вынайдзена шакаладнае малако&lt;ref&gt;[http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm About Hans Sloane] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131227112954/http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm |date=27 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Яно ствараецца шляхам змешвання з шакаладным сіропам або парашком каровінага, казінага ці іншага малака. Нягледзячы на папулярнасць гэтага прадукта і тое, што, на думку некаторых даследчыкаў, ён станоўча ўплывае на аднаўленне арганізма пасля спартыўных нагрузак&lt;ref&gt;[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=1057236 «Milk as an effective post-exercise rehydration drink»], [[Cambridge Journal of Nutrition]], 26 April 2007&lt;/ref&gt;, шэраг даследчыкаў лічыць яго шкодным з-за высокага ўтрымання цукру і звязвае яго частае ўжыванне з верагоднасцю атлусцення&lt;ref&gt;Rudd Center for policy and obesity http://www.yaleruddcenter.org/what_we_do.aspx?id=4 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150209214057/http://www.yaleruddcenter.org/what_we_do.aspx?id=4 |date=9 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rodale.com/flavored-milk-and-school-lunch-programs Chocolate Milk Debate Rages On | Rodale News] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100815032450/http://www.rodale.com/flavored-milk-and-school-lunch-programs |date=15 жніўня 2010 }}&lt;/ref&gt;.

== Уплыў на здароўе чалавека ==
У пачатку XIX стагоддзя гарачы шакалад прадаваўся ў аптэках як сродак для сіл і бадзёрасці&lt;ref&gt;kraftfoods.ch: [http://www.kraftfoods.ch/kraft/page?siteid=kraft-prd&amp;locale=chde1&amp;PagecRef=2327&amp;Mid=2400 ''Der junge Philippe Suchard'']{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Насуперак папулярным паданнях аб «шакаголіках», няма ніякіх сведчанняў таго, што шакалад здольны выклікаць хваравітую адыкцыю&lt;ref name=&quot;parker&quot;&gt;G. Parker, I. Parker, H. Brotchie: ''Mood state effects of chocolate.'' In: ''Journal of Affective Disorders'', Volume 92, Issue 2, S.&amp;nbsp;149-159; {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Прычыны павышэння настрою, выкліканага шакаладам, да гэтага часу канчаткова не растлумачаны&lt;ref name=&quot;parker&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://cacao-chocolate.com/ ''BLTC Research: CACAO and CHOCOLATE (engl.)'']{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

У склад шакаладу ўваходзіць вялікая колькасць тлушчу і цукру (27 г і 54 г адпаведна на 100 г цёмнага шакаладу), таму яго празмернае спажыванне прыводзіць да атлусцення і павялічвае рызыку ўзнікнення цукровага дыябету&lt;ref name=&quot;dietetic&quot;&gt;American Dietetic Association. [http://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:2n_TV121UhgJ:www.eatright.org/WorkArea/linkit.aspx%3FLinkIdentifier%3Did%26ItemID%3D11129%26libID%3D11127+myth+sugar+diabetes+site:eatright.org&amp;hl=en&amp;gl=us&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESjtMwfYgoHaigsdZA-z9l_UgmrDEcV9B8v3pKpMH185qi8GPEKjMTqqu_-tSxU5g6VaNt7Nq0IU-Y2hejfKn38M6ZKKmvRcs5gjA8gxNGSDkbHVpyz7oSqhPtj07QCw2lhh4qYq&amp;sig=AHIEtbSxUIQaEQpBxuWmoxbR5GmiQXixIQ «Nutrition: Fact vs. Fiction.»]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Паводле даследаванняў, праведзеным нямецкім часопісам Ökotest, у некаторых відах горкага шакаладу таксама падвышанае ўтрыманне кадмію, што можа прадстаўляць небяспеку для здароўя&lt;ref&gt;ÖKO-TEST-Online: [http://www.oekotest.de/cgi/index.cgi?artnr=62944;bernr=04;co= ''Schokolade, Bitterschokolade. Bitte(r) schön!''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110104134726/http://www.oekotest.de/cgi/index.cgi?artnr=62944;bernr=04;co= |date=4 студзеня 2011 }}, 8. Januar 2007, In ''ÖKO-TEST Jahrbuch Essen, Trinken und Genießen für 2007''{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Шакалад змяшчае рэчывы з групы флаваноідаў, якія прысутнічаюць таксама ў чырвоным віне і вінаградзе. Паводле некаторых папярэдніх дадзеных&lt;ref&gt;[http://www.membrana.ru/particle/6960/ Membrana.ru «Медики обнаружили, что шоколад полезен для сердца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141205070221/http://www.membrana.ru/particle/6960/ |date=5 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt;, яны карысныя для сэрца і сасудаў&lt;ref&gt;http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/31/13/1616.full {{ref-en}}&lt;/ref&gt;; зрэшты, ёсць дадзеныя, якія сведчаць аб адваротным&lt;ref&gt;http://www.efsa.europa.eu/en/scdocs/doc/1489.pdf {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. З-за высокага ўтрымання ў какава-прадуктах аксалатаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://medik-plus.ru/pochemu-poyavlyayutsya-oksalaty-v-moche-prichiny/|title = Шоколад, как причина образования оксалатов|author = medik-plus.ru|accessdate = 7 лютага 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141204062853/http://medik-plus.ru/pochemu-poyavlyayutsya-oksalaty-v-moche-prichiny/|archivedate = 4 снежня 2014|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; іх не раяць ужываць асобам, схільным рызыцы фарміравання камянёў у нырках&lt;ref&gt;[http://my.clevelandclinic.org/urology-kidney/diseases-conditions/kidney-stones-overview.aspx Kidney Stones Overview]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://opochkah.ru/oksalaty-v-moche-prichiny-i-lechenie.html |title=Оксалаты в моче: причины и лечение |access-date=7 лютага 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201205220/http://opochkah.ru/oksalaty-v-moche-prichiny-i-lechenie.html |archivedate=1 лютага 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На практыцы шакаладныя вырабы нярэдка ўтрымліваюць нездаровыя прымешкі. У недарагія гатункі шакаладу для мінімізацыі выдаткаў замест алею какава дадаюць, да прыкладу, транс-тлушчы: гідрагенізіраваны пальмавы або какосавы алей&lt;ref&gt;http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/woman/health/575585/Health-Trans-fats-Hot-drinks.html {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/bussines/rinky/38.shtm Шоколад: дешевый, значит — опасный!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/466776 Трансжир в шоколаде превращает сладкоежек в мутантов // НТВ.Ru]&lt;/ref&gt;.

Пры эксперыментах ў клініцы Кільскага універсітэта імя Хрысціяна Альбрэхта ў цёмным шакаладзе быў знойдзены охратаксін А, які ўяўляе небяспеку для чалавека&lt;ref&gt;taz.de: [http://www.taz.de/1/zukunft/konsum/artikel/1/gift-in-der-schokolade/ M. Kreutzfeldt und H. Gersmann: ''Beispiele belasteter Lebensmittel — Gift in der Schokolade''], 19. Oktober 2009 {{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

== Шакалад у Беларусі ==

У Беларусі шакалад вырабляюць кандытарскія фабрыкі ў [[Мінск]]у («[[Камунарка]]»), [[Гомель|Гомелі]] («[[Спартак, Гомель|Спартак]]»), [[Брэст|Брэсце]] («Ідэал»).

== Шакалад у культуры ==

У свеце існуе некалькі шакаладных музеяў&lt;ref&gt;[http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=1067 ШОКОЛАДНЫЕ МУЗЕИ МИРА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215081317/http://tourism.tut.by/cgi-bin/articles.cgi?id=1067 |date=15 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt; — напрыклад, у Кёльне, Пакрове і Бруге. У горадзе Пакроў Уладзімірскай вобласці існуе адзіны ў свеце помнік шакаладу. Манумент нібы створаны з пліткі шакаладу і ўяўляе сабой вобраз казачнай Феі з шакаладкай у руцэ. Помнік адкрыты 1 ліпеня 2009 года і знаходзіцца ў некалькіх кроках ад Пакроўскага музея шакаладу. Адкрыццё помніка адбылося ў рамках 15-годдзя дзейнасці ў Расіі кампаніі «Крафт Фудс», якая стала ініцыятарам стварэння гэтага помніка.

[[File:Chocolate house in Tallinn (7954610070).jpg|thumb|left|150px|Прыклады шакаладнай скульптуры]]

З шакаладам звязана некалькі рэкордаў: брытанскі вытворца шакаладу Thorntons пабіў сусветны рэкорд Кнігі рэкордаў Гінеса, прыгатаваўшы самую вялікую плітку шакаладу, вагой амаль 6 тон (5 792,5 кг), чатыры метра ў шырыню і чатыры метра ў даўжыню. Яе прадэманстравалі на 100-годдзе кампаніі, і рэкордная шакаладная плітка атрымалася эквівалентам 75 тысяч звычайных шакаладак Thorntons. Да гэтага рэкардсменам была армянская кандытарская фабрыка Grand Candy, якая з нагоды 10-годдзя дзейнасці ўстанавіла сусветны рэкорд, вырабіўшы самую вялікую шакаладную плітку вагой 4,41 тоны. Плітка выраблялася на працягу 4 дзён, яе даўжыня складала 5,6 м, шырыня — 2,75 м, а вышыня 25 см. Да іх аналагічны рэкорд належаў італьянскім кандытарам, якія вырабілі плітку вагой 3,58 тон&lt;ref&gt;[http://news.arvo.ua/index.php?raz=4&amp;id=6347 В Армении съели самую большую шоколадную плитку в мире] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111112313/http://news.arvo.ua/index.php?raz=4&amp;id=6347 |date=11 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

13 верасня ў свеце святкуецца Сусветны дзень шакаладу (''International Chocolate Day'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.candy.org/?p=949|title=International Chocolate Day|publisher=Candy.org|accessdate=4 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113162326/http://www.candy.org/?p=949|archivedate=13 лістапада 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 11 ліпеня — World Chocolate Day (у 1995 годзе прыдуманы французамі&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2485/ Всемирный день шоколада — 11 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]&lt;/ref&gt;; акрамя таго, дзень шакаладу святкуюць у ЗША 7 ліпеня і 28 кастрычніка&lt;ref name=&quot;turist.rbc.ru&quot;/&gt;, а таксама ён можа адзначацца 4 верасня&lt;ref name=&quot;turist.rbc.ru&quot;&gt;[http://turist.rbc.ru/article/10/07/2009/162121 Как правильно отметить всемирный день шоколада]&lt;/ref&gt;. Шакалад таксама часта выкарыстоўваецца ў якасці падарунка на розныя святы, а шакаладныя яйкі выкарыстоўваюцца падчас Вялікадня.

Карціна «Шакаладніца» Жана-Эцьена Ліатара з'яўляецца найстарэйшай гандлёвай маркай ў ЗША і адной з найстарэйшых у свеце&lt;ref&gt;[http://www.dorchesteratheneum.org/page.php?id=674 La Belle Chocolatiere: An Old Trademark Garners New Attention] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923220225/http://www.dorchesteratheneum.org/page.php?id=674 |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Партрэт шакаладніцы экспанаваўся ў Дрэздэнскай галерэі, дзе яго ўбачыў Генры Л. Пірс, прэзідэнт амерыканскай фірмы па гандлі шакаладам, і ў 1862 годзе амерыканская кампанія «Baker's Chocolate»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kraftfoods.com/BakersChocolate/story.htm |title=Baker's Chocolate |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322192602/http://www.kraftfoods.com/BakersChocolate/story.htm |archive-date=22 сакавіка 2008 |access-date=7 лютага 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; набыла правы на выкарыстанне карціны.

Шакалад фігуруе ў шматлікіх творах. У 1964 годзе была апублікаваная кніга «Чарлі і шакаладная фабрыка» пра беднага хлопчыка Чарлі Бэкета, які выйграў экскурсію на шакаладную фабрыку геніяльнага вытворцы Вілі Вонка. Кніга была двойчы экранізавана, у 1971 годзе і ў 2005 годзе, прычым аб другім фільме вельмі станоўча адгукнуліся крытыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/charlie_and_the_chocolate_factory/|title=''Charlie and the Chocolate Factory'' at Rotten Tomatoes|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=29 May 2008}}&lt;/ref&gt; і ён стаў адным з самых касавых фільмаў года, сабраўшы 470 млн долараў ЗША ў сусветным пракаце&lt;ref name=&quot;box&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=charliechocolate.htm|title=Charlie and the Chocolate Factory at Box Office Mojo|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=29 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216050914/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=charliechocolate.htm|archivedate=16 снежня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гэты фільм быў таксама адзначаны за выкарыстаныя касцюмы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oscars.org/78academyawards/nomswins.html|title=Nominees and Winners – 78th Annual Academy Awards|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=7 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408052925/http://www.oscars.org/78academyawards/nomswins.html|archivedate=8 красавіка 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1999 годзе выйшаў раман «Шакалад» пра маладую маці, якая змяняе жыццё цэлага мястэчка. У 2000 годзе ён быў экранізаваны і таксама меў поспех у пракаце (150 мільёнаў долараў ЗША&lt;ref name=&quot;mojo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=chocolat.htm|title=''Chocolat'' at Box Office Mojo|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=29 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216073733/http://boxofficemojo.com/movies/?id=chocolat.htm|archivedate=16 снежня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) і атрымаў шэраг узнагарод&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&amp;displayType=3&amp;BSFilmID=38520|title=''Chocolat'' at the Academy Awards database|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|accessdate=30 May 2008|archiveurl=https://archive.today/20120524214135/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&amp;displayType=3&amp;BSFilmID=38520|archivedate=24 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/film/23848|title=''Chocolat'' at the Golden Globes database|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|accessdate=30 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015213623/http://www.goldenglobes.org/browse/film/23848|archivedate=15 кастрычніка 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

«Шакаладнай хаткай» неафіцыйна называецца асабняк С. С. Магілёўцава ў Кіеве, у якім пасля пражывалі вядомыя дзеячы навукі, грамадска-палітычнага і дзяржаўнага жыцця&lt;ref&gt;[http://shocolad-dim.kiev.ua/ Шоколадний будинок. Офіційний сайт]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Музей шакаладу (Кёльн)|Музей шакаладу Ханса Імхофа]], Кёльн (ФРГ)
* [[:en:Cadbury World|Cadbury World]] — музеі шакаладу кампаніі [[Cadbury]] ў Бірменгеме (Вялікабрытанія) і Данедыне (Новая Зеландыя)
* [[Шакагалізм]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Chocolate}}
* [http://www.gutenberg.org/ebooks/16035 Ежа Багоў].
* [http://www.chocolatelover.net/chocolate-glossary.html Гласарый шакаладных тэрмін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723042034/http://www.chocolatelover.net/chocolate-glossary.html |date=23 ліпеня 2011 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шоколад|[[Дзмитрый Іванавіч Мендзялееў|Менделеев Д. И.]], Борман Ж.,—}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Шакалад| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>rnf5nfqhvograq18fmgvgvi82y9a7jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50360</id>
    <revision>
      <id>5206327</id>
      <parentid>4976417</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="n97tyka4ud673oadr93exhtywjwst6v" xml:space="preserve">'''Мікалогія''' (ад {{lang-grc|μύκης}} — грыб) — раздзел [[біялогія|біялогіі]], навука, якая вывучае [[грыбы]]. Вывучае марфалагічныя, біялагічныя, фізіялагаічныя, біяхімічныя, экалагічныя асаблівасці грыбоў, іх геаграфію, сістэматыку, філагенію, значэнне ў жыцці чалавека.

Мікалогія можа быць ''агульнай, воднай, глебавай, фітапаталагічнайй, медыцынскай, ветэрынарнай, тэхнічнай'' і інш.

Цесна звязана з [[фітапаталогія]]й, [[ліхеналогія]]й, [[мікрабіялогія]]й. Мае важнае значэнне для [[медыцына|медыцыны]], [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]], [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], мікрабіялагічнай, харчовай прамысловасці і інш.

== Гісторыя ==
Да сярэдзіны XIX стагоддзя характэрны апісанне і спробы класіфікацыі грыбоў, пераважна макраскапічных ({{нп3|Іван Андрэевіч Вейнман|Н. А. Вейнман|ru|Вейнман, Иван Андреевич}}, {{нп3|Карл Клузіус|К. Клузіус|ru|Клузиус, Карл}}, [[Хрысціян Генрых Персан|Х. Персан]], [[Эліяс Магнус Фрыс|Э. М. Фрыс]] і інш.). У другой палове XIX стагоддзя, з пачаткам вывучэння патагенных грыбоў, мікалогія вылучылася ў самастойную навуку ([[Генрых Антон дэ Бары|А. дэ Бары]], [[Міхаіл Сцяпанавіч Варонін|М. С. Варонін]], {{нп3|Оскар Брэфельд|О. Брэфельд|ru|Брефельд, Оскар}}, {{нп3|Луи Рэнэ Цюлан|Л. Р. Цюлан|ru|Тюлан, Луи Рене}}, {{нп3|Шарль Цюлан|Ш. Цюлан|ru|Тюлан, Шарль}} і інш.). З канца XIX стагоддзя развіваюцца фізіялогія і біяхімія грыбоў, эксперыментальныя метады даследаванняў ({{нп3|Артур Артуравіч Ячэўскі|А. А. Ячэўскі|ru|Ячевский, Артур Артурович}}, {{нп3|Георг Клебс|Г. А. Клебс|ru|Клебс, Георг}}, {{нп3|Леў Іванавіч Курсанаў|Л. І. Курсанаў|ru|Курсанов, Лев Иванович}}, {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Навумаў|М. А. Навумаў|ru|Наумов, Николай Александрович (учёный)}}, {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Траншэль|В. Г. Траншэль|ru|Траншель, Владимир Андреевич}}&lt;!--Блытаніца з ініцыяламі - не блытаніца, ён па некаторых крыніцах Вальдэмар Генрыхавіч. Удзельніца:Хомелка--&gt; і інш.).

== Выбітныя навукоўцы ==
* [[Іаган Готліб Гледзіч]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|||352}}

{{Батаніка}}
{{Раздзелы біялогіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мікалогія| ]]</text>
      <sha1>n97tyka4ud673oadr93exhtywjwst6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кухня (памяшканне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50491</id>
    <revision>
      <id>5206364</id>
      <parentid>4666017</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Кухня (памяшканне)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="614" sha1="kv54ktdrwqlslctbmdd6sq53n96uwid" xml:space="preserve">[[Файл:Modern_Kitchen.jpg|thumb|Сучасная кухня]]
{{Значэнні2|Кухня}}
'''Кухня''' ({{lang-de|Küche}}), асобнае [[памяшканне]] з плітой, [[печ]]чу для прыгатавання [[ежа|ежы]]. Кухня можа злучацца з сумежным жылым [[пакой|пакоем]] (агульным, сталовай).

== Гл. таксама ==

* [[Крэдэнс]]
{{commonscat}}
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Памяшканні]]
[[Катэгорыя:Кухня (памяшканне)]]</text>
      <sha1>kv54ktdrwqlslctbmdd6sq53n96uwid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52823</id>
    <revision>
      <id>5206686</id>
      <parentid>5065278</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VsuMasherov</username>
        <id>174680</id>
      </contributor>
      <origin>5206686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19327" sha1="hwwvgk5re5zyycsim07l29os6dt71g5" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава
 |скарачэнне           = ВДУ імя П. М. Машэрава
 |эмблема              = Корпус ВГУ новый.jpg
 |выява                = 
 |арыгінал             = 
 |міжназва             = 
 |ранейшыя             = 
 |дэвіз                = Docendo discimus
 |заснаваны            = 
 |зачынены             = 
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады      = 
 |піб пасады           = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік    = 
 |рэктар               = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары            = 
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = 
 |метро                = 
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = 
 |узнагароды           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = 
 |Commons              = 
 |Commons-text         = 
}}
'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
У [[1910]] годзе ў Віцебску быў заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У [[1918]] годзе ён быў ператвораны ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў [[1924]] годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У [[1930]] годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з [[1933]] года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У [[1934]] годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў [[1944]] годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|400пкс|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У [[1995]] годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў [[1998]] годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З [[1996]] года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з [[2002]] года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П.М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>hwwvgk5re5zyycsim07l29os6dt71g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206690</id>
      <parentid>5206686</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5206686|5206686]] аўтарства [[Special:Contributions/VsuMasherov|VsuMasherov]] / Вандалізм</comment>
      <origin>5206690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21173" sha1="b9auoiasiz8vx2epsudh2fp1wfn1xy4" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава
 |скарачэнне           = ВДУ
 |эмблема              = Знак ВДУ.png
 |выява                = 
 |арыгінал             = 
 |міжназва             = 
 |ранейшыя             = 
 |дэвіз                = Docendo discimus
 |заснаваны            = 
 |зачынены             = 
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады      = 
 |піб пасады           = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік    = 
 |рэктар               = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары            = 
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = 
 |метро                = 
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = 
 |узнагароды           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = 
 |Commons              = 
 |Commons-text         = 
}}
'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
У [[1910]] годзе ў Віцебску быў заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У [[1918]] годзе ён быў ператвораны ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў [[1924]] годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У [[1930]] годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з [[1933]] года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У [[1934]] годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў [[1944]] годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|400пкс|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У [[1995]] годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў [[1998]] годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З [[1996]] года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з [[2002]] года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Вывучэнне польскай мовы ==
У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў ==
ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П.М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>b9auoiasiz8vx2epsudh2fp1wfn1xy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206694</id>
      <parentid>5206690</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VsuMasherov</username>
        <id>174680</id>
      </contributor>
      <origin>5206694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19785" sha1="iwuh1mshhypla6qkoidodxvuyf10dq9" xml:space="preserve">'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

{{Універсітэт|назва=Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|эмблема=Корпус ВГУ новый.jpg}}

== Гісторыя ==
У [[1910]] годзе ў Віцебску быў заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У [[1918]] годзе ён быў ператвораны ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў [[1924]] годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У [[1930]] годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з [[1933]] года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У [[1934]] годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў [[1944]] годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|400пкс|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У [[1995]] годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў [[1998]] годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З [[1996]] года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з [[2002]] года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Вывучэнне польскай мовы ==
У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў ==
ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П.М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>iwuh1mshhypla6qkoidodxvuyf10dq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206699</id>
      <parentid>5206694</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/VsuMasherov|VsuMasherov]]) і адноўлена версія 5206690, зробленая DzBar</comment>
      <origin>5206699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21173" sha1="b9auoiasiz8vx2epsudh2fp1wfn1xy4" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава
 |скарачэнне           = ВДУ
 |эмблема              = Знак ВДУ.png
 |выява                = 
 |арыгінал             = 
 |міжназва             = 
 |ранейшыя             = 
 |дэвіз                = Docendo discimus
 |заснаваны            = 
 |зачынены             = 
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады      = 
 |піб пасады           = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік    = 
 |рэктар               = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары            = 
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = 
 |метро                = 
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = 
 |узнагароды           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = 
 |Commons              = 
 |Commons-text         = 
}}
'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
У [[1910]] годзе ў Віцебску быў заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У [[1918]] годзе ён быў ператвораны ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў [[1924]] годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У [[1930]] годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з [[1933]] года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У [[1934]] годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў [[1944]] годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|400пкс|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У [[1995]] годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў [[1998]] годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З [[1996]] года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з [[2002]] года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Вывучэнне польскай мовы ==
У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў ==
ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П.М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>b9auoiasiz8vx2epsudh2fp1wfn1xy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206700</id>
      <parentid>5206699</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21107" sha1="rbn5ug9kg8a3n8tm0u8omytxtndylhp" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава
 |скарачэнне           = ВДУ
 |эмблема              = Знак ВДУ.png
 |выява                = 
 |арыгінал             = 
 |міжназва             = 
 |ранейшыя             = 
 |дэвіз                = Docendo discimus
 |заснаваны            = 
 |зачынены             = 
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады      = 
 |піб пасады           = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік    = 
 |рэктар               = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары            = 
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = 
 |метро                = 
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = 
 |узнагароды           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = 
 |Commons              = 
 |Commons-text         = 
}}
'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
У 1910 годзе ў Віцебску заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У 1918 годзе яго ператворылі ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў 1924 годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У 1930 годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з 1933 года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У 1934 годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў 1944 годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У 1995 годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў 1998 годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З 1996 года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з 2002 года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Вывучэнне польскай мовы ==
У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў ==
ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П.М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>rbn5ug9kg8a3n8tm0u8omytxtndylhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206704</id>
      <parentid>5206700</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ачыстка шаблона ад пустых параметраў</comment>
      <origin>5206704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19712" sha1="chkgrkt8kkni6w3ayz7gg7xgc0tjpij" xml:space="preserve">{{Універсітэт
 |скарачэнне           = ВДУ
 |эмблема              = Знак ВДУ.png
 |дэвіз                = Docendo discimus
}}

'''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
У 1910 годзе ў Віцебску заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У 1918 годзе яго ператворылі ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў 1924 годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У 1930 годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з 1933 года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У 1934 годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут.
[[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў 1944 годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў.

[[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]]
У 1995 годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў 1998 годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]].

Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З 1996 года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з 2002 года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час».

== Факультэты ==
[[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]]
* [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]]
* [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]]
* [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]]
* [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]]
* [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]]
* [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]]
* [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]]
* [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]]
* Факультэт навучання замежных грамадзян
* Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921)
* [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923)
* [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924)
* [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936)
* [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941)
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945)
* [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952)
* [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953)
* [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955)
* [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959)
* [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963)
* [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978)
* [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997)
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009)
* [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013)
* [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020)
* [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020)
{{Div col end}}

== Выкладчыкі ==
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг.
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг
* [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном
* [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг
* [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі
* [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак
* [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык
* [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг.
* [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец
* [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах
* [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)&lt;ref name=&quot;ep4&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;
* [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры
* [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры
* [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак
* [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка
* [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак
* [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык
* [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак
* [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак
* [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак
* [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак
* [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак
* [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог
* [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч
* [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак
* [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык
* [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак
* [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак
* [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак
* [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец
* [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак
* [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]].
* [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік
* [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг
* [[Лера Сом]], беларуская паэтэса
* [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак
* [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак
* [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік
* [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак
* [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст
* [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак
* [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак
* [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса

== Навуковыя школы &lt;ref&gt;[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7&lt;/ref&gt; ==
* Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]])
* Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]])
* Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]])
* Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]])
* Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]])
* Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]])
* Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]])
* Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]])

== Вывучэнне польскай мовы ==
У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў ==
ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}}
* {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}}
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Vitebsk State University}}
* [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}}
* [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П. М. Машэрава]

{{ВНУ Беларусі}}
{{ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]]
[[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]]</text>
      <sha1>chkgrkt8kkni6w3ayz7gg7xgc0tjpij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авута</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54630</id>
    <revision>
      <id>5206489</id>
      <parentid>5021807</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>ё</comment>
      <origin>5206489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5254" sha1="66tkm063of4mvrrgkx1yh7uklr3dszx" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Авута
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 47
 |Плошча басейна          = 461
 |Басейн                  = Дзісна (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 3,6
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = [[Падавута|возера Падавута]]
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          =
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 55|s_lat_min = 14|s_lat_sec =28.35
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 5|s_lon_sec =57.28
 |Вусце                   = Дзісна (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = на ўсход ад вёскі Бычыншчына
  |Вышыня вусця           =
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 32|m_lat_sec =35.18 
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 11|m_lon_sec =24.16 
 |Ухіл ракі              = 1,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Авута''' — [[рака]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]] і [[Мёрскі раён|Мёрскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], правы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]).

== Назва ==
На рускамоўнай карце XVIII ст. пазначаная менавіта як &quot;Авута&quot;, сучасная руская форма &quot;Аута&quot; - [[гіпернармалізм]].

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 47 км. Плошча [[вадазбор]]у 461 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,6 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 1,5 [[Праміле|‰]].

Выцякае з возера [[Падавута]] на ўскраіне [[Свянцянскія грады|Свянцянскіх град]], далей цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]]. Упадае ў [[Дзісна (рака)|Дзісну]] за 3 км на паўднёвы захад ад [[горад]]а [[Дзісна]].

[[Даліна]] трапецападобная, шырыня 150—250 м. [[Пойма|Абалона]] высокая, шырыня 100—150 м. Рэчышча слабазвілістае, шырыня 4—6 м у вярхоўі, 8—10 м у ніжнім цячэнні. Каля вёскі [[Ялоўцы]] на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціна]] і [[сажалка]] плошчай 18,3 га.

У басейне ракі азёры Падавута, [[Гінькава]], [[Вялікае Язна]], [[Малое Язна]], [[Стрэчна]], [[Сяльцоўскае]], [[Горацкае]], [[Качанава (возера)|Качанава]] і інш. Уздоўж ракі [[Населены пункт|населеныя пункты]] Зялёны Лог, Чарневічы, Вугольнікі, Амбросенкі, Завуцце, Кухаронкі і інш.

=== Асноўныя прытокі ===
* '''Справа''': [[Нехрысць]], [[Ісцянка]].
* '''Злева''': [[Улінец]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1-2. — Л., 1971.
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азёры, вадасховішчы/ Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў. — Мн.: БелЭн, 2007. — 480 с.
* {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=4, 10|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=19|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Басейн Авуты| ]]
[[Катэгорыя:Прытокі Дзісны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мёрскага раёна]]</text>
      <sha1>66tkm063of4mvrrgkx1yh7uklr3dszx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луч (абутковая фабрыка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54867</id>
    <revision>
      <id>5206713</id>
      <parentid>5021694</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="sb4ss2p0ytp8saxv3wfdkezxpggkqg7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Луч}}{{Кампанія}}
'''Луч''' ({{lang-be|Прамень}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[абутак|абутковая]] фабрыка, знаходзіцца ў [[Мінск]]у. Форма — [[адкрытае акцыянернае таварыства]]. Вытворчасць і продаж паўсядзённага, мадэльнага абутку, абутку адмысловага прызначэння. МА ААТ «ЛУЧ» з’яўляецца дыстрыбутарам кампаній [[СП]] «Ле Гранд» [[ТАА]], [[ЗАТ]] «Сивельга», ЗАТ СП «Отико», СП «Рейлит» ТАА, СП «Чевляр» ТАА — буйных вытворцаў мужчынскага, жаночага і дзіцячага абутку.

== Гісторыя ==
Мінскае абутковае адкрытае акцыянернае таварыства «Луч» вядзе сваю гісторыю з [[1924]] года з моманту адкрыцця механічнага струменя па вытворчасці абутку ў будынку былой абіўной фабрыкі на беразе [[Няміга (рака)|Нямігі]].

У [[1933]]—[[1938]] гадах пабудаваны асноўныя вытворчыя карпусы абутковых фабрык імя Тэльмана і імя Калініна, якія сталі ядром будучага абутковага аб’яднання «Луч», створанага ў [[1963]] годзе. У [[1990]] годзе аб’яднанне стала арэндным прадпрыемствам, а ў [[1994]] годзе акцыянерным таварыствам.

Заснавальнікамі МА ААТ «Луч» выступілі [[Міндзяржмаёмасць Рэспублікі Беларусь]] і чальцы працоўнага калектыву арэнднага прадпрыемства «Мінскае вытворчае абутковае аб’яднанне „Луч“».

== Гл. таксама ==
* [[Беллегпрам]]

== Спасылкі ==
* [http://www.obuvluch.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090627031504/http://www.obuvluch.by/ |date=27 чэрвеня 2009 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Кампаніі Мінска]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]]
[[Катэгорыя:Вытворцы адзення і абутку Беларусі]]
[[Катэгорыя:1924 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:1938 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>sb4ss2p0ytp8saxv3wfdkezxpggkqg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57435</id>
    <revision>
      <id>5206541</id>
      <parentid>5128135</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="1rp3y2ngk19s9dcqfcgnmjor0rr8nnn" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Шо
|Нацыянальная назва =
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць     =ручаі
|Выцякаюць    =[[Шоша|рака Шоша]]
|Краіна          = Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1     =Беларусь
|Пазіцыйная карта 2    =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =7,65
|Аб'ём        =0,0148
|Вышыня над узроўнем мора       =171,7&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Сярэдняя глыбіня      =
|Найбольшая глыбіня=3,1
|Даўжыня      =4,2
|Шырыня       =2,1
|Даўжыня берагавой лініі=12,4
|Салёнасць    =
|Празрыстасць =
|lat =
|long =
|lat_deg=55
|lat_min=10
|lat_sec=47.45
|lat_dir=n
|lon_deg=28
|lon_min=12
|lon_sec=51.87
|lon_dir=e
|Плошча вадазбору     = 110
|Катэгорыя на Вікісховішчы         =
}}
{{Іншыя значэнні|Шо (значэнні)}}
'''Шо''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласьі]] ў басейне ракі [[Шоша]] (выцякае з возера), за 32 км на ўсход ад г. [[Глыбокае]], каля в. Надазер'е.

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Сшо&quot;, з яго выцякае рэчка Соша.

== Водаапісанне ==
Плошча 7,65 км². Найбольшая глыбіня 3,1 м. Даўжыня 4,2 км. Найбольшая шырыня 2,1 км. Даўжыня берагавой лініі 12,4 км. Аб'ём вады 14,8 млн. м³. Плошча [[вадазбор]]у 110 км².

Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй 2—4 м, пясчаныя, параслі [[лес]]ам, часткова разараныя, на поўначы i поўдні забалочаныя. Берагі нізкія, пясчана-тарфяністыя, забалочаныя, пад лесам і [[хмызняк]]ом. Дно сапрапелістае, уздоўж берагоў да глыбіні 0,5—1 м пясчанае. Зарастае па ўсёй плошчы. Упадаюць ручаі з азёр [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] i [[Івесь]]&lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. - Мн., 2007. – С. 465-466.
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=28, 43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&amp;miesta_id1=vihlsszo Возера Шо] на [[Radzima.org]]
* [http://clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm Блакітная кніга Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030715032308/http://www.clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm |date=15 ліпеня 2003 }}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Шошы]]</text>
      <sha1>1rp3y2ngk19s9dcqfcgnmjor0rr8nnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206542</id>
      <parentid>5206541</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="mskirvawf1t8zu2f7ub2ald1ogkg6hm" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Шо
|Нацыянальная назва =
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць     =ручаі
|Выцякаюць    =[[Шоша|рака Шоша]]
|Краіна          = Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1     =Беларусь
|Пазіцыйная карта 2    =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =7,65
|Аб'ём        =0,0148
|Вышыня над узроўнем мора       =171,7&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Сярэдняя глыбіня      =
|Найбольшая глыбіня=3,1
|Даўжыня      =4,2
|Шырыня       =2,1
|Даўжыня берагавой лініі=12,4
|Салёнасць    =
|Празрыстасць =
|lat =
|long =
|lat_deg=55
|lat_min=10
|lat_sec=47.45
|lat_dir=n
|lon_deg=28
|lon_min=12
|lon_sec=51.87
|lon_dir=e
|Плошча вадазбору     = 110
|Катэгорыя на Вікісховішчы         =
}}
{{Іншыя значэнні|Шо (значэнні)}}
'''Шо''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласьі]] ў басейне ракі [[Шоша]] (выцякае з возера), за 32 км на ўсход ад г. [[Глыбокае]], каля в. Надазер'е.

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Сшо&quot;, ля яго вёска Сшо, з возера выцякае рэчка Соша (цяпер [[Шоша]]).

== Водаапісанне ==
Плошча 7,65 км². Найбольшая глыбіня 3,1 м. Даўжыня 4,2 км. Найбольшая шырыня 2,1 км. Даўжыня берагавой лініі 12,4 км. Аб'ём вады 14,8 млн. м³. Плошча [[вадазбор]]у 110 км².

Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй 2—4 м, пясчаныя, параслі [[лес]]ам, часткова разараныя, на поўначы i поўдні забалочаныя. Берагі нізкія, пясчана-тарфяністыя, забалочаныя, пад лесам і [[хмызняк]]ом. Дно сапрапелістае, уздоўж берагоў да глыбіні 0,5—1 м пясчанае. Зарастае па ўсёй плошчы. Упадаюць ручаі з азёр [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] i [[Івесь]]&lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. - Мн., 2007. – С. 465-466.
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=28, 43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&amp;miesta_id1=vihlsszo Возера Шо] на [[Radzima.org]]
* [http://clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm Блакітная кніга Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030715032308/http://www.clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm |date=15 ліпеня 2003 }}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Шошы]]</text>
      <sha1>mskirvawf1t8zu2f7ub2ald1ogkg6hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206607</id>
      <parentid>5206542</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4007" sha1="7ne2aabbotfmh5if9rkgrrqg8fi1zhn" xml:space="preserve">{{Возера2
|Назва        =Шо
|Нацыянальная назва =
|Выява        =
|Подпіс   =
|Упадаюць     =ручаі
|Выцякаюць    =[[Шоша|рака Шоша]]
|Краіна          = Беларусь
|Рэгіён =Віцебская вобласць
|Пазіцыйная карта 1     =Беларусь
|Пазіцыйная карта 2    =Беларусь Віцебская вобласць
|Плошча       =7,65
|Аб'ём        =0,0148
|Вышыня над узроўнем мора       =171,7&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Сярэдняя глыбіня      =
|Найбольшая глыбіня=3,1
|Даўжыня      =4,2
|Шырыня       =2,1
|Даўжыня берагавой лініі=12,4
|Салёнасць    =
|Празрыстасць =
|Плошча вадазбору     = 110
}}
{{Іншыя значэнні|Шо (значэнні)}}
'''Шо''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласьі]] ў басейне ракі [[Шоша]] (выцякае з возера), за 32 км на ўсход ад г. [[Глыбокае]], каля в. Надазер’е.

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як «Сшо», ля яго вёска Сшо, з возера выцякае рэчка Соша (цяпер [[Шоша]]).

== Гідраграфія ==
Плошча 7,65 км². Найбольшая глыбіня 3,1 м. Даўжыня 4,2 км. Найбольшая шырыня 2,1 км. Даўжыня берагавой лініі 12,4 км. Аб’ём вады 14,8 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 110 км².

Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй 2—4 м, пясчаныя, параслі [[лес]]ам, часткова разараныя, на поўначы i поўдні забалочаныя. Берагі нізкія, пясчана-тарфяністыя, забалочаныя, пад лесам і [[хмызняк]]ом. Дно сапрапелістае, уздоўж берагоў да глыбіні 0,5—1 м пясчанае. Зарастае па ўсёй плошчы. Упадаюць ручаі з азёр [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] i [[Івесь]]&lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt;.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. — С. 465—466.
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=28, 43|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&amp;miesta_id1=vihlsszo Возера Шо] на [[Radzima.org]]
* [http://clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm Блакітная кніга Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030715032308/http://www.clubhome.narod.ru/world/enc_0001.htm |date=15 ліпеня 2003 }}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Шошы]]</text>
      <sha1>7ne2aabbotfmh5if9rkgrrqg8fi1zhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галбіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57441</id>
    <revision>
      <id>5206515</id>
      <parentid>5128779</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7069" sha1="b15fddx95awdjhukosq9bmhtjn2hdzq" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Галбіца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 63
 |Плошча басейна          = 1050
 |Басейн                  = Дзісна (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 6,6
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытока= 
  |Вышыня вытока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = Дзісна (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 18|m_lat_sec =45.41 
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 16|m_lon_sec =31.30 
 |Ухіл ракі              = 0,97
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = Пастаўскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Галбіца''', '''Галбеіца''', '''Галубейка''' — рака пераважна ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], правы прыток ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]).

Даўжыня 63 км. Плошча [[вадазбор]]у 1050 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 6,6 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,97 ‰.

== Назва ==
На карце XVIII ст. рака пазначаная як &quot;Галбеіца&quot;.

Назва балцкага паходжання, звязана з літоўскім ''gulbis'' &quot;лебедзь&quot;. Згодна з К. Бугам, адпачатная назва лепш захавалася ў назве возера Галбея (а таксама назвы аднайменнай вёскі на беразе возера), праз якое рака цячэ, і аднаўляецца як ''Gulbijа́'' (Гульбія).&lt;ref&gt;Kazimieras Būga. Aistiškosios kilmės Gudijos vietovardžiai // Tautos ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 24.&lt;/ref&gt;

== Асноўныя прытокі ==
* '''Праваруч''': [[Чэртка]], [[Карнееўка]], [[Ласіца (рака)|Ласіца]] і [[Плісаўка]], [[Бярозаўка (прыток Галбіцы)|Бярозаўка]]
* '''Леваруч''': [[Амшара]], [[Лаўрыха|Лаўрыха (Смычыца)]], [[Шурыца]], [[Паловіца (прыток Галбіцы)|Паловіца]]

== Агульныя звесткі ==
Пачынаецца за 0,5 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Глінскія (Пастаўскі раён)|Глінскія]], цячэ ў межах [[Свянцянскія грады|Свянцянскіх градаў]] пад назвай '''Заражанка''' (на працягу 5 км у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]]), нізкая плынь на [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]], упадае ў Дзісну каля вёскі Курылавічы ({{lang-ru|Куриловичи}})&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Даліна]] трапецападобная, яе шырыня 200—400 м. [[Пойма|Абалона]] шырынёй 50—150 м. Рэчышча ў высокай плыні на працягу 11 км каналізаванае, у сярэдняй і нізкай плыні яго шырыня 20—30 м. Рака цячэ праз азёры [[Задняе (возера, Пастаўскі раён)|Задняе (Галбея Паўднёвая)]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6}}&lt;/ref&gt; і [[Галбея (возера)|Галбея]], сажалкі каля вёсак [[Кезікі]] (плошча 22 га), [[Дунілавічы]] (плошча 22 га), [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] [[Варапаева]] (плошча 47 га).

У басейне ракі азёры: [[Бледнае (возера, Пастаўскі раён)|Бледнае]], [[Баравое (возера, басейн Галбіцы)|Баравое]], [[Свідна (возера)|Свідна]], [[Зароўшчына]], [[Ясюкоўскае]], [[Маскалёва]], [[Белае (возера, басейн Галбіцы)|Белае]], [[Чорнае (возера, Пастаўскі раён, басейн Галбіцы)|Чорнае]], Задняе, [[Трумпіцкае]], [[Старадворскае (возера, Пастаўскі раён)|Старадворскае]], [[Рудзіца (возера)|Рудзіца]], [[Халасенскае|Халасенскае (Халасцінскае)]], [[Бярозаўскае (возера, Глыбоцкі раён)|Бярозаўскае]], [[Верацейскае]], [[Арцёмаўскае]], [[Амшанае]], [[Борак]] і інш.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2007|тыраж=Доп.тираж 3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/reka-galbitsa Галбіца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130206023700/http://poseidon.by/content/reka-galbitsa |date=6 лютага 2013 }}

[[Катэгорыя:Прытокі Дзісны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы| ]]</text>
      <sha1>b15fddx95awdjhukosq9bmhtjn2hdzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паловіца (прыток Галбіцы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57444</id>
    <revision>
      <id>5206527</id>
      <parentid>4767763</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5515" sha1="98l7bzsv4gn3sann227bqr9oga1fh2y" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Паловіца}}
{{Рака
 |Назва                   = Паловіца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 38
 |Плошча басейна          = 211
 |Басейн                  = Галбіца/Дзісна (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 1,3
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі Кролікі
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 55|s_lat_min = 07|s_lat_sec = 46.29
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 27|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 00.05
 |Вусце                   = Галбіца
  |Месцазнаходжанне вусця = 1 км ад вёскі Рымкі
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 18|m_lat_sec =21.75 
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 16|m_lon_sec =06.22 
 |Ухіл ракі              = 0,9
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = Пастаўскі раён
 |Пазіцыйная карта       = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Пало́віца''' — [[рака]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], левы прыток ракі [[Галбіца]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначаная як &quot;Тужбіца&quot;, на ёй вёска &quot;Тужбіца&quot; (цяпер [[Тузбіца]]), выцякала з возера [[Тужба (возера)|Тужба]].

== Водаапісанне ==
Пачынаецца за 0,9 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Кролікі]], [[вусце]] на поўдзень ад вёскі [[Рымкі (Пастаўскі раён)|Рымкі]] на мяжы Пастаўскага і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]] раёнаў. Цячэ па паўднёва-заходняй частцы [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]]. Асноўныя прытокі: рака [[Снарыхоўка]] і рака без назвы каля вёскі Чашуны (справа).

Даўжыня ракі 38 км. Плошча [[вадазбор]]у 211 км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце|вусці]] 1,3 м³/с. [[Ухіл ракі|Сярэдні нахіл воднай паверхні]] 0,9 ‰.
[[Даліна]] ў верхнім цячэнні на працягу 10—12 км малавыразная, ніжэй трапецападобная (шырыня 0,5-0,7 км). [[Пойма|Абалона]] пераважна двухбаковая, у нізоўі чаргуецца па берагах (шырыня 60—100 м). Рэчышча ў вярхоўі на працягу 3 км звычайна ў [[межань]] перасыхае. Каля вёскі [[Кундры]] ад ракі адыходзіць [[Канал (гідраграфія)|канал]], па якім частка сцёку перакідваецца ў раку [[Лучайка (прыток Мядзелкі)|Лучайка]]. Рэчышча на працягу 29,2 км уверх ад вусця і 4,5 км у верхнім і сярэднім цячэнні каналізаванае.

У басейне ракі [[Возера|азёры]] [[Чарты (возера)|Чарты]], [[Тусьба]], [[Бярозаўка (возера)|Бярозаўка]], [[Лапухова (возера)|Лапухова]], [[Возера Валожына|Валожына]], [[Белькі (возера)|Белькі]] і інш. Уздоўж ракі вёскі Андроны, Рабекі, Балаі, Мацейкі, Казіміры, [[Белькі (вёска)|Белькі]] і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Паловіца|Бычук С. Ф.}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2007|тыраж=Доп.тираж 3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/reka-polovitsa/ Рака Паловіца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130206224723/http://poseidon.by/content/reka-polovitsa |date=6 лютага 2013 }}

[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>98l7bzsv4gn3sann227bqr9oga1fh2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206531</id>
      <parentid>5206527</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5649" sha1="rh9325br9li8zkyoahfgpre1rs78vqw" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Паловіца}}
{{Рака
 |Назва                   = Паловіца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 38
 |Плошча басейна          = 211
 |Басейн                  = Галбіца/Дзісна (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 1,3
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі Кролікі
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 55|s_lat_min = 07|s_lat_sec = 46.29
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 27|s_lon_min = 02|s_lon_sec = 00.05
 |Вусце                   = Галбіца
  |Месцазнаходжанне вусця = 1 км ад вёскі Рымкі
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 18|m_lat_sec =21.75 
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 16|m_lon_sec =06.22 
 |Ухіл ракі              = 0,9
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = Пастаўскі раён
 |Пазіцыйная карта       = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Пало́віца''' — [[рака]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], левы прыток ракі [[Галбіца]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначаная як &quot;Тужбіца&quot;, на ёй вёска &quot;Тужбіца&quot; (цяпер [[Тузбіца]]), выцякала з возера [[Тужба (возера)|Тужба]] (на яго паўднёвым беразе пазначаная вёска [[Чарты (Пастаўскі раён)|Чарты]]).

== Водаапісанне ==
Пачынаецца за 0,9 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Кролікі]], [[вусце]] на поўдзень ад вёскі [[Рымкі (Пастаўскі раён)|Рымкі]] на мяжы Пастаўскага і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]] раёнаў. Цячэ па паўднёва-заходняй частцы [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]]. Асноўныя прытокі: рака [[Снарыхоўка]] і рака без назвы каля вёскі Чашуны (справа).

Даўжыня ракі 38 км. Плошча [[вадазбор]]у 211 км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце|вусці]] 1,3 м³/с. [[Ухіл ракі|Сярэдні нахіл воднай паверхні]] 0,9 ‰.
[[Даліна]] ў верхнім цячэнні на працягу 10—12 км малавыразная, ніжэй трапецападобная (шырыня 0,5-0,7 км). [[Пойма|Абалона]] пераважна двухбаковая, у нізоўі чаргуецца па берагах (шырыня 60—100 м). Рэчышча ў вярхоўі на працягу 3 км звычайна ў [[межань]] перасыхае. Каля вёскі [[Кундры]] ад ракі адыходзіць [[Канал (гідраграфія)|канал]], па якім частка сцёку перакідваецца ў раку [[Лучайка (прыток Мядзелкі)|Лучайка]]. Рэчышча на працягу 29,2 км уверх ад вусця і 4,5 км у верхнім і сярэднім цячэнні каналізаванае.

У басейне ракі [[Возера|азёры]] [[Чарты (возера)|Чарты]], [[Тусьба]], [[Бярозаўка (возера)|Бярозаўка]], [[Лапухова (возера)|Лапухова]], [[Возера Валожына|Валожына]], [[Белькі (возера)|Белькі]] і інш. Уздоўж ракі вёскі Андроны, Рабекі, Балаі, Мацейкі, Казіміры, [[Белькі (вёска)|Белькі]] і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Паловіца|Бычук С. Ф.}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2007|тыраж=Доп.тираж 3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/reka-polovitsa/ Рака Паловіца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130206224723/http://poseidon.by/content/reka-polovitsa |date=6 лютага 2013 }}

[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>rh9325br9li8zkyoahfgpre1rs78vqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушча (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57503</id>
    <revision>
      <id>5206268</id>
      <parentid>5003932</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3553" sha1="okgvqzrakk312oxvbnt7kqriafl4wqy" xml:space="preserve">{{Рака
|Вышыня вусця = 145,6—146&lt;ref name=&quot;к&quot;&gt;Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|Пазіцыйная карта = Расія Пскоўская вобласць
|Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''У́шча'''{{sfn|Блакітная|1994}} ({{lang-ru|Уща́, Уща́нка}}{{sfn|СНГОСНГ|1999}}) — [[рака]] ў [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]].

Даўжыня ракі 82 км{{sfn|Блакітная|1994}}. Бярэ пачатак з возера [[Ушча (возера)|Ушча]] непадалёк ад чыгуначнай станцыі Забелле ([[Пустошкінскі раён]] Пскоўскай вобласці), працякае пераважна ў паўднёвым напрамку праз Вязеўскае ўзвышша і ўпадае ў [[Дрысы|возера Дрысы]] з паўднёвага ўсходу, за 1 км у напрамку на паўночны захад ад вёскі [[Перавоз (Расонскі раён)|Перавоз]]. На адлегласці 3,2 км рака працякае па мяжы паміж Беларуссю і Расіяй, 4,4 км — па тэрыторыі Беларусі{{sfn|Блакітная|1994}}.

Несуднаходная. Па рэках Ушча і Дрыса пралягаюць папулярныя турысцкія маршруты.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Блакітная|У́шча|380}}
* {{крыніцы/СНГОСНГ|Уща́, Уща́нка|407}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=13|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=9|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}}
* {{Карта|name=N-35-144|ob=Невель|scale=1:100000|sa=1984|year=1988}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Басейн Дрысы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памежныя рэкі]]</text>
      <sha1>okgvqzrakk312oxvbnt7kqriafl4wqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бебжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58864</id>
    <revision>
      <id>5206311</id>
      <parentid>5078444</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5206311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="grn03fushl1zd4gquwg5t19vpkan35o" xml:space="preserve">{{значэнні|Бобра}}
{{Рака}}
'''Бебжа'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Biebrza}}, літ. ''Bebras,'' бел. ''Бобра, Бебра'') — рака ў паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], правы прыток [[Нараў|Нарава]] (басейн [[Вісла|Віслы]]).

== Назва ==
Паводле Ю. Покарнага, польская рачная назва Бебжа (''Biebrza'') паходзіць ад слав. ''*bebrъ'', якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня ''*bhe-bhros'' «карычневы; бабёр»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 136.&lt;/ref&gt;.

На думку Ю. Сташэўскага, назва Бебжа паходзіць ад ''бабра''. Аналагі — назвы Бабруйск, Бобрка, а таксама кельцкія назвы Bièvre, Bibrax, Bibracte, Beuvrey (аснова ''bebro-'' «бабёр»)&lt;ref&gt;J. Haliczer. Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Tarnopol, 1933. S. 27.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Ванагаса, ад літоўскага bebras (babras) літоўскія рачныя назвы тыпу ''Bebrė, Bebrinė, Bebrujis''&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 60.&lt;/ref&gt;, таксама, на думку У. Тапарова, бярэзінская рака [[Бабруйка]], верхнедняпроўская ''Бебря''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176, 177.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня 165,1 км. Плошча вадазбору 7054,4 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 33,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,13 ‰.

Праз [[Аўгустоўскі канал]] злучаецца з ракой [[Нёман]].

Басейн Бебжы характарызуецца асіметрыяй: больш развіты правыя прытокі — 75,5 % (галоўным чынам рэкі, якія выцякаюць з [[Мазурскія азёры|Мазурскіх азёраў]]), левыя прытокі ўсяго — 24,5 % вады ад агульнай масы.

У басейне ракі размяшчаецца [[Бебжанскі нацыянальны парк]].

== Іншае ==
Непасрэдна ў Бебжу (каля [[Гонёндз|Гонядзі]]) уцякае рэчка з яцвяжскай назвай Голда (польск. ''Gołda''), у якой, паводле К. Бугі, другая аснова ад яцвяжскага *''udā'' «вада, рака»&lt;ref&gt;''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Нарава]]</text>
      <sha1>grn03fushl1zd4gquwg5t19vpkan35o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206313</id>
      <parentid>5206311</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5206313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="ryclpebng9jpdkyfp6eajnnupa4582i" xml:space="preserve">{{значэнні|Бобра}}
{{Рака}}
'''Бебжа'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Biebrza}}, літ. ''Bebras,'' бел. ''Бобра, Бебра'') — рака ў паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], правы прыток [[Нараў|Нарава]] (басейн [[Вісла|Віслы]]).

== Назва ==
Паводле Ю. Покарнага, польская рачная назва Бебжа (''Biebrza'') паходзіць ад славянскага ''*bebrъ'', якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня ''*bhe-bhros'' «карычневы; бабёр»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 136.&lt;/ref&gt;.

На думку Ю. Сташэўскага, назва Бебжа паходзіць ад ''бабра''. Аналагі — назвы Бабруйск, Бобрка, а таксама кельцкія назвы Bièvre, Bibrax, Bibracte, Beuvrey (аснова ''bebro-'' «бабёр»)&lt;ref&gt;J. Haliczer. Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Tarnopol, 1933. S. 27.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Ванагаса, ад літоўскага bebras (babras) літоўскія рачныя назвы тыпу ''Bebrė, Bebrinė, Bebrujis''&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 60.&lt;/ref&gt;, таксама, на думку У. Тапарова, бярэзінская рака [[Бабруйка]], верхнедняпроўская ''Бебря''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176, 177.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня 165,1 км. Плошча вадазбору 7054,4 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 33,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,13 ‰.

Праз [[Аўгустоўскі канал]] злучаецца з ракой [[Нёман]].

Басейн Бебжы характарызуецца асіметрыяй: больш развіты правыя прытокі — 75,5 % (галоўным чынам рэкі, якія выцякаюць з [[Мазурскія азёры|Мазурскіх азёраў]]), левыя прытокі ўсяго — 24,5 % вады ад агульнай масы.

У басейне ракі размяшчаецца [[Бебжанскі нацыянальны парк]].

== Іншае ==
Непасрэдна ў Бебжу (каля [[Гонёндз|Гонядзі]]) уцякае рэчка з яцвяжскай назвай Голда (польск. ''Gołda''), у якой, паводле К. Бугі, другая аснова ад яцвяжскага *''udā'' «вада, рака»&lt;ref&gt;''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Нарава]]</text>
      <sha1>ryclpebng9jpdkyfp6eajnnupa4582i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206321</id>
      <parentid>5206313</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Іншае */ гл. у арт. [[Саколда]]</comment>
      <origin>5206321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2940" sha1="lcap4lajput1y2l4vlruhlnlir5x02l" xml:space="preserve">{{значэнні|Бобра}}
{{Рака}}
'''Бебжа'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Biebrza}}, літ. ''Bebras,'' бел. ''Бобра, Бебра'') — рака ў паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], правы прыток [[Нараў|Нарава]] (басейн [[Вісла|Віслы]]).

== Назва ==
Паводле Ю. Покарнага, польская рачная назва Бебжа (''Biebrza'') паходзіць ад славянскага ''*bebrъ'', якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня ''*bhe-bhros'' «карычневы; бабёр»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 136.&lt;/ref&gt;.

На думку Ю. Сташэўскага, назва Бебжа паходзіць ад ''бабра''. Аналагі — назвы Бабруйск, Бобрка, а таксама кельцкія назвы Bièvre, Bibrax, Bibracte, Beuvrey (аснова ''bebro-'' «бабёр»)&lt;ref&gt;J. Haliczer. Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Tarnopol, 1933. S. 27.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Ванагаса, ад літоўскага bebras (babras) літоўскія рачныя назвы тыпу ''Bebrė, Bebrinė, Bebrujis''&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 60.&lt;/ref&gt;, таксама, на думку У. Тапарова, бярэзінская рака [[Бабруйка]], верхнедняпроўская ''Бебря''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176, 177.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня 165,1 км. Плошча вадазбору 7054,4 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 33,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,13 ‰.

Праз [[Аўгустоўскі канал]] злучаецца з ракой [[Нёман]].

Басейн Бебжы характарызуецца асіметрыяй: больш развіты правыя прытокі — 75,5 % (галоўным чынам рэкі, якія выцякаюць з [[Мазурскія азёры|Мазурскіх азёраў]]), левыя прытокі ўсяго — 24,5 % вады ад агульнай масы.

У басейне ракі размяшчаецца [[Бебжанскі нацыянальны парк]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Нарава]]</text>
      <sha1>lcap4lajput1y2l4vlruhlnlir5x02l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэдэнс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59485</id>
    <revision>
      <id>5206365</id>
      <parentid>4953776</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кухня]]; дададзена [[Катэгорыя:Кухня (памяшканне)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="5zcgqdnp4uqlde3ime876pmx40636wb" xml:space="preserve">[[Файл:Hoosier Cabinet ad (portion) from 1922.png|250px|міні]]
'''Крэдэнс''' — памяшканне тыпу [[Буфет (мэбля)|буфета]], дзе захоўвалі посуд і іншае сталовае начынне. Існаваў у [[палац]]ах і сядзібных дамах, звычайна прымыкаў да сталовай.

== Літаратура ==
* ''Якимович, Ю. А.'' Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Памяшканні]]
[[Катэгорыя:Кухня (памяшканне)]]
[[Катэгорыя:Збераганне харчовых прадуктаў]]</text>
      <sha1>5zcgqdnp4uqlde3ime876pmx40636wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свольна (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60680</id>
    <revision>
      <id>5206485</id>
      <parentid>5104607</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */ Спарадкавана</comment>
      <origin>5206485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8689" sha1="8dsfatjdm9fvb1dza7i97jsl9wfud36" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Свольна}}
{{Рака2
 |Назва                   = Свольна
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = Svolna river.jpg
  |Подпіс                 = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь)
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 99
 |Плошча басейна          = 1510
 |Басейн                  = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 11,7
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = [[Возера Нячэрыца]]
  |Месцазнаходжанне вытока= 
  |Вышыня вытока          = 125,5
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 
 |Вусце                   = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]]
  |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты
  |Вышыня вусця           = 102
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32
 |Ухіл ракі              = 0,2
 |Краіна                 = Беларусь/Расія
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = 
|Пазіцыйная карта        = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км².

== Назва ==
На карце XVIII ст. рака пазначаная як &quot;Сволна&quot;.

Літоўскі лінгвіст і назвазнаўца [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}&lt;/ref&gt;. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.&lt;/ref&gt;.

Беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.&lt;/ref&gt;. Паводле краязнаўца У. Юрэвіча, назва ад таго, што рака бесперашкодна, ''вольна'' нясе свае воды&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.&lt;/ref&gt;.

В. Шадыра і Р. Аўчыннікава гідронім Свольна ўзводзілі да фіна-угорскага паняцця ''сав'' «выток ад возера»&lt;ref&gt;В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==

Выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км².

[[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія.

Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]].
'''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная||328}}
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}}
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}}
* {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]]</text>
      <sha1>8dsfatjdm9fvb1dza7i97jsl9wfud36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206486</id>
      <parentid>5206485</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5206486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9198" sha1="gcsvccxiuxmksk7swt5fa5nj0jwbtfv" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Свольна}}
{{Рака2
 |Назва                   = Свольна
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = Svolna river.jpg
  |Подпіс                 = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь)
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 99
 |Плошча басейна          = 1510
 |Басейн                  = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 11,7
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = [[Возера Нячэрыца]]
  |Месцазнаходжанне вытока= 
  |Вышыня вытока          = 125,5
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 
 |Вусце                   = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]]
  |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты
  |Вышыня вусця           = 102
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32
 |Ухіл ракі              = 0,2
 |Краіна                 = Беларусь/Расія
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = 
|Пазіцыйная карта        = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км².

== Назва ==
На карце XVIII ст. рака пазначаная як &quot;Сволна&quot;.

Літоўскі лінгвіст і назвазнаўца [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}&lt;/ref&gt;. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.&lt;/ref&gt;.

Беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.&lt;/ref&gt;. Паводле краязнаўца У. Юрэвіча, назва ад таго, што рака бесперашкодна, ''вольна'' нясе свае воды&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.&lt;/ref&gt;.

В. Шадыра і Р. Аўчыннікава гідронім Свольна ўзводзілі да фіна-угорскага паняцця ''сав'' «выток ад возера»&lt;ref&gt;В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==

Паводле карты XVIII ст. выцякае з возера [[Свольна (возера)|Свольна]], у якое з азёраў [[Лісна (возера)|Лісна]] і Зубрыя (цяпер [[Ізубрыца]]) цякуць рэчкі (пратокі) [[Лісна (рака)|Лісна]] і [[Зубрыя (рака)|Зубрыя]].

Паводле сучаснага гідраграфавання, выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), працякае праз возера [[Лісна (возера)|Лісна]], цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км².

[[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія.

Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]].
'''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная||328}}
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}}
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}}
* {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]]</text>
      <sha1>gcsvccxiuxmksk7swt5fa5nj0jwbtfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыгсмарынэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60817</id>
    <revision>
      <id>5206701</id>
      <parentid>3511019</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3118" sha1="k3fgpjko1u68xlwqg2rj4htclzzz3ra" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}

'''Крыгсмарынэ''' ({{lang-de|Kriegsmarine}} — ваенна-марскі флот) — афіцыйная назва [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сіл]] у эпоху [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. [[1 чэрвеня]] [[1935]] года гэта імя атрымала колішняя [[Рэйхсмарынэ]] ({{lang-de|Reichsmarine}} — флот Рэйха). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[ФРГ|заходнегерманскі]] флот быў названы [[Бундэсмарынэ]] ({{lang-de|Bundesmarine}} — федэральны флот), [[ГДР|усходнегерманскі]] — [[Фольксмарынэ]] ({{lang-de|Volksmarine}} — народны флот).

Першым камандуючым Крыгсмарынэ з [[1935]] па [[1943]] год быў [[Эрых Рэдэр]]. При Редеры адбылося фарміраванне ВМС Трэцяга Рэйха. З [[1943]] па [[1945]] гг камандуючым флотам быў прызначаны [[Карл Дзёніц]]. У маі [[1945]] года на пост камандуючага прызначылі [[Ганс-Георг фон Фрыдэбург|Ганса-Георга фон Фрыдэбурга]]. Апошнім камандуючым Крыгсмарынэ стаў [[Вальтэр Варцэха]], які ўзначальваў флот у маі-ліпені [[1945]] года.

== Камандуючыя==

* [[Эрых Рэдэр]] — 1935—1943 (1928—1935 — камандуючы Рэйхсмарынэ)
* [[Карл Дзёніц]] — 1943—1945
* [[Ганс Георг фон Фрыдэбург]] — май 1945
* [[Вальтэр Варцэха]] — май-ліпень 1945 (ліквідатар)

== Сцягі караблёў і суднаў ВМФ Германіі ==
&lt;gallery&gt;
Image:War Ensign of Germany (1935-1938).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1935-1938
Image:War ensign of Germany (1938-1945).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1938-1945
&lt;/gallery&gt;

=== Сцягі службовых асоб ВМС Германіі ===
&lt;gallery&gt;
Image:Kriegsmarine Admiralinspekteur-Flag 1945 v2.svg|
Image:Kriegsmarine Flag-OBKM 1939-1939 v1.svg|
Image:Kriegsmarine Generaladmiral-Flag 1945 v1.svg|
|Сцяг адмірала ВМС Германіі
|Сцяг віцэ-адмірала ВМС Германіі
|Сцяг контр-адмірала ВМС Германіі
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Падводныя лодкі тыпу І]]
* [[Падводныя лодкі тыпу VII]]

== Спасылкі ==
{{commonscat|Kriegsmarine}}
* [http://www.german-navy.de/kriegsmarine/ German Kriegsmarine] {{ref-en}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Трэці рэйх]]
[[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі]]</text>
      <sha1>k3fgpjko1u68xlwqg2rj4htclzzz3ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206702</id>
      <parentid>5206701</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Камандуючыя */ афармленне</comment>
      <origin>5206702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3118" sha1="qy8syq8bar5mntk403hzlv6xwd1msav" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}

'''Крыгсмарынэ''' ({{lang-de|Kriegsmarine}} — ваенна-марскі флот) — афіцыйная назва [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сіл]] у эпоху [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. [[1 чэрвеня]] [[1935]] года гэта імя атрымала колішняя [[Рэйхсмарынэ]] ({{lang-de|Reichsmarine}} — флот Рэйха). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[ФРГ|заходнегерманскі]] флот быў названы [[Бундэсмарынэ]] ({{lang-de|Bundesmarine}} — федэральны флот), [[ГДР|усходнегерманскі]] — [[Фольксмарынэ]] ({{lang-de|Volksmarine}} — народны флот).

Першым камандуючым Крыгсмарынэ з [[1935]] па [[1943]] год быў [[Эрых Рэдэр]]. При Редеры адбылося фарміраванне ВМС Трэцяга Рэйха. З [[1943]] па [[1945]] гг камандуючым флотам быў прызначаны [[Карл Дзёніц]]. У маі [[1945]] года на пост камандуючага прызначылі [[Ганс-Георг фон Фрыдэбург|Ганса-Георга фон Фрыдэбурга]]. Апошнім камандуючым Крыгсмарынэ стаў [[Вальтэр Варцэха]], які ўзначальваў флот у маі-ліпені [[1945]] года.

== Камандуючыя==

* [[Эрых Рэдэр]] — 1935—1943 (1928—1935 — камандуючы Рэйхсмарынэ)
* [[Карл Дзёніц]] — 1943—1945
* [[Ганс-Георг фон Фрыдэбург]] — май 1945
* [[Вальтэр Варцэха]] — май-ліпень 1945 (ліквідатар)

== Сцягі караблёў і суднаў ВМФ Германіі ==
&lt;gallery&gt;
Image:War Ensign of Germany (1935-1938).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1935-1938
Image:War ensign of Germany (1938-1945).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1938-1945
&lt;/gallery&gt;

=== Сцягі службовых асоб ВМС Германіі ===
&lt;gallery&gt;
Image:Kriegsmarine Admiralinspekteur-Flag 1945 v2.svg|
Image:Kriegsmarine Flag-OBKM 1939-1939 v1.svg|
Image:Kriegsmarine Generaladmiral-Flag 1945 v1.svg|
|Сцяг адмірала ВМС Германіі
|Сцяг віцэ-адмірала ВМС Германіі
|Сцяг контр-адмірала ВМС Германіі
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Падводныя лодкі тыпу І]]
* [[Падводныя лодкі тыпу VII]]

== Спасылкі ==
{{commonscat|Kriegsmarine}}
* [http://www.german-navy.de/kriegsmarine/ German Kriegsmarine] {{ref-en}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Трэці рэйх]]
[[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі]]</text>
      <sha1>qy8syq8bar5mntk403hzlv6xwd1msav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206705</id>
      <parentid>5206702</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1935 годзе]]; +[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1945 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="f3tg514t17m4j50o42tph6qbxgrdirp" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}

'''Крыгсмарынэ''' ({{lang-de|Kriegsmarine}} — ваенна-марскі флот) — афіцыйная назва [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сіл]] у эпоху [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. [[1 чэрвеня]] [[1935]] года гэта імя атрымала колішняя [[Рэйхсмарынэ]] ({{lang-de|Reichsmarine}} — флот Рэйха). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[ФРГ|заходнегерманскі]] флот быў названы [[Бундэсмарынэ]] ({{lang-de|Bundesmarine}} — федэральны флот), [[ГДР|усходнегерманскі]] — [[Фольксмарынэ]] ({{lang-de|Volksmarine}} — народны флот).

Першым камандуючым Крыгсмарынэ з [[1935]] па [[1943]] год быў [[Эрых Рэдэр]]. При Редеры адбылося фарміраванне ВМС Трэцяга Рэйха. З [[1943]] па [[1945]] гг камандуючым флотам быў прызначаны [[Карл Дзёніц]]. У маі [[1945]] года на пост камандуючага прызначылі [[Ганс-Георг фон Фрыдэбург|Ганса-Георга фон Фрыдэбурга]]. Апошнім камандуючым Крыгсмарынэ стаў [[Вальтэр Варцэха]], які ўзначальваў флот у маі-ліпені [[1945]] года.

== Камандуючыя==

* [[Эрых Рэдэр]] — 1935—1943 (1928—1935 — камандуючы Рэйхсмарынэ)
* [[Карл Дзёніц]] — 1943—1945
* [[Ганс-Георг фон Фрыдэбург]] — май 1945
* [[Вальтэр Варцэха]] — май-ліпень 1945 (ліквідатар)

== Сцягі караблёў і суднаў ВМФ Германіі ==
&lt;gallery&gt;
Image:War Ensign of Germany (1935-1938).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1935-1938
Image:War ensign of Germany (1938-1945).svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМФ Германіі 1938-1945
&lt;/gallery&gt;

=== Сцягі службовых асоб ВМС Германіі ===
&lt;gallery&gt;
Image:Kriegsmarine Admiralinspekteur-Flag 1945 v2.svg|
Image:Kriegsmarine Flag-OBKM 1939-1939 v1.svg|
Image:Kriegsmarine Generaladmiral-Flag 1945 v1.svg|
|Сцяг адмірала ВМС Германіі
|Сцяг віцэ-адмірала ВМС Германіі
|Сцяг контр-адмірала ВМС Германіі
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Падводныя лодкі тыпу І]]
* [[Падводныя лодкі тыпу VII]]

== Спасылкі ==
{{commonscat|Kriegsmarine}}
* [http://www.german-navy.de/kriegsmarine/ German Kriegsmarine] {{ref-en}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Трэці рэйх]]
[[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1935 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1945 годзе]]</text>
      <sha1>f3tg514t17m4j50o42tph6qbxgrdirp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янка (прыток Дзісны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61494</id>
    <revision>
      <id>5206536</id>
      <parentid>4716284</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="hv4o3pkdlw6i2nli55ldikr2i1x5bma" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Янка}}
{{Рака2
 |Назва                   = Янка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 48
 |Плошча басейна          = 564
 |Басейн                  = 
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 3,7
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = возера [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскае]]
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 136,4
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 55|s_lat_min = 28|s_lat_sec = 04.8
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 00|s_lon_sec = 29.7
 |Вусце                   = рака [[Дзісна (рака)|Дзісна]]
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 22|m_lat_sec = 15.2
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 30|m_lon_sec = 45.4
 |Ухіл ракі              = 0,4
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Я́нка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Працякае ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 

== Назва ==
На карце XVIII ст. рака з такой назвай пазначаная толькі пасля зніклага на сёння возера Міхалішча, а вышэй за яго гэта рака Нішчыца, што выцякае з возера Нішча (цяпер [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскае]]).

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 48 км. Плошча [[вадазбор]]у 564 км², азёрнасць 1 %. Выцякае з [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскага возера]] на поўдзень, за 0,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Багданова Браслаўскага раёна, цячэ праз возера [[Янка (возера)|Янка]], у межах паўднёва-заходняй часткі [[Полацкая нізіна|Полацкай нізін]]ы па лясной забалочанай мясцовасці, вусце на ўсходняй ускраіне г. п. [[Шаркаўшчына]]. Асноўныя прытокі – [[Янка (прыток Янкі)|Янка]] (справа), [[Густатка]] (злева).&lt;br /&gt;
[[Даліна]] трапецападобная (шырыня 100—350 м), у верхнім цячэнні невыразная. [[Пойма]] ў верхнім цячэнні вузкая, перарывістая, ніжэй пераважна двухбаковая (шырыня 50–100 м), у нізоўі амаль адсутнічае. Рэчышча ўверх ад вусця на працягу 39 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. У басейне ракі азёры [[Мілашкаўскае]] і [[Азярайцы]].

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур |адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=5|старонак=583|тыраж=10&amp;nbsp;000}}
* Блакітная кніга Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал. Н. А. Дзісько і інш. – Мн., 1994. – 222 с.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Прытокі Дзісны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Шаркаўшчынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)| ]]</text>
      <sha1>hv4o3pkdlw6i2nli55ldikr2i1x5bma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206606</id>
      <parentid>5206536</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4881" sha1="0udpy4l7a96o9pls186bybvkyflxw5y" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Янка}}
{{Рака2
 |Назва                   = Янка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 48
 |Плошча басейна          = 564
 |Басейн                  = 
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 3,7
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = возера [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскае]]
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 136,4
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 55|s_lat_min = 28|s_lat_sec = 04.8
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 00|s_lon_sec = 29.7
 |Вусце                   = рака [[Дзісна (рака)|Дзісна]]
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 22|m_lat_sec = 15.2
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 30|m_lon_sec = 45.4
 |Ухіл ракі              = 0,4
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = 
}}
'''Я́нка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. Працякае ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 

== Назва ==
На карце XVIII ст. рака з такой назвай пазначаная толькі пасля зніклага на сёння возера Міхалішча, а вышэй за яго гэта рака Нішчыца, што выцякае з возера Нішча (цяпер [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскае]]).

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 48 км. Плошча [[вадазбор]]у 564 км², азёрнасць 1 %. Выцякае з [[Багданаўскае (возера, Браслаўскі раён)|Багданаўскага возера]] на поўдзень, за 0,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Багданова Браслаўскага раёна, цячэ праз возера [[Янка (возера)|Янка]], у межах паўднёва-заходняй часткі [[Полацкая нізіна|Полацкай нізін]]ы па лясной забалочанай мясцовасці, вусце на ўсходняй ускраіне г. п. [[Шаркаўшчына]]. Асноўныя прытокі – [[Янка (прыток Янкі)|Янка]] (справа), [[Густатка]] (злева).&lt;br /&gt;
[[Даліна]] трапецападобная (шырыня 100—350 м), у верхнім цячэнні невыразная. [[Пойма]] ў верхнім цячэнні вузкая, перарывістая, ніжэй пераважна двухбаковая (шырыня 50–100 м), у нізоўі амаль адсутнічае. Рэчышча ўверх ад вусця на працягу 39 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. У басейне ракі азёры [[Мілашкаўскае]] і [[Азярайцы]].

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур |адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=5|старонак=583|тыраж=10&amp;nbsp;000}}
* Блакітная кніга Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал. Н. А. Дзісько і інш. – Мн., 1994. – 222 с.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Прытокі Дзісны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Шаркаўшчынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Янкі (прыток Дзісны)| ]]</text>
      <sha1>0udpy4l7a96o9pls186bybvkyflxw5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серыя A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61510</id>
    <revision>
      <id>5206654</id>
      <parentid>5071996</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1898 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7677" sha1="5vp353u0yqtaney3c1o5cwq5sahfuc3" xml:space="preserve">{{Картка футбольнай лігі
|назва                 = Серыя A
|арыгінальнае          = 
|лагатып               = Serie A logo 2022.svg
|шырыня                = 
|подпіс                = 
|краіна                = {{Сцягафікацыя|Італія}}
|федэрацыя             = [[УЕФА]]
|заснаваны             = [[1898]]
|скасаваны             =
|дывізіёны             = 
|каманды               = 20
|узроўні               = 1
|выхад у               = 
|выбыванне ў           = [[Серыя B]]
|нацыянальныя          = [[Кубак Італіі па футболе|Кубак Італіі]]&lt;br/&gt;[[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубак Італіі]]
|міжнародныя           = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]&lt;br/&gt;[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|дзеючы чэмпіён        = [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]] (20-ы тытул, сезон 2023/24)
|найбольш тытулаваны   = [[ФК Ювентус|Ювентус]] (36 тытулаў)
|TV                    =
|сайт                  = [http://www.legaseriea.it/ www.legaseriea.it]
|бягучы сезон          = [[Серыя A 2023/2024|Сезон 2023/24]]
}}

'''Серыя A''' ({{lang-it|Serie A}}) — найвышэйшы футбольны дывізіён у Італіі. Афіцыйная назва турніру '''Serie A TIM''' – ад назвы галоўнага спонсара лігі, кампаніі [[Telecom Italia Mobile]]. З [[Серыя A 2004/2005|сезона 2004/05]] у Серыі A гуляюць 20 каманд, якія разыгрываюць штогод па 38 сустрэч.

== Гісторыя ==
Серыя A ў сваім цяперашнім фармаце стартавала ў [[1929]] годзе. З 1898 па 1929 гады спаборніцтва праходзіла па групах, падзеленых па рэгіянальным прынцыпе.

== Чэмпіёны ==
{{main|Спіс чэмпіёнаў Італіі па футболе}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:15%;&quot;| Клуб
! 1-е месца
! 2-е месца
! Чэмпіёнскія сезоны
|-
| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]'''
| &lt;center&gt;36
| &lt;center&gt;21
| 1905, 1925/26, 1930/31, 1931/32, 1932/33, 1933/34, 1934/35, 1949/50, 1951/52, 1957/58, 1959/60, 1960/61, 1966/67, 1971/72, 1972/73, 1974/75, 1976-77, 1977/78, 1980/81, 1981/82, 1983/84, 1985/86, 1994/95, 1996/97, 1997/98, 2001/02, 2002/03, 2011/12, [[Серыя A 2012/2013|2012/13]], [[Серыя A 2013/2014|2013/14]], [[Серыя A 2014/2015|2014/15]], [[Серыя A 2015/2016|2015/16]], [[Серыя A 2016/2017|2016/17]], [[Серыя A 2017/2018|2017/18]], [[Серыя A 2018/2019|2018/19]], [[Серыя A 2019/2020|2019/20]]
|-
| '''[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]'''
| &lt;center&gt;20
| &lt;center&gt;16
| 1909/10, 1919/20, 1929/30, 1937/38, 1939/40, 1952/53, 1953/54, 1962/63, 1964/65, 1965/66, 1970/71, 1979/80, 1988/89, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10, [[Серыя A 2020/2021|2020/21]], [[Серыя A 2023/2024|2023/24]]
|-
| '''[[ФК Мілан|Мілан]]'''
| &lt;center&gt;19
| &lt;center&gt;17
| 1901, 1906, 1907, 1950/51, 1954/55, 1956/57, 1958/59, 1961/62, 1967/68, 1978/79, 1987/88, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1995/96, 1998/99, 2003/04, 2010/11, [[Серыя A 2021/2022|2021/22]]
|-
| '''[[ФК Джэноа|Джэноа]]'''
| &lt;center&gt;9
| &lt;center&gt;4
| 1898, 1899, 1900, 1902, 1903, 1904, 1914/15, 1922/23, 1923/24
|-
| '''[[ФК Тарына|Тарына]]'''
| &lt;center&gt;7 
| &lt;center&gt;8
| 1927/28, 1942/43, 1945/46, 1946/47, 1947/48, 1948/49, 1975/76
|-
| '''[[ФК Балоння|Балоння]]'''
| &lt;center&gt;7
| &lt;center&gt;4
| 1924/25, 1928/29, 1935/36, 1936/37, 1938/39, 1940/41, 1963/64
|-
| [[ФК Про Верчэлі|Про Верчэлі]]
| &lt;center&gt;7
| &lt;center&gt;1
| 1908, 1909, 1910/11, 1911/12, 1912/13, 1920/21, 1921/22
|-
| '''[[ФК Напалі|Напалі]]'''
| &lt;center&gt;4
| &lt;center&gt;8
| 1986/87, 1989/90, [[Серыя A 2022/2023|2022/23]], [[Серыя A 2024/2025|2024/25]]
|-
| '''[[ФК Рома|Рома]]'''
| &lt;center&gt;3
| &lt;center&gt;14
| 1941/42, 1982/83, 2000/01
|-
| '''[[ФК Лацыа|Лацыа]]'''
| &lt;center&gt;2
| &lt;center&gt;7
| 1973/74, 1999/2000
|-
| '''[[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]'''
| &lt;center&gt;2
| &lt;center&gt;5
| 1955/56, 1968/69
|-
| '''[[ФК Кальяры|Кальяры]]'''
| &lt;center&gt;1
| &lt;center&gt;1
| 1969/70
|-
| [[ФК Казале|Казале]]
| &lt;center&gt;1
| &lt;center&gt;-
| 1913/14
|-
| [[ФК Навезэ|Навезэ]]
| &lt;center&gt;1
| &lt;center&gt;-
| 1921/22
|-
| '''[[ФК Сампдорыя|Сампдорыя]]'''
| &lt;center&gt;1
| &lt;center&gt;-
| 1990/91
|-
| '''[[ФК Элас Верона|Верона]]'''
| &lt;center&gt;1
| &lt;center&gt;-
| 1984/85
|}
'''Тлустым''' вылучаны клубы, якія ў цяперашні час гуляюць ў найвышэйшым дывізіёне.

* «Ювентус» быў пазбаўлены тытулаў у сезонах 2004/05 і 2005/06 з-за карупцыйнага скандалу. Чэмпіёнам сезона 2005/06 быў прызнаны «Інтэрнацыянале».

===Геаграфія чэмпіёнаў Італіі===
{{На карце+ |Італія |width=425     |float=above    |caption=Геаграфія чэмпіёнаў Італіі                 |places=
{{На карце~ |Італія |lat=39.246389 |long= 9.0575   |label=[[ФК Кальяры|Кальяры]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.433333 |long=10.983333 |label=[[ФК Элас Верона|Верона]]|position=right}}                 
{{На карце~ |Італія |lat=43.783333 |long=11.25     |label=[[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=44.411111 |long= 8.932778 |label=[[ФК Джэноа|Джэноа]]&lt;br /&gt;[[ФК Сампдорыя|Сампдорыя]]|position=bottom}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.47808  |long= 9.124    |label=[[ФК Мілан|Мілан]]|position=top}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.47808  |long= 9.124    |label=[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]|position=right}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.109444 |long= 7.641111 |label=[[ФК Ювентус|Ювентус]]|position=top}}
{{На карце~ |Італія |lat=41.933886 |long=12.454786 |label=[[ФК Лацыа|Лацыа]]&lt;br /&gt;[[ФК Рома|Рома]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=40.833333 |long=14.25     |label=[[ФК Напалі|Напалі]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.109444 |long= 7.641111 |label=[[ФК Тарына|Тарына]]|position=left}}
{{На карце~ |Італія |lat=44.30 |long=11.21     |label=[[ФК Балоння|Балоння]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=44.46 |long=8.47     |label=[[ФК Навезэ|Навезэ]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.19 |long=8.25     |label=[[ФК Про Верчэлі|Про Верчэлі]]}}
{{На карце~ |Італія |lat=45.08 |long=8.27     |label=[[ФК Казале|Казале]]|position=bottom}}
}}

== Спасылкі ==
* [http://www.legaseriea.it/ Афіцыйны сайт]{{ref-it}}

{{Лігі УЕФА}}
{{Серыя A}}
{{Чэмпіёны Італіі па футболе}}

[[Катэгорыя:Серыя A| ]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1898 годзе]]</text>
      <sha1>5vp353u0yqtaney3c1o5cwq5sahfuc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свіліца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65774</id>
    <revision>
      <id>5206495</id>
      <parentid>5064753</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="0hci8id0m5lyq7f7ey1qptozp1b817f" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Свіліца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = Юзафова. Вадзяны млын (03).jpg
  |Подпіс                 = Свіліца каля [[Юзафова (Глыбоцкі раён)|в. Юзафова]]
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 
 |Плошча басейна          = 
 |Басейн                  = Пліса (возера, басейн Мнюты)/Мнюта (рака)/Дрыса (рака)/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          =
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 55|s_lat_min = 7|s_lat_sec =50.03 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 54|s_lon_sec =35.93
 |Вусце                   = Пліса (возера, басейн Мнюты)
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           =
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 11|m_lat_sec =57.08
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec =9.82
 |Ухіл ракі              = 3,1
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Віцебская вобласць
   |Раён                 = Глыбоцкі раён
}}
'''Свіліца''' — [[рака]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]].

== Назва ==

На карце XVIII ст. пазначаная як рака Свіла, што выцякае з буйнога возера Свіла (цяпер падзялілася на азёры [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]] і [[Алаізберг]]), ля якога вёска Свіла.

На думку беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Свіла, каля якой працякае рака Свіліца, можа мець значэнне драўніна са звілістымі гадавымі кольцамі, стужачныя гліны, або магло трансфармавацца з беларускага ''цвіль'' (плесня, водарасці)&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 336.&lt;/ref&gt;.

Літоўскі гідраніміст А. Ванагас літоўскія гідронімы тыпу ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад літоўскага ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 10 км. Плошча [[вадазбор]]у 98 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,1 ‰.
[[Файл:Юзафова. Вадзяны млын (01).jpg|міні|злева|Рэшткі вадзянога млына ў [[Юзафова (Глыбоцкі раён)|в. Юзафова]]]]

Пачынаецца за 3 км на паўднёвы захад ад [[Гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] [[Падсвілле]], упадае ў [[возера]] [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] з [[захад]]у за 0,5 км на паўночны [[захад]] ад вёскі [[Юзафова (Глыбоцкі раён)|Юзафова]]. Прытокі — [[Агурнёўка]] і [[Вараноўка (рака)|Вараноўка]] (злева).
У басейне Свіліцы азёры [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]], [[Алаізберг]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Мнюты]]</text>
      <sha1>0hci8id0m5lyq7f7ey1qptozp1b817f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абцугі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66802</id>
    <revision>
      <id>5206503</id>
      <parentid>5192624</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ афармленне</comment>
      <origin>5206503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7445" sha1="rev6jkk44skrp1am39hdg3kk5agp5cr" xml:space="preserve">'''Абцугі''' — [[Інструмент|прылада]] ў выглядзе рычажных [[Шчыпцы|шчыпцоў]], звычайна з доўгімі ручкамі, злучанымі на шарніры, і кароткімі губкамі, якія змыкаюцца на невялікім працягу плоскімі або завостранымі паверхнямі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|title=Инструмент клещи - переставные, сантехнические, сварочные, зажимные: виды и особенности|website=met-all.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809205522/https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|archive-date=2025-08-09|access-date=2025-07-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt; . Служаць для сціскання, захоплівання, расколвання і вырывання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B0%D0%B1%D1%86%D1%83%D0%B3%D1%96|title=абцугі - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;.

Вылучаюць ''сталярныя абцугі'' для выцягвання ўбітых цвікоў, ''кавальскія абцугі'' для трымання распаленага металу, ''электравымяральныя абцугі''. Да падобных па канструкцыі, але адрозных па форме працоўных паверхняў інтрументаў адносяць {{нп3|кусачкі||ru|Кусачки}} і {{нп3|пасатыжы||ru|Пассатижи}}.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;250&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Kneifzange, Carpenter's Pincer, Tenaille, Tenaglia, Tenazas, Alicate extractor 1656 white90.JPG|Сталярныя абцугі
Файл:Pincers.jpg|'''Камбінаваныя абцугі''', яны маюць розныя прынады на {{нп3|Рукаятка|ручках|ru|Рукоятка}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гісторыя ==
[[Файл:Kneifzange_HH-Harburg.jpg|злева|міні|250px|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]]
У перыяд развіцця цывілізацый адбывалася стварэнне [[Інструмент|ручной прылады]] для палягчэння якой-небудзь дзейнасці чалавека.

Так з’явіліся абцугі {{нп3|Шавец|шавецкія|ru|Сапожник}} — для выцягвання іголак, нацягвання скуры і гэтак далей; [[Кавальства|кавальскія]] абцугі або клешчы — для трымання распаленага металу; {{нп3|Сталяр|сталярныя|ru|Столяр}} абцугі — для выцягвання ўбітых цвікоў; {{нп3|Крымпер (электрамантажны інструмент)|абцугі абціскныя (крымпер)|ru|Кримпер (электромонтажный инструмент)}}; абцугі для {{нп3|Злучэнне з нацягам|апрасоўкі|ru|Соединение с натягом}}, {{нп3|пласкагубцы для захопу і маніпулявання|вастрагубцы|ru|Плоскогубцы для захвата и манипулирования}} — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу, татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл і гэтак далей.

== Кавальскія абцугі (клешчы) ==
Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}&lt;/ref&gt;.

Кавальскія абцугі меюць прамыя плоскія губы. Адрозніваюць таксама абушныя клешчы з паўкруглымі губамі&lt;ref name=&quot;Сах57&quot;&gt;{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 57&lt;/ref&gt;.

=== Электравымяральныя абцугі ===
Электравымяральныя абцугі — прыбор для вымярэння [[Сіла току|сілы току]] ў моцнадакладных і [[Лінія электраперадачы|высакавольтных лініях]] без электрычнага кантакту з токанясучымі правадамі. Галоўка электравымяральных абцугоў уяўляе сабой раздымны стрыжань з ферамагнітнага матэрыялу з размешчанай на ім шпулькай індуктыўнасці. Прыбор абсталяваны ізалявальнымі ручкамі і спружынным механізмам, што надае яму падабенства з абцугамі. Пры вымярэннях токанясучы провад ахопліваецца стрыжнем і разам з [[Шпуля індуктыўнасці|шпулькай індуктыўнасці]] ўтварае вымяральны трансфарматар, першаснай абмоткай служыць токанясучы провад, а другаснай — шпулька індуктыўнасці, да якой падлучаны стрэлкавы электравымяральны прыбор пераменнага току.

== Гл. таксама ==

* [[Абцужкі для пазногцяў]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{Крыніцы/Слоўнік Даля|Клести}}
* {{Крыніцы/БіЭ|Клещи, инструмент}}
* {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Абцугі||24}}
{{commonscat}}
{{кавальства}}
{{Бібліяінфармацыя}} 
[[Катэгорыя:Сантэхніка]]
[[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]]
[[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]]
[[Катэгорыя:Шавецкія інструменты]]</text>
      <sha1>rev6jkk44skrp1am39hdg3kk5agp5cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гараны (Аршанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67009</id>
    <revision>
      <id>5206751</id>
      <parentid>4394654</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3960" sha1="4vpbj3y8u7pckw45rs7fulic8g75jyx" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гараны}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Гараны
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 90
 |шырыня сцяга            = 160
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 26|lat_sec = 52
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 40|lon_sec = 56
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Аршанскі
 |сельсавет               = Барздоўскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 216&lt;ref&gt;[http://www.beltelecom.by/info/citynumber/ Белтэлекам]&lt;/ref&gt;
 |паштовы індэкс          = 211033&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]&lt;/ref&gt;
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243042680
}}
'''Гара́ны'''&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Горяны}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у складзе [[Барздоўскі сельсавет|Барздоўскага сельсавета]].

Размешчана за 15 км на паўднёвы ўсход ад [[Орша|Оршы]] і за 2 км на паўночны ўсход ад аўтадарогі [[Крычаў]] — [[Орша|Орша]] — [[Лепель]] (Р15).

{{зноскі}}

{{Барздоўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет]]</text>
      <sha1>4vpbj3y8u7pckw45rs7fulic8g75jyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206755</id>
      <parentid>5206751</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4092" sha1="tbwhwf6z63pu5pd13b2fhngkc0dwih9" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гараны}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Гараны
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 90
 |шырыня сцяга            = 160
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 26|lat_sec = 52
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 40|lon_sec = 56
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Аршанскі
 |сельсавет               = Барздоўскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 216&lt;ref&gt;[http://www.beltelecom.by/info/citynumber/ Белтэлекам]&lt;/ref&gt;
 |паштовы індэкс          = 211033&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]&lt;/ref&gt;
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243042680
}}
'''Гара́ны'''&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Горяны}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у складзе [[Барздоўскі сельсавет|Барздоўскага сельсавета]].

Размешчана за 15 км на паўднёвы ўсход ад [[Орша|Оршы]] і за 2 км на паўночны ўсход ад аўтадарогі [[Крычаў]] — [[Орша|Орша]] — [[Лепель]] (Р15).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [https://familio.org/settlements/4ff8d977-fbe6-46d5-a99f-52736ecc1638 Справочник. Горяны]
{{Барздоўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет]]</text>
      <sha1>tbwhwf6z63pu5pd13b2fhngkc0dwih9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Войны-Грычынавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69356</id>
    <revision>
      <id>5206787</id>
      <parentid>4982913</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Радавод Грычынаў і Войнаў-Грычынавічаў */</comment>
      <origin>5206787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27262" sha1="3wi3tv62i1n4pkl08ijmo3kbg4k96n4" xml:space="preserve">{{не блытаць|Войны-Ясянецкія|Войнамі-Ясянецкімі|шляхецкім родам з Віцебскага павета}}
[[Файл:Герб Сямёна Войны, кашталяна мсціслаўскага (1630).jpg|thumb|Герб Сямёна Войны. 1630]]
'''Войны''', '''Во́йны-Грычы́навічы''', '''Грычыны-Войны''' — вялікалітоўскі шляхецкі род герба [[Трубы (герб)|«Трубы»]].

== Гістарыяграфія ==
Паводле [[Б. Папроцкі|Барталамея Папроцкага]] род Войнаў паходзіў са Смаленскай зямлі, адкуль выехаў пры вялікім князю [[Казімір IV Ягелончык|Казіміры]] праз войны з Масквой. Пачынальнікам роду ў Літве Папроцкі лічыў '''Матфея Грычыну''' і называў двух яго сыноў — Кірдзея, ротмістра, і Войну, падкаморыя пінскага і старосту ожскага. З сыноў Войны Матфеевіча Папроцкі ведаў [[Лаўрын Война|Лаўрына]], падскарбія, і трох яго братоў, невядомых яму імем — старосту палангоўскага, ротмістра і троцкага пробашча. Уласна ад Войны Матфеевіча Грычынавіча пайшоў род Войнаў, бо імя бацькі сыны захавалі як прозвішча. Папроцкі не меў інфармацыі пра Войнаў з першых рук, таму і падаў настолькі няпоўны радавод. Таксама, напэўна, было і з гербам, Папроцкі ведаў толькі падскарбінскі лічман 1577 года з чатырохчасткавым гербам, дзе ў 1-м полі памылкова быў [[Корчак (герб)|«Корчак»]], калі на іншых пячатках Лаўрын Война ўжываў [[Трубы (герб)|«Трубы»]]{{Sfn|Шаланда|2011}}.

[[А. Віюк-Каяловіч|Альберт Віюк-Каяловіч]] ужо ведаў шасцёх сыноў Войны і іх імёны — ксяндза, віленскага біскупа [[Бенедыкт Война|Бенедыкта]], падканцлера [[Габрыэль Война|Гаўрылу (Габрыэля)]], падскарбія Лаўрына (Ваўжынца), кашталяна мсціслаўскага [[Сямён Война|Сямёна]], кашталяна берасцейскага [[Рыгор Война|Рыгора]] і кашталяна мсціслаўскага і берасцейскага [[Сокал Война|Сокала]]. Паводле Каяловіча Войны ўжывалі герб «Трубы». У радавод Каяловіч аднак дадаў паміж Войнам Мацвеевічам і яго шасцю сынамі ўяўнае пакаленне — Мацея і Рыгора — такім чынам зрабіўшы сыноў унукамі.

[[К. Нясецкі|Каспар Нясецкі]] лічыў, што род паходзіць з [[Севершчына|Севершчыны]], але падаў уплеценае ў афіцыйную гісторыю ВКЛ родавае паданне, што ''«gdy Erdywił z Litewskim wojskiem wpadł w Ruskie kraje, trzey Woynowie Ruskich obywatelów, przeciwko niemu nie tylko pobudzili, ale i mężnie go z niemi wojowali. Między Prypeciem i Pinem rzekami mieli kiedyś przodkowie ich obszerną fortunę»'', — такім чынам, называў Войнаў русінамі, а іх радзімай [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]]. Нясецкі адносіў Войнаў да «Трубаў», але няўпэўнена, бо пад Грычынамі-Войнамі запісаў, што яны карысталіся «Корчакам» ''«że się tym herbem niektórzy z nich w księstwie Litewskiem pieczętują, miałem pewną relacyą»'', — ад каго атрымаў такую інфармацыю, не пазначыў. Нясецкі падаў болей звестак пра пэўных асоб, але іх сувязі не заўсёды верагоднымі, так [[Мацей Война|Мацея Сямёнавіча]] ён лічыў сынам Лаўрына.

Адмысловых агульных даследаванняў генеалогіі Войнаў няма, радавод патрабуе глыбокага вывучэння{{Sfn|Шаланда|2011}}.

== Паходжанне ==
На праўдзе, '''Грычыны''' — пінскі баярскі род, найраней вядомыя з іх — Пронька і '''Мацвей''' — баяры пінскай княгіні [[Марыя Гаштольд|Марыі Сямёнавай]], Кірыла з тым жа Мацвеем — радцы пінскага князя [[Фёдар Іванавіч Яраславіч|Фёдара Яраславіча]], Святохна з Грычынаў — служэбніца княгіні Марыі і потым сям'і Яраславічаў. Кірыла Грычын у 1514 годзе атрымаў ад князя Фёдара 4 «чалавекі» ў [[Моталь|Моталі]], [[Праходы (Любэшыўскі раён)|Праходзе]], [[Мерчыцы|Мерчычах]] і Крайновічах. На [[Попіс 1528 года]] шасцёра Грычынаў ставілі 6 «коней»{{sfn|Грушевский|1903|с=114}}.

Гаўрыла Грычына, родны брат Святохны, якому яна перадала свае «выслугі» з дазволу каралевы [[Бона Сфорца|Боны]]. Брат з сястрою трымалі маёнткамі разам, пасля яе смерці ўладанні ў [[Варацэвічы|Варачэвічах]], [[Глінна (Іванаўскі раён)|Гліннай]], Кожчычах і [[Кашэвічы (Пінскі раён)|Кашэвічах]] засталіся Гаўрылу, потым яго сынам — Андрэю, Якаву, Фальку і Аляксандру. Вядома яшчэ адна галіна Грычынаў — Іванавічы, яны валодалі сялом [[Бабровічы (Івацэвіцкі раён)|Бабровічы]], мястэчкамі Гаць, Купяцічы, Матковічы. Галіны '''Гаўрылавічаў''' і '''Іванавічаў''' часта згадваюцца мясцовымі актамі{{sfn|Грушевский|1903|с=115}}.

Мацвей Грычын у 1495 годзе атрымаў ад княгіні Марыі «чалавека» і два дварышчы ў [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэччы]], а ў 1497 годзе ад князя Фёдара 4 «чалавекі» ў [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладаве]], [[Праходы (Любэшыўскі раён)|Праходзе]] і [[Варацэвічы|Варачэвічах]]. У 1524 годзе Мацвей запісаў сваёй жонцы Марыне, на 1/3 сваіх маёнткаў [[Вена (права)|вена]] ў 300 коп грошаў, што пацвердзіў вялікі князь Жыгімонт Стары, у гэтай суме дзеці па смерці бацькі далі Марыне дварэц Моладава. Такім чынам, вядома, што Грычыны на пачатку XVI ст. валодалі маёнткамі Парэчча, Моладава, Праход, Варачэвічы, Моталь, Мерчычы, Крайновічы і іншымі. Попіс 1528 года згадвае сярод пінскіх баяраў удаву Мацвея Грычына ці Грычынавіча і яго сыноў — Кірдзея, Івана і '''Войну''', названы тамсама Гаўрыла Грычынавіч, іх дзядзька. У 1539 годзе Марына запісала Моладава свайму сыну Войне (Барысу) Мацвеевічу. Апроч Моладава Война меў долю ў [[Любель|Любелі]], [[Купяцічы|Купяцічах]], долю ў родавым Парэцкім маёнтку і 4 дварышчы тамсама, купленыя ў В. Тура{{sfn|Грушевский|1903|с=114}}.

Нашчадкі Войны Мацвеевіча — '''Войны''', вызнавалі праваслаўе, з канца XVI стагоддзя пераходзілі ў каталіцтва, з XVII некаторыя ўжывалі прыдомак Грычына, а з XVIII стагоддзя ўжывалі графскі тытул{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=461}}.

== Радавод Грычынаў і Войнаў-Грычынавічаў ==
Грычын (?)
* Пронька Грычына
* Кірыла Грычына
* Святохна Грычына — служыла яшчэ пінскай княгіні Марыі (†1501), ад яе атрымала востраў Воін з дварышчам у [[Варацэвічы|Варачэвічах]], таксама валодала людзьмі ў [[Давячоравічы|Давячоравічах]]. Потым служыла пінскім князям Фёдару і Алене, ад іх атрымала 3 «чалавекі» ў Кожчычах і 4 пустыя дварышчы ў Варачэвічах, [[Глінна (Іванаўскі раён)|Гліннай]], [[Кашавічы|Кашэвічах]]. Пазней аказалася, што кашэвіцкія людзі ўжо разаралі нададзеныя ёй землі, таму іх замянілі двума «астравамі» тамсама. У 1507 годзе ў Святохны ўзнік канфлікт з сялянамі Давячоравіч за [[Бортніцтва|борці]], разбіраць спрэчку князі Фёдар і Алена прызначылі Ахмата Пятровіча, які вырашыў яе на карысць Святохны. У першым шлюбе была з Федкам Пятрышчавым (яшчэ ў 1501), у другім з [[Фёдар Пятровіч Шчэпа|Фёдарам Шчэпам]] (ужо ў 1506—1507). Перажыла абодвух мужоў і з дазволу каралевы Боны перадала свае «выслугі» роднаму брату Гаўрыле Грычыну{{sfn|Грушевский|1903|с=115}}{{Sfn|Груша|2021|с=59}}{{Sfn|Груша|2021|с=61}}.
* Мацвей Грычына, або Матфей Грычынавіч (? — паміж 1524/1528) — баярын пінскі, у 1490-я гады атрымаў ўладанні ў Пінскім павеце ад пінскай княгіні Марыі Сямёнавай і князя Фёдара Яраславіча, у 1524 годзе кароль Жыгімонт Стары пацвердзіў яму гэтыя наданні. Жанаты быў з Марынай († пасля 1539) невядомага роду.
** Кірдзей Грычынавіч (зг. 1528 — да 26.2.1543) — абалецкі, усвяцкі і азярышчанскі «дзяржаўца» (1529—1533) каралевы Боны
*** Казімір Кірдзей Грычына — суддзя земскі пінскі
** Іван (зг. 1528)
** [[Война Мацвеевіч Грычына]] (Воін Матфеевіч Грычынавіч, хроснае імя Барыс; каля 1492 — 15.5.1582) — падкаморы пінскі (1567—1570), кашталян мсціслаўскі (да 1582), дзяржаўца лабенскі, бярштунскі, бяржанскі, ожскі, пераломскі, юрбаркскі. Станам на 1558 год ляснічы і неваднічы гарадзенскі, дзяржаўца лабенскі, пярстуньскі і бержніцкі&lt;ref&gt;НГАБ, ф. 694, воп. 4, адз.з. 1271, арк. 18.&lt;/ref&gt;. Жанаты быў, паводле Банецкага, з Марынай невядомага роду. Паводле тастамента сына Сямёна, з Багданай Янушаўнай з Любельскіх. Магчыма, жанаты быў двойчы, бо чацвёртыя часткі складаных гербоў яго сыноў Лаўрына і Рыгора розныя.
*** [[Сямён Война|Сямён]] (?—1599) — маршалак гаспадарскі ў 1584—1588, кашталян мсціслаўскі з 1588; цівун ужвенцкі з 1567, дзяржаўца паштоўскі, паморскі, палангскі, горждаўскі. Выслужыў у вял. кн. Жыгімонта Аўгуста маёнткі ў Жамойці. Жанаты з 1) Фядорай Фёдараўнай з Маноўскіх; 2) Гальшкай Севасцьянавай
**** (1) [[Мацей Война|Мацвей (Мацей)]] (?—чэрвень 1607) — каралеўскі сакратар, вялікі пісар літоўскі з 1589, адначасова падскарбі надворны літоўскі з 1605; цівун ужвенцкі і паюрскі. Вялікі пасол у Маскву ў 1590—1591 гадах.
***** [[Станіслаў Казімір Война|Станіслаў Казімір]] (?—11.2.1649) — каралеўскі пакаёвы дваранін, цівун гандынскі з 1637, стараста палангскі, вялікі кухмістр літоўскі з 1640. Жанаты быў з Альжбетай з Крышпін-Кіршэнштэйнаў, нашчадкаў яны не пакінулі, бо пасля смерці Альжбеты (1650-я) спадчыну па Станіславе атрымаў брат Уладзіслаў.
***** Ядвіга Ганна (?—1642), жонка [[Мікалай Сапега (сын Мікалая)|Мікалая Сапегі]]
***** Кацярына — у шлюбе з 1) Казімірам Мікалаем Сапегам, 2) Пракопам Леснавольскім
***** Уладзіслаў (? — да 1675) — цівун ужвенцкі, староста гарждоўскі. У 1650-я гады атрымаў спадчыну па браце Станіславе. Жанаты быў двойчы, з Катарынай Альжбетай Шцібіх і Марыянай Плятэр.
****** (1) Мацей (? — пасля 1692) — пасля падзелу спадчыны з братам у 1675 годзе, прынамсі да 1692 года валодаў {{нп5|Сядзіба (Грушлауке)|«дваром»|lt|Grūšlaukės dvaras}} у {{нп5|Грушлауке||lt|Grūšlaukė}}&lt;ref&gt;''Paulius Vaniuchinas''. [http://salantiskis.lt/component/content/article/78-straipsniai/101-salant-dvaro-valdytojai Salantų dvaro valdytojai] // Pajūrio naujienos. — 2004. — Nr. 55.&lt;/ref&gt;.
****** (1) Бенедыкт
***** Міхал (?—1634) — харунжы жамойцкі, староста паюрскі, ротмістр каралеўскі
**** (1) [[Вінцэнт Война|Вінцэнт]] (?—1615) — ротмістр каралеўскі, дваранін каралеўскі, староста інтурскі
***** Кацярына
***** Ганна
***** Соф’я
**** (1) Андрэй
**** (1) Бенедыкт
**** (1) Аўдоцця
**** (1) Марына
**** (1) Ганна (? — каля 1644) — жонка 1) Аляксандра Валовіча, харунжага віленскага; 2) Андрэя Станкевіча, пісара земскага ковенскага
**** (2) Рыгор
**** (2) Аляксандр
***** Уладзіслаў
***** Міхал
**** (2) Варвара (Барбара) — жонка 1) [[Лукаш Іванавіч Мамоніч|Лукаша Мамоніча]]; 2) [[Марцыян Уладзіслававіч Гедройц|Марцыяна Гедройца]]
**** (2) Алена
**** (?) Юрый
**** (?) Васіль
**** (?) [[Абрагам Война|Абрам (Абрагам)]] (1569—1649) — канонік віленскі з 1599, біскуп-суфраган віленскі з 1611, тытулярны біскуп метонскі, біскуп жамойцкі ў 1627—1630 і віленскі з 1630.
*** [[Рыгор Война|Рыгор]] (?—1605) — суддзя земскі ваўкавыскі, войскі гарадзенскі, кашталян берасцейскі з 1593.
**** Філіп
**** Багдана, у каталіцтве Барбара, жонка [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалая Вольскага]]
**** N дачка, жонка [[Ян Пратасовіч|Яна Пратасовіча]]
**** Марыя, жонка [[Ян Калантай|Яна Калантая]]
**** Таццяна, жонка [[Гаўрыла Тышковіч|Гаўрылы Тышковіча]]
*** [[Сокал Война|Сокал]] (?—1610) — кашталян мсціслаўскі (1599—1603) і берасцейскі (1603—1610); дзяржаўца і харунжы ожскі і пераломскі.
**** Крыштаф Сокал Война
*** [[Габрыэль Война|Гаўрыла (Габрыэль)]] (?—1.1.1615) — сакратар каралеўскі, рэферэндар свецкі і вялікі пісар літоўскі у 1585—1589, падканцлер літоўскі з 1589; стараста мерацкі, краснасельскі, пянянскі, опсаўскі. Вялікі пасол у Маскву ў 1590—1591 гадах.
**** Ян — дзяржаўца мерацкі і краснасельскі (з 1615)
**** Міхал — дзяржаўца дружылаўскі (з 1615)
**** Стэфан — дзяржаўца опсаўскі (з 1615)
**** Станіслаў — езуіт
*** [[Бенедыкт Война|Бенедыкт]] (?—22.11.1615) — вучыўся ў Віленскай акадэміі і за мяжой. Сакратар каралеўскі пры кар. і вял. кн. Стэфане Баторыі, кусташ віленскі, пробашч троцкі з 1576, біскуп віленскі з 1600. Правёў паўторную кананізацыю [[Казімір Казіміравіч|св. Казіміра]].
*** [[Лаўрын Война|Лаўрын (Ваўжынец)]] (? — 23.10.1580) — падскарбі земскі літоўскі (з 1576)&lt;ref&gt;Peregrinationes sive peregrinationem Heinrichi Wolphii Tigurini brevis et compendiaria descriptio. — Polskie przypadki Henryka Wolfa z Zurychu z lat 1570—1578. — Warszawa, 1996. '''Паводле''': ''Вольф Г.'' Перэгрынацыі або кароткае і сціслае апісанне вандраванняў Генрыха Вольфа з Цюрыха / Перакл. А. Белага // Спадчына. — 1998. — № 3 (98). — С. 172—195.&lt;/ref&gt;;
**** [[Андрэй Война|Андрэй Лаўрынавіч]] (? — паміж 19.6.1628/1630) — дваранін каралеўскі, крайчы вялікі літоўскі (1592—1620), падчашы вялікі літоўскі (з 1620), староста гарадзенскі (1602—1615), староста ваўкавыскі (з 1618).
***** [[Пётр Война|Пётр Андрэевіч]] (? — да 10.3.1633) — староста навадворскі, ваўкавыскі (з 1626), падстолі вялікі літоўскі (з 1631).
**** Кацярына — жонка (з 1591) Яраша Станіслававіча Няміры-Астрамечынскага, лоўчага падляшскага
*** Дарота (да 1540 — да 1620), жонка [[Станіслаў Белазор (сын Яна)|Станіслава Белазора]], падкаморага ўпіцкага&lt;ref&gt;''Olszewski J.'' Kazanie na pogrzebie Wielebnego w Bogu Prałata IMX Karola Jana Białozora Proboszcza Wileńskiego, Referendatora WKL. — Wilna, 1631.&lt;/ref&gt;
*** Раіна (каля 1540 — пасля 1580) — ігумення (з 1580) пінскага Варварынскага манастыра
*** Ганна (каля 1540 — ?) — жонка [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалая Дарагастайскага]]
* Гаўрыла Грычынавіч (зг. 1521—1528) — войт вогіньскі (з 1521)
** Андрэй Гаўрылавіч Грычын — мытнік гарадзецкі (1547)
** Фалька Гаўрылавіч Грычына -- 2-і падкаморы пінскі

=== Асобы з нявызначаным месцам у радаводзе ===
* '''Антоній Юзаф''' (? — да 4.7.1747) — канонік віленскі (з 1724), пісар вялікі літоўскі (1730—1740), прэпазіт троцкі (з 1736), сакратар духоўны літоўскі (з 1740).
* '''Павел''' — родзіч і сучаснік Кацярыны Лаўрынаўны Войны. Напэўна, ён жа дваранін каралеўскі Павел Война, які ў 1619 годзе атрымаў пасаг у 10 000 злотых за сваёй жонкай Альжбетай, дачкой наваградскага ваяводы [[Мікалай Сапега (сын Багдана)|Мікалая Сапегі]]&lt;ref&gt;''Сліж Н.'' [http://belarusjournal.com/be/article/%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%83-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%83-xvi-xvii-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-226 Выпасажанне шляхцянак у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVII стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210428090841/http://belarusjournal.com/be/article/%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%83-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%83-xvi-xvii-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-226 |date=28 красавіка 2021 }} // Журнал беларускіх даследаванняў. — 2013. — Vol. 7, № 1. — С. 107.&lt;/ref&gt;. Напэўна, гэты ж дваранін каралеўскі Павел Война быў фундатарам кнігі «Сумарыюш кляйнотаў або гербаў дзяржавы і рыцарства Кароны Польскай і ВКЛ» (кампілятыўны гербоўнік з прац Я. Бельскага і Б. Папроцкага і рукапісаў Станіслава Серафіна Ягадыньскага, багата аздоблены гравюрамі гербаў), які ў 1621 годзе ў Кракаве выдаў Станіслаў Германьскі з прысвечанай Паўлу Войну прадмовай і яго гербам з вершам «Na przezacny Kleynot Starosławnego Domu Jch M. PP. WOYNOM»{{sfn|Шаланда|2011|с=136}}.
* '''Лукаш''' (?—1650) — харунжы ваўкавыскі (з 1645)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Войны-Грычынавічы||256—257}}
* {{Артыкул|аўтар=Груша А. И.|ref=Груша|год=2021|спасылка=https://www.academia.edu/49138506/|загаловак=Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»?|выданне=Древняя Русь: вопросы медиевистики|нумар=2 (84), июнь|старонкі=52—67}}
* {{h|Грушевский|1903|3=''[[Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевский А. С.]]'' Пинское полесье : Ист. очерки. Ч. 1-[2]. — Киев : тип. Ун-та св. Владимира Н. Т. Корчак-Новицкого, 1901—1903. — 2 т.; 25. [Туров, Городок и Пинск в составе В. К. Литовского. Пинское староство к. Боны]. XIV—XVI вв.; [Пинские акты XV—XVI вв.]. — 1903. — 398 с. разд. паг., 2 л. карт. — Ч. 2. — С. 114—115.}}
* ''[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]'' [https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/460 Войны]; [https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/461 Войны, ''Грычыны-Войны''] // {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=460—461}}
* ''Сліж Н. У.'' Сямейнае і штодзённае жыццё Гальшкі Гаслаўскай // Леў Сапега (1557―1633 гг.) і яго час : зборнік навуковых артыкулаў / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы». ― 2007. — С. 270—276.
* ''Спрогис И.'' Духовное завещание мстиславского каштеляна Семена Войны — 1599 г., 1-го марта // Чтения в Историческом обществе Нестора-летописца. Киев, 1898. Кн. 12.
* {{h|Шаланда|2011|3=''Шаланда А.'' Сапраўдны гербоўнік шляхты Ваўкавыскага павета ў другой палове XVI—XVIII ст. (В) // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С. 129—142.}}
* Ks. Wojciecha Wijuka Kojałowicza herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium czyli O klejnotach albo herbach, których familie stanu rycerskiego w prowincyach Wielkiego Xięstwa Litewskiego zażywają. — Kraków: Wydawnictwo «Herolda Polskiego», 1897. — S. 312—313.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Войны-Грычынавічы| ]]</text>
      <sha1>3wi3tv62i1n4pkl08ijmo3kbg4k96n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206789</id>
      <parentid>5206787</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Асобы з нявызначаным месцам у радаводзе */</comment>
      <origin>5206789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27301" sha1="o67y5wg8xpc1td1h0e6fxotqm4vfie0" xml:space="preserve">{{не блытаць|Войны-Ясянецкія|Войнамі-Ясянецкімі|шляхецкім родам з Віцебскага павета}}
[[Файл:Герб Сямёна Войны, кашталяна мсціслаўскага (1630).jpg|thumb|Герб Сямёна Войны. 1630]]
'''Войны''', '''Во́йны-Грычы́навічы''', '''Грычыны-Войны''' — вялікалітоўскі шляхецкі род герба [[Трубы (герб)|«Трубы»]].

== Гістарыяграфія ==
Паводле [[Б. Папроцкі|Барталамея Папроцкага]] род Войнаў паходзіў са Смаленскай зямлі, адкуль выехаў пры вялікім князю [[Казімір IV Ягелончык|Казіміры]] праз войны з Масквой. Пачынальнікам роду ў Літве Папроцкі лічыў '''Матфея Грычыну''' і называў двух яго сыноў — Кірдзея, ротмістра, і Войну, падкаморыя пінскага і старосту ожскага. З сыноў Войны Матфеевіча Папроцкі ведаў [[Лаўрын Война|Лаўрына]], падскарбія, і трох яго братоў, невядомых яму імем — старосту палангоўскага, ротмістра і троцкага пробашча. Уласна ад Войны Матфеевіча Грычынавіча пайшоў род Войнаў, бо імя бацькі сыны захавалі як прозвішча. Папроцкі не меў інфармацыі пра Войнаў з першых рук, таму і падаў настолькі няпоўны радавод. Таксама, напэўна, было і з гербам, Папроцкі ведаў толькі падскарбінскі лічман 1577 года з чатырохчасткавым гербам, дзе ў 1-м полі памылкова быў [[Корчак (герб)|«Корчак»]], калі на іншых пячатках Лаўрын Война ўжываў [[Трубы (герб)|«Трубы»]]{{Sfn|Шаланда|2011}}.

[[А. Віюк-Каяловіч|Альберт Віюк-Каяловіч]] ужо ведаў шасцёх сыноў Войны і іх імёны — ксяндза, віленскага біскупа [[Бенедыкт Война|Бенедыкта]], падканцлера [[Габрыэль Война|Гаўрылу (Габрыэля)]], падскарбія Лаўрына (Ваўжынца), кашталяна мсціслаўскага [[Сямён Война|Сямёна]], кашталяна берасцейскага [[Рыгор Война|Рыгора]] і кашталяна мсціслаўскага і берасцейскага [[Сокал Война|Сокала]]. Паводле Каяловіча Войны ўжывалі герб «Трубы». У радавод Каяловіч аднак дадаў паміж Войнам Мацвеевічам і яго шасцю сынамі ўяўнае пакаленне — Мацея і Рыгора — такім чынам зрабіўшы сыноў унукамі.

[[К. Нясецкі|Каспар Нясецкі]] лічыў, што род паходзіць з [[Севершчына|Севершчыны]], але падаў уплеценае ў афіцыйную гісторыю ВКЛ родавае паданне, што ''«gdy Erdywił z Litewskim wojskiem wpadł w Ruskie kraje, trzey Woynowie Ruskich obywatelów, przeciwko niemu nie tylko pobudzili, ale i mężnie go z niemi wojowali. Między Prypeciem i Pinem rzekami mieli kiedyś przodkowie ich obszerną fortunę»'', — такім чынам, называў Войнаў русінамі, а іх радзімай [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]]. Нясецкі адносіў Войнаў да «Трубаў», але няўпэўнена, бо пад Грычынамі-Войнамі запісаў, што яны карысталіся «Корчакам» ''«że się tym herbem niektórzy z nich w księstwie Litewskiem pieczętują, miałem pewną relacyą»'', — ад каго атрымаў такую інфармацыю, не пазначыў. Нясецкі падаў болей звестак пра пэўных асоб, але іх сувязі не заўсёды верагоднымі, так [[Мацей Война|Мацея Сямёнавіча]] ён лічыў сынам Лаўрына.

Адмысловых агульных даследаванняў генеалогіі Войнаў няма, радавод патрабуе глыбокага вывучэння{{Sfn|Шаланда|2011}}.

== Паходжанне ==
На праўдзе, '''Грычыны''' — пінскі баярскі род, найраней вядомыя з іх — Пронька і '''Мацвей''' — баяры пінскай княгіні [[Марыя Гаштольд|Марыі Сямёнавай]], Кірыла з тым жа Мацвеем — радцы пінскага князя [[Фёдар Іванавіч Яраславіч|Фёдара Яраславіча]], Святохна з Грычынаў — служэбніца княгіні Марыі і потым сям'і Яраславічаў. Кірыла Грычын у 1514 годзе атрымаў ад князя Фёдара 4 «чалавекі» ў [[Моталь|Моталі]], [[Праходы (Любэшыўскі раён)|Праходзе]], [[Мерчыцы|Мерчычах]] і Крайновічах. На [[Попіс 1528 года]] шасцёра Грычынаў ставілі 6 «коней»{{sfn|Грушевский|1903|с=114}}.

Гаўрыла Грычына, родны брат Святохны, якому яна перадала свае «выслугі» з дазволу каралевы [[Бона Сфорца|Боны]]. Брат з сястрою трымалі маёнткамі разам, пасля яе смерці ўладанні ў [[Варацэвічы|Варачэвічах]], [[Глінна (Іванаўскі раён)|Гліннай]], Кожчычах і [[Кашэвічы (Пінскі раён)|Кашэвічах]] засталіся Гаўрылу, потым яго сынам — Андрэю, Якаву, Фальку і Аляксандру. Вядома яшчэ адна галіна Грычынаў — Іванавічы, яны валодалі сялом [[Бабровічы (Івацэвіцкі раён)|Бабровічы]], мястэчкамі Гаць, Купяцічы, Матковічы. Галіны '''Гаўрылавічаў''' і '''Іванавічаў''' часта згадваюцца мясцовымі актамі{{sfn|Грушевский|1903|с=115}}.

Мацвей Грычын у 1495 годзе атрымаў ад княгіні Марыі «чалавека» і два дварышчы ў [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэччы]], а ў 1497 годзе ад князя Фёдара 4 «чалавекі» ў [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладаве]], [[Праходы (Любэшыўскі раён)|Праходзе]] і [[Варацэвічы|Варачэвічах]]. У 1524 годзе Мацвей запісаў сваёй жонцы Марыне, на 1/3 сваіх маёнткаў [[Вена (права)|вена]] ў 300 коп грошаў, што пацвердзіў вялікі князь Жыгімонт Стары, у гэтай суме дзеці па смерці бацькі далі Марыне дварэц Моладава. Такім чынам, вядома, што Грычыны на пачатку XVI ст. валодалі маёнткамі Парэчча, Моладава, Праход, Варачэвічы, Моталь, Мерчычы, Крайновічы і іншымі. Попіс 1528 года згадвае сярод пінскіх баяраў удаву Мацвея Грычына ці Грычынавіча і яго сыноў — Кірдзея, Івана і '''Войну''', названы тамсама Гаўрыла Грычынавіч, іх дзядзька. У 1539 годзе Марына запісала Моладава свайму сыну Войне (Барысу) Мацвеевічу. Апроч Моладава Война меў долю ў [[Любель|Любелі]], [[Купяцічы|Купяцічах]], долю ў родавым Парэцкім маёнтку і 4 дварышчы тамсама, купленыя ў В. Тура{{sfn|Грушевский|1903|с=114}}.

Нашчадкі Войны Мацвеевіча — '''Войны''', вызнавалі праваслаўе, з канца XVI стагоддзя пераходзілі ў каталіцтва, з XVII некаторыя ўжывалі прыдомак Грычына, а з XVIII стагоддзя ўжывалі графскі тытул{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=461}}.

== Радавод Грычынаў і Войнаў-Грычынавічаў ==
Грычын (?)
* Пронька Грычына
* Кірыла Грычына
* Святохна Грычына — служыла яшчэ пінскай княгіні Марыі (†1501), ад яе атрымала востраў Воін з дварышчам у [[Варацэвічы|Варачэвічах]], таксама валодала людзьмі ў [[Давячоравічы|Давячоравічах]]. Потым служыла пінскім князям Фёдару і Алене, ад іх атрымала 3 «чалавекі» ў Кожчычах і 4 пустыя дварышчы ў Варачэвічах, [[Глінна (Іванаўскі раён)|Гліннай]], [[Кашавічы|Кашэвічах]]. Пазней аказалася, што кашэвіцкія людзі ўжо разаралі нададзеныя ёй землі, таму іх замянілі двума «астравамі» тамсама. У 1507 годзе ў Святохны ўзнік канфлікт з сялянамі Давячоравіч за [[Бортніцтва|борці]], разбіраць спрэчку князі Фёдар і Алена прызначылі Ахмата Пятровіча, які вырашыў яе на карысць Святохны. У першым шлюбе была з Федкам Пятрышчавым (яшчэ ў 1501), у другім з [[Фёдар Пятровіч Шчэпа|Фёдарам Шчэпам]] (ужо ў 1506—1507). Перажыла абодвух мужоў і з дазволу каралевы Боны перадала свае «выслугі» роднаму брату Гаўрыле Грычыну{{sfn|Грушевский|1903|с=115}}{{Sfn|Груша|2021|с=59}}{{Sfn|Груша|2021|с=61}}.
* Мацвей Грычына, або Матфей Грычынавіч (? — паміж 1524/1528) — баярын пінскі, у 1490-я гады атрымаў ўладанні ў Пінскім павеце ад пінскай княгіні Марыі Сямёнавай і князя Фёдара Яраславіча, у 1524 годзе кароль Жыгімонт Стары пацвердзіў яму гэтыя наданні. Жанаты быў з Марынай († пасля 1539) невядомага роду.
** Кірдзей Грычынавіч (зг. 1528 — да 26.2.1543) — абалецкі, усвяцкі і азярышчанскі «дзяржаўца» (1529—1533) каралевы Боны
*** Казімір Кірдзей Грычына — суддзя земскі пінскі
** Іван (зг. 1528)
** [[Война Мацвеевіч Грычына]] (Воін Матфеевіч Грычынавіч, хроснае імя Барыс; каля 1492 — 15.5.1582) — падкаморы пінскі (1567—1570), кашталян мсціслаўскі (да 1582), дзяржаўца лабенскі, бярштунскі, бяржанскі, ожскі, пераломскі, юрбаркскі. Станам на 1558 год ляснічы і неваднічы гарадзенскі, дзяржаўца лабенскі, пярстуньскі і бержніцкі&lt;ref&gt;НГАБ, ф. 694, воп. 4, адз.з. 1271, арк. 18.&lt;/ref&gt;. Жанаты быў, паводле Банецкага, з Марынай невядомага роду. Паводле тастамента сына Сямёна, з Багданай Янушаўнай з Любельскіх. Магчыма, жанаты быў двойчы, бо чацвёртыя часткі складаных гербоў яго сыноў Лаўрына і Рыгора розныя.
*** [[Сямён Война|Сямён]] (?—1599) — маршалак гаспадарскі ў 1584—1588, кашталян мсціслаўскі з 1588; цівун ужвенцкі з 1567, дзяржаўца паштоўскі, паморскі, палангскі, горждаўскі. Выслужыў у вял. кн. Жыгімонта Аўгуста маёнткі ў Жамойці. Жанаты з 1) Фядорай Фёдараўнай з Маноўскіх; 2) Гальшкай Севасцьянавай
**** (1) [[Мацей Война|Мацвей (Мацей)]] (?—чэрвень 1607) — каралеўскі сакратар, вялікі пісар літоўскі з 1589, адначасова падскарбі надворны літоўскі з 1605; цівун ужвенцкі і паюрскі. Вялікі пасол у Маскву ў 1590—1591 гадах.
***** [[Станіслаў Казімір Война|Станіслаў Казімір]] (?—11.2.1649) — каралеўскі пакаёвы дваранін, цівун гандынскі з 1637, стараста палангскі, вялікі кухмістр літоўскі з 1640. Жанаты быў з Альжбетай з Крышпін-Кіршэнштэйнаў, нашчадкаў яны не пакінулі, бо пасля смерці Альжбеты (1650-я) спадчыну па Станіславе атрымаў брат Уладзіслаў.
***** Ядвіга Ганна (?—1642), жонка [[Мікалай Сапега (сын Мікалая)|Мікалая Сапегі]]
***** Кацярына — у шлюбе з 1) Казімірам Мікалаем Сапегам, 2) Пракопам Леснавольскім
***** Уладзіслаў (? — да 1675) — цівун ужвенцкі, староста гарждоўскі. У 1650-я гады атрымаў спадчыну па браце Станіславе. Жанаты быў двойчы, з Катарынай Альжбетай Шцібіх і Марыянай Плятэр.
****** (1) Мацей (? — пасля 1692) — пасля падзелу спадчыны з братам у 1675 годзе, прынамсі да 1692 года валодаў {{нп5|Сядзіба (Грушлауке)|«дваром»|lt|Grūšlaukės dvaras}} у {{нп5|Грушлауке||lt|Grūšlaukė}}&lt;ref&gt;''Paulius Vaniuchinas''. [http://salantiskis.lt/component/content/article/78-straipsniai/101-salant-dvaro-valdytojai Salantų dvaro valdytojai] // Pajūrio naujienos. — 2004. — Nr. 55.&lt;/ref&gt;.
****** (1) Бенедыкт
***** Міхал (?—1634) — харунжы жамойцкі, староста паюрскі, ротмістр каралеўскі
**** (1) [[Вінцэнт Война|Вінцэнт]] (?—1615) — ротмістр каралеўскі, дваранін каралеўскі, староста інтурскі
***** Кацярына
***** Ганна
***** Соф’я
**** (1) Андрэй
**** (1) Бенедыкт
**** (1) Аўдоцця
**** (1) Марына
**** (1) Ганна (? — каля 1644) — жонка 1) Аляксандра Валовіча, харунжага віленскага; 2) Андрэя Станкевіча, пісара земскага ковенскага
**** (2) Рыгор
**** (2) Аляксандр
***** Уладзіслаў
***** Міхал
**** (2) Варвара (Барбара) — жонка 1) [[Лукаш Іванавіч Мамоніч|Лукаша Мамоніча]]; 2) [[Марцыян Уладзіслававіч Гедройц|Марцыяна Гедройца]]
**** (2) Алена
**** (?) Юрый
**** (?) Васіль
**** (?) [[Абрагам Война|Абрам (Абрагам)]] (1569—1649) — канонік віленскі з 1599, біскуп-суфраган віленскі з 1611, тытулярны біскуп метонскі, біскуп жамойцкі ў 1627—1630 і віленскі з 1630.
*** [[Рыгор Война|Рыгор]] (?—1605) — суддзя земскі ваўкавыскі, войскі гарадзенскі, кашталян берасцейскі з 1593.
**** Філіп
**** Багдана, у каталіцтве Барбара, жонка [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалая Вольскага]]
**** N дачка, жонка [[Ян Пратасовіч|Яна Пратасовіча]]
**** Марыя, жонка [[Ян Калантай|Яна Калантая]]
**** Таццяна, жонка [[Гаўрыла Тышковіч|Гаўрылы Тышковіча]]
*** [[Сокал Война|Сокал]] (?—1610) — кашталян мсціслаўскі (1599—1603) і берасцейскі (1603—1610); дзяржаўца і харунжы ожскі і пераломскі.
**** Крыштаф Сокал Война
*** [[Габрыэль Война|Гаўрыла (Габрыэль)]] (?—1.1.1615) — сакратар каралеўскі, рэферэндар свецкі і вялікі пісар літоўскі у 1585—1589, падканцлер літоўскі з 1589; стараста мерацкі, краснасельскі, пянянскі, опсаўскі. Вялікі пасол у Маскву ў 1590—1591 гадах.
**** Ян — дзяржаўца мерацкі і краснасельскі (з 1615)
**** Міхал — дзяржаўца дружылаўскі (з 1615)
**** Стэфан — дзяржаўца опсаўскі (з 1615)
**** Станіслаў — езуіт
*** [[Бенедыкт Война|Бенедыкт]] (?—22.11.1615) — вучыўся ў Віленскай акадэміі і за мяжой. Сакратар каралеўскі пры кар. і вял. кн. Стэфане Баторыі, кусташ віленскі, пробашч троцкі з 1576, біскуп віленскі з 1600. Правёў паўторную кананізацыю [[Казімір Казіміравіч|св. Казіміра]].
*** [[Лаўрын Война|Лаўрын (Ваўжынец)]] (? — 23.10.1580) — падскарбі земскі літоўскі (з 1576)&lt;ref&gt;Peregrinationes sive peregrinationem Heinrichi Wolphii Tigurini brevis et compendiaria descriptio. — Polskie przypadki Henryka Wolfa z Zurychu z lat 1570—1578. — Warszawa, 1996. '''Паводле''': ''Вольф Г.'' Перэгрынацыі або кароткае і сціслае апісанне вандраванняў Генрыха Вольфа з Цюрыха / Перакл. А. Белага // Спадчына. — 1998. — № 3 (98). — С. 172—195.&lt;/ref&gt;;
**** [[Андрэй Война|Андрэй Лаўрынавіч]] (? — паміж 19.6.1628/1630) — дваранін каралеўскі, крайчы вялікі літоўскі (1592—1620), падчашы вялікі літоўскі (з 1620), староста гарадзенскі (1602—1615), староста ваўкавыскі (з 1618).
***** [[Пётр Война|Пётр Андрэевіч]] (? — да 10.3.1633) — староста навадворскі, ваўкавыскі (з 1626), падстолі вялікі літоўскі (з 1631).
**** Кацярына — жонка (з 1591) Яраша Станіслававіча Няміры-Астрамечынскага, лоўчага падляшскага
*** Дарота (да 1540 — да 1620), жонка [[Станіслаў Белазор (сын Яна)|Станіслава Белазора]], падкаморага ўпіцкага&lt;ref&gt;''Olszewski J.'' Kazanie na pogrzebie Wielebnego w Bogu Prałata IMX Karola Jana Białozora Proboszcza Wileńskiego, Referendatora WKL. — Wilna, 1631.&lt;/ref&gt;
*** Раіна (каля 1540 — пасля 1580) — ігумення (з 1580) пінскага Варварынскага манастыра
*** Ганна (каля 1540 — ?) — жонка [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалая Дарагастайскага]]
* Гаўрыла Грычынавіч (зг. 1521—1528) — войт вогіньскі (з 1521)
** Андрэй Гаўрылавіч Грычын — мытнік гарадзецкі (1547)
** Фалька Гаўрылавіч Грычына -- 2-і падкаморы пінскі

=== Асобы з нявызначаным месцам у радаводзе ===
* '''[[Антоній Юзаф Война|Антоній Юзаф]]''' (? — да 4.7.1747) — канонік віленскі (з 1724), пісар вялікі літоўскі (1730—1740), прэпазіт троцкі (з 1736), сакратар духоўны літоўскі (з 1740).
* '''Павел''' — родзіч і сучаснік Кацярыны Лаўрынаўны Войны. Напэўна, ён жа дваранін каралеўскі Павел Война, які ў 1619 годзе атрымаў пасаг у 10 000 злотых за сваёй жонкай Альжбетай, дачкой наваградскага ваяводы [[Мікалай Сапега (сын Багдана)|Мікалая Сапегі]]&lt;ref&gt;''Сліж Н.'' [http://belarusjournal.com/be/article/%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%83-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%83-xvi-xvii-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-226 Выпасажанне шляхцянак у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVII стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210428090841/http://belarusjournal.com/be/article/%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%83-%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%83-xvi-xvii-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-226 |date=28 красавіка 2021 }} // Журнал беларускіх даследаванняў. — 2013. — Vol. 7, № 1. — С. 107.&lt;/ref&gt;. Напэўна, гэты ж дваранін каралеўскі Павел Война быў фундатарам кнігі «Сумарыюш кляйнотаў або гербаў дзяржавы і рыцарства Кароны Польскай і ВКЛ» (кампілятыўны гербоўнік з прац Я. Бельскага і Б. Папроцкага і рукапісаў Станіслава Серафіна Ягадыньскага, багата аздоблены гравюрамі гербаў), які ў 1621 годзе ў Кракаве выдаў Станіслаў Германьскі з прысвечанай Паўлу Войну прадмовай і яго гербам з вершам «Na przezacny Kleynot Starosławnego Domu Jch M. PP. WOYNOM»{{sfn|Шаланда|2011|с=136}}.
* '''Лукаш''' (?—1650) — харунжы ваўкавыскі (з 1645)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Войны-Грычынавічы||256—257}}
* {{Артыкул|аўтар=Груша А. И.|ref=Груша|год=2021|спасылка=https://www.academia.edu/49138506/|загаловак=Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»?|выданне=Древняя Русь: вопросы медиевистики|нумар=2 (84), июнь|старонкі=52—67}}
* {{h|Грушевский|1903|3=''[[Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевский А. С.]]'' Пинское полесье : Ист. очерки. Ч. 1-[2]. — Киев : тип. Ун-та св. Владимира Н. Т. Корчак-Новицкого, 1901—1903. — 2 т.; 25. [Туров, Городок и Пинск в составе В. К. Литовского. Пинское староство к. Боны]. XIV—XVI вв.; [Пинские акты XV—XVI вв.]. — 1903. — 398 с. разд. паг., 2 л. карт. — Ч. 2. — С. 114—115.}}
* ''[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]'' [https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/460 Войны]; [https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/461 Войны, ''Грычыны-Войны''] // {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=460—461}}
* ''Сліж Н. У.'' Сямейнае і штодзённае жыццё Гальшкі Гаслаўскай // Леў Сапега (1557―1633 гг.) і яго час : зборнік навуковых артыкулаў / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы». ― 2007. — С. 270—276.
* ''Спрогис И.'' Духовное завещание мстиславского каштеляна Семена Войны — 1599 г., 1-го марта // Чтения в Историческом обществе Нестора-летописца. Киев, 1898. Кн. 12.
* {{h|Шаланда|2011|3=''Шаланда А.'' Сапраўдны гербоўнік шляхты Ваўкавыскага павета ў другой палове XVI—XVIII ст. (В) // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С. 129—142.}}
* Ks. Wojciecha Wijuka Kojałowicza herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium czyli O klejnotach albo herbach, których familie stanu rycerskiego w prowincyach Wielkiego Xięstwa Litewskiego zażywają. — Kraków: Wydawnictwo «Herolda Polskiego», 1897. — S. 312—313.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Войны-Грычынавічы| ]]</text>
      <sha1>o67y5wg8xpc1td1h0e6fxotqm4vfie0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аповесць пра Гэндзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69564</id>
    <revision>
      <id>5206623</id>
      <parentid>4473050</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Кнігі XI стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10628" sha1="c9vwlezvusiwjkfuizrvenzva9u9h0s" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
|Назва=Аповесць пра Гэндзі
|Аўтар=
}}
'''«Аповесць пра Гэндзі»''' ({{lang-ja|源氏物語}}, Гэндзі манагатары) — [[раман]], адзін з найбуйнейшых твораў [[Японія|японскай]] класічнай літаратуры, напісаны ў [[Эпоха Хэян|эпоху Хэян]] (пачатак 11 стагоддзя). Аўтарам твора лічыцца [[Мурасакі Сікібу]], дама пры двары імператрыцы [[Сёсі]]. «Аповесць пра Гэндзі» лічыцца першым у свеце раманам (варыянты: сучасным раманам, псіхалагічным раманам, альбо першым раманам, прызнаным класічным). Аснову рамана складае біяграфія прынца Гэндзі, пабочнага сына імператара. Сюжэт закальцаваны, што адпавядае канцэпцыі кармы, характэрнай для літаратуры эпохі Хэян, якая знаходзілася пад моцным уплывам [[будызм]]у.

== Структура твора ==
[[Выява:Ch42 nioumiya.jpg|thumb|right|250px|Ілюстрацыя да Гэндзі-манагатары, прыпісваецца [[Тоса Міцуокі]] (1617—1691)]]
У рамане апісваецца жыццё Хікару Гэндзі, сына японскага імператара, у рамане названага імператар Кірыцуба, і яго малодшай фрэйліны, дамы з Паўлоўніевага павільёна. Па палітычных прычынах імператар пазбаўляе Гэндзі магчымасці атрымаць у спадчыну ўладу, паніжае яго да простага чалавека і дае прозвішча Мінамота, і прынцу даводзіцца дабівацца тытула пры двары. Раман апісвае рамантычныя прыгоды Гэндзі пры двары і адлюстроўвае арыстакратычную супольнасць таго часу.

Усяго твор складаецца з 54 главы, з іх адна не дайшла на нашага часу. Раман падзяляецца на тры часткі:

* Першыя 33 главы апавядаюць аб жыцці Гэндзі з дзяцінства да сталасці. Гэндзі пазнае каханне, але адпраўляецца ў выгнанне.
* Главы 34-41: прынц вяртаецца, дасягае магутнасці пры двары, але памірае яго каханая жонка
* Главы 42-44 вельмі кароткія і апісваюць падзеі пасля смерці Гэндзі.
* Главы 45-54 апавядаць пра спадчыннікаў прынца: Ніёй, Каору і Укіфунэ.

=== Спіс главаў ===
Глава «Хаванне ў аблоках» пустая і не ўваходзіць у нумарацыю. Існуе два варыянты, чаму так&lt;ref&gt;[[:en:Nihon_Koten_Bungaku_Daijiten|Nihon Koten Bungaku Daijiten]] (1986: 621-22)&lt;/ref&gt;:

* Скрутак не дайшоў да нашага часу.
* Мурасакі Сікібу спецыяльна пакінула толькі назву, бо ёй было занадта сумна апавядаць пра смерць героя.

{| class=&quot;wikitable&quot;
 |-
  ! Глава
  ! Арыгінальная назва
  ! На англійскай (паводле Royall Tyler)
  ! Пераклад
 |-
  | 1
  | {{Nihongo|''Кірыцуба''|桐壺||}}
  | The Paulownia Pavilion
  | Паўлоўніевы павільён
 |-
  | 2
  | {{Nihongo|''Хахакігі''|帚木||}}
  | The Broom-Tree
  | Дрэва-мятла
 |-
  | 3
  | {{Nihongo|''Уцусэмі''|空蝉||}}
  | The Cicada Shell
  | Шкарлупіна цыкады
 |-
  | 4
  | {{Nihongo|''Югаа''|夕顔||}}
  | The Twilight Beauty
  | Вечаровая прывабнасць
 |-
  | 5
  | {{Nihongo|''Вакамурасакі''|若紫||}}
  | Young Murasaki
  | Маладая Мурасакі
 |-
  | 6
  | {{Nihongo|''Суэцумухана''|末摘花||}}
  | The Safflower
  | Шафран
 |-
  | 7
  | {{Nihongo|''Мамідзі-но га''|紅葉賀||}}
  | Beneath the Autumn Leaves
  | Свята асенняга лісця
 |-
  | 8
  | {{Nihongo|''Хана-но эн''|花宴||}}
  | Under the Cherry Blossoms
  | Пад вішнёвымі кветкамі
 |-
  | 9
  | {{Nihongo|''Аой''|葵||}}
  | Heart-to-Heart
  | Ад сэрдца да сэрдца
 |-
  | 10
  | {{Nihongo|''Сакакі''|榊||}}
  | The Green Branch
  | Зялёная галіна
 |-
  | 11
  | {{Nihongo|''Ханацірусата''|花散里||}}
  | Falling Flowers
  | Сад, дзе ападаюць кветкі
 |-
  | 12
  | {{Nihongo|''Сума''|須磨||}}
  | Exile to Suma
  | Выгнанне ў Суму
 |-
  | 13
  | {{Nihongo|''Акасі''|明石||}}
  | Akashi
  | Акасі
 |-
  | 14
  | {{Nihongo|''Міацукусі''|澪標||}}
  | Channel Buoys
  | Каля ўзбярэжных буйкоў
 |-
  | 15
  | {{Nihongo|''Ёмагіў''|蓬生||}}
  | A Waste of Weeds
  | Марнаванне зёлак
 |-
  | 16
  | {{Nihongo|''Сэкія''|関屋||}}
  | At the Pass
  | Каля заставы
 |-
  | 17
  | {{Nihongo|''Эавасэ''|絵合||}}
  | The Picture Contest
  | Параўнанне карцін
 |-
  | 18
  | {{Nihongo|''Мацукадзэ''|松風||}}
  | Wind in the Pines
  | Вецер у хвоях
 |-
  | 19
  | {{Nihongo|''Усугумо''|薄雲||}}
  | Wisps of Cloud
  | Тонкія аблокі
 |-
  | 20
  | {{Nihongo|''Асагао''|朝顔||}}
  | The Bluebell
  | Сіні званочак
 |-
  | 21
  | {{Nihongo|''Отомэ''|乙女||}}
  | The Maidens
  | Дзяўчыны
 |-
  | 22
  | {{Nihongo|''Тамакадзура''|玉鬘||}}
  | The Tendril Wreath
  | Вянок з тонкіх траў
 |-
  | 23
  | {{Nihongo|''Хацунэ''|初音||}}
  | The Warbler's First Song
  | Першая песня чаротаўкі
 |-
  | 24
  | {{Nihongo|''Кацё''|胡蝶||}}
  | Butterflies
  | Матылькі
 |-
  | 25
  | {{Nihongo|''Хатару''|螢||}}
  | The Fireflies
  | Светлякі
 |-
  | 26
  | {{Nihongo|''Токанацу''|常夏||}}
  | Wild Carnation
  | Дзікія гваздзікі
 |-
  | 27
  | {{Nihongo|''Кагарыбі''|篝火||}}
  | The Cressets
  | Начныя агні
 |-
  | 28
  | {{Nihongo|''Навакі''|野分||}}
  | The Typhoon
  | Тайфун
 |-
  | 29
  | {{Nihongo|''Міюкі''|行幸||}}
  | The Royal Outing
  | Выезд правіцеля
 |-
  | 30
  | {{Nihongo|''Фудзібакама''|藤袴||}}
  | Purple Trousers
  | Ліловыя шаравары
 |-
  | 31
  | {{Nihongo|''Макібасіра''|真木柱||}}
  | The Cypress Pillar
  | Кіпарысавая калона
 |-
  | 32
  | {{Nihongo|''Мумэ-га э''|梅枝||}}
  | The Plum Tree Branch
  | Галінка слівавага дрэва
 |-
  | 33
  | {{Nihongo|''Фудзіўраба''|藤裏葉||}}
  | New Wisteria Leaves
  | Свежае лісце гліцыній
 |-
  | 34
  | {{Nihongo|''Вакана (-дзё)''|若菜 上||}}
  | Spring Shoots I
  | Першая зелень I
 |-
  | 35
  | {{Nihongo|''Вакана (-гэ)''|若菜 下||}}
  | Spring Shoots II
  | Першая зелень II
 |-
  | 36
  | {{Nihongo|''Касівагі''|柏木||}}
  | The Oak Tree
  | Дубовае дрэва
 |-
  | 37
  | {{Nihongo|''Ёкобуэ''|横笛||}}
  | The Flute
  | Флейта
 |-
  | 38
  | {{Nihongo|''Судзумусі''|鈴虫||}}
  | The Bell Cricket
  | Цвыркун-званочак
 |-
  | 39
  | {{Nihongo|''Югіры''|夕霧||}}
  | Evening Mist
  | Вечаровы туман
 |-
  | 40
  | {{Nihongo|''Міноры''|御法||}}
  | The Law
  | Закон
 |-
  | 41
  | {{Nihongo|''Маборасі''|幻||}}
  | The Seer
  | Празорца
 |-
  | –
  | {{Nihongo|''Кумогакурэ''|雲隠||}}
  | Vanished into the Clouds
  | Хаванне ў аблоках
 |-
  | 42
  | {{Nihongo|''Ніоўмія''|匂宮||}}
  | The Fragrant Prince
  | Духмяны прынц
 |-
  | 43
  | {{Nihongo|''Кобай''|紅梅||}}
  | Red Plum Blossoms
  | Кветкі чырвонай слівы
 |-
  | 44
  | {{Nihongo|''Такэкава''|竹河||}}
  | Bamboo River
  | Бамбукавая рака
 |-
  | 45
  | {{Nihongo|''Хасіхімэ''|橋姫||}}
  | The Maiden of the Bridge
  | Дзева мосту
 |-
  | 46
  | {{Nihongo|''Сіігамота''|椎本||}}
  | Beneath the Oak
  | Пад дубам
 |-
  | 47
  | {{Nihongo|''Агэмакі''|総角||}}
  | Trefoil Knots
  | Трайныя вузлы
 |-
  | 48
  | {{Nihongo|''Саварабі''|早蕨||}}
  | Early Ferns
  | Парасткі папаратніка
 |-
  | 49
  | {{Nihongo|''Ядарыгі''|宿木||}}
  | The Ivy
  | Плюшч
 |-
  | 50
  | {{Nihongo|''Адзумая''|東屋||}}
  | The Eastern Cottage
  | Усходняя альтанка
 |-
  | 51
  | {{Nihongo|''Укіфунэ''|浮舟||}}
  | A Boat upon the Waters
  | Лодка на хвалях
 |-
  | 52
  | {{Nihongo|''Кагэро''|蜻蛉||}}
  | The Mayfly
  | Аўсянік
 |-
  | 53
  | {{Nihongo|''Тэнараі''|手習||}}
  | Practising Calligraphy
  | Практыкаванне каліграфіі
 |-
  | 54
  | {{Nihongo|''Юмэ-но Укіхасі''|夢浮橋||}}
  | The Floating Bridge of Dreams
  | Плавучы мост мар
 |}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:The Tale of Genji|выгляд=міні}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Перыяд Хэян]]
[[Катэгорыя:Сачыненні японскіх аўтараў]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя распуснікі]]
[[Катэгорыя:Манагатары]]
[[Катэгорыя:Будызм у масавай культуры]]
[[Катэгорыя:Раманы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Літаратура Японіі]]
[[Катэгорыя:Кнігі XI стагоддзя]]</text>
      <sha1>c9vwlezvusiwjkfuizrvenzva9u9h0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміцер Колас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69853</id>
    <revision>
      <id>5206460</id>
      <parentid>4795582</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:50:36Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10921" sha1="juik4yg90muz12zuzvptsco4qtm2brx" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Колас}}
'''Зміцер Колас''' (нар. {{ДН|29|12|1956}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[літаратуразнавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і вядомага тэатральнага крытыка і літаратара [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. Малодшы брат [[Уладзімір Колас|Уладзіміра Коласа]]. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[МДЛУ|Інстытута замежных моў]] (1979). Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]].

Працаваў паводле кантракту перакладчыкам у [[Алжыр]]ы і Сірыі. Выкладаў і 2 гады вёў курс мастацкага перакладу на перакладчыцкім факультэце Інстытута замежных моў.

Загадваў выдавецтвам пры [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускім гуманітарным ліцэі]], з 1998 г. працаваў галоўным рэдактарам прыватнага выдавецтва «Энцыклапедыкс».

Займаецца выдавецкай справай, кіруе ўласным выдавецтвам.

== Пераслед ==
У 2023 годзе Коласа затрымалі супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] на фоне масавых допытаў і затрыманняў пасля [[Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы»|атакі на вайсковым аэрадроме ў Мачулішчах]] у лютым таго ж года; ён правёў у следчым ізалятары КДБ каля дзесяці сутак, пасля чаго быў вызвалены без публічна агучаных абвінавачанняў. Неўзабаве пасля гэтага выдавецтва «Зміцер Колас» прыпыніла сваю дзейнасць і было ліквідавана праз пазоў [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]]&lt;ref name=viasna&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/zmicer-kolas|title=Зміцер Колас|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

Зміцер Колас быў зноў затрыманы падчас хвалі масавых ператрусаў і затрыманняў кнігароў 17—18 лютага 2026 года. У сакавіку таго ж года «кааліцыю» друкаваных выдавецтваў са згадваннем Коласа [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] дадало ў спіс «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]», а праваабаронцы прызналі Коласа палітычным вязнем. Вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам з 24 іншымі палітвязнямі&lt;ref name=viasna/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/119818|title=Заява аб прызнанні 11 чалавек палітычнымі зняволенымі|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Пераклады ==

Пераклаў на беларускую мову наступныя творы:

* [[Альбер Камю|Альбера Камю]] — раман «Чужаніца»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;&gt;Камю А. «Чужаніца: Раман, аповесць, апавяданні» (1986)…&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;&gt;серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (2005)…&lt;/ref&gt;, аповесць «Падзенне»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, апавяданні&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, п’есы «Калігула»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах» (1995)&lt;/ref&gt;, «Праведнікі»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2&lt;/ref&gt; і іншыя&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, эсэ&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt; і іншыя асобныя творы&lt;ref&gt;часопіс «Крыніца»&lt;/ref&gt;;
* [[Жан-Поль Сартр|Жана-Поля Сартра]] — п’есы «Пры зачыненых дзвярах»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;, «Мухі»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2)&lt;/ref&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;зборнік «Мур: Апавяданні» (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Мур» (2004, серыя «Літаратурная скарбонка»)&lt;/ref&gt;;
* [[Гі дэ Мапасан]]а — апавяданні «У моры», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «Вяроўка», «Аздоба»&lt;ref&gt;зборнік «Навелы», 1987&lt;/ref&gt;;
* [[Ален Роб-Грые|Алена Роб-Грые]] — раман «Праект рэвалюцыі ў Нью-Ёрку»&lt;ref&gt;серыя «Літаратурная скарбонка», 2005&lt;/ref&gt;, апавяданне «Сцэна»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;(«Французская навела ХХ ст.», 1992)&lt;/ref&gt;;
* [[Наталі Сарот]] — апавяданне «Трапізмы»&lt;ref&gt;«Французская навела ХХ ст.», 1992…&lt;/ref&gt;;
* [[Луі Арагон]]а — апавяданне «Падсадная качка»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;;
* [[Франсуа Рабле]] — раман «Гарганцюа і Пантагруэль»&lt;ref&gt;«Крыніца», № 7 (1), 1994&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;«Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету», Ч. 1.&lt;/ref&gt;;
* [[Бруна Шульц]]а — апавяданне «Самота»&lt;ref&gt;зборнік «Цынамонавыя крамы», 2006&lt;/ref&gt;;
* [[Жаашэн дзю Беле]] — урыўкі з трактата «Абарона і ўсхваленне французскай мовы»&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакраю»&lt;/ref&gt;;
* [[Сафія дэ Сегюр]] — кніга для дзяцей «Зачараваная хатка» (1992);
* [[Шарль Перо]] — кніга для дзяцей «Чарадзейныя казкі» (1993);
* [[Франсуа Віён]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;(анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакрая»)&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Шэнье]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;
* [[Шарль Бадлер]] — маленькія паэмы прозай&lt;ref&gt;(альманах «[[Далягляды]]», 1983)&lt;/ref&gt;;
* [[Рэнэ Дэкарт]]а — «Развагі аб метадзе: Як правільна накіроўваць свой розум і шукаць праўду ў навуках»&lt;ref&gt;(«Галерэя чалавечай думкі», 2007)&lt;/ref&gt;;
* [[Нікало Макіявелі]] — «Уладар»&lt;ref&gt;«Галерэя чалавечай думкі», 2008&lt;/ref&gt;;
* [[Жак Дэрыда|Жака Дэрыды]] — «Акрамя імя» (1997);
* [[Поль Вейн|Поля Вейна]] — «Ці верылі грэкі ў свае міфы? Эсэ пра стваральнае ўяўленне» (2000);
* [[Эжэн Іанеска|Эжэна Іанеска]] — п’есы «Непадкупны забойца»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 1&lt;/ref&gt;, «Лысая спявачка»&lt;ref&gt;альманах «[[Далягляды]]», 1992&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах», 1995&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Русэн]]а — п’еса «Хатка»&lt;ref&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 1)&lt;/ref&gt;
* [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэля Бекета]] — п’еса «Канец гульні»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
* [[Франсіс Вебер|Франсіса Вебера]] — п’еса «Вячэра з дурнем»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 3&lt;/ref&gt;
* [[Жан Лакуцюр|Жана Лакуцюра]] — кніга «Шарль дэ Голь»&lt;ref&gt;серыя «Постаці гісторыі», 2009&lt;/ref&gt;
* [[Патрык Бесон|Патрыка Бесона]] — раман «Ліст да страчанага сябра»&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2010&lt;/ref&gt;.
* [[Мішэль Уэльбек|Мішэля Ўэльбека]] — «Магчымасць выспы» (2012)&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2012&lt;/ref&gt;

Таксама пераклаў урыўкі з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]»&lt;ref&gt;«Хрэстаматыі па літаратуры народаў свету», Ч.1.&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://prajdzisvet.org/translators/93-kolas-zmitsier.html Колас, Зміцер] // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Перакладчыкі — Эл.рэсурс [http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org]
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Колас Зм}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>juik4yg90muz12zuzvptsco4qtm2brx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206718</id>
      <parentid>5206460</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:31:23Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10912" sha1="6zbzizxmwjlr626kmd3peyyo6mgh7n8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Колас}}
{{пісьменнік}}

'''Зміцер Колас''' ({{ВДП}}) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[літаратуразнавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і вядомага тэатральнага крытыка і літаратара [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. Малодшы брат [[Уладзімір Колас|Уладзіміра Коласа]]. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[МДЛУ|Інстытута замежных моў]] (1979). Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]].

Працаваў паводле кантракту перакладчыкам у [[Алжыр]]ы і Сірыі. Выкладаў і 2 гады вёў курс мастацкага перакладу на перакладчыцкім факультэце Інстытута замежных моў.

Загадваў выдавецтвам пры [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускім гуманітарным ліцэі]], з 1998 г. працаваў галоўным рэдактарам прыватнага выдавецтва «Энцыклапедыкс».

Займаецца выдавецкай справай, кіруе ўласным выдавецтвам.

== Пераслед ==
У 2023 годзе Коласа затрымалі супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] на фоне масавых допытаў і затрыманняў пасля [[Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы»|атакі на вайсковым аэрадроме ў Мачулішчах]] у лютым таго ж года; ён правёў у следчым ізалятары КДБ каля дзесяці сутак, пасля чаго быў вызвалены без публічна агучаных абвінавачанняў. Неўзабаве пасля гэтага выдавецтва «Зміцер Колас» прыпыніла сваю дзейнасць і было ліквідавана праз пазоў [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]]&lt;ref name=viasna&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/zmicer-kolas|title=Зміцер Колас|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

Зміцер Колас быў зноў затрыманы падчас хвалі масавых ператрусаў і затрыманняў кнігароў 17—18 лютага 2026 года. У сакавіку таго ж года «кааліцыю» друкаваных выдавецтваў са згадваннем Коласа [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] дадало ў спіс «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]», а праваабаронцы прызналі Коласа палітычным вязнем. Вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам з 24 іншымі палітвязнямі&lt;ref name=viasna/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/119818|title=Заява аб прызнанні 11 чалавек палітычнымі зняволенымі|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Пераклады ==

Пераклаў на беларускую мову наступныя творы:

* [[Альбер Камю|Альбера Камю]] — раман «Чужаніца»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;&gt;Камю А. «Чужаніца: Раман, аповесць, апавяданні» (1986)…&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;&gt;серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (2005)…&lt;/ref&gt;, аповесць «Падзенне»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, апавяданні&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, п’есы «Калігула»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах» (1995)&lt;/ref&gt;, «Праведнікі»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2&lt;/ref&gt; і іншыя&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, эсэ&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt; і іншыя асобныя творы&lt;ref&gt;часопіс «Крыніца»&lt;/ref&gt;;
* [[Жан-Поль Сартр|Жана-Поля Сартра]] — п’есы «Пры зачыненых дзвярах»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;, «Мухі»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2)&lt;/ref&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;зборнік «Мур: Апавяданні» (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Мур» (2004, серыя «Літаратурная скарбонка»)&lt;/ref&gt;;
* [[Гі дэ Мапасан]]а — апавяданні «У моры», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «Вяроўка», «Аздоба»&lt;ref&gt;зборнік «Навелы», 1987&lt;/ref&gt;;
* [[Ален Роб-Грые|Алена Роб-Грые]] — раман «Праект рэвалюцыі ў Нью-Ёрку»&lt;ref&gt;серыя «Літаратурная скарбонка», 2005&lt;/ref&gt;, апавяданне «Сцэна»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;(«Французская навела ХХ ст.», 1992)&lt;/ref&gt;;
* [[Наталі Сарот]] — апавяданне «Трапізмы»&lt;ref&gt;«Французская навела ХХ ст.», 1992…&lt;/ref&gt;;
* [[Луі Арагон]]а — апавяданне «Падсадная качка»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;;
* [[Франсуа Рабле]] — раман «Гарганцюа і Пантагруэль»&lt;ref&gt;«Крыніца», № 7 (1), 1994&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;«Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету», Ч. 1.&lt;/ref&gt;;
* [[Бруна Шульц]]а — апавяданне «Самота»&lt;ref&gt;зборнік «Цынамонавыя крамы», 2006&lt;/ref&gt;;
* [[Жаашэн дзю Беле]] — урыўкі з трактата «Абарона і ўсхваленне французскай мовы»&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакраю»&lt;/ref&gt;;
* [[Сафія дэ Сегюр]] — кніга для дзяцей «Зачараваная хатка» (1992);
* [[Шарль Перо]] — кніга для дзяцей «Чарадзейныя казкі» (1993);
* [[Франсуа Віён]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;(анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакрая»)&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Шэнье]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;
* [[Шарль Бадлер]] — маленькія паэмы прозай&lt;ref&gt;(альманах «[[Далягляды]]», 1983)&lt;/ref&gt;;
* [[Рэнэ Дэкарт]]а — «Развагі аб метадзе: Як правільна накіроўваць свой розум і шукаць праўду ў навуках»&lt;ref&gt;(«Галерэя чалавечай думкі», 2007)&lt;/ref&gt;;
* [[Нікало Макіявелі]] — «Уладар»&lt;ref&gt;«Галерэя чалавечай думкі», 2008&lt;/ref&gt;;
* [[Жак Дэрыда|Жака Дэрыды]] — «Акрамя імя» (1997);
* [[Поль Вейн|Поля Вейна]] — «Ці верылі грэкі ў свае міфы? Эсэ пра стваральнае ўяўленне» (2000);
* [[Эжэн Іанеска|Эжэна Іанеска]] — п’есы «Непадкупны забойца»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 1&lt;/ref&gt;, «Лысая спявачка»&lt;ref&gt;альманах «[[Далягляды]]», 1992&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах», 1995&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Русэн]]а — п’еса «Хатка»&lt;ref&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 1)&lt;/ref&gt;
* [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэля Бекета]] — п’еса «Канец гульні»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
* [[Франсіс Вебер|Франсіса Вебера]] — п’еса «Вячэра з дурнем»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 3&lt;/ref&gt;
* [[Жан Лакуцюр|Жана Лакуцюра]] — кніга «Шарль дэ Голь»&lt;ref&gt;серыя «Постаці гісторыі», 2009&lt;/ref&gt;
* [[Патрык Бесон|Патрыка Бесона]] — раман «Ліст да страчанага сябра»&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2010&lt;/ref&gt;.
* [[Мішэль Уэльбек|Мішэля Ўэльбека]] — «Магчымасць выспы» (2012)&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2012&lt;/ref&gt;

Таксама пераклаў урыўкі з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]»&lt;ref&gt;«Хрэстаматыі па літаратуры народаў свету», Ч.1.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* [http://prajdzisvet.org/translators/93-kolas-zmitsier.html Колас, Зміцер] // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Перакладчыкі — Эл.рэсурс [http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org]
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Колас Зміцер}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>6zbzizxmwjlr626kmd3peyyo6mgh7n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзень саборнасці Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70353</id>
    <revision>
      <id>5206616</id>
      <parentid>4663188</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="rkjg1wymkmi5jn9x1a8d9fh6gesudsm" xml:space="preserve">{{Свята|адзначаецца=22 студзеня|назва свята=Дзень саборнасці Украіны}}

'''Дзень саборнасці Украіны''' ({{lang-uk|День соборності України}})&amp;nbsp;— [[Украіна|украінскае]] [[свята]], якое адзначаецца штогод [[22 студзеня]] ў дзень абвяшчэння [[Акт уз'яднання УНР і ЗУНР|Акту ўз’яднання]] [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі]] і [[ЗУНР|Заходнеўкраінскай Народнай рэспублікі]], што адбылося ў [[1919]] годзе.

Афіцыйна ўва Украіне Дзень саборнасці адзначаецца з [[1999]] году.

Свята ўсталявана ва [[Украіна|Украіне]] «…''улічваючы вялікае палітычнае і гістарычнае значэнне аб'’днання Украінскай Народнай Рэспублікі і Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі для ўтварэння адзінай (саборнай) украінскай дзяржавы''…» згодна з Указам [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] «Аб Дні саборнасці Украіны» ад [[21 студзеня]] [[1999]]&amp;nbsp;года №&amp;nbsp;42/99&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=42%2F99 Указ Президента України від 21 січня 1999 року N 42/99 «Про День соборності України»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Святы 22 студзеня]]
[[Катэгорыя:Святы паводле алфавіта|Саборнасць Украіны]]
[[Катэгорыя:Святы Украіны|Саборнасць Украіны]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]]</text>
      <sha1>rkjg1wymkmi5jn9x1a8d9fh6gesudsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Выбух у аэрапорце Дамадзедава (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70572</id>
    <revision>
      <id>5206613</id>
      <parentid>4418032</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5206613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1938" sha1="qyw5vfjw2xukfyt24pipcfkgxw1sn0j" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака|Месца нападу=[[Дамадзедава]]}}

'''Выбухі ў аэрапорце «Дамадзедава»''' — два паслядоўных выбухі, меркавана ажыццёўленых [[тэрарызм|тэрарыстамі]]-cмяротнікамі ў [[Масква|маскоўскім]] [[Дамадзедава (аэрапорт)|аэрапорце «Дамадзедава»]] ў залі міжнародных вылетаў [[24 студзеня]] [[2011]] года.

== Хроніка падзей ==
* [[24 студзеня]] [[2011]] года прыкладна ў 16:32 па маскоўскім часе (15:32 па беларускім часе) адбыўся выбух. Па інфармацыі Міністэрства здароўя РФ, загінула больш 35 чалавек, пацярпелі 130. Будынак аэрапорта ахінуты дымам. Людзей эвакуююць праз аварыйныя выхады. Выхад з зоны прылёту перакрыты, у залах вялікая скупнасць людзей.
* Па дадзеных «РИА Новости» магутнасць падарванай у аэрапорце бомбы складала да 5 кг у [[траціл]]авым эквіваленце&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/inquest/20110124/325704350.html Мощность взорванной в Домодедово бомбы составляла до 5 кг тротила]&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Падзеі 24 студзеня]]
[[Катэгорыя:Студзень 2011 года]]
[[Катэгорыя:2011 год у Маскве]]
[[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2011 года]]
[[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Расіі]]</text>
      <sha1>qyw5vfjw2xukfyt24pipcfkgxw1sn0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уэйн Грэцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70576</id>
    <revision>
      <id>5206269</id>
      <parentid>5142311</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67760" sha1="4zkf5vvy5ue9aywpjwozwzn01jc8r3l" xml:space="preserve">{{Хакеіст
 | Імя = Уэйн Грэцкі
 | Арыгінал імя = Wayne Douglas Gretzky
 | Пазіцыя = цэнтральны нападаючы
 | Зух клюшкі = 
 | Мянушка = ''Вялікі'' ({{lang-en|The Great One}})
 | Клубы2    = {{хакейная кар'ера
|1978—1988|{{Сцяг Канады|20px}} [[Эдмантан Ойлерз]]
|1988—1996|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Лос-Анджэлес Кінгз]]
|1996|{{Сцяг ЗША|20px}} [[Сент-Луіс Блюз]]
|1996—1999|{{Сцяг ЗША|20px}}  [[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]}}
 | Трэнерская кар'ера   = {{хакейная кар'ера
 |2006—2009|{{Сцяг ЗША|20px}}  [[Фінікс Каёціс]]}}
 | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}}
 | Дата нараджэння = 
 | Месца нараджэння = 
 | Дата смерці =
 | Месца смерці = 
 | Кар'ера = 
 | Медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай|Чэмпіянаты свету]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1982|Фінляндыя 1982]]}}
{{турнір|[[Кубак Канады (хакей)|Кубак Канады]]}}
{{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1984|1984]]}}
{{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1987|1987]]}}
{{медаль|Золата|[[Кубак Канады 1991|1991]]}}
{{медаль|Серабро|[[Кубак Канады 1981|1981]]}}
{{турнір|[[Кубак свету па хакеі з шайбай|Кубак свету]]}}
{{медаль|Серабро|[[Кубак свету па хакеі з шайбай 1996|1996]]}}
}}
'''Уэ́йн Ду́глас Грэ́цкі''' ({{lang-en|Wayne Douglas Gretzky}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, цэнтральны нападаючы. Адзін з самых вядомых спартсменаў XX стагоддзя. У [[1978]]—[[1988]] гг. выступаў за клуб «[[Эдмантан Ойлерз]]», з якім чатыры разы выйграваў [[Кубак Стэнлі]]. У [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лізе]], дзе Грэцкі атрымаў мянушку «Вялікі», ён усталяваў 61 рэкорд і неаднаразова заваёўваў індывідуальныя прызы Лігі (уключаючы 9 прызоў самаму каштоўнаму гульцу і 10 — лепшаму бамбардзіру сезону). Быў у ліку 5 спартсменаў, якія запалілі агонь Алімпіяды-2010 у Ванкуверы. Увайшоў у сімвалічную зборную стагоддзя «Centennial All-Star Team» Міжнароднай федэрацыі хакея з шайбай.

== Паходжанне ==
Дзед Уэйна, Цярэнцій Лаўрэнцьевіч Грэцкі, [[эміграцыя|эміграваў]] з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] разам з жонкай Ганнай і сынам Зіновіем. Нарадзіўся ён у 1892 годзе ў вёсцы [[Агдэмер]] тагачаснага [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] Гродзенскай губерні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/sport/stalo_izvestno_tochnoe_mesto_rozhdeniya_deda_ueyna_grettski_on_iz_belarusi/ |title=tochka.by |access-date=5 красавіка 2025 |archive-date=8 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408061925/https://tochka.by/articles/sport/stalo_izvestno_tochnoe_mesto_rozhdeniya_deda_ueyna_grettski_on_iz_belarusi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. (цяпер [[Драгічынскі раён]] Брэсцкай вобласці), праз [[Чыкага]] перабраўся ў [[Канада|Канаду]]. У новым заакіянскім жыцці дзядуля Уэйна пачаў насіць імя Тоні. Неўзабаве ён развёўся са сваёй жонкай і пазнаёміўся з Марыяй з горада [[Підгайці|Падгайцы]] ([[Галічына]], цяпер [[Цярнопальская вобласць]], [[Украіна]]). У іх нарадзіўся сын [[Уолтэр Грэцкі]], які і стаў бацькам будучай легенды НХЛ.

Цярэнцій Грэцкі займаўся [[фермерства]]м, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у канадскай арміі. Па ўспамінах Уэйна, ён быў вельмі блізкі з дзедам, у дзяцінстве штогод прыязджаў летам да яго на ферму; дзед гаварыў па-беларуску, а мовай, на якой размаўлялі ў сям’і, была [[Украінская мова|ўкраінская]].

== Дзяцінства і юнацтва ==
Ні дзед, ні бацька Уэйна адносінаў да прафесійнага спорту не мелі. Але калі Уэйн пачаў гуляць у [[хакей]], дзед і бацька падтрымлівалі яго ў гэтым імкненні, і Цярэнцій Грэцкі прыходзіў з жонкай на трэніроўкі ўнука&lt;ref&gt;[http://kp.by/daily/24435/602605/ Звезда мирового хоккея Уэйн Гретцки: «Я с детства слышал белорусский язык»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 1960-х гадах [[Канада]] перажывала хакейны бум. У той час у НХЛ гуляла толькі шэсць каманд, сярэдні гулец зарабляў каля 20 000 $ у год. З самага дзяцінства Уэйн Грэцкі часта гуляў за хлопцаў, якія былі старэйшыя за яго на некалькі гадоў. У пяць гадоў выступаў за дзіцячую каманду Брэнтфарда, у 6 гадоў гуляў ужо з 10-летнімі хлапчукамі. Калі Уэйну Грэцкі было 10 гадоў, ён выступаў у дзіцячай лізе і за сезон здолеў закінуць 378 шайбаў і зрабіць 139 перадач у 68 гульнях. Гэтыя лічбы сталі абсалютным рэкордам&lt;ref&gt;NHL.com — [http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/greatnessascendant.html Wayne Gretzky: Greatness Ascendant] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080709001329/http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/greatnessascendant.html |date=9 ліпеня 2008 }}&lt;/ref&gt; для хлопчыкаў яго ўзросту. Аб маладым хакеісце пісалі ў многіх канадскіх газетах, пастаянна параўноўваючы Уэйна з [[Гордзі Хоу]].

У 14-гадовым узросце Уэйн Грэцкі гуляў супраць 20-гадовых. Добра згуляўшы на міжнародным турніры ў [[Квебек (горад)|Квебеку]], ён ледзь не стаў ахвярай захопленага натоўпу заўзятараў, якія жадалі ўзяць у яго аўтограф. У [[1975]] Грэцкі сышоў з Брэнтфарда для прафесійнага працягу кар’еры.

Сезон 1977/78 ён правёў за юніёрскую каманду «Грэйхаўндс» з Хакейнай лігі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]] і забіў 70 галоў. Пад арыгінальным нумарам «99» — нумар, які ў хакеі зараз заўсёды будзе асацыявацца з яго імем, — Грэцкі ўпершыню выйшаў на лёд, якраз гуляючы за гэтую каманду. Ён хацеў быць падобны на свайго куміра Гордзі Хоу, які гуляў пад нумарам «9». Але дзявятка была ўжо занятая, і Уэйн, спачатку пагуляўшы некалькі тыдняў пад нумарам «19», выбраў, па парадзе генеральнага мэнэджара «Грэйхаўндс» Мюрэя Макферсана, нумар «99».

Згуляўшы на юніёрскім чэмпіянаце свету ў Манрэалі ў [[1978]] у 16 гадоў, ён стаў самым маладым&lt;ref&gt;NHL.com — [http://www.nhl.com/intheslot/read/impact/december/main.html The crucible] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090516092511/http://www.nhl.com/intheslot/read/impact/december/main.html |date=16 мая 2009 }}, снежань 2002&lt;/ref&gt; удзельнікам турніру. Скончыўшы чэмпіянат на першым месцы ў спісе лепшых бамбардзіраў, Грэцкі быў абраны ў каманду ўсіх зорак і прызнаны лепшым нападаючым першынства.

[[Файл:Wayne Gretzky jersey.JPG|міні|160px|Нумар Уэйна Грэцкі 99.]]

У 1978 годзе Уэйн Грэцкі апынуўся ў [[Сусветная хакейная асацыяцыя|Сусветнай хакейнай асацыяцыі]], дзе ніякіх абмежаванняў для падпісання кантрактаў з юніёрамі не было. У НХЛ жа на лёд можна было трапіць толькі пасля 18 гадоў. Амерыканскі клуб «{{нп3|Indianapolis Racers|Індыянапаліс Рэйсерс|en|Indianapolis Racers}}» заключыў з 17-гадовым Грэцкі дагавор на суму каля 100 000 $. У маі 1978 Грэцкі дэбютаваў у вялікім хакеі, і ўжо ў тым жа месяцы «Індыянапаліс» абмяняў Грэцкі ў «[[Эдмантан Ойлерз]]» — клуб, які дзякуючы Уэйну і яго партнёрам стаў адной з лепшых каманд паўночнаамерыканскага хакея. У першым сезоне Грэцкі забіў 46 галоў і набраў 110 ачкоў. Крыху пазней яго прызналі лепшым навічком CХА.

== Кар’ера ў НХЛ ==

=== «Эдмантан» ===
У [[1979]], пасля дамовы аб зліцці з Сусветнай хакейнай асацыяцыяй, НХЛ папоўнілася чатырма клубамі СХА — «[[Эдмантан Ойлерз]]», «{{нп3|Nordiques de Québec|Квебек Нордыкс|fr|Nordiques de Québec}}», «{{нп3|Winnipeg Jets|Вініпег Джэтс|en|Winnipeg Jets}}» і «Нью-Інглэнд Уэйлерс» (пасля — «{{нп3|Hartford Whalers|Хартфард Уэйлерс|en|Hartford Whalers}}»). Пачынаючы з першага сезона ў НХЛ Грэцкі стаў біць адзін рэкорд выніковасці за адным. Нямала гэтаму спрыяла гульня з такімі форвардамі, як {{нп3|Glenn Anderson|Глен Андэрсан|en|Glenn Anderson}}, {{нп3|Jari Kurri|Яры Куры|en|Jari Kurri}}, {{нп3|Mark Messier|Марк Месье|en|Mark Messier}}, а таксама з абаронцам {{нп3|Paul Coffey|Полам Кофі|en|Paul Coffey}}.

[[10 кастрычніка]] таго ж года, у матчы супраць «[[Чыкага Блэкхокс]]», Уэйн Грэцкі дэбютаваў у НХЛ і набраў сваё 1-е ачко за галявую перадачу на Кевіна Лоу. [[14 кастрычніка]] Грэцкі забіў свой першы гол у НХЛ, у вароты галкіпера «[[Ванкувер Кэнакс]]» Глена Хэнлана. Па выніках сезона Уэйн Грэцкі выйграў свой першы з дзевяці тытулаў (восем з іх — запар) самага каштоўнага хакеіста НХЛ і атрымаў «{{нп3|Hart Memorial Trophy|Харт Трофі|en|Hart Memorial Trophy}}». Да таго ж, забіўшы 51 гол, Грэцкі стаў самым юным&lt;ref name=&quot;99reasons&quot;&gt;NHL.com — [http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/99reasons.html 99 Reasons Why Wayne Gretzky is «The Great One»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060405005547/http://www.nhl.com/hockeyu/history/gretzky/99reasons.html |date=5 красавіка 2006 }}&lt;/ref&gt; снайперам-«пяцідзясятнікам» у гісторыі Лігі: на той момант Уэйну споўнілася ўсяго 19 гадоў і 2 месяцы.

На другі год знаходжання ў НХЛ Грэцкі выйграў тытул лепшага бамбардзіра Лігі, атрымаў «{{нп3|Art Ross Trophy|Арт Рос Трофі|en|Art Ross Trophy}}» і ўсталяваў новы рэкорд НХЛ па колькасці перадач (109) і ачкоў (164), набраных за сезон. [[18 лютага]] [[1981]] Уэйн закінуў у вароты «[[Сент-Луіс Блюз|Сэнт-Луіса]]» за адзін перыяд 4 шайбы, паўтарыўшы рэкорд Лігі па колькасці галоў, забітых за гэты прамежак часу. [[30 снежня]] [[1981]] ў матчы супраць «[[Філадэльфія Флаерз|Філадэльфіі]]» Грэцкі забіў свой 50-ы гол у сезоне: на гэта яму спатрэбілася ўсяго 39 гульняў. Да гэтага падобнай хуткастрэльнасцю вызначаліся толькі&lt;ref name=&quot;99reasons&quot; /&gt; {{нп3|Ришар, Морис|Марыс Рышар|ru|Ришар, Морис}} і {{нп3|Mike Bossy|Майк Басі|en|Mike Bossy}}: 50 галоў за 50 матчаў чэмпіянату.

«Ойлерз» з Грэцкі на працягу 6 гадоў запар набіралі больш за 100 ачкоў у рэгулярным сезоне і 4 разы — у 1984, 1985, 1987 і 1988 гадах — выйгравалі [[Кубак Стэнлі]]. «Ахвярамі» Эдмантана ў фіналах станавіліся «[[Нью-Ёрк Айлендэрс]]», двойчы «[[Філадэльфія Флаерз]]» і адзін раз «[[Бостан Бруінз]]». Пасля першага, у [[1984]], Грэцкі ўдастоіўся тытула «Вялікі».

[[9 жніўня]] [[1988]] Уэйн Грэцкі нечакана стаў цэнтральнай фігурай у адной з самых буйных здзелак у гісторыі НХЛ: уладальнік «Эдмантана» Пітэр Поклінгтан вырашыў абмяняць яго ў «[[Лос-Анджэлес Кінгз]]», адну з найслабейшых каманд лігі. У якасці кампенсацыі «Ойлерз» атрымалі {{нп3|Jimmy Carson|Джымі Карсана|en|Jimmy Carson}}, {{нп3|Martin Gélinas|Марціна Жэліну|ru|Martin Gélinas}}, права выбару ў першым раўндзе на [[Драфт НХЛ|драфтах]] 1989, 1991 і 1993 гадоў і 15 мільёнаў даляраў.

=== «Лос-Анджэлес» ===
Уэйн не хаваў слёз, калі казаў журналістам пра свой пераход: ён доўга не мог паверыць, што з ім так паступілі. Да [[1988]] на хакейных матчах мясцовы палац спорту «Форум» запаўняўся максімум на траціну. Страты дасягалі 5 млн $ у год.&lt;ref&gt;People’s History [http://www.peoples.ru/sport/hockey/gretzky Уэйн Грэцкі]&lt;/ref&gt; Але з’яўленне Грэцкі павысіла цікавасць каліфарнійцаў да хакея, у выніку чаго дастаць квіток у «Форум» на «Лос-Анджэлес Кінгз», адзінага прадстаўніка рэгіёну ў НХЛ, стала гэтак жа вялікай праблемай,&lt;ref name=&quot;cbc.ca&quot;&gt;CBC.ca [https://web.archive.org/web/20041020030934/http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/gretzky-wayne.html Wayne Gretzky]&lt;/ref&gt; як і на гульні «[[Лос-Анджэлес Лэйкерс]]». Грэцкі павысілі зарплату да $2 млн.

Перайшоўшы ў новы клуб, Уэйн працягваў біць як уласныя рэкорды, так і рэкорды свайго новага клуба і НХЛ. [[6 кастрычніка]] 1988 Уэйн Грэцкі дэбютаваў у Лос-Анджэлесе, першым жа кідком па чужых варотах ён зарабіў чарговы выніковы бал. У [[1989]] годзе Уэйн Грэцкі ў дзявяты раз за кар’еру выйграў «Харт Трофі»: Ён стаў першым гульцом у гісторыі «Кінгз», які меў гонар атрымаць гэтую ўзнагароду.

[[15 кастрычніка]] 1989 Грэцкі ў матчы супраць сваёй былой каманды — «Эдмантан Ойлерз» — набраў чарговыя дзейсныя балы і пабіў вынік лепшага бамбардзіра Лігі [[Гордзі Хоу]] — 1850 ачкоў за кар’еру. Сваё 1850-я ачко Уэйн Грэцкі набраў ужо праз 4 хвіліны 32 секунды пасля пачатку гульні пасам на абаронца Тома Лэйдлоу, які вывеў каманду наперад. Да канца трэцяга перыяду лік быў 4-3 на карысць «Ойлерз», і за 1 хвіліну 46 секунд да канца трэнер «Кінгз» Том Уэбстер ўзяў таймаўт. Грэцкі знаходзіўся на лёдзе да гэтага моманту 3 хвіліны бесперапынна, і быў выматаны, але тым не менш папрасіў трэнера пакінуць яго на пляцоўцы. За хвіліну і секунду да канца, пад скандаванне гледачоў «Грэцкі! Грэцкі!», «Кінгз» выйгралі ўкіданне і ўшасцёх пачалі апошні штурм варот суперніка. І ўжо праз 8 секунд, за 53 секунды да заканчэння трэцяга перыяду, дакладным кідком з «пятачка», Грэцкі зраўняў лік у матчы, набраўшы сваё 1851-е ачко, і стаў абсалютна лепшым бамбардзірам у гісторыі НХЛ. Гульня была перапыненая, і пачалося святкаванне рэкорда. Пасля аднаўлення гульні, яна перайшла ў авертайм, дзе Грэцкі забіў пераможны гол.

Перайшоўшы ў «Лос-Анджэлес Кінгз», Грэцкі дапамог камандзе палепшыць яе паказчыкі. У сезоне 1990/91 «Кінгз» набралі 102 ачкі ў рэгулярным сезоне, заняўшы першае месца ў дывізіёне Сміт. 40 ачкоў Грэцкі ў плэй-оф-93 дазволілі «Каралям» упершыню ў гісторыі клуба прабіцца ў фінал розыгрышу Кубка Стэнлі, дзе яны саступілі па выніках пяці матчаў «[[Манрэаль Канадыенс|Манрэалю]]».

=== «Сент-Луіс» ===
Пасля поспеху 1993 года «Кінгз», нечакана для ўсіх, ператварыліся ў аўтсайдэра лігі і не маглі прабіцца ў [[плэй-оф]] да [[1998]] года. Грэцкі папрасіў абмену ў больш моцную каманду і быў адпраўлены ў «[[Сент-Луіс Блюз]]» [[27 лютага]] [[1996]]-га.

У тым жа сезоне ён стаў лепшым бамбардзірам «Сент-Луіса», набраўшы 102 ачкі, і ў 15-ы раз за сваю кар’еру ён дасягнуў адзнакі «100 ачкоў за чэмпіянат». У плэй-оф каманда выбыла ў паўфінале канферэнцыі, прайграўшы там «[[Дэтройт Рэд Уінгз|Дэтройту]]». Адразу пасля завяршэння сезону Грэцкі з-за канфлікту з кіраўніцтвам «Блюз» пакінуў клуб і падпісаў кантракт з «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]».

=== «Нью-Ёрк Рэйнджэрс» ===
[[Файл:Wayne Gretzky 1997.jpg|thumb|right|160px|У «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]».]]
[[21 ліпеня]] 1996 года «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]» заключылі кантракт з вольным агентам Уэйнам Грэцкі. Упершыню з часоў легендарнага «[[Эдмантан Ойлерз|Эдмантан]]» у адной камандзе зноў гулялі {{нп3|Mark Messier|Марк Месье|en|Mark Messier}} і Грэцкі.

Уэйн, ужо завяршаючы кар’еру, біў ўсё новыя і новыя рэкорды. [[1 снежня]] 1996 года ў гульні супраць «Манрэаля» Грэцкі дасягнуў адзнакі ў 3000 ачкоў за кар’еру (сумарная статыстыка ў рэгулярным чэмпіянаце і плей-оф). [[3 красавіка]] [[1997]], у матчы супраць «[[Бостан Бруінз|Бостана]]», ён набраў сваё 2700-е ачко ў рэгулярным чэмпіянаце.

[[26 кастрычніка]] 1997 Грэцкі зрабіў сваю 1851-ю дзейсную перадачу ў рэгулярным чэмпіянаце. Да таго за ўсю гісторыю НХЛ ні адзін гулец не набіраў такой колькасці не тое, каб галявых пасаў, але ачкоў наогул (найвышэйшы на той момант вынік меў [[Гордзі Хоу]] — 1850 ачкоў, пасля яго перасягнуў Марк Месье — 1887 ачкоў). [[7 сакавіка]] [[1998]] ў матчы супраць «[[Нью-Джэрсі Дэвілз|Нью-Джэрсі]]» пры гульні ў большасці Грэцкі забіў свой 1000-ы гол за кар’еру ў рэгулярным чэмпіянаце і плей-оф.

У пачатку 1998 года Уэйн Грэцкі удастоіўся тытула «Найвялікшы гулец у гісторыі хакея» на думку аўтарытэтнага выдання ''«The Hockey News»''.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Falla|first=Jack|editor=Dan Diamond|chapter-url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=381966|chapter=Wayne Gretzky: Greatness Ascendant|title=Total Hockey: The Official Encyclopedia of the National Hockey League|publisher=Total Sports|accessdate=2010-09-09|isbn=978-1-892129-85-7|year=2000|language=en|archive-date=17 лістапада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101117111345/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=381966|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Па ходзе сваёй кар’еры Уэйн Грэцкі 9 разоў за 10 сезонаў атрымліваў прыз самага каштоўнага гульца НХЛ («{{нп3|Hart Memorial Trophy|Харт Трофі|en|Hart Memorial Trophy}}»). Гордзі Хоу за тыя ж 10 гадоў атрымліваў тытул [[MVP (спорт)|MVP]] 6 разоў. [[29 сакавіка]] [[1999]] Грэцкі забіў 1072-й гол у сваёй кар’еры і дасягнуў яшчэ аднаго найвышэйшага выніку ў гісторыі хакея, абагнаўшы куміра свайго дзяцінства Гордзі Хоу, які за час выступлення ў НХЛ і СХА ў суме забіў 1071 гол.

== Міжнародная кар’ера ==
У складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]] Грэцкі ўдзельнічаў у моладзевым ([[Моладзевы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, 1978|1978]]) і дарослым ([[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, 1982|1982]]) чэмпіянатах свету, абодва разы стаў бронзавым прызёрам, а таксама самым рэзультатыўным іграком турніру па сістэме «гол+пас» (адпаведна, 8+9 і 6+8), увайшоў у сімвалічную зборную і таго, і іншага чэмпіянату. Удзельнічаў у розыгрышы [[Кубак Канады (хакей)|Кубка Канады]] (ўладальнік Кубка [[Кубак Канады 1984|1984]], [[Кубак Канады 1987|1987]] і [[Кубак Канады 1991|1991]], фіналіст розыгрышу [[Кубак Канады 1981|1981]]), забіўшы ў 31 матчы 17 шайбаў і зрабіўшы 40 перадач. У кожным з гэтых турніраў Грэцкі набраў больш за ўсіх ачкоў.
[[Файл:Gretzky statue.jpg|міні|160px|Помнік Грэцкі перад Reksal BC Place у [[Эдмантан]]е, якому Уэйн прынёс чатыры перамогі Кубка Стэнлі.]]

У [[1998]] Грэцкі ажыццявіў сваю даўнюю мару, выступіўшы на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1998|Алімпійскіх гульнях]] у [[Нагана]]. «''Гэты турнір — нешта асаблівае. Грошы тут не маюць ніякага значэння — камандны дух, падпарадкаванне ўсіх адной мэце значна важней мільёнаў даляраў''», — казаў Грэцкі пра Алімпіяду. Але дэбют выйшаў няўдалым — яго каманда паехала дадому без медалёў. Тым не менш ён лічыць, што набыў значны вопыт, і гэта «асноўны этап» ў яго прафесійнай кар’еры.

На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе-2002]] у [[Солт-Лэйк-Сіці]] Уэйн Грэцкі, які так і не падняўся на алімпійскі п’едэстал у ролі хакеіста, стаў чэмпіёнам на пасадзе генеральнага трэнера зборнай.

=== Статыстыка ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; ID=&quot;Table3&quot; style=&quot;text-align:center; width:50em&quot;
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! Год
! Сборная
! Турнір
! Месца
! ALIGN=&quot;center&quot; rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; | &amp;nbsp;
! Гульні
! Галы
! ГП
! Ачкі
! Штр
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай сярод моладзевых каманд 1978|1978]]
| [[Моладзевая зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада (мол.)]]
| [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай сярод моладзевых каманд|МЧС]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Bronze medal icon.svg|16x16px]]
| 6
| 8
| 9
| 17
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Кубак Канады 1981|1981]]
| [[Зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада]]
| [[Кубак Канады (хакей)|КК]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]]
| 7
| 5
| 7
| 12
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1982|1982]]
| Канада
| [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай|ЧС]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Bronze medal icon.svg|16x16px]]
| 10
| 6
| 8
| 14
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Кубак Канады 1984|1984]]
| Канада
| КК
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 8
| 5
| 7
| 12
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| 1987
| Зборная НХЛ
| [[Рандэву-87]]
| —
| 2
| 0
| 4
| 4
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Кубак Канады 1987|1987]]
| Канада
| КК
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 9
| 3
| 18
| 21
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Кубак Канады 1991|1991]]
| Канада
| КК
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 7
| 4
| 8
| 12
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Кубак свету па хакеі з шайбай 1996|1996]]
| Канада
| [[Кубак свету па хакеі з шайбай|КС]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]]
| 8
| 3
| 4
| 7
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998|1998]]
| Канада
| [[Хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях|АГ]]
| 4
| 6
| 0
| 4
| 4
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=4 | Усяго
! 63
! 34
! 69
! 103
! 14
|}

== Па-за хакеям ==
[[Файл:Wayne Gretzky Restaurant 2010.jpg|міні|200px|Рэстаран Уэйна Грэцкі ў цэнтры [[Таронта]], быў адкрыты ў 1993]]
Грэцкі з’яўляўся ў некалькіх тэлевізійных шоу, апроч усяго іншага, быў суддзёй на шоў ''Dance Fever'' і акцёрам у серыяле ''Маладыя і дзёрзкія'' ў 1981 годзе.{{sfn|Redmond|1993|p=93}} У [[1984]] годзе ён адправіўся ў [[СССР|Савецкі Саюз]], дзе прыняў удзел у тэлевізійным шоу аб савецкім хакеісце [[Уладзіслаў Аляксандравіч Траццяк|Уладзіславу Траццяку]].{{sfn|Redmond|1993|p=94}} Усяго зняўся ў больш чым сарака фільмах і шоў.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0002115/ |title=Wayne Gretzky |publisher=IMdB |accessdate=2008-05-01|language=en}}&lt;/ref&gt; Уэйн нямала спрыяў росту папулярнасці хакея ў «нехакейных» паўднёвых рэгіёнах [[ЗША]], такіх, да прыкладу, як [[Каліфорнія]]. Вялікі аўтарытэт Грэцкі меў і ў міжнароднай спартыўнай супольнасці. У [[2002]] яму быў уручаны [[Алімпійскі ордэн]] — вышэйшая ўзнагарода [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]]. Акрамя таго Грэцкі з’яўляецца кампаньёнам [[Ордэн Канады|ордэна Канады]] (вышэйшая ступень вышэйшай грамадзянскай узнагароды гэтай краіны).

=== Сям’я ===
На шоў ''«Dance Fever»'' ён сустрэўся з актрысай Джанет Джонс, якая пазней стала яго жонкай.{{sfn|Gretzky|Reilly|1990|p=140}} Улетку 1988 года яны справілі вяселле.&lt;ref name=&quot;TerryJones&quot;&gt;{{cite news |last=Jones |first=Terry |url=http://www.slam.canoe.ca/GretzkyRetires/apr19_99edm_bio5.html |title=The Royal Wedding |work=Edmonton Sun |date=1999-04-18 |accessdate=2008-04-14 |language=en |archive-date=30 верасня 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040930001254/http://www.slam.canoe.ca/GretzkyRetires/apr19_99edm_bio5.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Трансляцыя вялася па канадскаму тэлебачанні. СМІ паведамлялі, што цырымонія абышлася ў больш як мільён даляраў.&lt;ref&gt;{{cite news |last=McRae |first=Earl |title=The many faces of Miss Jones |work=The Ottawa Sun |date=2006-02-10|language=en}}&lt;/ref&gt; У Ўэйна і Джанет 5 дзяцей: Паўліна (нарадзілася [[19 снежня]] [[1988]]), Тай (нарадзіўся [[9 ліпеня]] [[1990]]), Трэвар (нарадзіўся [[14 верасня]] [[1992]]), Трыстан (нарадзіўся [[2 жніўня]] [[2000]]) і Эма (малодшая). Падчас сезона 2005/2006 Тай жыў разам з бацькам у [[Арызона|Арызоне]], а іншыя дзеці разам з Джанет ў Каліфорніі. Унук Тэйтум Грэцкі Джонсан (нарадзіўся [[19 студзеня]] [[2015]]).

== Статыстыка за кар’еру ==

=== Унутраныя спаборніцтвы ===

&lt;onlyinclude&gt;&lt;/onlyinclude&gt;
&lt;/onlyinclude&gt;
&lt;/onlyinclude&gt;
&lt;/onlyinclude&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;0&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center&quot; summary=&quot;Spielerstatistik&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f0f0f0&quot; |
! rowspan=&quot;99&quot; style=&quot;background:#f0f0f0&quot; |
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f0f0f0&quot; | Рэгулярны сезон
! rowspan=&quot;99&quot; style=&quot;background:#f0f0f0&quot; |
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f0f0f0&quot; | Плэй-оф
|- style=&quot;background-color:#f0f0f0&quot;
! style=&quot;width:5em&quot; | Сезон
! style=&quot;width:15em&quot; | Каманда
! style=&quot;width:7em&quot; | Ліга
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Матчы&quot;&gt;М&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Галы&quot;&gt;Г&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Перадачы&quot;&gt;П&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Ачкі&quot;&gt;А&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Штрафныя&quot;&gt;Ш&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Баланс&quot;&gt;+/−&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Матчы&quot;&gt;М&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Галы&quot;&gt;Г&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Перадачы&quot;&gt;П&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Ачкі&quot;&gt;А&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Штрафныя&quot;&gt;Ш&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:3em&quot; | &lt;abbr title=&quot;Баланс&quot;&gt;+/−&lt;/abbr&gt;
|-
&lt;/onlyinclude&gt;
|-
| 1975/76 || Воган Нэйшыналз || {{нп3|Ontario Hockey Association|OHA-B|en|Ontario Hockey Association}}
| 28 || 27 || 33 || 60 || 7 || || || || || || ||
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1976/77 || Сенека Нэйшыналз || OHA-B
| 32 || 36 || 36 || 72 || 35 || || 23 || 40 || 35 || 75 || ||
|-
| 1976/77
| {{нп3|Peterborough Petes|Пітэрбора Пітс|en|Peterborough Petes}}
| {{нп3|Ontario Hockey League|OHL|en|Ontario Hockey League}}
| 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || || — || — || — || — || — || —
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1977/78
| {{нп3|Sault Ste. Marie Greyhounds|Су-Сент. Мары Грэйхаундс|en|Sault Ste. Marie Greyhounds}}
| OHL
| 63 || 70 || 112 || 182 || 14 || || 13 || 6 || 20 || 26 || 0 ||
|-
| 1978/79
| {{нп3|Indianapolis Racers|Індыянапаліс Рэйсерс|en|Indianapolis Racers}}
| [[Сусветная хакейная асацыяцыя|СХА]]
| 8 || 3 || 3 || 6 || 0 || −3 || — || — || — || — || — || —
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1978/79
| [[Эдмантан Ойлерз]]
| СХА
| 72 || 43 || 61 || 104 || 19 || +23 || 13 || 10 || 10 || 20 || 2 || +6
|-
| 1979/80
| Эдмантан Ойлерз
| [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]
| 79 || 51 || 86 || 137 || 21 || +15 || 3 || 2 || 1 || 3 || 0 ||
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1980/81
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 80 || 55 || 109 || 164 || 28 || +41 || 9 || 7 || 14 || 21 || 4 ||
|-
| 1981/82
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 80 || '''92''' || 120 || 212 || 26 || +81 || 5 || 5 || 7 || 12 || 8 ||
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1982/83
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 80 || 71 || 125 || 196 || 59 || +60 || 16 || 12 || 26 || 38 || 4 ||
|-
| 1983/84
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 74 || 87 || 118 || 205 || 39 || +76 || 19 || 13 || 22 || 35 || 12 || +18
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1984/85
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 80 || 73 || 135 || 208 || 52 || +98 || 18 || '''17''' || 30 || '''47''' || 4 || +28
|-
| 1985/86
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 80 || 52 || '''163''' || '''215''' || 46 || +71 || 10 || 8 || 11 || 19 || 2 || ±0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1986/87
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 79 || 62 || 121 || 183 || 28 || +70 || 21 || 5 || 29 || 34 || 6 || +10
|-
| 1987/88
| Эдмантан Ойлерз
| НХЛ
| 64 || 40 || 109 || 149 || 24 || +39 || 19 || 12 || '''31''' || 43 || 16 || +9
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1988/89
| [[Лос-Анджэлес Кінгз]]
| НХЛ
| 78 || 54 || 114 || 168 || 26 || +15 || 11 || 5 || 17 || 22 || 0 || −4
|-
| 1989/90
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 73 || 40 || 102 || 142 || 42 || +8 || 7 || 3 || 7 || 10 || 0 || −4
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1990/91
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 78 || 41 || 122 || 163 || 16 || +30 || 12 || 4 || 11 || 15 || 2 || ±0
|-
| 1991/92
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 74 || 31 || 90 || 121 || 34 || −12 || 6 || 2 || 5 || 7 || 2 || −3
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1992/93
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 45 || 16 || 49 || 65 || 6 || +6 || 24 || 15 || 25 || 40 || 4 || +6
|-
| 1993/94
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 81 || 38 || 92 || 130 || 20 || −25 || — || — || — || — || — || —
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1994/95
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 48 || 11 || 37 || 48 || 6 || −20 || — || — || — || — || — || —
|-
| 1995/96
| Лос-Анджэлес Кінгз
| НХЛ
| 62 || 15 || 66 || 81 || 32 || −7 || — || — || — || — || — || —
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| 1995/96
| [[Сент-Луіс Блюз]]
| НХЛ
| 18 || 8 || 13 || 21 || 2 || −6 || 13 || 2 || 14 || 16 || 0 || +2
|-
| 1996/97
| [[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]
| НХЛ
| 82 || 25 || 72 || 97 || 28 || +12 || 15 || 10 || 10 || 20 || 2 || +5
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0;&quot;
| 1997/98
| Нью-Ёрк Рэйнджэрс
| НХЛ
| 82 || 23 || 67 || 90 || 28 || −11 || — || — || — || — || — || —
|-
| 1998/99
| Нью-Ёрк Рэйнджэрс
| НХЛ
| 70 || 9 || 53 || 62 || 14 || −23 || — || — || — || — || — || —
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | OHA-B Усяго
| 60 || 63 || 69 || 132 || 42 || || 23 || 40 || 35 || 75 || ||
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | СХА Усяго
| 80 || 46 || 64 || 110 || 19 || +20 || 13 || 10 || 10 || 20 || 2 || +6
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | НХЛ Усяго
| 1487 || 894 || 1963 || 2857 || 577 || +518 || 208 || 122 || 260 || 382 || 66 ||
|}

==== Матчы ўсіх зорак НХЛ ====
{| class=&quot;toccolours&quot; width=&quot;60%&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | Год
! style=&quot;width:35%;&quot; | Каманда
! style=&quot;width:25%;&quot; | Месца правядзення
! rowspan=&quot;20&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;|
! style=&quot;width:6%;&quot; | М
! style=&quot;width:6%;&quot; | Г
! style=&quot;width:6%;&quot; | П
! style=&quot;width:6%;&quot; | А
! style=&quot;width:6%;&quot; | Ш
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1980|1980]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Joe Louis Arena|Дэтройт|en|Joe Louis Arena}}
| 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1981|1981]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|The Forum (Inglewood)|Лос-Анджэлес|en|The Forum (Inglewood)}}
| 1 || 0 || 1 || 1 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1982|1982]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Capital Centre|Вашынгтон|en|Capital Centre}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1983|1983]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Nassau Veterans Memorial Coliseum|Нью-Ёрк|en|Nassau Veterans Memorial Coliseum}}
| 1 || 4 || 0 || 4 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1984|1984]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Izod Center|Нью-Джэрсі|en|Izod Center}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1985|1985]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Scotiabank Saddledome|Калгары|en|Scotiabank Saddledome}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1986|1986]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|XL Center|Хартфард|en|XL Center}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1988|1988]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|St. Louis Arena|Сент Луіс|en|St. Louis Arena}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1989|1989]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Rexall Place|Эдмантан|en|Rexall Place}}
| 1 || 1 || 2 || 3 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1990|1990]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Mellon Arena|Пітсбург|en|Mellon Arena}}
| 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1991|1991]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Chicago Stadium|Чыкага|en|Chicago Stadium}}
| 1 || 1 || 0 || 1 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1992|1992]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Philadelphia Spectrum|Філадэльфія|en|Philadelphia Spectrum}}
| 1 || 1 || 2 || 3 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1993|1993]]
| Campbell Conference All-Stars
| {{нп3|Forum de Montréal|Монрэаль|fr|Forum de Montréal}}
| 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1994|1994]]
| Western Conference All-Stars
| {{нп3|Madison Square Garden|Нью-Ёрк|en|Madison Square Garden}}
| 1 || 0 || 2 || 2 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1996|1996]]
| Western Conference All-Stars
| {{нп3|TD Garden|Бостан|en|TD Garden}}
| 1 || 0 || 0 || 0 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1997|1997]]
| Western Conference All-Stars
| {{нп3|HP Pavilion|Сан-Хасэ|en|HP Pavilion}}
| 1 || 0 || 1 || 1 || 0
|-
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1998|1998]]
| North American All-Stars
| {{нп3|Rogers Arena|Ванкувер|en|Rogers Arena}}
| 1 || 0 || 2 || 2 || 0
|- style=&quot;background-color: #f0f0f0&quot;
| [[Матч ўсіх зорак НХЛ 1999|1999]]
| North American All-Stars
| {{нп3|Tampa Bay Times Forum|Тампа|en|Tampa Bay Times Forum}}
| 1 || 1 || 2 || 3 || 0
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Усяго
| 18 || 13 || 12 || 25 || 0
|}

==== Рэкорды НХЛ ====
Уэйн Грэцкі меў асабіста або дзяліў з іншымі ігракамі 61 рэкорд [[НХЛ]] (да свайго сыходу з лёду [[18 красавіка]] [[1999]]), у тым ліку 40 рэкордаў рэгулярнага сезону, 15 рэкордаў плэй-оф і 6 рэкордаў матчаў ўсіх зорак НХЛ.&lt;ref&gt;Dan Diamond (Hrsg.): ''National Hockey League Official Guide &amp; Record Book 2000'', Total Sports Canada, S. 16-17&lt;/ref&gt;:

===== Рэгулярны сезон =====
* Найбольшая колькасць галоў: 894 у 1487 гульнях
* Найбольшая колькасць галоў, уключаючы плэй-оф: 1016 ў 1487 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 208 гульнях плэй-оф
* Найбольшая колькасць галоў, за адзін сезон: 92 у сезон 1981-82, 80 гульняў у сезоне
* Найбольшая колькасць галоў, за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 100 у сезоне 1983-84, 87 галоў у 74 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 13 галоў у 19 гульнях плэй-оф
* Найбольшая колькасць галоў, за першыя 50 гульняў сезону: 61 (сезон 1981/82 і 1983/84)
* Найбольшая колькасць галоў, за адзін перыяд: 4 (1981)
* Найбольшая колькасць перадач: 1963
* Найбольшая колькасць перадач, уключаючы плэй-оф: 2223
* Найбольшая колькасць перадач, за адзін сезон: 163 (сезон 1985/86)
* Найбольшая колькасць перадач, за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 174 (сезон 1985-86; 163 перадачы ў рэгулярным сезоне (з 80 гульняў) і 11 перадач у 10 гульнях плэй-оф)
* Найбольшая колькасць перадач, за адну гульню: 7 (роўны паказчык з {{нп3|Billy Taylor (ice hockey b. 1919)|Білі Тэйларам|en|Billy Taylor (ice hockey b. 1919)}}) 3 разы — 15 лют. 1980; 11 снеж. 1985; 14 лют. 1986
* Найбольшая колькасць перадач, у гульні на выездзе: 7 (роўны паказчык з Білі Тэйларам) 11 снежня 1985
* Найбольшая колькасць ачкоў: 2857 у 1485 гульнях (894 галы, 1963 перадачы)
* Найбольшая колькасць ачкоў, уключаючы плэй-оф: 3239 у 1485 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 208 гульнях плэй-оф (1016 галоў, 2223 перадачы)
* Найбольшая колькасць ачкоў за адзін сезон: 215 у (сезон 1985/86; 52 галы, 163 перадачы)
* Найбольшая колькасць ачкоў за адзін сезон, уключаючы плэй-оф: 255 (сезон 1984/85; 208 ачкоў у 80 матчах рэгулярнага чэмпіянату і 47 ачкоў у 18 гульнях плэй-оф)
* Найбольшая колькасць перадач у авертаймах за кар’еру: 15
* Найбольшая колькасць галоў цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 894
* Найбольшая колькасць галоў цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 92, (сезон 1981/82; 80 гульняў у сезоне)
* Найбольшая колькасць перадач цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 1963
* Найбольшая колькасць перадач цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 163 (сезон 1985/86; 80 гульняў у сезоне)
* Найбольшая колькасць ачкоў цэнтральнага нападаючага за кар’еру: 2857
* Найбольшая колькасць ачкоў цэнтральнага нападаючага за адзін сезон: 215 (сезон 1985/86; 80 гульняў у сезоне)
* Найбольшая колькасць перадач ў адной гульні ў іграка, які праводзіць свой першы сезон: 7 (15 лютага 1980)
* Максімум галоў у сярэднім за гульню ў адным сезоне: 1,18 (сезон 1983/84; 87 галоў у 74 гульнях)
* Максімум перадач у сярэднім за гульню за кар’еру (мінімум 300 гульняў): 1,321 (1963 перадачы ў 1487 гульнях)
* Максімум перадач у сярэднім за гульню ў адным сезоне: 2,04 (сезон 1985/86; 163 перадачы ў 80 гульнях)
* Максімум ачкоў у сярэднім за гульню ў адным сезоне (сярод ігракоў, якія дасягалі 50 і больш ачкоў): 2,77 (сезон 1983/84; 205 ачкоў у 74 гульнях)
* Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 40 і больш галоў: 12 (з 20 сезонаў)
* Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх забіваў 40 і больш галоў: 12 (сезоны з 1979-80 па 1990-91)
* Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 50 і больш галоў: 9 (роўны паказчык з {{нп3|Mike Bossy|Майкам Босі|en|Mike Bossy}})
* Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх забіваў 60 і больш галоў: 5 (роўны паказчык з Майкам Босі
* Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх забіваў 70 і больш галоў: 4 (сезоны з 1981/82 па 1984/85)
* Самая вялікая колькасць сезонаў, у якіх набіраў 100 і больш ачкоў: 15
* Самая вялікая колькасць сезонаў запар, у якіх набіраў 100 і больш ачкоў: 13 (сезоны з 1979/80 па 1991/92)
* Найбольшая колькасць гульняў за кар’еру, у якіх забіваў 3 і больш галоў: 50 (37 хет-трыкаў, 9 разоў 4 галы, 4 разы 5 галоў)
* Найбольшая колькасць гульняў за сезон, у якіх забіваў 3 галы: 10 (двойчы — у 1981/82 і 1983/84)
* Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх рабіў выніковыя перадачы: 23 гульні (сезон 1990/91; 48 перадач)
* Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх набіраў ачкі: 51 гульня (сезон 1983/84; 5 кастрычніка 1983 — 28 студзеня 1984, 61 гол, 92 перадачы, 153 ачкі)
* Самая доўгая серыя гульняў запар, у якіх набіраў ачкі, з пачатку сезона: 51 гульня (сезон 1983/84; 5 кастрычніка 1983 — 28 студзеня 1984, 61 гол, 92 перадачы, 153 ачкі)

===== Плэй-оф =====
* Найбольшая колькасць галоў, за кар’еру ў плэй-оф: 122
* Найбольшая колькасць перадач, за кар’еру ў плэй-оф: 260
* Найбольшая колькасць перадач, за адзін год плэй-оф: 31 у 1988 г. (19 гульняў)
* Найбольшая колькасць перадач за адну серыю: 14 (роўны паказчык з {{нп3|Rick Middleton|Рыкам Мідлтанам|en|Rick Middleton}}) у 1985 годзе ў фінале канферэнцыі (6 гульняў супраць Чыкага)
* Найбольшая колькасць перадач у фінальнай серыі: 10 у 1988 г. (4 гульні)
* Найбольшая колькасць перадач, за адну гульню ў плэй-оф: 6 (роўны паказчык з {{нп3|Mikko Leinonen|Міка Лейнаненам|en|Mikko Leinonen}}) 9 красавіка 1987
* Найбольшая колькасць перадач, за адзін перыяд у плэй-оф: 3 (5 разоў)
* Найбольшая колькасць ачкоў, за кар’еру: 382 (122 галы і 260 перадач)
* Найбольшая колькасць ачкоў, за адзін год плэй-оф: 47 ў 1985 (17 галоў і 30 перадач у 18 гульнях)
* Найбольшая колькасць ачкоў у фінальнай серыі: 13 у 1988, 3 галы і 10 перадач
* Найбольшая колькасць ачкоў, за адзін перыяд у плэй-оф: 4 (роўны паказчык з дзевяццю ігракамі)
* Найбольшая колькасць галоў у меншасці, за адзін год плэй-оф: 3 (роўны паказчык з пяццю ігракамі) 1983
* Найбольшая колькасць галоў у меншасці, за адну гульню ў плэй-оф: 2 (роўны паказчык з васьмю ігракамі) 6 красавіка 1983
* Найбольшая колькасць пераможных галоў у плэй-оф, за кар’еру: 24
* Найбольшая колькасць хет-трыкаў і больш за гульню: 10 (8 хет-трыкаў, 2 покеры)

===== Матч усіх зорак НХЛ =====
* Найбольшая колькасць галоў у матчах усіх зорак: 14 (18 матчаў)
* Найбольшая колькасць галоў у адным матчы ўсіх зорак: 4 (аднолькавы паказчык з трыма ігракамі; 1983 Campbell Conference)
* Найбольшая колькасць галоў у адным перыядзе матчу ўсіх зорак: 4, 1983 Campbell Conference, 3-ці перыяд
* Найбольшая колькасць перадач у матчах усіх зорак за кар’еру: 12 (аднолькавы паказчык з чатырма ігракамі)
* Найбольшая колькасць ачкоў у матчах усіх зорак за кар’еру: 25 (13 галоў у 18 матчах)
* Найбольшая колькасць ачкоў у адным перыядзе матчу ўсіх зорак: 4 (роўны паказчык з {{нп3|Оутс, Адам|Адамам Оутсам|ru|Оутс, Адам}} і {{нп3|Гартнер, Майк|Майкам Гартнерам|ru|Гартнер, Майк}}), 1983 Campbell Conference, 3-ці перыяд (4 галы)

=== Трэнерская кар’ера ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width:85%;&quot;
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot; |
! colspan=&quot;6&quot; | Рэгулярны сезон
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot; |
! colspan=&quot;4&quot; | Плэй-оф
|- style=&quot;background-color: #e0e0e0;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | Сезон
! style=&quot;width:30%;&quot; | Каманда
! style=&quot;width:10%;&quot; | Ліга
! М
! В
! П
! ПОТ
! А
! П-%
! М
! В
! П
! Рэзультат
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| [[НХЛ 2005/06|2005/06]]
| {{нп3|Арызона Каёціс|Фенікс Каёціс|be-x-old|Арызона Каётыз}}
| [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]
| 82
| 38
| 39
| 5
| 81
| 0,494
| —
| —
| —
| ''непападанне ў плэй-оф''
|- style=&quot;text-align:center; background-color: #f0f0f0;&quot;
| [[НХЛ 2006/07|2006/07]]
| Фенікс Каёціс
| НХЛ
| 82
| 31
| 46
| 5
| 67
| 0,409
| —
| —
| —
| ''непападанне ў плэй-оф''
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| [[НХЛ 2007/08|2007/08]]
| Фенікс Каёціс
| НХЛ
| 82
| 38
| 37
| 7
| 83
| 0,506
| —
| —
| —
| ''непападанне ў плэй-оф''
|- style=&quot;text-align:center; background-color: #f0f0f0;&quot;
| [[НХЛ 2008/09|2008/09]]
| Фенікс Каёціс
| НХЛ
| 82
| 36
| 39
| 7
| 79
| 0,482
| —
| —
| —
| ''непападанне ў плэй-оф''
|- style=&quot;text-align:center; background-color: #e0e0e0; font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Усяго
| 328
| 143
| 161
| 24
| 310
| 0,472
| —
| —
| —
| 0 выступаў
|}
&lt;small&gt;(Легенда: М = Усяго гульняў; В = выйгрыш; П = паражэнне; Н = нічыя; ПОТ = паражэнне пасля овертайму ці серыі булітаў; А = набраныя ачкі; П-% = Працэнт перамог)&lt;/small&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
{{refbegin|2}}
* {{Cite book |last= Kalinsky|first= George|authorlink= |title= Garden of Dreams|year=2004|url=https://archive.org/details/gardenofdreamsma0000unse|publisher= New York: Stewart, Tabori, &amp; Chang|location= |isbn=978-1-58479-343-4}}
* {{Cite book|last=Fall|first=Jack|chapter=Wayne Gretzky: Greatness Ascendant|editor-last=Diamond|editor-first=Dan|title=Total Hockey II: The Official Encyclopedia of the National Hockey League|url=http://books.google.com/books?id=vDMKAAAACAAJ|year=2000|publisher=Total Sports Publishing|isbn=978-1-892129-85-7}}
* {{Cite book|last=Kukushkin|first=Vadim|title=From Peasants to Labourers: Ukrainian and Belarusan Immigration from the Russian Empire to Canada|url=http://books.google.com/books?id=MblmN1z37m0C&amp;pg=PP1|year=2007|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|isbn=978-0-7735-6046-8|pages=1-}}
* {{Cite book|last=Brunt|first =Stephen |year=2010|title =Gretzky's Tears: Hockey, Canada, and the Day Everything Changed|url =http://books.google.ca/books?id=JESvfFdKCdQC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Wayne%20Gretzky&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |publisher=Vintage Canada |isbn=978-0-307-39730-0}}
* {{Cite book|last=Doeden|first =Matt |year=2008|title =Wayne Gretzky |url=http://books.google.ca/books?id=jO-fA17p-cQC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Wayne%20Gretzky&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true|publisher=Twenty-First Century Books  |isbn=978-0-8225-7165-0}}
* {{Cite book|last=Benson|first=Michael |year=2004|title=Wayne Gretzky: Hockey Player |url= https://archive.org/details/waynegretzkyhock0000bens|publication-place=New York |publisher=Ferguson |isbn=978-0-8160-5545-6}}
* {{Cite book|last=Cole|first=Stephen |title=The Best of Hockey Night in Canada|url=https://archive.org/details/bestofhockeynigh0000cole|year=2004|publisher=McArthur &amp; Company|location=Toronto|isbn=978-1-55278-408-2}}
* {{Cite book|last=Czuboka|first=Michael |title=Ukrainian Canadian, Eh?|publisher=Communigraphics|url=http://www.oocities.org/ukrainianfamilies/ukrcdn.pdf|location=Winnipeg|year=1983|isbn=978-0-920073-00-1}}
* {{Cite book|last=Davis| first=Reyn | chapter=WHA Teen Sensation |pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/51 51]-52 |year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers |url= https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse|isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}}
* {{Cite book|editor-last=Diamond |editor-first=Dan |title=Total hockey : the official encyclopedia of the National Hockey League |year=1998 |publisher=Total Sports |publication-place=New York, New York |isbn=978-0-8362-7114-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/totalhockeyoffic0000unse }}
* {{Cite book|editor-last=Dryden |editor-first=Steve |year=1998|title=The Top 100 NHL Players of All Time |url= https://archive.org/details/top100nhlplayers0000hock|isbn=978-0-7710-4175-4 |publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}}
* {{Cite book|editor-last=Dryden |editor-first=Steve |year=1999|title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers |url= https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse|isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario}}
* {{Cite book|last=Gretzky |first=Wayne |last2=Reilly |first2=Rick |year=1990 |title=Gretzky: An Autobiography |publisher=HarperCollins |publication-place=New York, New York |isbn=978-0-06-016339-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gretzkyautobiogr00gret }}
* {{Cite book|editor-last=Diamond |editor-first=Dan |last=Gretzky|first=Wayne |last2=Davidson|first2=John|title=99: My Life in Pictures |url=https://archive.org/details/99mylifeinpictur0000gret |year=1999|isbn=978-0-920445-67-9 |publisher=Total Sports Canada |publication-place=Toronto, Ontario}}
* {{Cite book|last=Gretzky|first=Walter|title=On Family, Hockey and Healing|year=2001|publisher=Random House Canada|isbn=978-0-679-31114-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/waltergretzkyonf00gret}}
* {{Cite book|title=Champions: The Illustrated History of Hockey's Greatest Dynasties |url= https://archive.org/details/championsillustr0000hunt|last=Hunter|first=Douglas |year=1997|publisher=Triumph Books |location=[[Чыкага|Chicago]] |isbn=978-1-57243-213-0}}
* {{Cite book|last=Jenish|first=D'Arcy |title=The Montreal Canadiens:100 Years of Glory|url= https://archive.org/details/montrealcanadien0000jeni_z8w8|publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-66325-0 |year=2009}}
* {{Cite book|last=Kukushkin|first=Vadim|year=2007|title=From Peasants to Labourers: Ukrainian and Belarusan Immigration from the Russian Empire to Canada|url=http://books.google.ca/books?id=MblmN1z37m0C&amp;lpg=PP1&amp;dq=From%20Peasants%20to%20Labourers%3A%20Ukrainian%20and%20Belarusan%20Immigration%20from%20the%20Russian%20Empire%20to%20Canada&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true|publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=978-0-7735-3267-0}}
* {{Citation
 | last=MacGregor | first=Roy | chapter=Fortune Smiled Upon Us|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/14 14]-36 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve
 | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario
}}
* {{Citation
 | last=McKenzie | first=Bob | chapter=Walter's World|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/41 41]-45 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve
 | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario
}}
* {{Cite book|last=Morrison|first=Jessica|year=2011|title=Wayne Gretzky: Greatness on Ice|publisher=Crabtree Publishing|location=New York|isbn=978-0-7787-2539-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/waynegretzkygrea0000morr}}
* {{Cite book|last=Morrison|first=Scott|title=Hockey Night in Canada: My Greatest Day|year=2008|publisher=Key Porter Books|location=Toronto|isbn=978-1-55470-086-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mygreatestday50p0000morr}}
* {{Citation
 | last=Potvin | first=Denis | chapter=You Can't Hit What You Can't Find|pages=[https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse/page/89 89]-91 | year=1999| editor-last=Dryden | editor-first=Steve
 | title=Total Gretzky: The Magic, The Legend, The Numbers | url=https://archive.org/details/totalgretzkymagi0000unse |isbn=978-0-7710-4177-8|publisher=McClelland &amp; Stewart Inc. |publication-place=Toronto, Ontario
}}
* {{Cite book|last=Redmond|first=Gerald|title=Wayne Gretzky: The Great One |url=https://archive.org/details/waynegretzkygrea0000redm|year=1993|publisher=ECW Press |publication-place=Toronto, Ontario |isbn=978-1-55022-190-9}}
* {{Cite book|last=Surgent|first=Scott|title=The Complete Historical and Statistical Reference to the World Hockey Association: 1972-1979|url=http://books.google.ca/books?id=VUT0v_BSkFoC&amp;lpg=PP1&amp;dq=The%20Complete%20Historical%20and%20Statistical%20Reference%20to%20the%20World%20Hockey%20Association%3A%201972-1979&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true|isbn=978-0-9644774-4-5|publisher=Xaler Press|year=2004}}
* {{Cite book|last=Taylor|first=Jim|title=Wayne Gretzky: The authorized pictorial biography |url= https://archive.org/details/waynegretzkyauth0000tayl|year=1994|publisher=Opus Productions |publication-place=Vancouver, British Columbia |isbn=978-1-55110-263-4}}
* {{Cite book|last=Willes|first=Ed|title=The Rebel League: The Short and Unruly Life of the World Hockey Association |year=2004|publisher=McClelland and Stewart|url=http://books.google.ca/books?id=FHMWR63PYTIC&amp;lpg=PP1&amp;dq=The%20Rebel%20League%3A%20The%20Short%20and%20Unruly%20Life%20of%20the%20World%20Hockey%20Association&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true|publication-place=Toronto, Ontario |isbn=978-0-7710-8947-3}}
* {{Cite book|last=Willes|first=Ed|title=Gretzky to Lemieux: The Story of the 1987 Canada Cup |url= https://archive.org/details/gretzkytolemieux0000will|year=2007|publisher=McClelland &amp; Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-8942-8 }}
{{refend}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Wayne Gretzky}}
* [http://www.gretzky.com Афіцыйны сайт Уэйна Грэцкі] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090823072038/http://www.nhl.com/history/gretzky.html Уэйн Грэцкі на NHL.com] {{ref-en}}
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-74-1093/people/gretzky/ CBC Архіў — Вялікі Уэйн Грэцкі] {{ref-en}}
* [http://www.peoples.ru/sport/hockey/gretzky Уэйн Грэцкі на peoples.ru]
* http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34690 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100408020936/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34690 |date=8 красавіка 2010 }}

{{Сімвалічная зборная стагоддзя ІІХФ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Грэцкі}}
[[Катэгорыя:Хакеісты Канады]]
[[Катэгорыя:Хакеісты НХЛ]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Пітэрбора Пітс»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Эдмантан Ойлерз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Лос-Анджэлес Кінгз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Сент-Луіс Блюз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Нью-Ёрк Рэйнджэрс»]]
[[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі]]
[[Катэгорыя:Уладальнікі Харт Трофі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі матчаў усіх зорак НХЛ]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Канады па хакеі]]
[[Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 года]]
[[Катэгорыя:Зала славы хакея з шайбай]]
[[Катэгорыя:Кавалеры Сярэбранага Алімпійскага ордэна]]
[[Катэгорыя:Кампаньёны ордэна Канады]]</text>
      <sha1>4zkf5vvy5ue9aywpjwozwzn01jc8r3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Тэрарыстычная атака</title>
    <ns>10</ns>
    <id>73243</id>
    <revision>
      <id>5206610</id>
      <parentid>3939136</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <origin>5206610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="suhbnzk81ibdhxiww12p6c2cxi36v0o" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
 |уверсе            = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
 |стыль_уверсе      = background-color: black; color: white; font-size: 110%;
 |уверсе2           = {{#if: {{{Канфлікт|}}}|Частка {{{Канфлікт|}}}}}
 |стыль_уверсе2     = font-style: italic;
 |выява       = {{#if: {{{Выява|}}}|[[Выява:{{{Выява|Placeholder.png}}}|{{#if: {{{Памер выявы|}}}|{{{Памер выявы}}}px|250px}}|border|{{{Подпіс|}}}|alt={{{Подпіс|}}}]]}}
 |стыль_выявы = 
 |подпіс           = {{{Подпіс|}}}
 |стыль_подпісу     = 
 |стыль_загалоўкаў  = 
 |стыль_метак       = 
 |стыль_тэксту      = 
 |метка1      = Месца нападу
 |тэкст1      = {{{Месца нападу|{{{Месца атакі|}}}}}}&lt;br /&gt;{{{Каардынаты|}}}
|вікіданыя1     = p276
 |метка2      = Мэта нападу
 |тэкст2      = {{{Мэта нападу|{{{Мэта атакі|}}}}}}
|вікіданыя2     = 
 |метка3      = Дата
 |тэкст3      = {{{Дата|}}}&lt;br /&gt;{{{Час|}}}
|вікіданыя3     = p585
 |метка4      = Спосаб нападу
 |тэкст4      = {{{Спосаб нападу|{{{Спосаб атакі|}}}}}}
|вікіданыя4     = 
 |метка5      = Зброя
 |тэкст5      = {{{Зброя|}}}
|вікіданыя5     = p520
 |метка6      = Загінулыя
 |тэкст6      = {{{Загінулыя|{{{Загінуўшыя|}}}}}}
|вікіданыя6     = p1120
 |метка7      = Параненыя
 |тэкст7      = {{{Параненыя|}}}
|вікіданыя7     = p1339
 |метка8      = Колькасць тэрарыстаў
 |тэкст8      = {{{Колькасць тэрарыстаў|}}}
|вікіданыя8     = 
 |метка9      = Тэрарысты
 |тэкст9      = {{{Тэрарысты|}}}
|вікіданыя9     = 
 |метка10     = Колькасць забойцаў
 |тэкст10     = {{{Колькасць забойцаў|}}}
|вікіданыя10     = 
 |метка11     = Забойцы
 |тэкст11     = {{{Забойцы|}}}
|вікіданыя11     = 
 |метка12     = Арганізатары
 |тэкст12     = {{{Арганізатары|}}}
|вікіданыя12    = 
 |метка13     = Колькасць закладнікаў
 |тэкст13     = {{{Колькасць закладнікаў|}}}
|вікіданыя13     = 
 |метка14     = Закладнікі
 |тэкст14     = {{{Закладнікі|}}}
|вікіданыя14     = 
 |метка15     = Падазраваныя
 |тэкст15     = {{{Падазраваны|{{{Падазраваныя|}}}}}}
|вікіданыя15     = 
 |стыль_унізе = background-color: gray; color: white;
 |унізе       = {{#if: {{{commons|}}}|[[commons:Category:{{{commons|}}}|Катэгорыя]] на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]ы}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>suhbnzk81ibdhxiww12p6c2cxi36v0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rage</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75993</id>
    <revision>
      <id>5206771</id>
      <parentid>5163787</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя камп'ютарныя гульні]]; дададзена [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя відэагульні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16049" sha1="jdpxcdded562liza6o3r01o37pvtxpd" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Інфармацыя пра гульню
|назва=Rage (гульня)
|распрацоўшчык=[[id Software]]
|распрацоўшчыкі=
|выдавец=[[Bethesda Softworks]]
|выдаўцы=
|дызайнер=
|дызайнеры=
|сцэнарыст=
|сцэнарысты=
|мастак=
|мастакі=
|кампазітар=
|кампазітары=
|серыя=
|платформа=
|платформы=[[Linux]], [[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]], [[Mac OS X]]
|анонс=
|рэліз= 4 кастрычніка 2011
|рухавічок=[[id Tech 5]]
|ліцэнзія=
|версія= 1.2
|жанр=[[шутар ад першай асобы]], [[аўтасімулятар]]
|жанры=
|рэжым=
|рэжымы= [[Сінглплэер]], [[мультыплэер]], кааператыўны рэжым
|узроставы рэйтынг=
|носьбіт=[[DVD]], [[Blu-ray Disc]]
|носьбіты=
|тэхпатрабаванні=
|кіраванне=[[Клавіятура]], [[камп’ютарная мыш|мыш]], [[геймпад|кантролер Xbox 360]], [[SIXAXIS]]
|тып корпуса=
|дысплей=
|аркадная сістэма=
|працэсар=
|гук=
|сайт=
}}
'''Rage''' ({{lang-be|лютасць, гнеў}}) — [[відэагульня]], сумесь [[шутар ад першай асобы|шутара ад першай асобы]] і [[аўтасімулятар|гонкі]] з элементамі [[ролевая відэагульня|ролевай гульні]], якая распрацоўваецца [[ЗША|амерыканскай]] кампаніяй [[id Software]] і выдаецца [[Bethesda Softworks]]. У гульні выкарыстоўваецца рухавік [[id Tech 5]]&lt;ref&gt;{{Cite web | author = Shacknews | title = id Reveals Rage For PC, Mac, PS3 and 360 | url = http://www.shacknews. com/onearticle.x/48289 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Агульнае апісанне геймплэя і сюжэту ==
Згодна з даступнай інфармацыі, дзеянне гульні разгортваецца ў постапакалістычным свеце, які падобны на свет, паказаны ў фільмах «[[Вар'яцкі Макс]]» і «[[Вар'яцкі Макс 2: Воін дарогі]]», а таксама ў гульнях [[Fallout]], [[Borderlands]] і [[Fallout 2]]&lt;ref name=gamespot&gt;{{cite web | author = GameSpot | title = Rage First Look | url = http://www.gamespot.com/pc/driving/ idtech5/news.html? sid = 6176210 &amp; tag = topslot; action; 1 | access-date = 22 сакавіка 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20030817010843/http://www.gamespot.com/pc/driving/ | archive-date = 17 жніўня 2003 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. У інтэрв’ю з [[GameSpot]] [[геймдызайнер]] Цім Уілітс паведаміў, што дзеянне гульні адбываецца ў найбліжэйшай будучыні, у якой адбылося сутыкненне Зямлі з [[камета]]й&lt;ref&gt;{{cite web | author = GameSpot | title = Rage Interview | url = http://www.gamespot.com/video/939980/6176219/rage-interview}}&lt;/ref&gt;. Уплыў на гоначны [[геймплэй]] аказалі такія гульні, як [[MotorStorm]] і [[Burnout]], паведаміў сайту [[Shacknews]] у іншым інтэрв’ю Уілітс&lt;ref&gt;{{cite web | author = Shacknews | title = id's Tim Willits and Todd Hollenshead on Rage | url = http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=519 | access-date = 22 сакавіка 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/667bIfRKd?url=http://www.shacknews.com/article/48498/ids-tim-willits-and-todd | archive-date = 13 сакавіка 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У гульне вялікі выбар ручной зброі, прычым прысутнічаюць як класічныя ўзоры зброі з гульняў id Software, так і зусім новыя і ўнікальныя віды, характэрныя для гэтага сусвету. Зброю можна ўдасканальваць рознымі апцыянальнымі прыстасаваннямі. Акрамя таго, для некаторых відаў зброі прадстаўлены розныя тыпы боепрыпасаў&lt;ref Name = &quot;november_gametech&quot;/&gt;.

У «Rage» ёсць унутрагульнявая эканоміка, гульцы могуць марнаваць заробленыя ў баях і гонках гульнявыя [[грошы]]. За грошы можна купляць новую зброю, узмоцненую браню і гэтак далей&lt;ref Name = &quot;november_gametech&quot;/&gt;. Гулец мае магчымасць мадыфікаваць (змяняць, вырабляць апгрэйд) свае машыны за грошы, якія ён павінен выйграваць на гоначных спаборніцтвах. [[id Software]] заяўляе, што «Rage» — іх першая гульня, у якой яны імкнуцца адмовіцца ад лінейных калідораў і ісці за стылем гульняў [[BioShock]] і [[Crysis]].&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jones|first=Scott|title=Rage (X360)|url=http://www.avclub.com/article/rage-62997|newspaper=[[The A.V. Club]]|date=October 10, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012125850/http://www.avclub.com/articles/rage,62997/|archive-date=October 12, 2011|url-status=live|access-date=April 19, 2017}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя распрацоўкі ==
Гульня была анансаваная 3 жніўня 2007 на QuakeCon 2007. У той жа самы дзень быў выпушчаны першы трэйлер да гульні, які апублікаваны на сайце [[GameTrailers]]&lt;ref&gt;{{Cite web | author = gametrailers.com | title = Quakecon RAGE trailer | url = http://www. gametrailers.com/player/usermovies/90994.html? playlist = featured}}&lt;/ref&gt;.

Справаздачы паказваюць, што [[id Software]] хоча распрацоўваць гульню з рэйтынгам «T-for-Teen». Для кансолі [[Xbox 360]] гульня распаўсюджваецца на двух дысках&lt;ref Name=gamespot/&gt;.

24 чэрвеня 2009 было анансавана аб тым, што кампанія [[ZeniMax Media]], якая з’яўляецца бацькоўскай кампаніяй [[Bethesda Softworks]], завяршыла набыццё id Software. Згодна з дагаворам, [[Bethesda Softworks]] будзе выдаваць усе гульні [[id Software]] за выключэннем тых, якія ўжо маюць пагадненне на выданне з іншымі кампаніямі&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://ve3d.ign.com/articles/news/48578/Bethesda-Buys-id-Software | title = Bethesda Buys id Software! | Author = Andrew Burnes | publisher = [[Voodoo Extreme 3D]] | datepublished = 24 чэрвеня 2009 г | access-date = 25 чэрвеня 2009 г. | lang = en | archive-url = https://www.webcitation.org/61Cs1mk17?url=http://ve3d.ign.com/articles/news/48578/Bethesda-Buys-id-Software | archive-date = 25 жніўня 2011 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень, 25 чэрвеня, [[Electronic Arts]] афіцыйна пацвердзіла інфармацыю аб тым, што менавіта яна, а не [[Bethesda Softworks]], будзе выдаваць Rage. «Пагадненне аб выданні гульні Rage, якія было падпісана Electronic Arts і id Software, працягвае дзейнічаць», — заявіў прэс-аташэ EA&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl? option = news &amp; id = 7810 | title = ЕА захавала права на Rage | publisher = [[GameTech]] | datepublished = 25 Чэрвеня 2009 | access-date = 28 чэрвеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110717153421/http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl | archive-date = 17 ліпеня 2011 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

5 лістапада 2009 блог [[Variety]] пагутарыў з [[Джон Кармак|Джонам Кармакам]], і на пытанне аб тым, ці будзе ў гульні магчымасць стварыць [[выдзелены сервер]] для мультыплэера, Кармак адказаў: «Не. Гэта яшчэ не высечана ў камені, але на дадзены момант мы не думаем рабіць выдзелены сервер»&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://ve3d.ign.com/articles/news/51225/Will-id-Softwares-Rage-Support-Dedicated-Servers-Probably-Not | title = Will id Software's Rage Support Dedicated Servers? Probably Not | author = Andrew Burnes | publisher = [[Voodoo Extreme 3D]] | datepublished = 5 лістапада 2009 г. | access-date = 6 лістапада 2009 г | lang = en | archive-url = https://www.webcitation.org/667bNMDOr?url=http://ve3d.ign.com/articles/news/51225/Will-id-Softwares-Rage-Support-Dedicated-Servers-Probably-Not | archive-date = 13 сакавіка 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2009 года творчы дырэктар id Software Цім Уілітс ({{lang-en|Tim Willits}}) у інтэрв’ю з «Total PC Gaming» паведаміў некаторыя новыя падрабязнасці аб Rage, у прыватнасці, аб зброі, ролевых складніках і гульнявой ​​эканоміцы&lt;ref name = &quot;november_gametech&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=10009 | title = Rage будзе ўключаць класічныя віды зброі id Software | publisher = [[GameTech]] | datepublished = 21 лістапада 2009 года | access-date = 21 лістапада 2009 года | archive-url = https://www.webcitation.org/667bObHSk?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news | archive-date = 13 сакавіка 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

15 снежня 2009 кампанія ZeniMax Media апублікавала афіцыйны [[прэс-рэліз]], у якім паведаміла, што яна набыла выдавецкія правы на «Rage» у кампаніі Electronic Arts. Пасля гэтай падзеі «Rage» будзе выдавацца кампаніяй Bethesda Softworks, якая з’яўляецца філіялам ZeniMax Media, як і id Software. Electronic Arts больш не прымае ўдзелу ў распрацоўцы «Rage», не валодае дадзенай інтэлектуальнай уласнасцю, не будзе яго выдаўцом або дыстрыб’ютарам&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.gamesindustry.biz/articles/rage-id -s-fps-moves-from-ea-to-bethesda | title = RAGE - Press Release | publisher = [[GamesIndustry.biz]] | datepublished = 15 снежань 2009 | access-date = 15 снежня 2009 г | lang = en }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ve3d.ign.com/articles/news/52010/Bethesda-Acquires-Rage-Publishing-Rights-From-EA | title = Bethesda Acquires Rage Publishing Rights From EA | author = Andrew Burnes | publisher = [[Voodoo Extreme 3D]] | datepublished = 15 Снежань 2009 г. | access-date = 15 снежня 2009 г. | lang = en | archive-url = https://www.webcitation.org/667bR2Pfx?url=http://ve3d.ign.com/articles/news/52010/Bethesda-Acquires-Rage-Publishing-Rights-From-EA | archive-date = 13 сакавіка 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2010 года вядучы дызайнер студыі на QuakeCon2010 паведаміў дакладную дату выхаду гульні. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] гульня выйшла 13 верасня 2011 года, а ў [[Еўропа|Еўропе]] — 15 верасня 2011 года&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/events/quakecon2010/story.html?sid=6273441 | title = Rage dropping Sept. 13, 2011 | publisher = [[GameSpot]] | datepublished = 13 жніўня 2010 | lang = en}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
У 2004 годзе выяўлены астэроід [[Апофіс]], які, па разліках навукоўцаў, можа сутыкнуцца з Зямлёй. На працягу [[2020-я|2020-х]] гадоў урады свету рэалізуюць праект «[[Каўчэг]]», у рамках якога падрыхтоўваюцца падземныя склады з арсеналам зброі і харчоў, а таксама капсулы з людзьмі, змешчанымі ў анабіятычны сон. Гэтыя капсулы павінны аўтаматычна падняцца на паверхню праз некалькі гадоў пасля сутыкнення з [[астэроід]]ам. У 2029 Апофіс сутыкаецца з Зямлёй, знішчаючы пры гэтым цэлыя гарады і краіны. Больш за 80 % насельніцтва Зямлі гіне. Пачынаецца «[[ядзерная зіма]]». Праз пяць гадоў, у 2035 годзе, пыл нарэшце асядае, і выжылыя пачынаюць уладкоўваць разбураны свет нанова.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rage (Video Game 2011)|url=https://www.imdb.com/title/tt1907748/|website=[[IMDb]]|access-date=November 1, 2011}}&lt;/ref&gt;

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.idsoftware.com/ Афіцыйны сайт] [[id Software]]
* [http://www.inrage.ru/ Неафіцыйны сайт Rage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170423191002/http://inrage.ru/ |date=23 красавіка 2017 }}
* [http://www.shacknews.com/onearticle.x/48294 HD Rage Trailer]
* [http://www.gamespot.com/pc/driving/idtech5/news.html?sid=6176210&amp;tag=topslot; action; 1 Першы погляд на Rage]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[GameSpot]]
* [http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=27349 Першы погляд на Rage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080226041818/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=27349 |date=26 лютага 2008 }} на сайце GamesInsustry.biz
* [http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=519 id’s Tim Willits і Todd Hollenshead аб гульні Rage]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120115202618/http://www.shacknews.com/article/48498/ids-tim-willits-and-todd |date=15 студзеня 2012 }}
* [http://www.ag.ru/games/rage_2008 Rage] на сайце [[Absolute Games]]
* [http://www.gameland.ru/pc/rage/ Rage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227071620/http://www.gameland.ru/pc/rage/ |date=27 лютага 2011 }} на сайце [[Краіна Гульняў]]
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Відэагульні 2011 года]]
[[Катэгорыя:Гульні id Software]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]]
[[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]]
[[Катэгорыя:Аўтасімулятары]]
[[Катэгорыя:Постапакаліптычныя відэагульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для Linux]]
[[Катэгорыя:Steam-гульні]]</text>
      <sha1>jdpxcdded562liza6o3r01o37pvtxpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белае золата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76342</id>
    <revision>
      <id>5206303</id>
      <parentid>4749978</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Сплавы]]; дададзена [[Катэгорыя:Сплавы золата]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="1kt7d7dtgvhg7l0s874qhfqt994jda2" xml:space="preserve">[[Файл:White-gold--rhodium-plated.jpg|thumb|190px]]
'''Белае золата''' — ювелірны матэрыял, [[сплаў]] [[золата]] з іншымі кампанентамі (такімі як [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[паладый]] або [[нікель]]), якія афарбоўваюць яго ў [[белы колер]].

Калі 1 г звычайнага золата 585 пробы змяшчае 585 мг чыстага золата і [[сплаў]] (лігатуру) з [[серабро]]м і [[Медзь|меддзю]], то ў сплаве белага золата, замест медзі, дадаецца нікель (паладый), які і афарбоўвае [[метал]] ў белы колер. Пры большых працэнтных суадносінах серабра сплаў таксама афарбоўваецца ў белы, але мае больш матавы, колер.

{{НК}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сплавы золата]]</text>
      <sha1>1kt7d7dtgvhg7l0s874qhfqt994jda2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уільям Лакін Цёрнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86113</id>
    <revision>
      <id>5206272</id>
      <parentid>5086815</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6909" sha1="chwfy220yz9wjub9njsqq3t0vgtdbw8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Цёрнер}}
{{Мастак
 | імя              = Уільям Лакін Тэрнер
 | арыгінальнае імя = {{lang-en|William Lakin Turner}}
 | імя пры нараджэнні = 
 | партрэт =
 | шырыня =
 | загаловак =
 | дата нараджэння =25.12.1867
 | месца нараджэння = 
 | дата смерці =29.10.1936
 | месца смерці =
 | паходжанне =
 | падданства =
 | грамадзянства =
 | жанр =
 | вучоба =
 | стыль =
 | працы =
 | заступнікі =
 | уплыў =
 | уплыў на =
 | узнагароды =
 | сайт =
 | вікісховішча =Category:William Lakin Turner
|бацька=Джордж Тэрнер}}

'''Уільям Лакін Тэрнер''' ({{lang-en|William Lakin Turner}}, 1867—1936) — брытанскі мастак-пейзажыст.

== Жыццё і праца ==
[[Выява:Derwentwater wlturner.jpg|thumb|250px|Воды Дэруэнта]]
Уільям Лакін Тэрнер нарадзіўся ў [[Джордж Цёрнер|Джорджа Тэрнера]] і яго жонкі Элізы Тэрнер (народжанай Лакін, 1837—1900) у 1867 годзе ў Бараў-апан-Трэнт&lt;ref name=levens&gt;[http://www.levenshistory.co.uk/people.htm William Lakin Turner] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120303222259/http://www.levenshistory.co.uk/people.htm |date=3 сакавіка 2012 }}, Levens History, accessed July 2011&lt;/ref&gt;. Ён атрымаў хатнюю адукацыю, перш чым ён паступіў у Трэнт-каледж. Ён быў старэйшым з чатырох дзяцей, і яго талент да мастацтва ўспадкаваны ад здольнасцяў яго бацькі. Бацька быў часткова фермерам, але ён таксама пісаў пейзажы, і ён навучаў шэраг паспяховых студэнтаў, у тым ліку [Дэвід Пэйн|Дэвіда Пэйна]] і Луі Босуарт Хёрт&lt;ref name=langham&gt;{{cite web|title=George Turner, British (1843–1910)|url=http://www.langhamgallery.com/artist/george-turner/|publisher=Langham Gallery|accessdate=20 July 2011}}&lt;/ref&gt;. Яго сувязь з больш вядомым мастаком Уільямам Тэрнерам невядомая, але яго бацька быў вядомы як «Дэрбішырскі Джон Канстэбль»&lt;ref name=levens/&gt;. Тэрнер пазнаёміўся са сваёй першай жонкай Рэйчал Селін (Лінай) Бервіл у той час, калі яны абодва вывучалі мастацтва ў каледжы мастацтваў заходняга Лондана, і яны пажаніліся ў Чэлсі ў 1892 годзе.

Бацька Тэрнера працаваў у камітэце мастацтваў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Галерэі Дэрбі]], і яго карціны, і карціны яго сына&lt;ref name=levens/&gt; ўключаны ў калекцыю музея&lt;ref name=burl&gt;{{cite web|title=George Turner|url=http://www.burlington.co.uk/original-paintings/george-turner-the-way-to-the-village-25188.html|publisher=Burlington Art|accessdate=22 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417122721/http://www.burlington.co.uk/original-paintings/george-turner-the-way-to-the-village-25188.html|archivedate=17 красавіка 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У Дэрбі знаходзіцца па меншай меры сем яго карцін&lt;ref name=bbc/&gt;. Цёрнер жыў у розных месцах, у тым ліку і ў Фулхэм Лоўтан (Эсэкс), але найбольш вядомы сваімі карцінамі Азёрнага краю, дзе ён пражываў, па меншай меры, дванаццаць гадоў. Калі яго бацька памёр (у 1910 годзе), Тэрнер атрымаў усяго 100 фунтаў, бо яго бацька ўступіў у паўторны шлюб сям'ю гадамі раней, стаўшы мужам Кейт Стывенс Сміт, якая атрымала вялікую частку маёмасці. Такія паводзіны паўтарылася: калі чатыры месяцы пасля яго ўласная жонка памерла, Тэрнер зрабіў новае завяшчанне на карысць жанчыны, якая хутка стала яго другой жонкай. Лічыцца, што Тэрнер ведаў пра смяротную стадыі захворвання на момант уступлення ў шлюб: ён памёр ад раку некалькі месяцаў пазней, у Шэрбарне, Дорсет, у 1936 годзе&lt;ref name=levens/&gt;.

== Спадчына ==
Уільям Тэрнер Лакін выстаўляў свае працы на некалькіх прыкметных выставах. Тэрнер выстаўляў сотні карцін, у тым ліку чатырнаццать — у Каралеўскай Акадэміі мастацтваў, чатыры — у Каралеўскай акадэміі Хіберніан і шэсць — у Бірмінгеме. Паміж 1905 і 1936 гадамі ён выстаўляў больш за 350 карцін на Мастацкай выстаўцы Самер-Лейк, а таксама 81 карціну на штогадовай выстаўцы ў Нотынгемскам замку. У выніку яго карціны даступныя ў музеях ў Нотынгеме, Нанітоне, Дэрбі&lt;ref name=bbc&gt;{{cite web|title=William Lakin Turner|url=http://www.bbc.co.uk/arts/yourpaintings/artists/william-lakin-turner/paintings/slideshow#/0|publisher=BBC|accessdate=22 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125414/http://www.bbc.co.uk/arts/yourpaintings/artists/william-lakin-turner/paintings/slideshow#/0|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і музеі Раскіна. Сярод прыкметных яго продажаў — карціна Rydal Water для Беатрыс Потэр, якая да гэтага часу вісіць у яе хаце, з'яўляючыся ўласнасцю Нацыянальнага фонду, і карціна, выкарыстаная ў якасці вокладкі кнігі&lt;ref name=levens/&gt;.

{{зноскі}}
{{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Цёрнер Уільям Лакін}}
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]</text>
      <sha1>chwfy220yz9wjub9njsqq3t0vgtdbw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хелена Бонэм Картэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92509</id>
    <revision>
      <id>5206502</id>
      <parentid>5157938</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7401" sha1="5q8ubkjlunksibpwib3u64anu8momsa" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
| Імя = Хелена Бонэм Картэр
| Арыгінал імя = Helena Bonham Carter
| Фота = Helena Bonham Carter (Berlin Film Festival 2011) 3 cropped.jpg
| Шырыня = 230px
| Подпіс = Бонэм Картэр на [[61-ы Берлінскі міжнародны кінафестываль|61-м Берлінскім міжнародным кінафестывалі]] ў лютым 2011 года
| Імя пры нараджэнні =
| Дата нараджэння = 26.5.1966
| Месца нараджэння = {{не перакладзена 3|Голдэрс Грын|Голдэрс Грын|en|Golders Green}}, [[Лондан]], [[Англія]]
| Дата смерці =
| Месца смерці =
| Грамадзянства = {{UK}}
| Прафесія = актрыса
| Гады актыўнасці = 1983 — цяпер. час
| Кірунак =
| Узнагароды = [[BAFTA]] (2011)
}}
'''Хеле́на Бо́нэм Ка́ртэр''' ({{lang-en|Helena Bonham Carter}}; нар. [[26 мая]] [[1966]] года, {{не перакладзена 3|Голдэрс Грын|Голдэрс Грын|en|Golders Green}}, [[Лондан]], [[Англія]]) — [[Вялікабрытанія|брытанская]] [[актрыса]] тэатра, кіно і агучванні. Лаўрэат прэміі [[BAFTA]] (2011), шасціразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» (1994, 1998, 1999, 2003, 2008, 2011), двухразовая намінантка на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» (1998, 2011).

== Біяграфія ==
=== Раннія гады ===
Хелена Бонэм Картэр нарадзілася ў {{нп5|Голдэрс Грын||en|Golders Green}} ([[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]), у сям'і банкіра Рэйманда Бонэма Картэра (1929—2004) і псіхатэрапеўта Алены Бонэм Картэр. Сям'я Хелены мае трывалыя і шырокія сувязі ў палітыцы і шоў-бізнесе. Хелена атрымала адукацыю ў {{нп5|Вестмінстарская школа|Вестмінстарскай школе|en|Westminster School}}. Яна праўнучка прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі лорда [[Герберт Генры Асквіт|Асквіта]] і ўнучка баранэсы Бонэм Картэр. У Хелены ёсць стрыечны брат Крыспін Бонэм-Картэр, таксама акцёр, найбольш вядомы як выканаўца ролі ''містара Бінглі'' у міні-серыяле [[Бі-бі-сі|BBC]] «[[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)|Пыха і перадузятасць]]».

У 11 гадоў яна выйграла паэтычны конкурс з паэмай «Вінаградная лаза» ({{lang-en|Grapevine}}), грошы, атрыманыя ў якасці прэміі, Хелена выдаткавала на здымку партфоліё для [[кастынг]]-каталога.

=== Кар’ера ===
Упершыню ў кіно яна знялася ў пятнаццаць гадоў у ролі Джульеты. Актрыса атрымала вядомасць як выканаўца «арыстакратычных» роляў у экранізацыях твораў [[Англійская літаратура|англійскай класічнай літаратуры]].

Шырокую вядомасць ва ўсім свеце Хелене прынесла роля неўраўнаважанай Марлы Сінгер у фільме [[Дэвід Фінчэр|Дэвіда Фінчэра]] «[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]» (1999) і ў фільмах пра [[Гары Потэр]]а, дзе яна выканала ролю [[Белатрыса Лестрэйндж|Белатрысы Лестрэйндж]].

Заснавальніца лініі жаночай адзежы і бялізны ''Pantaloonies''.

=== Асабістае жыццё ===
З кастрычніка 2001 года Хелена знаходзіцца ў адносінах з рэжысёрам [[Цім Бёртан|Цімам Бёртанам]] (г.н.1958). У пары ёсць двое дзяцей — сын [[Білі Бёртан|Білі Рэймонд Бёртан]] (04.10.03) і дачка Нел Бёртан (15.12.07)&lt;ref name=&quot;nell&quot;&gt;{{Cite news |title=Helena Bonham Carter Reveals Her 7-Month-Old's Name |url=http://www.people.com/people/article/0,,20217444,00.html |work=[[People]] |accessdate=3 May 2009 |date=7 August 2008 |first=Pete |last=Norman |archive-date=2 чэрвеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602190937/http://www.people.com/people/article/0,,20217444,00.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У цяперашні час сямейства пражывае ў [[Лондан]]е ([[Англія]], [[Вялікабрытанія]])&lt;ref name=&quot;relative&quot;&gt;{{Cite news |first=Kevin |last=Dowling |title=Four &quot;relatives&quot; of Helena Bonham Carter killed in road crash |work=The Times |location=UK |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article4593978.ece |accessdate=3 May 2009 |date=23 August 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пары сябруе з акцёрам [[Джоні Дэп]]ам і яго сям'ёй, Бёртан часта здымае грамадзянскую жонку і лепшага сябра ў сваіх фільмах. Дэп з'яўляецца хросным бацькам іх сына&lt;ref&gt;{{Cite news |author=ANI |title=Burton was too shy to ask Depp to be his sons godfather |date=21 December 2007 |work=[[Thaindian News]] |url=http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/burton-was-too-shy-to-ask-depp-to-be-his-sons-godfather_1009724.html |accessdate=3 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227015113/http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/burton-was-too-shy-to-ask-depp-to-be-his-sons-godfather_1009724.html |archivedate=27 лютага 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
== Фільмаграфія ==
* (2003) «[[Вялікая рыба]]» — ''Джэні / ведзьма''
== Узнагароды ==
* Прэмія [[BAFTA]]
** [[2011]] — [[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю другога плану|Найлепшая жаночая роля другога плану]] за фільм «[[Прамова караля]]»

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commons|Helena Bonham Carter|Хелена Бонэм Картэр}}
* {{imdb name|id=0000307|name=Хелена Бонэм Картэр}}
* [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helena_bonham_carter_biog.html Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126045307/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helena_bonham_carter_biog.html |date=26 студзеня 2009 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Картэр Хелена Бонэм}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]]</text>
      <sha1>5q8ubkjlunksibpwib3u64anu8momsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віталь Канстанцінавіч Цвірка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95187</id>
    <revision>
      <id>5206528</id>
      <parentid>4871686</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11998" sha1="bqubti5c17shmbhubpu6tnpjzssizt8" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Цвірка}}
{{Мастак
|імя = Віталь Канстанцінавіч Цвірка
|партрэт = Віталь Цвірка.jpg
|жанр = [[пейзаж]], [[нацюрморт]]
|уплыў на = [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Шчамялёў Л. Д.]], [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Б. У.]], [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|Грамыка В. А.]], [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Паплаўскі Г. Г.]], [[Мікалай Канстанцінавіч Казакевіч|Казакевіч М. К.]]
}}

'''Віталь Канстанцінавіч Цвірка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Жывапіс|жывапісец]] і [[Педагогіка|педагог]]. [[Народны мастак Беларускай ССР|Народны мастак БССР]] (1963).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Радзеева (вёска)|Радзеева]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]] (цяпер [[Буда-Кашалёўскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) у сям’і настаўнікаў. У 1929—1932 гадах вучыўся ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім тэхнікуме]] на аддзяленні жывапісу. Сярод выкладчыкаў [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|Іван Ахрэмчык]], [[Вячаслаў Мікалаевіч Руцай|Вячаслаў Руцай]], [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]], [[Леў Мееравіч Лейтман|Леў Лейтман]], [[Міхаіл Георгіевіч Эндэ|Міхаіл Эндэ]], [[Фёдар Адольфавіч Фогт|Фёдар Фогт]]. Пасля заканчэння выкладаў малюнак у педагагічным вучылішчы і 25-й агульнаадукацыйнай школе ў [[Мінск|Менску]]. У 1935 годзе паступіў у [[Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|Маскоўскі мастацкі інстытут]] (скончыў у 1942), дзе студыяваў у С. Герасімава, П. Пакаржэўскага, Г. Ражскага, Б. Іагансона, А. Дайнэкі, І. Грабара.
[[Файл:Міхась Лісоўскі. Шарж на Віталя Цвірку.jpg|міні|злева|[[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхась Лісоўскі]]. Шарж на Віталя Цвірку]]

З пачаткам вайны, у 1941 годзе эвакуяваўся разам з інстытутам у [[Самарканд]] ([[Узбекістан]]). У [[Мінск]] вярнуўся ў 1944 годзе пасля вызвалення. У 1946 годзе ўступіў у [[Беларускі саюз мастакоў|Саюз савецкіх мастакоў БССР]]. З 1947 года выкладаў у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вучылішчы]], а з 1953 па 1963 год у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]] (цяпер [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]). З 1956 па 1963 год — загадчык кафедры жывапісу, а ў перыяд з 1958 па 1960 год займаў пасаду рэктара.

У 1961—1967 гадах быў сакратаром праўлення [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]], выконваў абавязкі старшыні [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] ў 1962—1963 гадах.

Памер у [[Мінск]]у [[11 чэрвеня]] [[1993]] года. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. У гонар мастака названа [[Вуліца Цвіркі (Мінск)|вуліца ў Мінску]].

== Творчасць ==
Удзельнічаў у выстаўках з 1935 года.

Першае пасляваеннае дзесяцігоддзе мастак займаўся пейзажам і «тэматычным жывапісам»: гістарычным і побытавым. Пачатак творчага ўздыму адбываецца з 1954 года («Ля млына»). Шматлікія падарожжы па Беларусі становяцца неабходнасцю як пошук тэм для будучых краявідаў, якія амаль цалкам выціснулі астатнія жанры жывапісу з яго творчасці. Толькі ў апошняе дзесяцігоддзе жыцця ён звяртаецца да [[нацюрморт]]а. Пачынаючы з 1970-х, разам з алейным жывапісам працуе ў акварэлі. Большасць твораў захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]].

== Творы ==
* «Першы арышт І.В.Сталіна» (1942)
* Партрэты камандзіра партызанскага атрада М. П. Скаромкіна (1944)
* Партрэт камісара партызанскай брыгады А. М. Захаравай (1948)
* «Палонных вядуць» (1945)
* «Разліў у Мінску» (1945)
* «Няскораныя» (1947)
* «Сакавік» (1947)
* «Сакавік. Халодны дзень» (1947)
* «Беларускі пейзаж» (1951, 1955, 1956)
* «Каля млына» (1954)
* «Цішыня» (1954)
* «Поўдзень» (1956)
* «Хата рыбака» (1956)
* «Возера Нарач» (1956)
* «Паўстанне рыбакоў на возеры Нарач» (1957)
* «Вясна» (1958)
* сюіта «Поры года» (1958)
* «Вечар у вёсцы» (1959)
* «Лагойскі сказ» (1960)
* «Мая Радзіма» (1960)
* «На возеры Свір» (1962)
* «Нёман» (1962)
* «Сказ пра Палессе» (1964—1965)
* «Браслаў» (1966)
* «Пяскі» (1966)
* «Стоўбцы» (1968)
* «Ганча — зямля партызанская» (1969)
* «Каложа» (1969)
* «Заслаўе» (1974)
* «Блакітны дзень» (1980)
* «Сакавіцкае сонца» (1982)
* «Нацюрморт з Распяццем» (1983)

== Узнагароды ==
[[Народны мастак Беларускай ССР|Народны мастак БССР]] (1963){{sfn|БелЭн|2003}}. Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР]] (1967).

Дзяржаўныя ўзнагароды СССР: [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971), [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] (1983), [[медаль «За працоўную адзнаку»]] (1949).

Узнагароджаны [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] у 1973, 1975, 1988 гадах.

== Галерэя твораў на марках i канвертах ==
&lt;gallery&gt;
Файл:02-2013-01-15-konv.jpg|Мастацкі канверт з арыгінальнай маркай «Жывапіс В. К. Цвіркі», выпушчаны Белпоштай 24 студзеня 2013 г.
Файл:Прыпяць. Цвірка.jpg|«Прыпяць» 1963 г. з серыі (&quot;На зямлі беларускай&quot;)
Файл:1983 CPA 5438.jpg|«Збожжа сабрана», марка Беларусі 1972 года
Файл:1998. Stamp of Belarus 0296.jpg|«[[Каложа (карціна)|Каложа]]», марка Беларусі 1998 года
Файл:2009. Stamp of Belarus 33-2009-10-29-m-1.jpg|«Блакітны дзень», 1980, марка Беларусі 2009 года
Файл:Stamps of Belarus 2013 Vitaly Tsvirka landscape 1974.jpg|«Беларускі пейзаж», 1974, марка Беларусі 2013 года
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Заславская О.'' Виталий Константинович Цвирко. — М.: Советский художник, 1960. — 87 с.
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Цвірка Віталь Канстанцінавіч|[[Валерый Яўгенавіч Буйвал|Буйвал В. Я.]]}}
* {{кніга|загаловак= Віталь Канстанцінавіч Цвірка (Альбом).|адказны= уклад.: В. У. Вайцэхоўская, В. С. Каваленка, В. А.Архіпава  і інш|месца=Мн.,|выдавецтва=Беларусь|год=2003|том=|старонак=63|тыраж=2000 |isbn = 985-01-0488-0}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Vital Cvirka}}
* {{cite web|url=http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/region/buda_k/xudojniki|title=Буда—Кашалёўскі раённы выканаўчы камітэт. Афіцыйны сайт|author=Выбітныя мастакі, выхадцы Буда—Кашалёўшчыны|accessdate=2011-07-20|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100421042824/http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/region/buda_k/xudojniki|archivedate=21 красавіка 2010|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.tvr.by/rus/culture.asp?id=23457|title=У Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі праходзіць чацвёрты Міжнародны фестываль пейзажу імя Віталя Цвірка|author=Белтэлерадыёкампанія|date=2010-01-21|accessdate=2011-07-20|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/67fCFFUdq|archivedate=2012-05-15}}

{{Рэктары Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цвірка Віталь Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буда-Кашалёўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі МДМІ імя Сурыкава]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі-рэалісты]]
[[Катэгорыя:Мастакі СССР]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Народныя мастакі Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]
[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]]
[[Катэгорыя:Вучні Фёдара Фогта]]
[[Катэгорыя:Рэктары Беларускай акадэміі мастацтваў]]</text>
      <sha1>bqubti5c17shmbhubpu6tnpjzssizt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ілава (возера, Шаркаўшчынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95346</id>
    <revision>
      <id>5206493</id>
      <parentid>5128866</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="nwjsg5yzleyu8sz0lgcaeodwzxrpaas" xml:space="preserve">{{Возера2
  | Назва           = Ілава
  | Нацыянальная назва =
  | Выява           = 
  | Подпіс      = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 25|lat_sec = 24.5
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 59|lon_sec = 02.0
  | Упадаюць        = 
  | Выцякаюць       = 
  | Краіна          = Беларусь
  |Рэгіён           = Віцебская вобласць
  | Пазіцыйная карта 1 = Беларусь
  | Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць
  | Даўжыня =1,49
  | Шырыня  = 1,19
  | Плошча  = 1,44
  | Даўжыня берагавой линіі  = 4,9
  | Вышыня над узроўнем мора = 
  | Найбольшая глыбіня       = 4
  | Аб'ём = 0,00425
  | lat             = 
  | long            =  
  | Плошча вадазбору = 4
  | Катэгорыя на Вікісховішчы =  
}}
{{значэнні2|Ілава}}
'''І́лава''' — [[возера]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Дзісна (рака)|Дзісна]], за 32 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шаркаўшчына]], за 6 км на ўсход ад вёскі [[Погары]], на вярховым балоце.

== Назва ==
На карце XVIII ст. тут, на месцы цяперашняга заказніка &quot;[[Жада (заказнік)|Жада]]&quot;, пазначалася вялікае возера Жады, і на захадзе ад яго ў [[Дзісна (рака)|Дзісну]] цякла рэчка [[Ілаўка]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 1,44 км², найбольшая глыбіня 4 м, даўжыня 1,49 км, найбольшая шырыня 1,19 км, даўжыня берагавой лініі 4,9 км, аб'ём вады 4,25 млн м³, плошча [[вадазбор]]у 4 км². Схілы катлавіны невыразныя. [[Бераг]]і вышынёй 0,3—0,5 м, тарфяністыя, да ўрэзу вады ў лес. Дно плоскае, тарфяністае. Вада вызначаецца вельмі нізкай мінералізацыяй, кіслай рэакцыяй (рН 3,6—4,9) i высокай празрыстасцю. Зарастае падводнай расліннасцю.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7|||195}}
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2007.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=18, 19|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Азёры Шаркаўшчынскага раёна]]</text>
      <sha1>nwjsg5yzleyu8sz0lgcaeodwzxrpaas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бітва пад Белым Каменем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95371</id>
    <revision>
      <id>5206648</id>
      <parentid>5206058</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5206648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8726" sha1="re0vqkf4xlk2p669prk41efodj7sbop" xml:space="preserve">{{Картка:Бітва
| Канфлікт    = Бітва пад Белым Каменем
| Частка = [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Польска-шведская вайна (1600-1611)]]
| Выява =
| Подпіс =
| Дата = [[25 верасня]]
| Год = 1604
| Месца =
| Вынік =
| Бок1 = [[Рэч Паспалітая]]
| Бок2 = [[Швецыя]]
| Камандуючы1 = [[Ян Караль Хадкевіч]]
| Камандуючы2 =
* {{Нп3|Арвід Эрыксан Стааларм|А. Стааларм|et|Arvid Stålarm}}
* Алонза Каха дэ Канут†
| Сілы1 = 2300 салдат
| Сілы2 = 6000 салдат, 6 гармат
| Страты1 = 81 забіты, больш 100 параненых
| Страты2 = 3000 чалавек, 21 харугваў, 6 малых гармат і цэлы абоз
}}

'''Белакаменская бітва, бітва каля Белага Каменя, Вейзенштэйна''' — бітва, якая адбылася між войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і Швецыі пад час вайны 1600—1629 гадоў каля Вейзенштэйна (сучасны [[Пайдэ]], [[Эстонія]]) 25 верасня 1604 года.

==== Перадумовы ====
Бітва паміж войскамі ВКЛ і Швецыі падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны 1600—1611 гадоў]] адбылася пад стратэгічна важным замкам шведскай [[Эстляндыя|Эстляндыі]] на гасцінцы з [[Рэвель|Рэвеля]] на [[Тарту|Дэрпт]], які быў заняты польскім войскам у 1602 годзе. 15 верасня 1604 г. шведскае войска, падмацаванае венгерскімі, шатландскімі, нямецкімі наёмнікамі агульнай колькасцю 6000 чалавек на чале з Арвідам Эрыксанам Стаалармам пачало аблогу Белага Каменю. Праз 8 дзён яны правялі штурм горада, які быў адбіты з вялікімі стратамі для нападаючых.

==== Пазіцыі бакоў ====

Наступным днём, 24 верасня 1604 года на дапамогу абаронцам Белага Каменю прыбыла [[Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага|войска ВКЛ]] колькасцю каля 2300 чалавек на чале з [[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевічам]].

Поле бітвы ляжала паміж дарогай, лесам і забалочанай раўнінай. {{Нп3|Арвід Эрыксан Стааларм|А. Стааларм|et|Arvid Stålarm}} паставіў аддзелы кавалерыі ([[Райтарыя|рэйтарыя]], пашыхтаваная ў [[Караколь (тактыка кавалерыі)|караколь]]) і пяхоты адзін за адным, каб зрабіць немагчымым іх разбіццё паасобку, і ўжыў трохчасткавае пастраенне. Мацнейшы левы фланг, складзены з нямецкіх наёмнікаў, арганізаваны на манер іспанскай [[Тэрцыя (шыхт)|тэрцыі]], узначаліў іспанскі капітан Алонса дэ Канут (Alonzo Cacho de Canut). Ён закрываў дарогу на Рэвель, цэнтр склалі шведы на чале з Сталарм, правы фланг, складзены з фінаў, збоку і тылу прыкрывала багна.

Гетман Я. К. Хадкевіч на правае крыло войск ВКЛ паставіў [[гусарыя|гусарыю]] (роты Т. Ляцкага, Я. К. Хадкевіча, Ф. Невяроўскага, Я. П. Сапегі, Я. Барухоўскага), у цэнтр — пяхоту, рэйтарыю і лёгкія гарматы, левае крыло склалі харугвы татараў і казакаў ВКЛ.

==== Ход бітвы ====
[[Файл:Белы камень (пачатак).jpg|міні|Пачатковы этап бітвы]]
Бітва адбылася 25 верасня 1604 г. і працягвалася з 7 да 8 гадзін раніцы. Пазбаўленая месца для манеўраў, гусарыя ВКЛ ударыла ў левы мацнейшы фланг ворага, дзе праціўнік менш за ўсе гэтага чакаў. Удар гусараў зламаў шведскі рэйтарскі [[Караколь (тактыка кавалерыі)|караколь]], а затым супраціўленне тэрцыі пяхоты. Калі загінуў Алонца дэ Канут, яго падкамандныя пайшлі ў рассыпку. Пасля знішчэння левага флангу ворага ў бой пайшлі цэнтр і левае крыло войска ВКЛ і пяхота. Шведы былі разбітыя і загнаныя ў балота&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.202, 308-309 (ілюстрацыя 7,8)}}&lt;/ref&gt;.

==== Вынікі і наступствы ====
[[Файл:Белы камень 2.pdf|міні|Канец бітвы пад Белым Камнем]]
Паводле ацэнкі Я. К. Хадкевіча, праціўнік страціў 3000 чалавек, 21 харугву, 6 малых гармат і цэлы абоз. Страты войска ВКЛ склалі 81 забітых, больш 100 параненых.

Аднак чаканне зімы, эпідэмій і голаду ў вынішчаных [[Лівонія|Інфлянтах]] прывялі да таго, што Я. К. Хадкевіч не здолеў утрымаць дысцыпліну ў войску і пасля бітвы большая частка прысутных у абозе жаўнераў палічыла свае абавязкі перад дзяржавай выкананымі, пачала патрабаваць выплаты жолду, завязала новую канфедэрацыю, абрала маршалкам [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандра Юзафа (Езопа Янавіча) Лісоўскага]] (не ўдзельнічаў у бітве) і з’ехала ў [[Курляндыя|Курляндыю]] і ВКЛ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|артыкул=Белакаменская бітва 1604|аўтар=[[Віктар Уладзіміравіч Якубаў|Якубаў В.]]|старонкі=62}}
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024.
* Herbst S. Wojna inflancka 1603—1604 // Studia historica w 35-liecie pracy naukowej H. Łowmiańskego. Warszawa, 1958;
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994;
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1;
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875;
* Wijuk Kojałowicz W. Herbarz Rycerstwa Wielkiego Xęstwa Litewskiego. Tak zwany Compendium. Kraków, 1897;
* Wimmer J. Wojsko i skarb Rzeczy Pospolitej u schyłku XVI i w pierwszej polowy XVII w. Studia i materialy do historii wojskowosci. Warszawa, 1968. — T. XIV, Cz. I.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Польшчы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1604 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Пайдэ]]
[[Катэгорыя:1604 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Падзеі 25 верасня]]
[[Катэгорыя:Верасень 1604 года]]</text>
      <sha1>re0vqkf4xlk2p669prk41efodj7sbop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95421</id>
    <revision>
      <id>5206524</id>
      <parentid>5072716</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Адукацыя ў Маскве */ афармленне</comment>
      <origin>5206524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39196" sha1="kprg3rea51zzmus3xfukccb7913u9ho" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Станіслаў Жукоўскі (графік)|Станіславам Жукоўскім (1911—1983)|мастаком-графікам|са=1}}
{{цёзкі2|Жукоўскі}}
{{Мастак}}
'''Станісла́ў Юлья́навіч Жуко́ўскі''' ({{lang-pl|Stanisław Żukowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — мастак-[[жывапіс]]ец, пейзажыст; яркі прадстаўнік свайго жанру канца [[19 стагоддзе|XIX]] — першай трэці [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]].

Польская і расійская мастацкія школы прадстаўляюць яго як польскага і расійскага мастака адначасна&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Russia, The Land, The People: Russian Painting 1850-1910 |аўтар=Nancy ed. Eickel|год=1986 |выдавецтва=Smithsonian Institution |месца=Washington DC |isbn=0295964391}}&lt;/ref&gt;. Беларуская школа мастацтвазнаўства трактуе Жукоўскага як беларускага мастака&lt;ref&gt;''Харэўскі, С. В.'' Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі… С. 162; ''Харэўскі, С. В.'' Сто твораў XX стагоддзя… С. 30—35.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
Бацькамі Станіслава Жукоўскага былі Юльян Жукоўскі і Марыя з роду Вяржбіцкіх, якія мелі спадчынную сядзібу ў [[Стараволя|Старой Волі]] (цяпер вёска ў Пружанскім раёне). Вядомы савецкі даследчык жыцця і творчасці мастака М. Гарэлаў у сваёй грунтоўнай манаграфіі, спасылаючыся на ўспаміны пляменніцы мастака Марыі, адзначае, што за ўдзел у [[Паўстанне 1863-1864|паўстанні 1863—1864 гадоў]] Юльян Жукоўскі быў пазбаўлены ўсіх саслоўных і маёмасных правоў&lt;ref name=gor&gt;{{Кніга|аўтар = Горелов М.И.|загаловак = Станислав Юлианович Жуковский|месца = М|год = 1982}}&lt;/ref&gt;.

Аднак паводле іншага меркавання Наталлі Маліноўскай-Франке такое магло здарыцца толькі з тымі, чый удзел у паўстанні быў даказаны і каго высылалі з Беларусі. Сам Юльян хутчэй за ўсё не прымаў удзел у паўстанні, а пазбавіўся родавага маёнтка ў выніку эканамічных санкцый, якія былі накладзены на сем’і паўстанцаў, мясцовую шляхту і каталіцкі касцёл указам пасля паражэння паўстання. Магчыма, кантрыбуцыя была накладзена за ўдзел у паўстанні двух яго старэйшых братоў — адзін з якіх знаходзіўся ў кіраўніцтве паўстання, быў непасрэдным паплечнікам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], а другі ўзначальваў паўстанцкі атрад&lt;ref name=&quot;rehaby&quot;&gt;{{Спасылка| аўтар = Наталля Пракаповіч.| прозвішча = Пракаповіч| імя = Наталля.| url = http://rehaby.info/index.php?newsid=52| загаловак = Пейзажыст Станіслаў Жукоўскі — ураджэнец Пружаншчыны| назва праекту = Культура| выдавецтва = «Рэха Берасцейшчыны»| дата = 19 чэрвеня 2011}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Не здолеўшы выплаціць кантрыбуцыю і падаткі, Юльян страціў сваю нерухомую ўласнасць і быў вымушаны стаць арандатарам у Ендрыхаўцах, дзе і нарадзіўся Станіслаў. Душэўнае і матэрыяльнае ўзрушанне, якое было вынікам здушэння паўстання, пагоршылі псіхаэмацыйны стан Юльяна Жукоўскага&lt;ref name=nat31&gt;{{артыкул|аўтар=Наталля Маліноўская-Франке.|загаловак=Станіслаў Жукоўскі і яго творчасць, прысвечаная родным мясцінам|выданне=Беларускі гісарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=1|старонкі=31}}&lt;/ref&gt;

Маці Станіслава, Марыя, паходзіла са шляхецкага роду Вяржбіцкіх з [[Варшава|Варшавы]]. Яна атрымала добрае хатняе выхаванне і адукацыю ў [[Парыж]]ы, вылучалася сардэчнасцю і далікатнасцю&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Віктар Карамазаў.|загаловак = Краса і воля|месца = Мінск|выдавецтва = Медиал|год = 2008|старонкі = 83—84}}&lt;/ref&gt;, ведала некалькі замежных моў і была цудоўнай піяністкай.

=== Дзяцінства ===
Станіслаў Жукоўскі нарадзіўся [[13 мая]] [[1875]] годзе ў вёсцы [[Ендрыхаўцы]] каля мястэчка [[Рось]] у сям’і Юльяна Жукоўскага і Марыі з роду Вяржбіцкіх, аб чым захаваўся запіс у архіве касцёла пасёлка Рось.&lt;!--:
{|
|-
|{{пачатак цытаты}}
Тысяча восемсот семдзесят пятага года мая дваццаць сёмага дня ў Роскім рымска-каталіцкім парафіяльным касцёле ахрышчанае дзіця па імені Станіслаў… дваранаў Іюліяна і Марыі, ад народзінаў Вяржбіцкай, Жукоўскіх, законных сужэнцаў сын, які нарадзіўся 1875 г. мая 13 дня той самай парафіі ў мызе Ендрыхоўцы.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Віктар Карамазаў.|загаловак = Краса і воля|месца = Мінск|выдавецтва = Медиал|год = 2008
|старонкі = 83}}&lt;/ref&gt;
{{канец цытаты}}
|}--&gt;
Неўзабаве пасля нараджэння Станіслава Жукоўскія вярнуліся ў маёнтак Старая Воля (зараз в. [[Стараволя]]) недалёка ад [[Пружаны|Пружан]], але ўжо толькі арандатарамі. Тут прайшлі дзіцячыя і юнацкія гады Станіслава&lt;ref name=nat31/&gt;.

Станіслаў быў малодшым з траіх дзяцей (брат Баляслаў быў старэйшы за Станіслава на 11 гадоў, а сястра Серафіма — на 4 гады). Менавіта малодшага сына больш за ўсё палюбіла маці будучага мастака&lt;ref name=nat31/&gt;. Яна вучыла дзяцей замежным мовам і музыцы, заахвочвала іх да малявання. Бацька ж заўважаў толькі аднога старэйшага сына Баляслава і на яго аднаго ўскладаў свае надзеі. Да ўсіх астатніх ён адносіўся суха, амаль па-варожаму&lt;ref name=stan6&gt;{{Кніга|аўтар =Станкевич Н. И.|загаловак = С. Ю. Жуковский|выданне = Массовая библиотечка по искусству|месца = Ленинград|выдавецтва = Художник РСФСР|год = 1974|старонкі = 6}}&lt;/ref&gt;.

=== Пачатковая адукацыя ===
Маючы жаданне даць сыну добрую адукацыю, Юльян Жукоўскі ўвосень [[1880]] года адвёз Станіслава ў [[Варшава|Варшаву]] на вучобу ў прыватную класічную прагімназію Лагоўскага, дзе Станіслаў прабыў нядоўга. Хутка яго перавялі ў рэальную вучылішча ў [[Беласток]], дзе вучыўся яго старэйшы брат&lt;ref name=stan6/&gt;. Менавіта ў вучылішчы Станіслаў з асаблівай ахвотай заняўся маляваннем, якое тут выкладаў выпускнік Маскоўскага Строганаўскага вучылішча, будучы вядомы расійскі пейзажыст і майстар інтэр’ернага жывапісу Сяргей Южанін, які звярнуў увагу на мастацкія здольнасці Станіслава&lt;ref name=nat31/&gt;.

[[Файл:Stanisław Żukowski — Travień.Jpg|thumb|213px|С. Жукоўскі. «Май», 1895-96 гг. Дом Жукоўскіх у маёнтку [[Стараволя|Старая Воля]]]]

Жаданне Станіслава стаць мастаком не падзяляў яго бацька. У якасці пакарання за непаслухмянства свайго сына той часта адсылаў яго на вёску да пастухоў&lt;ref name=stan6/&gt;.

У гады навучання ў Беластоку пачынаючым мастаком у [[1890]] і [[1891]] гг. былі напісаны два эцюды, на якіх адлюстраваны маёнтак Старая Воля. Гэта адна-павярховы драўляны дом, які сваёй архітэктурай сведчыць пра беларускія [[барока|барочныя]] традыцыі на рубяжы [[18 стагоддзе|XVIII]]—[[19 стагоддзе|XIX]] стст. Дом адметны мураваным порцікам з дзвюма парамі калон паабапал уваходу, якія з’яўляюцца цэнтрам кампазіцыі галоўнага фасада. На калоны абапіраецца двупрыступкавы атык. Пазней, у падчас рускага перыяду жыцця і творчасці, мастак неаднаразова будзе вяртацца да матыву роднага дома. Гэты матыў праходзіць праз карціны «Май» ([[1895]]—[[1896]] гг), «Раз’езд назолку» ([[1902]] г, Адэскі мастацкі музей), «Бяссонная ноч. Золак» (эскіз да карціны. [[1903]] г.) і інш.&lt;ref name=nat31/&gt;.

=== Адукацыя ў Маскве ===
У [[1892]] годзе Станіслаў пакідае Беласток і таемна ад’яжджае ў [[Масква|Маскву]], каб паступіць у вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства. У дакументах, пададзеных у вучылішча, ён дадае сабе два гады ўзросту, каб не прад’яўляць заяву на паступленне ад імя бацькоў. У выніку 19-гадовы ўзрост даў яму магчымасць без дазволу бацькі паступіць у навучальную ўстанову, але толькі ў якасці вольнага наведвальніка, паколькі навучэнцамі маглі стаць юнакі ва ўзросце 12-18 гадоў&lt;ref name=nat31/&gt;. Распрацаваць такі план яму ўдалося, імаверна, не без дапамогі Сяргея Южаніна&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Віктар Карамазаў.|загаловак = Краса і воля|месца = Мінск|выдавецтва = Медиал|год = 2008
|старонкі = 85}}&lt;/ref&gt;.

У Маскоўскім вучылішчы Жукоўскі праходзіць чатырохгадовы курс навучання, які ўключаў арыгінальны, галаўны, фігурны і натурны класы. Яго выкладчыкамі былі С.Каровін, [[Мікалай Аляксеевіч Касаткін|Мікалай Касаткін]], [[Канстанцін Апалонавіч Савіцкі|Канстанцін Савіцкі]], [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Абрам Архіпаў]], [[Леанід Восіпавіч Пастарнак|Леанід Пастарнак]]. Вызначальны ўплыў на станаўленне Станіслава Жукоўскага як мастака аказаў [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Васіль Паленаў]], які фармальна не з’яўляўся яго настаўнікам, аднак майстэрню Паленава юнак часта наведваў у вольныя часы. У В.Паленава Жукоўскі навучыўся надаваць сваім пейзажам яскравы і сакавіты каларыт&lt;ref name=nat31/&gt;. [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольд Бялыніцкі-Біруля]], найбліжэйшы член і аднакласнік Жукоўскага, успамінаў:

{{пачатак цытаты}}
Паленаў захапляў сваіх вучняў сілаю фарбаў прыроды, якую пісаў… з яго прыходам у вучылішча мы пачалі разумець фарбы, шукаць колер: да яго мы гэтага не ведалі&lt;ref name=v86&gt;{{Кніга|аўтар = Віктар Карамазаў.|загаловак = Краса і воля|месца = Мінск|выдавецтва = Медиал|год = 2008
|старонкі = 86}}&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

С. Жукоўскі шмат працуе на пленэры, актыўна выстаўляецца на вучнёўскіх выстаўках. У пачатку сакавіка [[1895]] годзе ён атрымлівае білет «для свободного проживания во всех городах м местностях Российской Империи» (з дазволам маляваць эцюды з натуры&lt;ref name=v86/&gt;) тэрмінам з [[6 сакавіка]] па [[1 верасня]] [[1895]] года з далейшым падаўжэннем на тэрмін [[23 жніўня]] — [[1 студзеня]] [[1896]] года. Гэты час ён праводзіць на [[Гродзенская губерня|Гродзеншчыне]]. Тут былі намаляваны карціны «Нёман» ([[1895]] г, Музей выяўленчых мастацтваў Татарыі), «Лес. Папараці» ([[1895]] г, [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]) і іншыя&lt;ref name=nat323&gt;{{артыкул|аўтар=Наталля Маліноўская-Франке.|загаловак=Станіслаў Жукоўскі і яго творчасць, прысвечаная родным мясцінам|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=1|старонкі=32—33}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&gt;
Выява:Stanisław Żukowski — Njoman.Jpg|&lt;small&gt;Рака Нёман. Палатно, алей, 1895&lt;/small&gt;
Выява:Stanisław Żukowski — Lies. Paparaci.Jpg|&lt;small&gt;Лес. Папараці. Захад. Палатно, алей, 1895&lt;/small&gt;
Выява:Stanisław Żukowski — Uvahod na mogilki.Jpg|&lt;small&gt;Уваход на могілкі. Палатно, алей, 1896.&lt;/small&gt;
Выява:Stanisław Żukowski — Viasnovy viečar.Jpg|&lt;small&gt;Вясновы вечар. Палатно, алей, 1896.&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

У [[1896]] годзе Канстанцін Савіцкі, настаўнік Жукоўскага, садзейнічае адпраўцы ў [[Санкт-Пецярбург]] для ўдзелу ў 24-й перасоўнай выстаўцы вучнёўскай работы С.Жукоўскага «Памешчыцкі дом». Пейзаж экспанаваўся пад назвай «Раніца». Адгэтуль і да [[1918]] года Станіслаў Жукоўскі прымае ўдзел ва ўсіх выстаўках перасоўнікаў&lt;ref name=nat33&gt;{{артыкул|аўтар=Наталля Маліноўская-Франке.|загаловак=Станіслаў Жукоўскі і яго творчасць, прысвечаная родным мясцінам|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=1|старонкі=33}}&lt;/ref&gt;.

У [[1897]] годзе Жукоўскі бліскуча здае экзамены, атрымлівае два малыя сярэбраныя медалі за эцюд і малюнак і пачынае пісаць карціну на Вялікі сярэбраны медаль. У гэтым жа годзе ён ладзіць шлюб з сяброўкай па вучылішчу Аляксандрай Ігнацьевай. Яе постаць можна заўважыць у такіх пейзажах і інтэр’ерах мастака, як «Бяссонная ноч», «Апошні акорд», «Журботныя думкі». У [[1897]] годзе Жукоўскі накіроўвае ў Савет выкладчыкаў вучылішча просьбу перавесці яго з вольных наведвальнікаў у навучэнцы. Гэтая просьба была задаволена, што дало мастаку магчымасць атрымаць пасведчанне аб выключэнні з падатнага стану&lt;ref name=nat33/&gt;.

[[Файл:Stanisław Żukowski — Vjasnovaja vada.Jpg|thumb|250px|С. Жукоўскі «Вясновая вада». Палатно, алей, 1898. 78x121 см]]

Увосені [[1898]] годзе ў вучылішча прыйшоў выкладаць [[Ісак Ільіч Левітан|Ісак Левітан]] і для Жукоўскага настала пара самага напружанага вёчнёўства&lt;ref name=stan11&gt;{{Кніга|аўтар = Станкевич Н.И.|загаловак = С. Ю. Жуковский|выданне = Массовая библиотечка по искусству|месца = Ленинград|выдавецтва = Художник РСФСР|год = 1974|старонкі = 11}}&lt;/ref&gt;. У яго малады мастак вучыўся працаваць на пленэры і выбіраць эцюдныя матывы. Аднак, калі ў Левітана гэтыя матывы ўвасабляліся ў вялікія эпічныя і нават драматычныя палотны, то ў Жукоўскага яны ўвасаблялі камерныя палотны рамантычна-журботнай танальнасці&lt;ref name=nat33/&gt;. Сёлета ж Жукоўскі піша этапную для сябе «Вясновую ваду», якую з выстаўкі перасоўнікаў купляе [[Расійскі музей імператара Аляксандра III]]&lt;ref name=nat33/&gt;.

У [[1899]] годзе С. Жукоўскі стварае яшчэ адзін этапны твор — «Ноч пад месяцам». За гэту карціну [[5 красавіка]] [[1901]] года Жукоўскі падае прашэнне прысудзіць яму Вялікі сярэбраны медаль&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Віктар Карамазаў.|загаловак = Краса і воля|месца = Мінск|выдавецтва = Медиал|год = 2008
|старонкі = 90}}&lt;/ref&gt;. Медаль быў прысуджаны і, згодна са статутам [[Маскоўскае мастацкае таварыства|Маскоўскага мастацкага таварыства]], членам якога С. Жукоўскі становіцца ў [[1899]] годзе, гэта ўзнагарода прынесла Жукоўскаму званне класнага мастака&lt;ref name=nat33/&gt;.

=== Сталенне ===
[[Файл:Зімовы пейзаж. Вятка. (Ратонда ў Аляксандраўскім садзе) Жукоўскі.jpg|250px|thumb|«[[Зімовы пейзаж. Вятка]]» (Ратонда ў {{нп3|Аляксандраўскі сад, Кіраў|Аляксандраўскім садзе|ru|Александровский сад (Киров)}}), 1921. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]]]]
У 1903 годзе Станіслаў Жукоўскі стаў пастаянным удзельнікам [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак|Таварыства перасоўнікаў]], каля 1906 адкрыў у Маскве ўласную школу жывапісу. Сярод яе выпускнікоў былі Г. Падбельскі (пейзажыст), {{нп3|Ігнат Ігнатавіч Нівінскі|Ігнат Нівінскі|ru|Нивинский, Игнатий Игнатьевич}} (графік), [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзімір Маякоўскі]] (паэт, графік-плакатыст).

У 1907 Станіслаў Жукоўскі стаў членам {{нп3|Саюз рускіх мастакоў|Саюза рускіх мастакоў|ru|Союз русских художников}}, атрымаў ганаровае званне акадэміка жывапісу [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]]. Разам з найбліжэйшымі сябрамі [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Бялыніцкім-Бірулем]], {{нп3|Мікалай Пятровіч Багданаў-Бельскі|Багданавым-Бельскім|ru|Богданов-Бельский, Николай Петрович}}, {{нп3|Аляксандр Віктаравіч Мараваў|Марававым|ru|Моравов, Александр Викторович}} і {{нп3|Аляксей Сцяпанавіч Сцяпанаў|Сцяпанавым|ru|Степанов, Алексей Степанович}} выпраўляецца на поўнач Цверскай губерні, цягам некалькіх гадоў мешкаючы ва [[Удомля|Удомлі]], Астраўне, Беражку, Паддуб’і, Усвяцкім, Астраўках. Тут адным з улюбёных яго жанраў сталі інтэр’еры («Радасны май», «Паэзія старога дваранскага дома»).

Увесну 1916 пераехаў у маёнтак Раждзествена пад Звянігарад, пісаў гасцёўні. У другой палове 1916 — у Брасаве пад Арлом, піша пад замову графіні Брасавай інтэр’еры сядзібы. Неўзабаве запрошаны ў [[Кускова]], дзе піша інтэр’еры астаф’еўскага і кускоўскага дамоў графа Шарамецева.

Пасля разводу з Аляксандрай Ігнацьевай фактычнай жонкай мастака стала яго вучаніца Соф’я Кваснецкая. Афіцыйна іх шлюб зарэгістраваны толькі пасля рэвалюцыі 1917 года, аднак стасункі пачаліся ўжо ў 1916. [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года|Кастрычніцкую рэвалюцыю]] Жукоўскі не прыняў, заняў пазіцыю зберажэння культурнай, мастацкай, гістарычнай і архітэктурнай спадчыны. У прыватнасці, пад канец 1917 быў абраны сябрам калегіі мастакоў пры Трацякоўскай галерэі. Як упаўнаважаны па справах аховы помнікаў мастацтва пры савецкім урадзе ўратаваў некалькі сядзіб ад знішчэння.

Увесну 1918 года з’ехаў з Масквы ў былы маёнтак Паўлаўскі на беразе возера Молдзіна. Пачаліся фінансавыя праблемы: карціны перасталі купляць, а даводзілася яшчэ дапамагаць сям’і паралізаванага брата Баляслава. У пошуках паратунку сям’я Жукоўскіх з сястрой жонкі Таццянай ад’яжджаюць у [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]. Маляваў тутэйшую прыроду, Філейскі манастыр, дэкарацыі для тэатральных пастановак, здолеў зладзіць уласную выстаўку. Аднак пасля таго, як мясцовае кіраўніцтва адмовіла ў прадастаўленні музейных памяшканняў для большай выстаўкі, з’ехаў з Вяткі пасля паўтара гады жыцця.

У кастрычніку 1921 года персанальная выстаўка 74 работ апошніх гадоў Жукоўскага была зладжаная ў Маскве. Адразу па яе закрыцці ў прэсе пачалі з’яўляцца крытычныя водгукі і абвінавачванні мастака ў «суме па зруйнаваных рэвалюцыяй дваранскіх гнёздах». Неўзабаве пачалося адкрытае цкаванне мастакоў-рэалістаў, і ў тым ліку Станіслава Жукоўскага: яго выстаўкі проста перасталі ладзіць. У такіх умовах ён вырашае з’ехаць з Расіі.

=== Жыццё ў Варшаве ===
Увосень 1923, пасля крытыкі з боку рэвалюцыйных мастакоў-авангардыстаў і ігнаравання з боку «перасоўнікаў» і Саюзу мастакоў, пераехаў у [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчу]], дзе дагэтуль яго творы паспяхова выстаўляліся і атрымлівалі ўзнагароды. Разам з ім пакінулі Расію таксама старшыня Саюзу мастакоў {{нп3|Сяргей Арсеньевіч Вінаградаў|Сяргей Вінаградаў|ru|Виноградов, Сергей Арсеньевич}} і мастак {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Якаўлеў|Міхаіл Якаўлеў|ru|Яковлев, Михаил Николаевич}}, пасля чаго спыніў існаванне і сам Саюз мастакоў.

Адразу пасля прыбыцця Жукоўскі наладзіў кантакты з уладальнікам прыватнай галерэі Феліксам Рыхлінгам. Неўзабаве ў варшаўскім салоне Рыхлінга адбылася выстаўка часткі яго прац, прывезеных з сабой з Масквы. Крытыкі станоўча адзначылі прызнанага майстра пейзажнага жывапісу, яго таленавітае і тэмпераментнае майстэрства, з’явіліся і першыя ўзнагароды за выстаўкі. Станіслаў Жукоўскі ізноў прыняўся з запалам за напісанне сядзібаў, маёнткаў, пейзажаў.

31 кастрычніка 1924 адбылася выстаўка групы «{{нп3|Pro Arte||pl|Pro Arte}}», у якой упершыню ўзяў удзел і Станіслаў Жукоўскі. 6 снежня 1925 на адкрыцці Зімовага салона Таварыства заахвочвання мастацтваў («{{нп3|Захента|Захенты|pl|Zachęta Narodowa Galeria Sztuki}}») мастак атрымаў узнагароду горада Варшавы ў 500 злотых. З гэтай пары ён стаў адным з тых мастакоў, якія найбольш актыўна выстаўляліся ў «Захенце».

І пасля ад’езду ў Польшчу Станіслаў Жукоўскі працягваў падтрымліваць сувязі са сваёй першай жонкай: дасылаў ёй свае карціны, каб яна магла мець сродкі на жыццё з іх продажу. У сваю чаргу Аляксандра Ігнацьева прапанавала яму сваю дапамогу ў продажы карцінаў расійскім музеям у 1930-я, калі Польшчу агарнуў эканамічны крызіс.

Штогод Станіслаў Жукоўскі выяжджаў на пленэры на Гродзеншчыну, дзе маляваў у сваіх улюбёных жанрах пейзажу і інтэр’еру. Часта падчас гэтых вандровак мін свае родныя мясціны: [[Свіслацкая пушча|Свіслацкую пушчу]], [[Панямонне]], [[Падароск]], [[Рось]], [[Гарнастаевічы]]. Напісаныя ў гэтых мясцінах пейзажы неаднакроць выстаўляліся ў «Захенце» на выставах пад назвамі «Нёман», «Свіслацкая пушча (Белавежская)». У 1932 годзе карціны Жукоўскага выстаўленыя на краязнаўчай выстаўцы ў [[Ваўкавыск]]у. У 1935 годзе актыўная мастацкая і культурна-асветніцкая дзейнасць мастака адзначаная падзякай Ваўкавыскага краязнаўчага таварыства.

13 лютага 1937 года на зборнай выстаўцы ў «Захенце» Жукоўскі выставіў 20 карцінаў, прысвечаных культурным традыцыям сваёй радзімы. Сярод твораў — карціны «Апошні ўспамін старой культуры ў Літве. Падароск» і «Прысады парку. Падароск». Апошняя выстаўка мастака адбылася ў сакавіку 1939.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] падтрымліваў сувязі з варшаўскім падполлем. Быў арыштаваны нацыстамі як удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. Загінуў у [[Прушкаў]]скім лагеры смерці ўвосень [[1944]] года. Пахаваны разам з іншымі ахвярамі ў братэрскай магіле. Творы мастака, якія знаходзіліся ў Варшаве, загінулі ў пажары.

== Творчасць ==
Пісаў пейзажы, нацюрморты, інтэр’еры.

Творы мастака прысвечаныя прыродзе [[Палессе|Палесся]], [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], старадаўнім сядзібам Беларусі. Самымі першымі яго творамі былі малюнкі родавага гнязда ў Стараволі («Памешчыцкі дом», «Май», «Раз’езд на золку», «Бяссонная ноч. Золак», «Першыя вястункі вясны», «Падснежнікі», «Промні вясны», «Свята вясны»).

Палотны Станіслава Жукоўскага захоўваюцца ў музеях і прыватных калекцыях [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых краін.

== Ушанаванне памяці ==
У вёсцы [[Стараволя]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]], дзе мастак правёў маладыя гады, збіраліся паставіць помнік у яго гонар. У 2009 годзе быў замоўлены камень і пакладзеная плітка для аснавання помніку, але справа на гэтым скончылася. Пазней пліты зніклі, засталіся толькі сляды пасыпанай пяском пляцоўкі&lt;ref name=&quot;prnet140512&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Zmicier|год = 14 мая 2012|url = http://pruzhany.net/2012/05/14/yak-staravolya-adznachyla-dzen-naradzhyennya-stanislava-zhukoskaga.html|загаловак = Як Стараволя адзначыла дзень нараджэння Станіслава Жукоўскага|назва праекта = Знакамітыя людзі|выдавецтва = Партал гораду Пружаны|дата = 14 мая 2012}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
 |аўтар         = Наталля Пракаповіч.
 |загаловак     = Пейзажыст Станіслаў Жукоўскі
 |спасылка      = http://c4u.omniton.net/by/32/60/854/%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%82-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%96%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96.htm
 |аўтар выдання = гал. рэд. Лідзія Цалуйка
 |выданне       = «Газета для вас»
 |тып           = газета
 |месца         = Івацэвічы
 |год           = 15 студзеня 2010
 |нумар         = 733
}}{{Недаступная спасылка}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Іван Юльянавіч Здановіч|Здановіч, І.Ю.]]
|частка         = Жукоўскі Станіслаў Юльянавіч (1875—1944)
|загаловак      = Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік
|месца          = Брэст
|выдавецтва     = «Альтернатива»
|год            = 2008
|старонак       = 172
|isbn           = 978-985-6843-85-6
|тыраж         = 80
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = Наталля Маліноўская-Франке.
| загаловак      = Станіслаў Жукоўскі і яго творчасць, прысвечаная родным мясцінам
| выданне       = [[Беларускі гістарычны часопіс]]
| год            = 2009
| нумар          = 1
| старонкі       = 31—39
}}
* ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі / С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2007. — 240 с.
* ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу / аўт.-укл. С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2011. — 432 с. — ISBN 978-9955-773-51-1.
* Iryna Syzonenko «Stanisław Żukowski (1875—1944). Czas prawdy». — 2024.

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Stanislav Yulianovich Zhukovsky}}
* [http://spadczyna.com/art/b_p_zukowski.htm Станіслаў Жукоўскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110603075438/http://spadczyna.com/art/b_p_zukowski.htm |date=3 чэрвеня 2011 }} на старонцы праекту Спадчына Беларусі
* ''Таццяна Шчэрба''. [http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/04/17-2015.pdf Тое, чаго не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125333/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/04/17-2015.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} // Літаратура і мастацтва, 2015. № 17

{{Перасоўнікі}}

{{DEFAULTSORT:Жукоўскі Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага вучылішча жывапісу, разьбярства і дойлідства]]
[[Катэгорыя:Перасоўнікі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах]]
[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавыскім раёне]]</text>
      <sha1>kprg3rea51zzmus3xfukccb7913u9ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тройца-Ізмайлаўскі сабор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96858</id>
    <revision>
      <id>5206522</id>
      <parentid>5039711</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сабор */ афармленне</comment>
      <origin>5206522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9385" sha1="evl3252kw4mrgz8uiuzgln3a3lswcez" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма = Праваслаўны храм
|Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|13.05.1828|закладка сабора|25.05.1835|асвячэнне сабора|08.09.1990|перадача сабора Рускай Праваслаўнай Царкве|||}}
|Прыдзелы = Галоўны — Святой Тройцы; бакавыя — мучаніка Іаана Воіна, роўнаапостальнай Марыі Магдаліны
|Рэліквіі = Крыж з часціцай Крыжа Гасподняга і Галгофы. Абраз з часціцай мошчаў лекара Панцеляймона, частка епітрахілі св. прав. Іаана Кранштацкага; абраз Святой Тройцы (1406 года), падораны сабору У. У. Пуціным
}}
'''Троіца-Ізмайлаўскі сабор''' (Троіцкі сабор) — [[праваслаўе|праваслаўны]] сабор на Троіцкай плошчы ў Адміралцейскім раёне [[Санкт-Пецярбург]]а. Поўнае найменне — '''Сабор Святой Жываначальнай Троіцы лейб-гвардыі Ізмайлаўскага палка'''.

Прыход храма адносіцца да Санкт-Пецярбургскай епархіі [[РПЦ|Рускай праваслаўнай царквы]], уваходзіць у склад Адміралцейскай дабрачыннай акругі. Настаяцель — протаіерэй Генадзь Бартаў.

== Гісторыя ==
Пры імператара Пятры I на гэтым месцы стаяла драўляная капліца.

=== Першыя храмы ===
Першы, паходны, храм [[Ізмайлаўскі лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Ізмайлаўскага палка]] быў асвечаны {{OldStyleDate|23|ліпеня|1733|12}} года, неўзабаве пасля прыбыцця палка ў Санкт-Пецярбург. Паходны храм-намёт устанаўліваўся ў летні перыяд бліжэй да вусця [[Фантанка|Фантанкі]], у вёсцы Калінкінай. У царкве знаходзіліся іконы, напісаныя іканапісцам [[Іван Рыгоравіч Адольфскі|І. Р. Адольскім]]. Узімку чыны палка маліліся ў парафіяльных храмах. Пасля перамяшчэння палка вышэй па рацэ, у [[1742]] годзе храм быў перанесены ў драўляную казарму. Пасля чарговага пераносу ён быў зноўку асвячоны {{OldStyleDate|20|лістапада|1813|8}} года і атрымаў новы іканастас.

{{OldStyleDate|12|ліпеня|1754|1}} года епіскапам {{нп3|Сільвестр (Кулябка)|Сільвестрам (Кулябка)|ru|Сильвестр (Кулябка)}} быў закладзены новы драўляны пяцігаловы храм з прыбудоўкай мучаніка Іаана Воіна, асвечаны {{OldStyleDate|12|чэрвеня|1756|1}} года. Узорам для будаўніцтва храма была царква ў маёнтку духоўніка імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]] протаіерэя {{нп3|Фёдар Якаўлевіч Дубянскі|Фёдара Дубянскага|ru|Дубянский, Фёдор Яковлевич}} {{нп3|Вёска Кёрстава|Кёрстава|ru|Кёрстово}}. Выявы для храма былі напісаны {{нп3|Міна Лукіч Калакольнікаў|М. Л. Калакольнікавым|ru|Колокольников, Мина Лукич}}. У царкве знаходзіліся пазалочаны сярэбраны посуд, падораны імператрыцай, а таксама {{нп3|пакроўцы||ru|Покровцы}}, вышытыя ёю.

Набажэнствы ў царкве здзяйсняліся толькі ў летні перыяд, паколькі храм быў халодным. Узімку службы праходзілі ў храме, які быў наладжаны ў казармах. Царква моцна пацярпела падчас [[Паводкі ў Санкт-Пецярбургу|паводкі]] ў [[1824]] годзе: у храме «вада стаяла на тры аршыны».

=== Сабор ===
[[Файл:1994. Марка России 0166 hi.jpg|250 px|thumb|[[Васіль Пятровіч Стасаў|В. П. Стасаў]] (1769—1848). Троіцкі (Ізмайлаўскі) сабор у Санкт-Пецярбургу (1828—1835). &lt;small&gt;Паштовая марка Расіі, 1994 г.&lt;/small&gt;]]

Пасля паводкі архітэктару [[Васіль Пятровіч Стасаў|В. П. Стасаву]] было прапанавана распрацаваць праект новага каменнага храма. Пры гэтым узорам павінна была заставацца старая драўляная царква.

Закладку новага храма здзейсніў {{OldStyleDate|25|мая|1828|13}} года мітрапаліт {{нп3|Серафім (Глаголеўскі)||ru|Серафим (Глаголевский)}}. На ўрачыстасці прысутнічалі імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыя Фёдараўна]] і цэсарэвіч [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр Мікалаевіч]]. Будаўніцтва ажыццяўлялася на асабістыя сродкі імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] і казённыя грошы. Кошт узвядзення сабора склаў 3 мільёны рублёў. Праз чатыры гады будынак быў начарна гатовы, і пачалася ўнутранае аздабленне. У працэсе будаўніцтва даводзілася аднаўляць сарваны {{OldStyleDate|7|сакавіка|1834|23|лютага}} года бурай купал і перапісваць некаторыя абразы.

{{OldStyleDate|6|чэрвеня|1835|25|мая}} года мітрапаліт Маскоўскі [[Філарэт (Драздоў)]] ўрачыста асвяціў храм.

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = Невдачин И. И. |частка = |загаловак = Свято-Троицкий собор л.-гв. Измайловского полка|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб.|выдавецтва = тип. М.Я. Квара |год = 1910|том = |старонкі = |старонак = 16 |серыя = |isbn = |тыраж = }}
* {{кніга|аўтар = Антонов В. В., Кобак А. В.|частка = |загаловак = Святыни Санкт-Петербурга: Ист.-церков. энцикл. в 3 т.|арыгінал = |спасылка = http://www.encspb.ru/article.php?kod=2804677915|адказны = |выданне = |месца = СПб.|выдавецтва = Чернышев|год = 1994|том = 1|старонкі = 136—138|старонак = |серыя = |isbn = 5-85555-030-6|тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070522160003/http://www.encspb.ru/article.php?kod=2804677915|archivedate = 22 мая 2007}}
* {{кніга|аўтар = Исакова Е. В., Шкаровский М. В.|частка = |загаловак = Собор Святой Живоначальной Троицы Лейб-гвардии Измайловского полка|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб.|выдавецтва = «Арт-Деко»|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-5-89576-020-8|тыраж = }}

== Спасылкі ==
* {{commonscat-inline|Trinity-Izmailovsky Cathedral}}
* [http://www.izm.orthodoxy.ru/ Афіцыйны сайт сабора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101111165745/http://www.izm.orthodoxy.ru/ |date=11 лістапада 2010 }}
* [http://sobory.ru/article/index.html?object=01536 Народны каталог праваслаўнай архітэктуры]
* [http://photocity.ru/Album51/idx.php?num=37 Вонкавы від Траецкага сабора да пажару 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120618122421/http://photocity.ru/Album51/idx.php?num=37 |date=18 чэрвеня 2012 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Саборы Санкт-Пецярбурга}}

[[Катэгорыя:Храмы Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Адміралцейскі раён]]
[[Катэгорыя:Саборы Расіі]]</text>
      <sha1>evl3252kw4mrgz8uiuzgln3a3lswcez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрых Гай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97363</id>
    <revision>
      <id>5206334</id>
      <parentid>4420744</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19976" sha1="lgst7uhjketocqo25nh6r229z6wkq8m" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = 
|памер                    = 
|подпіс                   = 
|імя                      = Генрых Гай
|арыгінальнае імя         = Henryk Julian Gay
|грамадзянства            =
|дата нараджэння          = 
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              = 
|месца смерці             = 
|працаваў у гарадах       = [[Варшава]], [[Мінск]], [[Кіеў]]
|стыль                    = [[неакласіцызм]]
|найважнейшыя пабудовы    =
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               =
|вікісховішча             =  Henryk Julian Gay
}}
'''Генрых Юліян Гай''' або '''Генрых Юльевіч Гай'''&lt;ref name=&quot;Знакамітыя мінчане&quot;/&gt; ({{lang-pl|Henryk Julian Gay}}; {{ДН|10|1|1875}}, {{МН|Варшава||}} — {{ДС|3|10|1936}}, {{МС|Варшава||}}) — архітэктар і інжынер польскага паходжання&lt;ref name=&quot;Знакамітыя мінчане&quot;&gt;Знакамітыя мінчане: матэрыялы Беларус.-Пол. навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2004 г. / Беларус. дзярж. пед. ун-т; рэдкал.: А. Вялікі, З. Вінніцкі (навук. рэд.) [і інш.]. — Мінск; Вроцлаў, 2005. — С. 67—72.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГБМ&quot;&gt;Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Том 3, С. 280&lt;/ref&gt;, які ў пачатку 20 ст. працаваў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а потым у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Можа лічыцца беларускім, грузінскім, польскім і ўкраінскім архітэктарам&lt;!--і інжынерам?--&gt; згодна з укладам у горадабудаўніцтва гэтых краін&lt;!--гэта трывіяльная выснова з таго, што яго будынкі знаходзяцца ў Беларусі і Польшчы. Нагадаю «ВП:Не гуляйце правіламі».--&gt;.

Працаваў у стылі [[неакласіцызм]]у&lt;ref name=a/&gt;. Аўтар праектаў многіх будынкаў у Варшаве, [[Мінск]]у, [[Кіеў|Кіеве]] і ў іншых месцах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У міжваенны перыяд — ваяводскі архітэктар у [[Пінск]]у.

== Біяграфія ==
[[File:Miensk Marksa 01.jpg|thumb|240px|[[Дом Свянціцкага]], пабудаваны па праекце Генрыха Гая]]
Нарадзіўся 10 студзеня 1875 года ў Варшаве, у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], сын Генрыха і Іааны (у дзявоцтве Мюлер (Müller))&lt;ref name=a/&gt;. Паходзіў з польскай шляхты&lt;ref name=&quot;Знакамітыя мінчане&quot;/&gt;. Яго дзед, {{нп3|Якуб Гай|Якуб Гай|pl|Jakub Gay}}, быў архітэктарам, спраектаваў, між іншым будынак Банка польскага ў Варшаве. Генрых Гай скончыў Рэальную школу Войцеха Гурскага&lt;ref name=a&gt;[http://bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/2260/10arbud36_nr_12.pdf K.G.. Ś.P. Henryk Julian Gay, architekt. «Architektura i Budownictwo». 12, s. 414, 1936. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Architektów Polskich] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, вывучаў архітэктуру ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытуце грамадскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], у 1898 годзе атрымаў дыплом [[інжынер]]а&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=c&gt;[http://alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_008.html#gay Wołodymyr Tymofijenko: Zodczi Ukrajiny kincia XVIII — poczatku XX stolit′. Biohraficznyj dowidnyk (ukr.). alyoshin.ru.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131221042623/http://alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_008.html#gay |date=21 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Пазней працягваў адукацыю ў [[Парыж]]ы, [[Вена|Вене]] і [[Мюнхен]]е; пэўны час жыў у [[Італія|Італіі]], [[Алжыр]]ы, [[Туніс]]е і г. д.&lt;ref name=a/&gt;

Пасля вяртання з-за мяжы пачаў працу ў Варшаве&lt;ref name=a/&gt;. Між іншым, назіраў за будаўнічымі працамі над казармамі кадэцкага корпусу па праекце [[Віктар Іосіфавіч Піятроўскі|Віктара Піятроўскага]]. Па радзе старэйшых калег у 1906 годзе ён пераехаў у [[Мінск]], дзе тым часам не хапала прафесійных архітэктараў і было лягчэй зрабіць кар’еру самастойнага аўтара&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=d&gt;{{cite web | url = http://www.hata.by/architecture/genrih_gaj_polskij_sled_v_belorusskoj_arhitekture-4685/ | title = Генрих Гай. Польский след в белорусской архитектуре}}&lt;/ref&gt;. У 1906—1910 гадах кіраваў будаўніча-мантажнымі працамі на будове [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёла Святых Сымона і Алены]] ў Мінску&lt;ref name=a/&gt;.

З 1909 года член [[Кола архітэктараў у Варшаве]]&lt;ref name=b&gt;[http://www.warszawa1939.pl/osoba_obiekty.php?osoba_id=81 A. Barański: Henryk Julian Gay. warszawa1939.pl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125545/http://www.warszawa1939.pl/osoba_obiekty.php?osoba_id=81 |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У пачатку снежня 1908 года ў складзе дэлегацыі Кола ўдзельнічаў у Першым з’ездзе дэлегатаў польскіх архітэктурных колаў у Кракаве&lt;ref&gt;Protokół I zjazdu Kół architektonicznych polskich w Krakowie // [[Czasopismo Techniczne]].&amp;nbsp;— 1909.&amp;nbsp;— № 1.&amp;nbsp;— S. 5; Z I-go Zjazdu Delegatów Kół Architektonicznych Polskich w Krakowie (1908) // Przegląd Techniczny.&amp;nbsp;— 1908.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;52.&amp;nbsp;— S. 635.&lt;/ref&gt;.

Перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] удзельнічаў у працы дзвюх архітэктурных майстэрняў. Адна з іх знаходзілася ў Варшаве і спачатку была ў супольным уладанні (разам з Дзержаноўскім і Вайцяхоўскім), а пазней ва ўладанні Гая, на {{нп3|вуліца Акульнік, Варшава|вул. Акульнік|pl|Ulica Okólnik w Warszawie}}. Другая суполка, «Гай, Свянціцкі &amp; Co», знаходзілася ў Мінску, у [[Дом Юхновіча|доме Юхновіча]] на рагу сучасных [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліц Карла Маркса]] і [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]]&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=d/&gt;. Пэўны час працаваў у Мінску і яго ваколіцах, узвёў нямала твораў сакральнай і грамадзянскай архітэктуры. Удзельнічаў у архітэктурных конкурсах, дзе атрымаў шматлікія адзнакі і ўзнагароды&lt;ref name=a/&gt;, між іншым першую прэмію ў конкурсе на праектаванне {{нп3|Бесарабскі рынак|Бесарабскага рынку|ru|Бессарабский рынок}} ў [[Кіеў|Кіеве]]&lt;ref name=c/&gt;; да гэтага Гай меў вопыт будаўніцтва крытага рынку ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1914 годзе пераехаў у глыб [[Расійская імперыя|Расіі]]&lt;ref name=b/&gt;, пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сустрэў ва [[Уладзівасток]]у. Арганізаваў там польскую калонію і выконваў абавязкі [[Консул, дыпламатыя|консула]]. У 1918 годзе выехаў з Расіі&lt;ref name=b/&gt;. У 1919 годзе прыехаў у Мінск, але ў тым жа годзе пакінуў Міншчыну&lt;ref name=d/&gt; і вярнуўся ў Варшаву&lt;ref name=a/&gt;. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ўваходзіў у склад польскай [[Грамадзянская варта|Грамадзянскай варты]]. Праводзіў лекцыі ў Чыгуначнай школе&lt;ref name=a/&gt;. У [[міжваенны перыяд]] працаваў на пасадзе ваяводскага архітэктара ў [[Пінск]]у&lt;ref name=d/&gt;.

== Узнагароды ==
* першая прэмія — за праект крытага рынку на Віткоўскай плошчы ў Варшаве (1904)&lt;ref name=a/&gt;;
* другая прэмія Варшаўскага Таварыства Мастацтва — за праект двухпавярховага дому ў народным стылі (1902)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref&gt;Rozstrzygnięcie konkursów // {{нп3|Architekt||ru|Architekt}}.&amp;nbsp;— 1902.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;8.&amp;nbsp;— S. 95.&lt;/ref&gt;;
* Трэцяе месца — за конкурсны праект віадука, які павінен быў аб’яднаць {{нп3|Іерусалімскія алеі||ru|Иерусалимские аллеи}} з {{нп3|Мост Панятоўскага|мостам|ru|Мост Понятовского}} на [[Вісла|Вісле]] ў Варшаве, 1906 год&lt;ref&gt;Kronika bieżąca // Przegląd Techniczny.&amp;nbsp;— 1906.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;10.&amp;nbsp;— S. 108.&lt;/ref&gt;.

== Працы ==

=== Варшава ===
* Бібліятэка Ардынацыі графаў Красіньскіх, вул. Акульнік 9/9а (разам з Юліушам Нагурскім, збуд. 1912—1930)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Народны дом, вул. Аградовая&lt;ref name=a/&gt;;
* Дом Евангелічна-аўгсбургскага прыходу, вул. Крэдытовая 4 (праект перабудовы, вык. 1910—1911)&lt;ref name=b/&gt;;
* Прыходскі дом Евангелічна-аўгсбургскага прыходу, плошча Малахоўскага (праект; збуд. 1911—1912, знішчаны ў час [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]]&lt;ref name=b/&gt;;
* Дом чыноўнікаў Дырэкцыі чыгункі каля Віленскага вакзала&lt;ref name=a/&gt;;
* Фабрыка Ведэля&lt;ref name=a/&gt;;
* Фабрыка Лярдэлі, вул. Польная&lt;ref name=a/&gt;;
* Фабрыка мэблі Шчарбінскага і Траняроўскага&lt;ref name=a/&gt;;
* Мужчынская гімназія імя Мікалая Рэя Евангелічна-аўгсбургскай царквы, плошча Малахоўскага 1 (праект перабудовы, вык. 1912, будынак часткова захаваўся)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Свентаерская зала, вул. Свентаерская 4/6 (1913—1916, вул. Козьля 5) (разам з Казімірам Гадомскім і А. Фрыдманам; збуд. 1913—1916, знішчаная ў 1944)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Гандлёвыя залы, плошча Казіміра Вялікага (Віткоўская) (1905—1908, знішчаны ў 1944)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Бальнічная каса, вул. Маранская&lt;ref name=a/&gt;;
* Бальнічная каса, вул. Вольская&lt;ref name=a/&gt;;
* Агульныя школы нумары 34 і 41, ул. Драўняная 6/8 (1906)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Гарадская школа на рагу вул. Добрай і Драўнянай&lt;ref name=b/&gt;;
* Агульная школа Таварыства мазавецкай школы, вул. Кляновая 16 (1911—1912)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Гінекалагічна-нарадзільны шпіталь Св. Сафіі, вул. Жалезная 90 (1912)&lt;ref name=b/&gt;;
* Будынак Касы «Сацыяльнага страхавання» № 1, вул. Мар’янская 1 (1924—1925)&lt;ref name=b/&gt;;
* Карная турма, вул. Ракавецкая 37&lt;ref name=a/&gt;;
* Следчая турма, вул. Данілавіцкая&lt;ref name=a/&gt;;
* Квартал будынкаў паміж вул. Жалезнай, Крахмальнай і Севярынаў&lt;ref name=a/&gt;;
* Сувораўскі кадэцкі корпус, Уяздоўскія алеі 3 (разам з Віктарам Юноша-Пятроўскім, каля 1900)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;;
* Морг у Празе&lt;ref name=b/&gt;;
* Дзяржаўная чыгуначная школа, вул. Хмельная 88&lt;ref name=b/&gt;;
* Агульныя школы № 49 імя Міхаліны Масціцкай і № 51 імя кс. епіскапа Уладзіслава Бандурскага, вул. Шырокая 17/29 (мадыфікацыя праекта Апалона Нянеўскага; 1903—1904, знішч. 1937)&lt;ref name=b/&gt;;
* Іпатэчныя аддзелы Акруговага суда ў Варшаве, вул. Капуцынская 6 (цяпер Алея «Салідарнасці» 58) (мадыфікацыя праекта разам з М. Мажджэнскім; 1912—1913)&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=b/&gt;.

=== Мінск ===
* [[Дом Абрампольскага]] на вуліцы Савецкай № 17, разам з [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Станіславам Гайдукевічам]] (стары адрас Захар’еўская № 33, рог з вуліцай Трубнай)
* [[Дом Уніхоўскага]] на [[Савецкая вуліца (Мінск)|вуліцы Савецкай]] № 19 (стары адрас Захар’еўская № 35, рог з вуліцай Каломенскай)
* [[Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання|Дом Мінскага земляробчага таварыства]], разам з [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Станіславам Гайдукевічам]]&lt;ref name=d/&gt; (стары адрас Захар’еўская № 53), сучасны будынак [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]] (1913)&lt;ref&gt;[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=20995 Статуя на проспекте Независимости.]{{Недаступная спасылка}} ctv.by&lt;/ref&gt;
* [[Дом Свянціцкага]] на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцы Карла Маркса]] № 30, дзе некалі размяшчалася бюро «Гай, Свянціцкі &amp; Co».&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/761717.html Расстраляная архітэктура]&lt;/ref&gt;

=== Іншыя ===
* Будынкі ў Канстанціне каля Варшавы&lt;ref name=a/&gt;;
* Двор Эдварда Рачынскага ў Завадзе каля Дэмбіцы&lt;ref name=a/&gt;;
* Фабрыка «Матор» на вул. Рацлавіцкай, Маршалкоўскай у Варшаве і ў [[Кутна|Кутне]]&lt;ref name=a/&gt;;
* Гатэль «Савой» ў [[Лодзь|Лодзі]]&lt;ref name=a/&gt;;
* Палацавая капліца ў [[Каванічы|Каванічах]]&lt;ref name=a/&gt;;
* [[Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Воўкавічы) |Касцёл Сэрца Хрыста і Святой Дзевы Марыі]], капліца і гаспадарчая забудова графа Чапскага ў [[Воўчкавічы|Воўчкавічах]] каля Мінска (праект у красавіку 1902, збудаваны ў 1904; знішчаны ў [[1950-я]])&lt;ref name=d/&gt;;
* Касцёл у раёне {{нп3|Жбікаў|Жбікаў|pl|Żbików}} ў [[Прушкаў|Прушкаве]] каля Варшавы&lt;ref name=a/&gt;;
* Пашырэнне касцёла ў раёне {{нп3|Скалімаў|Скалімаў|pl|Skolimów-Konstancin}} у [[Канстанцін-Язёрна|Канстанціне-Язёрнай]] каля Варшавы&lt;ref name=a/&gt;;
* {{нп3|Бесарабскі рынак|Бесарабскі рынак|ru|Бессарабский рынок}} у [[Кіеў|Кіеве]] (праект; збуд. 1910—1912, скульптары [[Таццяна Васільеўна Шчалкан-Рудэнка|Т. Рудэнка-Шчалкан]], [[Аляксей Церамец|А. Церамец]])&lt;ref name=a/&gt;&lt;ref name=c/&gt;;
* Турма ў [[Тбілісі|Тыфлісе]]&lt;ref name=a/&gt;.

У міжваенны перыёд праектаваў будынкі таксама ў [[Брэст|Брэсце]], [[Пінск|Пінску]] (для дзяржаўных устаноў і банкаў) і [[Баранавічы|Баранавічах]]&lt;ref name=d/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Пабудовы&quot; widths=200 heights=200&gt;
Выява:Miensk Sav 19 01.jpg|Дом № 19 на [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкай]] у Мінску
Выява:Miensk Marksa 01.jpg|Дом па [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]] ў Мінску
File:POL Pruszkow zbikow church.jpg|Касцёл Бездакорнага зачацця Марыі ў [[Жвікаў|Жвікаве]] каля Варшавы
File:KIev-KhreshchatykStr-BessarabskyiMarket.jpg|[[Бесарабскі рынак]] ў [[Кіеў|Кіеве]]
File:Dwór w Zawadzie.JPG|Двор Эдварда Рачынскага ў [[Завада|Завадзе]] каля [[Дэмбіца|Дэмбіцы]]
File:Church in Wołczkiewicze.jpg|Касцёл у Воўкавічах каля [[Мінск]]а
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гай Генрых}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі|Гай]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Польшчы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Варшавы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Кіева]]
[[Катэгорыя:Архітэктары мадэрну]]
[[Катэгорыя:Архітэктары неаготыкі]]
[[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>lgst7uhjketocqo25nh6r229z6wkq8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цюдоры (тэлесерыял)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98370</id>
    <revision>
      <id>5206570</id>
      <parentid>5190849</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16545" sha1="d21ost9yojpozaxqw1robhmk0pei4v3" xml:space="preserve">{{Тэлесерыял
| RusTitle      = Цюдоры
| OrigTitle     = The Tudors
| image         = 
| caption       = 
| format        = 
| runtime       = 55 хвіл.
| creator       = [[Майкл Хёрст, сцэнарыст|Майкл Хёрст]]
| starring      = 
| country       = {{сцягафікацыя|Ірландыя}}&lt;br /&gt;{{сцягафікацыя|Канада}}&lt;br /&gt;{{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}&lt;br /&gt;{{сцягафікацыя|ЗША}}
| first_aired = 1 красавіка 2007 года
| last_aired = 20 чэрвеня 2010 года
| num_episodes = 38 (4 сезону)
| imdb_id = 0758790
}}
'''«Цюдоры»''' ({{lang-en|The Tudors}}) — [[тэлесерыял]] пра дынастыю [[Цюдоры|Цюдораў]], дакладней пра перыяд кіравання [[Кароль Англіі|караля Англіі]] [[Генрых VIII|Генрыха VIII]].

Пілотная серыя была выпушчана ў эфір 1 красавіка 2007 года. Прэм’ера другога сезону адбылася 30 сакавіка 2008 года, трэцяга — 5 красавіка 2009. Чацвёрты заключны сезон серыяла стартаваў 11 красавіка 2010 года&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodlife.com/2010/04/08/tudors-jonathan-rhys-meyers-season-4/|title=FINALLY! Henry VIII Returns This Sunday, April 11, For The Season Premiere Of ‘The Tudors!’|lang=en|publisher=hollywoodlife.com|accessdate=2010-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RXL2Wrt?url=http://www.hollywoodlife.com/2010/04/08/tudors-jonathan-rhys-meyers-season-4/|archivedate=14 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вытворчасць ==
Тэлесерыял зняты кампаніяй ''Peace Arch Entertainment'' для канала ''[[Showtime]]'' сумесна з ''Reveille Eire'' ([[Ірландыя]]), ''Working Title Films'' ([[Вялікабрытанія]]) і ''[[Канадская радыёвяшчальная карпарацыя|Canadian Broadcasting Corporation]]''. Здымкі праходзілі ў Ірландыі.

Прэм’ерны паказ «Цюдораў», які адбыўся 1 красавіка 2007 года, атрымаў самы высокі [[рэйтынг]] сярод іншых серыялаў ''[[Showtime]]'', выпушчаных за апошнія тры гады. Шоу таксама было прызнана адным з самых дарагіх праектаў гэтага тэлеканала. Ужо праз некалькі тыдняў было абвешчана пра працяг здымак другога сезону&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.variety.com/article/VR1117963026.html?categoryid=14&amp;cs=1|title=Showtime’s 'Tudors' continues reign|lang=en|publisher=variety.com|accessdate=2009-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628135503/http://variety.com/2007/scene/news/showtime-s-tudors-continues-reign-1117963026/|archive-date=28 чэрвеня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
'''''Першы сезон (10 эпізодаў).''''' [[Каралеўства Англія|Англія]], 1518—1530 гг. Малады і пыхлівы кароль [[Генрых VIII]] прагне заняць лідыруючае месца сярод іншых манархаў [[Еўропа|Еўропы]]. Апроч удзелу ў дзяржаўных справах і свецкіх забавах, яму таксама прыпадае супрацьстаяць распаўсюджванню [[Лютэранства|лютэранскага веравызнання]] ў сваім каралеўстве. Але асноўным клопатам Генрыха з’яўляецца пытанне аб пераходзе у спадчыну прастола. З усіх дзяцей, якія нарадзіліся за гады шлюбу з [[Кацярына Арагонская|Кацярынай Арагонскай]], выжыла толькі дзяўчынка — [[Марыя I Цюдар|прынцэса Марыя]]. Яго незаконнанароджаны сын ад фаварыткі [[Элізабэт Блаўнт|Бесі Блаунт]], [[Генры Фіцрой, герцаг Рычманд і Сомерсет|Генры Фіцрой]], якога Генрых планаваў абвясціць сваім пераемнікам, сканаў у раннім дзяцінстве. У імкненні абзавесціся сынам-спадчыннікам Генрых прымае рашэнне развесціся з Кацярынай і жаніцца на амбіцыйнай прыгажуні [[Ганна Балейн|Ганне Балейн]].

'''''Другі сезон (10 эпізодаў).''''' Англія, 1532—1536 гг. У выніку [[Рэфармацыя ў Англіі|разрыву з Рымам]] Генрых становіцца вярхоўным главой царквы Англіі і, анулёўваўшы свой шлюб з Кацярынай Арагонскай, бярэ ў жонкі Ганну Балейн. Яго новы шлюб, аднак, не прыносіць жаданых вынікаў, бо каралева нарадзіла дачку — [[Елізавета I|прынцэсу Елізавету]]. Адправіўшы Ганну на [[эшафот]] па ілжывым абвінавачванні ў шлюбнай здрадзе, кароль намерваецца ўзяць шлюб у трэці раз — з лэдзі [[Джэйн Сеймур]].

'''''Трэці сезон (8 эпізодаў).''''' Англія, 1536—1540 гг. У каралеўстве нарастае незадаволенасць царкоўнымі рэформамі, што абарочваецца буйным паўстаннем у паўночных графствах, вядомым як «[[Цудоўнае паломніцтва]]». Жорстка расправіўшыся з мяцежнікамі, Генрых святкуе нараджэнне спадчынніка, [[Эдуард VI|прынца Эдуарда]], але яго радасць азмрочана смерцю Джэйн Сеймур.
Асцерагаючыся ўварвання іспанцаў і французаў, Генрых шукае падтрымкі ў іншых еўрапейскіх дзяржаў і, па патрабаванні свайго міністра [[Томас Кромвель|Томаса Кромвеля]], жэніцца на прынцэсе-пратэстантцы [[Ганна Клеўская|Ганне Клеўскай]]. Новая жонка не прыйшлася каралю даспадобы, і неўзабаве адбываецца развод, які пацягнуў за сабой і пакаранне смерцю Кромвеля.

'''''Чацвёрты сезон (10 эпізодаў).'''''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://livefeed.hollywoodreporter.com/2009/04/showtime-renews-and-cancels-the-tudors-.html|title=Showtime renews -- and ends -- 'The Tudors'|lang=en|publisher=hollywoodreporter.com|accessdate=2010-04-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IA7wpMF5?url=http://www.hollywoodreporter.com/blogs/live-feed|archivedate=16 ліпеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Англія, 1540—1547 гг.
У заключным сезоне акцэнт зроблены на развіцці адносін караля з яго апошнімі жонкамі — [[Кацярына Говард|Кэтрын Говард]] і [[Кацярына Пар|Катарынай Пар]], а таксама паказана вайна Англіі з Францыяй, у прыватнасці падрабязна праілюстравана [[Італьянская вайна, 1542—1544#Уварванне ў Францыю|аблога Булоні]]. У цэлым апісаны заключны перыяд жыцця Генрыха VIII Цюдора&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/smallscreen/news/article_1544492.php/Jonathan-Rhys-Meyers-shines-as-King-Henry-VIII-for-round-four-of-Tudors|title=Jonathan Rhys-Meyers shines as King Henry VIII for round four of Tudors|lang=en|publisher=monstersandcritics.com|accessdate=2010-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113040518/http://www.monstersandcritics.com/smallscreen/news/article_1544492.php/Jonathan-Rhys-Meyers-shines-as-King-Henry-VIII-for-round-four-of-Tudors|archivedate=13 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя персанажы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Роля
! Акцёр/Актрыса
! Сезоны
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Кароль
|-
| [[Генрых VIII]], [[кароль Англіі]]
| [[Джонатан Рыс-Маерc]]
| 1—4
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Жонкі караля
|-
| [[Кацярына Арагонская]]
| [[Марыя Дойл Кенэдзі]]
| 1—2, 4 ''(эпізод)''
|-
| [[Ганна Балейн]]
| [[Наталі Дормер]]
| 1—2, 4 ''(эпізод)''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Джэйн Сеймур]]
| [[Аніта Брыем]]
| 2
|-
| [[Анабель Уоліс]]
| 3, 4 ''(эпізод)''
|-
| [[Ганна Клеўская]]
| [[Джос Стоўн]]
| 3—4
|-
| [[Кэтрын Говард]]
| [[Тамзін Мерчант]]
| 3—4
|-
| [[Катарына Пар]]
| [[Джаэлі Рычардсан]]
| 4
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Прыдворныя
|-
| [[Чарлз Брэндан, 1-ы герцаг Сафалк|Чарлз Брэндан]], [[герцаг Сафалк]]
| [[Генры Кэвел]]
| 1—4
|-
| [[Томас Кромвель]]
| [[Джэймс Фрэйн]]
| 1—3
|-
| [[Томас Уолсі|кардынал Томас Уолсі]]
| [[Сэм Ніл]]
| 1
|-
| [[Томас Мор|сэр Томас Мор]]
| [[Джэрэмі Нортэм]]
| 1—2
|-
| [[Томас Говард, 3-ці герцаг Норфалк|Томас Говард]], [[герцаг Норфалк]]
| Генры Чэрні
| 1
|-
| [[Томас Уает|сэр Томас Уает]]
| Джэймі Кінг
| 1—2
|-
| Томас Балейн, граф Уілтшыр
| [[Нік Данінг]]
| 1—2
|-
| [[Томас Кранмер]], [[архібіскуп Кентэрберыйскі]]
| [[Ханс Мэцісан]]
| 2
|-
| [[Эдуард Сеймур, 1-ы герцаг Сомерсет|Эдуард Сеймур]]
| Макс Браўн
| 2—4
|-
| сэр Фрэнсіс Браян
| Алан ван Спрэнг
| 3
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Астатнія
|-
| [[Марыя Цюдор, каралева Францыі|прынцэса Маргарэт Цюдор]]
| [[Габрыэль Анвар]]
| 1
|-
| [[Элізабэт Блаўнт]]
| Рута Гедмінтас
| 1
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Марыя I Цюдар|прынцэса Марыя Цюдор]]
| Блэтнэйд МакКоўн
| 1
|-
|[[Сара Болжэр]]
| 2—4
|-
| [[Павел III|Папа Павел III]]
| [[О'Тул, Пітэр|Пітэр О’Тул]]
| 2
|-
| [[Кэтрын Уілаўбі|Кэтрын Брэндан, герцагіня Сафалк]]
| Ребека Уэйнрайт
| 1—4
|-
| [[Джэйн Паркер|Джэйн Балейн, вікантэса Рочфард]]
| Джаан Кінг
| 2—4
|-
| Эн Стэнхоуп, лэдзі Сеймур
| Эма Гамільтан
| 3—4
|-
| [[Стэфан Гардынер|Стывен Гардынер]]
| Сайман Уорд
| 3—4
|-
| Роберт Аск
| Джэрард МакСорлі
| 3
|-
| кардынал [[Рэджынальд Поўл]]
| Марк Хілдрэт
| 3
|-
| кардынал фон Вальдбург
| [[Макс фон Сюдаў]]
| 3
|-
| [[Генры Говард, граф Сурэй|Генры Говард]]
| Дэвід О’Хара
| 4
|-
| Томас Калпепер
| Торанс Кумбс
| 4
|-
|}

== Сезоны ==
&lt;onlyinclude&gt;{{Series overview
| color1     = #715234
| link1      = &lt;includeonly&gt;List of The Tudors episodes &lt;/includeonly&gt;#Season 1 (2007)
| episodes1  = 10
| start1     = {{Start date|df=yes|2007|4|1}}
| end1       = {{End date|df=yes|2007|6|10}}
| infoA1     = 
| infoB1     = 

| color2     = #0F354D
| link2      = &lt;includeonly&gt;List of The Tudors episodes &lt;/includeonly&gt;#Season 2 (2008)
| episodes2  = 10
| start2     = {{Start date|df=yes|2008|3|30}}
| end2       = {{End date|df=yes|2008|6|1}}
| infoA2     = 
| infoB2     = 

| color3     = #3D130D
| link3      = &lt;includeonly&gt;List of The Tudors episodes &lt;/includeonly&gt;#Season 3 (2009)
| episodes3  = 8
| start3     = {{Start date|df=yes|2009|4|5}}
| end3       = {{End date|df=yes|2009|5|24}}
| infoA3     = 
| infoB3     = 

| color4     = #800001
| link4      = &lt;includeonly&gt;List of The Tudors episodes &lt;/includeonly&gt;#Season 4 (2010)
| episodes4  = 10
| start4     = {{Start date|df=yes|2010|4|11}}
| end4       = {{End date|df=yes|2010|6|20}}
| infoA4     = 
| infoB4     = 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== Узнагароды і намінацыі ==
[[Джонатан Рыс-Маерс]] быў двойчы намінаваны на сушуканне прэміі «[[Залаты Глобус]]» за найлепшае выкананне галоўнай ролі ў драматычным тэлесерыяле ([[Залаты глобус, прэмія, 2008|2007]] і [[Залаты глобус, прэмія, 2009|2008]] гг.).

Джонтан Рыс-Маерс таксама ганараваўся ўзнагародай IFTA (Irish Film and Television Awards) у аналагічнай намінацыі ў [[2008]] годзе. Тады ж разам з ім святкавалі перамогу [[Марыя Дойл Кенэдзі]] і [[Нік Данінг]] як найлепшыя акцёры другога плану.

У [[2009]] годзе Марыя Дойл Кенэдзі паўтарыла сваё дасягненне на цырымоніі ўручэння прэміі IFTA, ізноў стаўшы найлепшай актрысай другога плану. Найлепшым другарадным акцёрам быў прызнаны [[Пітэр О’Тул]], а Джонатан Рыс-Маерс на гэты раз здаволіўся толькі намінацыяй у катэгорыі «Найлепшы акцёр драматычнага тэлесерыяла». У 2010 годзе трыумфатарам IFTA стала [[Сара Болжэр]] — яна заваявала ўзнагароду ў катэгорыі «Найлепшая актрыса другога плану».

За тры гады свайго існавання серыял неаднаразова атрымліваў намінацыі на прэмію «[[Эмі]]» і быў названы найлепшым у такіх катэгорыях, як «Найлепшы дызайн гарнітураў», «Найлепшая арыгінальная музыка да тытраў» і «Найлепшая аператарская праца».

Усяго ж у актыве тэлесерыяла «Цюдоры» 37 узнагарод і 56 намінацый&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.imdb.com/title/tt0758790/awards|title=Awards for The Tudors|lang=en|publisher=imdb.com|accessdate=2009-12-04}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кэці Макграт]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{cite web
 | url = http://www.sho.com/site/tudors/home.do
 | title = Афіцыйны сайт тэлесерыяла &quot;Цюдоры&quot;
 | accessdate = 
 | lang = en
 | description = 
}}

[[Катэгорыя:Тэлесерыялы тэлеканала Showtime]]
[[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Ірландыі]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Канады]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2007 года]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Sony Pictures Television]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя тэлесерыялы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>d21ost9yojpozaxqw1robhmk0pei4v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоны воўк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102655</id>
    <revision>
      <id>5206629</id>
      <parentid>5191463</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3185" sha1="ashj6euk99d5tz036a0dwmxqd2srp0d" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Asian red dog.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Жывёлы
 |parent            = Cuon
 |rang              = Від
 |latin             = Cuon alpinus
 |author            = [[Петэр Сімон Палас|Pallas]], 1811
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |wikispecies       = Cuon alpinus
 |commons           = Category:Cuon (genus)
 |range map         = Cuon-alpinus-map.png
 |iucnstatus        = EN
 |iucn              = 5953
| itis = 183831
| ncbi = 68730
 |eol               = 328688
}}
'''Чырвоны воўк''', або '''горны воўк''' (''Cuon alpinus'') — [[драпежныя|драпежнае]] [[сысуны|млекакормячае]] сямейства сабак; адзіны від роду ''Cuon''. Рэдкі від сабак, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

== Знешні выгляд ==
Гэта даволі буйны звер з даўжынёй цела 76-110 см, [[хвост|хваста]] - 45-50 см і масай 17-21 кг. У яго абліччы спалучаюцца рысы [[воўк|ваўка]], [[лісіца|лісіцы]] і [[шакал]]а. Ад звычайнага ваўка чырвоны воўк адрозніваецца афарбоўкай, пухнатай поўсцю і больш доўгім хвастом, які сягае амаль зямлі. Характэрная скарочаная, завостраная пыса. Вушы вялікія, стаячыя, з закругленымі вяршынямі, высока пасаджаныя на галаве.

== Спасылкі ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/211.html Пазваночныя жывёлы Расіі: Воўк чырвоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121203221802/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals%2F211.html |date=3 снежня 2012 }}
* [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ ARKive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060313170514/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ |date=13 сакавіка 2006 }} (фатаграфіі і відэа чырвонага ваўка)
* [http://www.dikiezveri.com/redwolf1.html Інфармацыя пра чырвоны ваўка]
* [https://web.archive.org/web/20120126230926/http://www.redbookkz.info/species.php?num=102&amp;lang=ru Чырвоная кніга Казахстана]
* [http://www.moscowzoo.ru/get.asp?ID=A56 Чырвоныя ваўкі ў Маскоўскім заапарку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111010103320/http://moscowzoo.ru/get.asp?ID=A56 |date=10 кастрычніка 2011 }}

[[Катэгорыя:Сабачыя]]
[[Катэгорыя:Млекакормячыя Азіі]]
[[Катэгорыя:Фауна Індыйскага субкантынента]]
[[Катэгорыя:Фауна Паўднёва-усходняй Азіі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1811 годзе]]</text>
      <sha1>ashj6euk99d5tz036a0dwmxqd2srp0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уітні Х’юстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107076</id>
    <revision>
      <id>5206278</id>
      <parentid>5028459</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14517" sha1="2wpjzoo19qtlo9qr37tlteryiwno6be" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Х’юстан (значэнні)}}
{{Музыкант
| Сучаснасць_імя = Уітні Элізабэт Х'юстан
| Гады = 1977—2012
| Псеўданімы = Nippy, The Voice
| Супрацоўніцтва = [[Бэйбіфейс]], [[Сціві Уандэр]], [[Кевін Костнер]], [[Вайклеф Жан]], [[Аліша Кіз]]
| Лэйбл = [[Sony Music Entertainment|Arista Records]]&lt;br /&gt;(1983—2011),&lt;br /&gt;[[RCA Records]]&lt;br /&gt;(2011—2012)
}}

'''Уітні Элізабэт Х’юстан''' ({{lang-en|Whitney Elizabeth Houston}}; [[9 жніўня]] [[1963]], [[Ньюарк (Нью-Джэрсі)|Ньюарк]], [[Нью-Джэрсі]] — [[11 лютага]] [[2012]], [[Беверлі-Хілз]], [[Каліфорнія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/whitney-houston-superstar-records-films-dies-005927033.html|title=Whitney Houston, superstar of records, films, dies|date=11 лютага 2012|work=[[Yahoo!]]|accessdate=2012-02-12}}&lt;/ref&gt;) — амерыканская [[Поп-музыка|поп]]-, [[соўл]]- і [[рытм-н-блюз]]авая {{актрыса|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{спявачка|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[прадзюсар]], былая [[Мадэль (прафесія)|фотамадэль]]. Адна з самых камерцыйна паспяховых поп-выканаўцаў, вядомая сваімі музычнымі дасягненнямі, вакальнымі здольнасцямі і скандальным асабістым жыццём.

Статус суперзоркі замацаваўся за Х’юстан пасля выхаду ў 1992 годзе на шырокія сусветныя экраны фільма «[[Целаахоўнік, фільм, 1992|Целаахоўнік]]», у якім яна сыграла адну з галоўных роляў (разам з [[Кевін Костнер|Кевінам Костнерам]]) і выканала асноўныя музычныя партыі. [[Балада]] «I Will Always Love You» ({{lang-be|Я заўсёды буду кахаць цябе}}) з кінастужкі стала сусветным [[Хіт, папулярны твор|хітом]]&lt;!-- і прызнаным [[гімн]]ам [[Каханне|кахання]]--&gt;. Лаўрэат 6 узнагарод «[[Грэмі]]»&lt;ref&gt;[http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Whitney+Houston&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All grammy.com]&lt;/ref&gt;, 15 узнагарод [[Billboard Music Awards]], 21 узнагарод [[American Music Award]], 2 узнагарод [[Эмі|Emmy]], 8 узнагарод {{iw|Soul Train Music Awards||en|Soul Train Music Awards}}, 12 узнагарод [[Нацыянальная асацыяцыя садзейнічання прагрэсу каляровага насельніцтва|NAACP Image Awards]], BET Lifetime Achievement Award і мноства іншых прэмій і ўзнагарод гуказапісной індустрыі&lt;ref&gt;[http://www.classicwhitney.com/info/awards.html ClassicWhitney.com — Awards]&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], Х’юстан з’яўляецца артысткай з самай вялікай колькасцю ўзнагарод ({{lang-en|The Most Awarded Female Artist of All Time}})&lt;ref&gt;[http://www.blackvoices.com/black_entertainment/music_videos_songs_radio/black_music_month_2007/transformers-whitney-houston-gallery AOL Black Voices — Transformers: Whitney Houston ]&lt;/ref&gt;. Паводле сцвярджэнняў яе рэкорд-лэйбла, агульны аб’ём прададзеных запісаў складае 170 млн копій&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/idUSTRE58D4Y020090915 Whitney Houston says she is «drug-free»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.whitneyhouston.com/us/biography Біяграфія на афіцыйным сайце Уітні Х’юстан]&lt;/ref&gt;. Па версіі [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]], Х’юстан з’яўляецца чацвёртай спявачкай у спісе самых камерцыйна паспяховых выканаўцаў у ЗША, сертыфікаваны тыраж запісаў якой складае 55 млн адзінак у гэтай краіне&lt;ref name=&quot;riaa&quot;&gt;[http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=tblTopArt&amp;action= RIAA — Gold &amp; Platinum — Top Selling Artists]&lt;/ref&gt;. Часопіс ''[[Rolling Stone]]'' уключыў Х’юстан у спіс 100 найвялікшых выканаўцаў&lt;ref&gt;[http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/34 Whitney Houston / The 100 Greatest Singers of All Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090409063303/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/34 |date=9 красавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;.

== Смерць ==
11 лютага 2012 года афіцыйны прэс-сакратар спявачкі Крысцін Фостэр пацвердзіла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_OBIT_WHITNEY_HOUSTON?SITE=VOICESD&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2012 |archive-date=28 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128212933/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/U/US_OBIT_WHITNEY_HOUSTON?SITE=VOICESD&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, што Х’юстан памерла ва ўзросце 48 гадоў. Цела спявачкі знайшоў яе бойфрэнд [[Ray J]] у атэлі Beverly Hilton Hotel. Паводле папярэдніх даных, спявачка сканала ад вострай сардэчнай недастатковасці&lt;ref&gt;[http://news4k.com/main/24971-skonchalas-znamenitaja-pevica-uitni-khjuston.html Сканала знакамітая спявачка Уітні Х’юстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120215095542/http://news4k.com/main/24971-skonchalas-znamenitaja-pevica-uitni-khjuston.html |date=15 лютага 2012 }}&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==
{{main|Дыскаграфія Уітні Х'юстан}}

=== Студыйныя альбомы ===
* [[1985]] — ''Whitney Houston''
* [[1987]] — ''Whitney''
* [[1990]] — ''I’m Your Baby Tonight''
* [[1998]] — ''My Love Is Your Love''
* [[2002]] — ''Just Whitney''
* [[2003]] — ''One Wish — The Holiday Album''
* [[2009]] — ''[[I Look to You]]''

=== Арыгінальныя саўндтрэкі ===
* [[1992]] — ''[[Целаахоўнік, фільм, 1992|The Bodyguard]]''
* [[1995]] — ''Waiting to Exhale''
* [[1996]] — ''The Preacher’s Wife''

=== Кампіляцыі, канцэртныя і іншыя альбомы ===
* [[1997]] — ''You Were Loved''
* [[2000]] — ''Whitney — The Greatest Hits''
* [[2000]] — ''Whitney — The Unreleased Mixes''
* [[2001]] — ''Love, Whitney''
* [[2004]] — ''Artist Collection — Whitney Houston''
* [[2007]] — ''A Song For You — Live''
* [[2007]] — ''The Ultimate Collection''
* [[2009]] — ''The Collection — Whitney Houston''
* [[2010]] — ''Whitney Houston — The Deluxe Anniversary Edition''&lt;!--&lt;ref name=&quot;«Whitney Houston» 25th Anniversary&quot;/&gt;--&gt;
* [[2011]] — ''The Collection — The Essential Whitney Houston''

=== Відэа/DVD ===
* [[1986]] — ''Number One Video Hits''
* [[1991]] — ''Star Spangled Banner''
* 1991 — ''Welcome Home Heroes''
* [[1994]] — ''Concert for a New South Africa''
* [[1997]] — ''Classic Whitney Concert''
* [[1999]] — ''VH1 Divas Live’99''
* 2000 — ''The Greatest Hits''
* 2000 — ''Fine/If I Told You That''
* 2003 — ''Try It on My Own/One of Those Days''
* 2004 — ''Artist Collection — Whitney Houston''

=== Песні № 1 у чартах ===
* 1985 — «You Give Good Love»
* 1985 — «Saving All My Love For You»
* 1986 — «How Will I Know»
* 1986 — «The Greatest Love of All»
* 1987 — «I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me)»
* 1987 — «Didn’t We Almost Have It All»
* 1987 — «So Emotional»
* 1988 — «Where Do Broken Hearts Go»
* 1988 — «Love Will Save the Day»
* 1988 — «One Moment in Time»
* 1990 — «I’m Your Baby Tonight»
* 1990 — «All the Man that I Need»
* 1992 — «I Will Always Love You»
* 1993 — «I’m Every Woman»
* 1993 — «I Have Nothing»
* 1993 — «Run to You»
* 1993 — «Queen of the Night»
* 1995 — «Exhale (Shoop Shoop)»
* 1998 — «When You Believe»
* 1999 — «Heartbreak Hotel»
* 1999 — «It’s Not Right But It’s OK»
* 1999 — «My Love Is Your Love»
* 2000 — «I Learned from the Best»
* 2002 — «Whatchulookinat»
* 2003 — «One of Those Days»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-glee-cast-colbie-caillat-1004052829.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-glee-cast-colbie-caillat-1004052829.story |title=Chart Beat Thursday — ''Glee'' Cast, Colbie Caillat, Sade |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213121957/http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-glee-cast-colbie-caillat-1004052829.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-glee-cast-colbie-caillat-1004052829.story |archive-date=13 снежня 2009 |access-date=12 лютага 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2003 — «Try It on My Own»
* 2003 — «Love that Man»
* 2009 — «Million Dollar Bill»

== Фільмаграфія ==

=== Кіно ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Год || Фільм || Роля
|-
| [[1992]] || ''The Bodyguard'' / «[[Целаахоўнік, фільм, 1992|Целаахоўнік]]» || Rachel Marron / Рэйчэл Мэран (галоўная роля)
|-
| [[1995]] || ''Waiting to Exhale'' / «У чаканні прадышкі» || Savannah Jackson / Савана Джэксан (галоўная роля)
|-
| [[1996]] || ''The Preacher’s Wife'' / «Жонка святара» || Julia Biggs / Джулія Бігз (галоўная роля)
|-
| [[2004]] || ''Nora’s Hair Salon'' / «Цырульня Норы» || У ролі самой сябе (у эпізодзе)
|-
|}

=== Тэлебачанне ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Год || Фільм || Роля
|-
| [[1984]] || ''Gimme a Break!'' («Katie’s College» (3 сезон, 20 серыя) ([[Тэлесерыял|серыял]]) || Rita / Рыта&lt;ref name=&quot;filmreference&quot;&gt;[http://www.filmreference.com/film/14/Whitney-Houston.html Whitney Houston Biography (1963-)&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| [[1985]] || ''Silver Spoons'' («Head Over Heels» (4 сезон, 1 серыя) ([[Тэлесерыял|серыял]]) || У ролі самой сябе&lt;ref name=&quot;filmreference&quot;/&gt;
|-
| [[1997]] || ''Rodgers &amp; Hammerstein’s Cinderella'' / «Папялушка» (для канала [[American Broadcasting Company|ABC]]) || Фея
|-
| [[2003]] || ''Boston Public'' / «Грамадства Бостана» (серыял)|| У ролі самой сябе (у эпізодзе)
|}

=== Прадзюсаванне ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Год || Фільм || Пасада
|-
| 1997 || ''Rodgers &amp; Hammerstein’s Cinderella'' / «Папялушка» || выканаўчы прадзюсар
|-
| [[2001]] || ''The Princess Diaries'' / «Дзённікі Прынцэсы» || прадзюсар
|-
| 2003 || ''The Cheetah Girls'' / «Чыта Гёрлз» || выканаўчы прадзюсар
|-
| 2004 || ''The Princess Diaries 2: Royal Engagement'' / «Дзённікі Прынцэсы 2: Каралеўскія заручыны» || прадзюсар
|-
| [[2006]] || ''The Cheetah Girls 2'' / «Чыта Гёрлз у Барселоне» || выканаўчы прадзюсар
|-
|}

== Турнэ і канцэрты ==

=== Сусветныя турнэ ===
* 1986 — Greatest Love Tour
* 1987—1988 — Moment of Truth World Tour
* 1991 — I’m Your Baby Tonight World Tour
* 1993—1994 — The Bodyguard World Tour
* 1999 — My Love Is Your Love World Tour
* 2009—2010 — Nothing But Love World Tour

=== Рэгіянальныя турнэ ===
* 1990 — Feels So Right Tour (толькі ў Японіі)
* 1997 — The Pacific Rim Tour
* 1998 — The European Tour
* 2004 — Soul Divas Tour

=== Примечательные концерты ===
* 1991 — Welcome Home Heroes with Whitney Houston
* 1994 — The Concert for a New South Africa
* 1997 — Classic Whitney Live from Washington, D.C.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commons|Category:Whitney Houston|Уітні Х'юстан: медыяфайлы}}
* [http://www.whitneyhouston.com Афіцыйны сайт]{{ref-en}}
* [http://www.whitneyhouston.ru Рускамоўны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220414110656/http://whitneyhouston.ru/ |date=14 красавіка 2022 }}{{ref-ru}}
* [http://www.classicwhitney.com ClassicWhitney.com]{{ref-en}}
* [http://www.allmusicguide.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:wifqxqe5ldae Whitney Houston]{{ref-en}} на сайце [[Allmusic]]
* [http://www.rollingstone.com/artists/whitneyhouston Whitney Houston] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090825152358/http://www.rollingstone.com/artists/whitneyhouston |date=25 жніўня 2009 }}{{ref-en}} на сайце [[Rolling Stone]]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Х'юстан Уітні}}
[[Катэгорыя:Выканаўцы рытм-н-блюза]]
[[Катэгорыя:Поп-музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]]
[[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]]
[[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]]</text>
      <sha1>2wpjzoo19qtlo9qr37tlteryiwno6be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флойд Мэйуэзэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108567</id>
    <revision>
      <id>5206388</id>
      <parentid>4463562</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="sftb7tkal8mndswhwlsc0gxo3zv9u7c" xml:space="preserve">{{Баксёр
 |Імя                    = Флойд Мэйуэзэр 
 |Фатаграфія             = Floyd Mayweather, Jr. cropped.jpg
 |Поўнае імя             = Флойд Джой Мэйуэзэр малодшы ({{lang-en|Floyd Joy Mayweather Jr.}})
 |Мянушка                = Прыгажунчык ({{lang-en|Pretty Boy}}) &lt;br /&gt;Грошы ({{lang-en|Money}})
 |Вагавая катэгорыя      = Паўсярэдняя (да 66,678 кг)
 |Грамадзянства          = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
 |Дата нараджэння        = 
 |Месца нараджэння       = 
 |Дата смерці            = 
 |Месца смерці           = 
 |Пражыванне             = [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]
 |Першы бой              = [[11 кастрычніка]] [[1996]]
 |Апошні бой             = [[17 верасня]] [[2011]]
 |Стойка                 = [[Праўша]]
 |Стыль                  = 
 |Пояс                   = 
 |Баёў                   = 50
 |Перамог                = 50
 |Параз                  = 0
 |Нічыіх                 = 0
 |Не адбыліся            = 0
 |Накаўтаў               = 27
 |Баёў аматарскіх        = 
 |Перамог аматарскіх     = 
 |Накаўтаў аматарскіх    = 
 |Параз аматарскіх       = 
 |Рэйтынг1               =
 |Пазіцыя1               =
 |Рэйтынг2               =
 |Пазіцыя2               =
 |Рэйтынг3               =
 |Пазіцыя3               =
 |Пазіцыя лепшы          =
 |Рост                   = 173см
 |Размах рук             = 183см
 |Медалі                 = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}}
{{АГ-медаль|Бронза|Летнія|1996|[[Бокс на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 — да 57 кг|да 57 кг]]}}
}}
'''Флойд Мэйуэзэр''' ({{lang-en|Floyd Mayweather Jr.}}; пры нараджэнні '''Флойд Сінклер''', {{lang-en|Floyd Sinclair}}; нар. [[24 лютага]] [[1977]], [[Гранд-Рапідс]], [[Мічыган|штат Мічыган]], [[ЗША]]) — не пераможаны амерыканскі [[бокс|баксёр]]-прафесіянал, які выступае ў паўсярэдні вагавой катэгорыі. Чэмпіён свету ў 2-й паўлёгкай (версія [[WBC]], 1998—2001), лёгкай (версія [[WBC]], 2002—2003), 1-й паўсярэдняй (версія [[WBC]], 2005), паўсярэдняй (версія [[IBF]], 2006; версія [[WBC]], 2006 і 2007) і 1-й сярэдняй (версія [[WBC]], 2007) вагавых катэгорыях. Лепшы баксёр незалежна ад вагавай катэгорыі 2005, 2006 і 2007 гадоў па версіі часопіса Ring, на дадзены момант № 2 у спісе. Трэнер — Роджэр Мейуэзэр.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{BoxRec ID|000352}}
* {{imdb name|id=1459421}}
* [http://www.floydmayweather.net Афіцыйны сайт]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20140312213346/http://boxrec.com/media/index.php/The_Ring_Magazine%27s_Annual_Ratings Рэйтынгі часопіса Рынг]{{ref-en}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мэйуэзэр Флойд}}
[[Катэгорыя:Баксёры 1990-х]]
[[Катэгорыя:Баксёры 2000-х]]
[[Катэгорыя:Баксёры 2010-х]]
[[Катэгорыя:Баксёры другой паўлёгкай вагавай катэгорыі]]
[[Катэгорыя:Баксёры лёгкай вагавай катэгорыі]]
[[Катэгорыя:Баксёры першай паўсярэдняй вагавай катэгорыі]]
[[Катэгорыя:Баксёры паўсярэдняй вагавай катэгорыі]]
[[Катэгорыя:Баксёры першай сярэдняй вагавай катэгорыі]]
[[Катэгорыя:Баксёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнага баксёрскага савета]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Міжнароднай баксёрскай федэрацыі]]</text>
      <sha1>sftb7tkal8mndswhwlsc0gxo3zv9u7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стары Ольса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112215</id>
    <revision>
      <id>5206457</id>
      <parentid>5188735</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5206457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10623" sha1="c76u1e0wyy41eyy0tqc42v93ny74m5i" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва = Стары Ольса
| Гады = з [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]]
| Склад =
* [[Зміцер Сасноўскі]]
* [[Марыя Шарый]]
* [[Ілля Кубліцкі]]
* [[Алесь Чумакоў]]
* [[Аляксей Войцех]]
* [[Сяргей Тапчэўскі]]
}}

'''«Стары́ О́льса»''' — беларускі гурт сярэдневяковай музыкі. Заснаваны ў [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе [[Зміцер Сасноўскі|Змітром Сасноўскім]].

Назва гурта паходзіць ад ракі [[Ольса]] ў заходняй Магілёўшчыне. Акрамя правядзення ўласных сольных тэатралізаваных канцэртаў, гурт актыўна выступае на фестывалях сярэднявечнай культуры, рыцарскіх турнірах і фальклорных фестывалях.

Музыка гурта дазваляе аднавіць гучанне многіх старадаўніх інструментаў. Для выканання выкарыстоўваюцца максімальна дакладныя копіі старых беларускіх ([[Дуда|дуды]], [[Колавая ліра|ліры]], [[Гуслі|гусляў]], [[Свірэль, інструмент|свірэлі]], [[варган]]а, [[Акарына|акарыны]], [[Сурма, інструмент|сурмы]], берасцяной трубы, [[Гудок (музычны інструмент)|гудка]], [[Трамбамарына|трамбамарыны]], [[барабан]]а) і агульнаеўрапейскіх інструментаў ([[Лютня|лютні]], [[рэбек]]а, [[Цыстра|цыстры]], [[Флейта|флейты]], [[Арабскі барабан|арабскага барабана]]). Гурт паставіў сабе за мэту найбольш поўную рэканструкцыю музыкальных традыцый [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія ўяўлялі сабой сінтэз беларускай народнай і прыдворнай музыкі.

У студзені [[2018]] года, калі гурт гастраляваў па ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belmarket.by/artisty-za-rubezhom-sovety-byvalyh|title=Артисты за рубежом: советы бывалых|last=Яковенко|first=Алена|date=2018-04-27|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410062537/http://www.belmarket.by/artisty-za-rubezhom-sovety-byvalyh|archive-date=10 красавіка 2020|access-date=2020-04-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, з гуртам звязалася музычная кіраўніца серыялу «Вікінгі» Мікаэла Сіманс, якая шукала інструментальную музыку, блізкую да перыяду серыялу, з лютнямі і шалмеямі, але без дудаў і гусляў. У выніку, кампазіцыя «Куранта» ў выкананні гурту гучыць у эпізодзе серыяла «Ледзяная панна» («The Ice Maiden»)&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30443209.html|title = Гурт «Стары Ольса» прагучаў у папулярным сэрыяле пра вікінгаў|date = 2020-02-19|work = [[Радыё Свабода]]}}&lt;/ref&gt;.

У 2026 годзе [[Алесь Чумакоў|Алеся Чумакова]] асудзілі да двух год зняволення па артыкуле «ўдзел у экстрэмісцкім фарміраванні» за нібыта ўдзел у [[Беларуская рада культуры|Беларускай радзе культуры]]. Праваабаронцы прызналі яго палітычным зняволеным. Чумакоў быў вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам з 24 іншымі палітвязнямі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/aljaksandr-czumakou|title=Аляксандр Чумакоў|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Удзельнікі ==

* [[Андрэй Апановіч]] (да пач. 2015)— ударныя, [[дуда]], вакал
* [[Аксана Касцян]] (да 2008) — [[флейта]], [[шалмей]], [[свірэль]]
* [[Ілья Кубліцкі]] — [[лютня]], [[цыстра]], [[варган]]
* [[Кацярына Радзівілава]] (да 2005) — блок-флейта, флейта, шалмей, свірэль, [[гуслі]], акарына
* [[Зміцер Сасноўскі]] — [[дуда]], [[ліра]], гуслі, [[мандаліна]], [[варган]], тромбамарына, вакал
* [[Сяргей Тапчэўскі]] — ударныя, перкусія, тромбамарына, вакал
* [[Марыя Шарый]] — флейты, шалмеі
* [[Алесь Чумакоў]] — гуслі, кантэле, [[рэбек]], шалмеі, цыстра, ліра, мандаліна, перкусія, вакал
* [[Аляксей Войцех]] — ударныя, перкусія

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
* [[Келіх кола]] ([[2000 год у гісторыі музыкі|2000]]) — першыя запісы музыкі ранняга і высокага сярэднявечча.
* [[Вір (альбом)|Вір]] ([[2001 год у гісторыі музыкі|2001]]) — зборны альбом, таксама запісы [[Алесь Жура|Алеся Журы]], [[Зміцер Сідаровіч|Змітра Сідаровіча]], гурту «[[Contredanse]]» (цяпер «[[Lituus]]»).
* {{нп3|Verbum|Verbum|be-x-old|Verbum}} ([[2002 год у гісторыі музыкі|2002]]) — апроч музыкі, урыўкі твораў старажытнабеларускай літаратуры
* [[Шлях (альбом)|Шлях]] ([[2003 год у гісторыі музыкі|2003]]) — [[канцэртны альбом]], запісаны падчас выступленняў 2002—2003
* [[Ладдзя Роспачы (альбом)|Ладдзя Роспачы]] ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]) — аўдыёспектакль паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]]
* [[Скарбы літвінаў]] ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]) — зборнік з двух дыскаў: Рэнесанс і Сярэднявечча
* [[Сярэднявечная дыскатэка]] ([[2005 год у гісторыі музыкі|2005]]) — апрацаваныя танцы 13-16 ст.
* [[Гераічны эпас (альбом)|Гераічны эпас]] ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) — рыцарская паэзія і гераічныя песні 14-18 ст.
* [[Дрыгула]] ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]]) — танцавальная музыка ВКЛ («[[Полацкі сшытак]]») і Заходняй Еўропы ад позняга сярэднявечча да ранняга барока
* [[Лепшае]] ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]]) — кампіляцыя з ранейшых альбомаў + адмысловыя варыянты для відэакліпаў + новыя рэміксы
* {{нп3|Santa Maria|Santa Maria|be-x-old|Santa Maria}} ([[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]) — 2 песні з еўрапейскіх крыніц XIII і XIV стст. Танцавальная музыка ВКЛ («Полацкі сшытак», «Віленскі сшытак», творы Войцеха Длугарая і Дыямеда Катона).
* [[Medieval Classic Rock]] ([[2016 год у гісторыі музыкі|2016]]) — фолк-каверы на вядомыя рок- і метал- хіты.
* [[Вада, хмель і солад]] ([[2017 год у гісторыі музыкі|2017]])

=== Кліпы ===
* Шлях ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]])
* VITAUT ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])
* DRYHULA remix ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])
* У карчме (remix) ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])
* Літвін ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])
* У карчме ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]) — беларускі пераклад ''In taberna'', сярэдневяковай застольнай песні

=== Супольныя праекты ===
* [[Легенды Вялікага Княства]] ([[2001 год у гісторыі музыкі|2001]])
* Легенды Вялікага Княства — 2 ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]])
* [[Генералы айчыннага року]] ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]])
* [[Прэм’ер Тузін 2005]] ([[2005 год у гісторыі музыкі|2005]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар          = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]]
|частка         = «СТАРЫ ОЛЬСА»
|загаловак      = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі
|адказны        = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш
|месца          = [[Мінск]]
|выдавецтва     = [[Зміцер Колас]]
|год            = 2008
|старонкі       = 283–284
|старонак       = 368
|isbn           = 978-985-6783-42-8
|тыраж          = 2000
|мова=be
}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}

{{Стары Ольса}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Музыка Сярэдневякоўя]]</text>
      <sha1>c76u1e0wyy41eyy0tqc42v93ny74m5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Фёдаравіч Коршыкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112328</id>
    <revision>
      <id>5206351</id>
      <parentid>4976426</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="6voegtj9sbfyb5pxcgytrxjouhtovou" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Коршыкаў}}
[[Выява:Polatsk-St. Euphrosine2.JPG|thumb|250px|Крыжаўзвіжанская царква]]
'''Уладзімір Фёдаравіч Коршыкаў''' ({{ДН|||1858}} — {{ДС|||1920}}) — грамадзянскі інжынер, архітэктар, чыё творчае жыццё цесна звязана з беларускімі землямі.

== Біяграфія ==

=== Адукацыя ===

Пачатковую адукацыю атрымаў у [[:q:Q56240463|сумскім рэальным вучылішчы]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=175 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 166]&lt;/ref&gt;. У 1880 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскі інстытут грамадзянскіх інжынераў]], які скончыў у 1866 годзе са званнем грамадзянскага інжынера і правам на чын X класу&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===

Адразу пасля выпуску з інстытута заняў пасаду тэхніка пры херсонскім губернскім земстве, а праз тры гады пераведзены малодшым інжынерам будаўнічага аддзялення Віцебскага губернскага праўлення&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

У 1895—1901 гадах [[Галоўныя архітэктары Віцебска|Віцебскі]] {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}}, у 1901—1909 — губернскі інжынер у [[Віцебск]]у. Адначасова ў 1895—1917 гадах Полацкі епархіяльны архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

== Праекты ==
3 [[1887]] года ажыццяўляў тэхнічны нагляд за будаўніцтвам у павятовых гарадах губерні [[Лепель|Лепелі]], [[Себеж]]ы, [[Люцын]]е, [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Паводле праектаў Коршыкава і пад яго кіраўніцтвам пабудаваны ў [[Крыжаўзвіжанскі сабор (Полацк)|Крыжаўзвіжанская царква]] ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Полацкім Спаса-Еўфрасіннеўскім манастыры]] ([[1897]]), [[Свята-Узнясенская царква (Лужасна)|Свята-Увазнясенская царква]] ў [[Лужасна|Лужасне]]{{крыніца?}}, у [[Віцебск]]у [[Марыінская жаночая гімназія (Віцебск)|жаночая Марыінская гімназія]] ([[1902]]), рэканструяваны [[Віцебская духоўная кансісторыя|будынкі духоўнай кансісторыі]] ([[1900]]) і [[Дом губернатара (Віцебск)|губернатарскага дома]] ([[1916]]), вялося будаўніцтва [[Віцебскі пазямельна-сялянскі банк|пазямельна-сялянскага банка]] (1912—15, аўтар інжынер [[Канстанцін Канстанцінавіч Тарасаў|К. Тарасаў]]). Выканаў праекты цэркваў і ажыццяўляў іх будаўніцтва ў вёсках [[Нача-Шпакоўшчына|Нача]] і [[Марцінава (Бешанковіцкі раён)|Марцінава]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], [[Вэцслабада|Старая Слабада]] [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]], [[Чурылава (Верхнядзвінскі раён)|Чурылава]] ([[1900]]) і [[Нова-Замшаны]] ([[1905]]) [[Дрысненскі павет|Дрысненскага павета]]; [[Астроўскае]] і [[Таралева]] (1903) [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] (перабудова апошніх), праектаваў і будаваў [[царкоўнапрыходская школа|царкоўнапрыходскія школы]], [[жылы дом|жылыя дамы]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Коршыкаў Уладзімір Фёдаравіч}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Коршыкаў Уладзімір Фёдаравіч}}
* {{крыніцы/БЭ|8|Коршыкаў Уладзімір Фёдаравіч}}
* ''Кулагін А. М.'' Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 2001. — 328 с. — 3000 экз. — ISBN 985-11-0190-7

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Uladzimir Koršykaŭ}}
* [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=175 ''Барановский Г. В.'' Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. — С. 166.]
* {{bis.nlb.by|137185|Коршыкаў Уладзімір Фёдаравіч}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Коршыкаў Уладзімір Фёдаравіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Віцебскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>6voegtj9sbfyb5pxcgytrxjouhtovou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уілмінгтан (Дэлавэр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116439</id>
    <revision>
      <id>5206270</id>
      <parentid>5188370</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6392" sha1="rut1tiexdim568epozhkv58hrfcyrro" xml:space="preserve">{{значэнні2|Уілмінгтан}}
{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Уілмінгтан
|арыгінальная назва    = Wilmington
|падначаленне          = 
|краіна                = Злучаныя Штаты Амерыкі
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 44|lat_sec = 54
 |lon_dir = W|lon_deg = 75|lon_min = 33|lon_sec = 5
 |CoordAddon           = type:city
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = 
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 44,1
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 28
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          =
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = -5
|DST                   = ёсць
|тэлефонны код         = 302
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 19801-19810, 19850, 19880, 19884-19887, 19889-19899
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Wilmington, Delaware
|сайт                  = http://www.ci.wilmington.de.us/
|мова сайта            = en
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Уілмінгтан''' ({{lang-en|Wilmington}}) — [[горад]] на паўночным усходзе [[ЗША]], найбуйнейшы горад [[Штаты ЗША|штата]] [[Дэлавэр]]. Насельніцтва ў межах горада каля 73 тыс. (2000), з прыгарадамі — да 500 тыс. (дзве траціны насельніцтва ўсяго штата). Горад з’яўляецца часткай агламерацыі [[Філадэльфія|Філадэльфіі]].

== Прыродныя ўмовы ==
Уілмінгтан размешчаны на правым беразе [[Рака|ракі]] [[Дэлавэр (рака)|Дэлавэр]], паблізу ўпадзення ў яе рэк Крысцін і Брэндзіўайн (паміж якімі знаходзіцца цэнтральная частка горада). Уілмінгтан знаходзіцца ў паўночнай «гарлавіне» [[Паўвостраў|паўвострава]] Дэлавэр, які аднайменны штат дзеліць з [[Мэрыленд]]ам.

Дзякуючы блізкасці акіяна [[клімат]] у горадзе мяккі: сярэдняя [[тэмпература]] ў зімовыя месяцы −5—0 [[Градус Цэльсія|°C]], з чэрвеня па верасень 15—20 °C. Сярэднегадавая колькасць [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]] — 1086 мм, яны выпадаюць адносна раўнамерна на працягу ўсяго года.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Артурс Крыш’яніс Карыньш]] (нар. 1946) — латвійскі [[палітык]].
* [[Элізабэт Шу]] (нар. 1963) — амерыканская [[актрыса]].

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг|Швецыя}} [[Кальмар (Швецыя)|Кальмар]] ({{lang-sv|Kalmar}}), [[Швецыя]]
* {{Сцяг|Кітай}} [[Нінбо]] ({{Кітайская|寧波|宁波|Níngbō}}), [[Кітай]]
* {{Сцяг|Італія}} [[Алевана-суль-Тушана]] ({{lang-it|Olevano sul Tusciano}}), [[Італія]]
* {{Сцяг|Нігерыя}} [[Ашогба]] ({{lang-en|Osogbo}}), [[Нігерыя]]
* {{Сцяг|Англія}} [[Уотфард]] ({{lang-en|Watford}}), [[Англія]]
* {{Сцяг|Германія}} [[Фульда]] ({{lang-de|Fulda}}), [[Германія]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{ВСЭ3|Уи́лмингтон|26|526}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Уи́лмингтон|500}}

== Спасылкі ==
* [http://wikimapia.org/#lat=39.745078&amp;lon=-75.558987&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=a&amp;v=2 Уілмінгтан у Вікімапіі]
* [http://www.ci.wilmington.de.us/ Сайт мэрыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202040142/http://www.ci.wilmington.de.us/ |date=2 лютага 2017 }}
* [http://www.downtownwilmington.com/ Пра вольны час у горадзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715114417/http://www.downtownwilmington.com/ |date=15 ліпеня 2007 }}
* [http://www.riverfrontwilm.com/ «Набярэжная Уілмінгтана»]
* [http://www.visitwilmingtonde.com/ Турыстычны сайт]
* [http://www.oldwilmington.net/ Гісторыя Уілмінгтана ў фатаграфіях]
* [https://web.archive.org/web/20070429111021/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/?id=102960 Характэрныя будынкі горада]
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Дэлавэра]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1638 годзе]]</text>
      <sha1>rut1tiexdim568epozhkv58hrfcyrro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флэтайран-білдынг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118135</id>
    <revision>
      <id>5206391</id>
      <parentid>3487291</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2385" sha1="h7m29xprv1mmd8hudlnrjltsxpaa5bp" xml:space="preserve">{{Вышыннае збудаванне 
|building_name        =Flatiron Building
|image                =[[Выява:Edificio Fuller (Flatiron) en 2010 desde el Empire State crop boxin.jpg|250 px]]
|lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 44|lat_sec = 28
 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 59|lon_sec = 23
 |region        = US
 |CoordScale    = 
|location             = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
|built = [[1902]]
|use = 
|antenna_spire = 
|roof = 87 м.
|top_floor = 
|floor_count = 22
|floor_area = 
|elevator_count =
|architect =
|owner =
|developer = 
|emporis_id =
|skyscraperpage_id =
}}
'''«Флэтайран-білдынг»''' ({{lang-en|Flatiron Building}}; вядомы таксама пад назвай '''«Прас»''') — [[небаскроб]] на [[Манхэтэн]]е, у [[Нью-Ёрк]]у, размешчаны на месцы перакрыжавання Брадвея, Пятай авеню і 23-й Усходняй вуліцы. Назва перакладаецца з англійскай як «Прас» з-за яго формы, якая нагадвае [[прас]].

Аўтар праекта - [[Дэніел Бернхэм]]. Будаўніцтва 82-метровага будынка было скончана ў [[1902]] годзе. У той час «Флэтайран-білдынг» стаў адным з самых высокіх будынкаў у Нью-Ёрку. Першапачаткова будынак называўся «Фулер-білдынг», і толькі ў 1930-я гады атрымаў цяперашнюю назву. Сёння «Флэтайран-білдынг» - адзін з сімвалаў «Вялікага яблыка».

Цікавая асаблівасць «Флэтайран-білдынг» заключаецца ў тым, што ён быў адным з першых вышынных будынкаў, канструкцыі якога мацаваліся на каркас з сталёвых бэлек.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Flatiron Building (New York City)}}
* [https://web.archive.org/web/20070930191936/http://www.emporis.com/en/il/pc/?id=114793&amp;aid=8 Серыя фатаграфій небаскроба]

[[Катэгорыя:Небаскробы Нью-Ёрка]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Манхэтэна]]</text>
      <sha1>h7m29xprv1mmd8hudlnrjltsxpaa5bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святое возера (возера, Шклоўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119602</id>
    <revision>
      <id>5206624</id>
      <parentid>5127789</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5206624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3516" sha1="qasw0nt2h03cqncg39j9kvnv8wtsypf" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Святое}}
{{Возера2
 |Назва                    = Святое возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 03|lat_sec = 48.5
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 39.4
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 168,9&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-062.jpg Ліст карты N-36-62. Выданне 1979 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502075305/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-062.jpg |date=2 мая 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 0,65
 |Шырыня                   = 0,37
 |Плошча                   = 0,23
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 1,6
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = Арціслаўка
  |Выцякаюць               = Арціслаўка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Святое возера'''&lt;ref&gt;[http://maps.by/map Інтэрактыўная карта Рэспублікі Беларусь / Дзяржкартгеацэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160105064245/http://maps.by/map |date=5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]], [[Магілёўская вобласць]], у басейне [[Арціслаўка|ракі Арціслаўка]] (цячэ праз возера), за 22 км на паўднёвы ўсход [[Шклоў|Шклова]], за 1 км на поўдзень ад вёскі Патапава.

Плошча паверхні возера 0,23 км², даўжыня 650 метраў. Найбольшая шырыня 370 метраў, даўжыня берагавой лініі 1,6 км. [[Катлавіна]] возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Берагавая лінія слабазвілістая.

У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[акунь]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[карась]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=12|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>qasw0nt2h03cqncg39j9kvnv8wtsypf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206625</id>
      <parentid>5206624</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3516" sha1="je7ljvo9zo75u9uehtwiprigm6tz3xr" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Святое}}
{{Возера2
 |Назва                    = Святое возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 03|lat_sec = 48.5
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 39.4
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 168,9&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-062.jpg Ліст карты N-36-62. Выданне 1979 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502075305/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-062.jpg |date=2 мая 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 0,65
 |Шырыня                   = 0,37
 |Плошча                   = 0,23
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 1,6
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = Арціслаўка
  |Выцякаюць               = Арціслаўка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Святое возера'''&lt;ref&gt;[http://maps.by/map Інтэрактыўная карта Рэспублікі Беларусь / Дзяржкартгеацэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160105064245/http://maps.by/map |date=5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]], [[Магілёўская вобласць]], у басейне [[Арціслаўка|ракі Арціслаўка]] (цячэ праз возера), за 22 км на паўднёвы ўсход [[Шклоў|Шклова]], за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Патапава (Шклоўскі раён)]].

Плошча паверхні возера 0,23 км², даўжыня 650 метраў. Найбольшая шырыня 370 метраў, даўжыня берагавой лініі 1,6 км. [[Катлавіна]] возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Берагавая лінія слабазвілістая.

У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[акунь]], [[плотка]], [[краснапёрка]], [[карась]], [[лінь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=12|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>je7ljvo9zo75u9uehtwiprigm6tz3xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святое возера (возера, Касцюковіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119606</id>
    <revision>
      <id>5206628</id>
      <parentid>5127788</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="1js1sg1u8726lq4s5l96bgbxxopy4rj" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Святое}}
{{Возера2
 |Назва                    = Святое возера
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 04.8
  |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 51|lon_sec = 17.1
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,63
 |Шырыня                   = 0,57
 |Плошча                   = 0,26
 |Аб'ём                    = 0,00062
 |Даўжыня берагавой лініі  = 2,1
 |Найбольшая глыбіня       = 6
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 5,25
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Святое возера'''&lt;ref&gt;[http://maps.by/map Інтэрактыўная карта Рэспублікі Беларусь / Дзяржкартгеацэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160105064245/http://maps.by/map |date=5 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], у басейне ракі [[Беседзь]], за 24 кіламетры на паўднёвы захад ад горада [[Касцюковічы]].

Плошча паверхні 0,26 км², даўжыня 630 метраў, найбольшая шырыня 570 метраў. Найбольшая глыбіня 6 метраў. Даўжыня берагавой лініі 2,1 км. Плошча [[вадазбор]]у 5,25 км². Схілы катлавіны вышынёй да 3 метраў, спадзістыя, пад [[лес]]ам, на поўдні да 10 метраў, разараныя. У паўднёвай частцы возера [[заліў]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае. Больш за 40 % плошчы дна возера выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. Возера значна зарастае.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|||279}}

== Спасылкі ==
* [http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-100.jpg Ліст карты N-36-100. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1987 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504070813/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-100.jpg |date=4 мая 2013 }}
* [http://www.proza.ru/2011/08/01/305 ''Валерий Иванов-Смоленский'' Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Том 5.]{{ref-ru}}

{{Ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Азёры Касцюковіцкага раёна]]</text>
      <sha1>1js1sg1u8726lq4s5l96bgbxxopy4rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120246</id>
    <revision>
      <id>5206465</id>
      <parentid>4681828</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="s8gqhpm4m5hiy2e3ebiircypoouywt5" xml:space="preserve">{{Картка футбольнага матча
|назва            = Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2012
|арыгінальнае        = '''2012 European Football Championship Final'''
|лагатып             = Фінал Євро-2012. 1-й тайм.JPG
|шырыня              = 300px
|подпіс             =  [[НСК Алімпійскі|Стадыён Алімпійскі]] ў [[Кіеў|Кіеве]]
|турнір              = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012]]
|каманда1            = [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]&lt;br /&gt;{{Сцяг Іспаніі|30px}}

|каманда1краіна      = 
|каманда1лік        = 4
|каманда2            = [[Зборная Італіі па футболе|Італія]]&lt;br /&gt;{{Сцяг Італіі|30px}}
|каманда2краіна      = 
|каманда2лік        = 0
|дэталі              = 
|дата                = [[1 ліпеня]] [[2012]]
|стадыён             = {{Сцяг Украіны|20px}} [[НСК Алімпійскі|«Алімпійскі»]]
|горад               = [[Кіеў]]
|ігрок_матчу1а       = [[Андрэс Іньеста]] (Іспанія)
|арбітр              = [[Педру Праэнса]] (Партугалія)
|наведвальнасць        =63 170&lt;ref name=&quot;esp-ita report&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351.fr.pdf | title=Full-time report Spain-Italy | work=UEFA.com | publisher=Union of European Football Associations | date=1 July 2012 | accessdate=1 July 2012 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|надвор'е              =Бясхмарная ноч&lt;br /&gt;26 [[°C]] (79 [[°F]])&lt;br /&gt;[[Вільготнасць паветра]] 42%&lt;ref name=&quot;esp-ita_line-ups&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |title=Tactical Line-up – Final – Spain-Italy |date=1 July 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182326/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |archive-date=12 мая 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|папярэдні          = [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2008|2008]]
|наступны           = [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016|2016]]
}}

'''Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2012''' — вырашальны [[футбол|футбольны матч]] [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянату Еўропы па футболе 2012]], які адбыўся [[1 ліпеня]] [[2012]] года на [[НСК Алімпійскі|стадыёне «Алімпійскі»]] ў [[Кіеў|Кіеве]] паміж [[Зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]] і [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Еўра-2012: фінал у Кіеве, паўфінал у Данецку |url=http://football.ua/euro2012/news/108533/page1.html |work= |publisher=Football.ua |date=4 кастрычніка 2010 |accessdate=2012-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101009141926/http://football.ua/euro2012/news/108533/page1.html |archivedate=9 кастрычніка 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Галоўны суддзя — [[Педру Праэнса]] ([[Партугалія]])&lt;ref&gt;{{cite news |title=Фінал Еўра-2012 абслужыць брыгада Праэнсы |url=http://www.sports.ru/football/141736564.html |work= |publisher=Sports.ru |date=29 чэрвеня 2012 |accessdate=2012-06-29 }}&lt;/ref&gt;. Матч скончыўся перамогай Іспаніі.

[[Зборная Іспаніі па футболе|Зборная Іспаніі]] заваявала права на выхад у фінал, перамогшы [[27 чэрвеня]] [[Зборная Партугаліі па футболе|зборную Партугаліі]] з лікам 4:2 у серыі пенальці. [[Зборная Італіі па футболе|Зборная Італіі]] выйшла ў фінал пасля сваёй перамогі [[28 чэрвеня]] над [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] з лікам 2:1 у асноўны час.

Перад матчам адбылася заключная цырымонія [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянату]], у якой было задзейнічана больш за 600 чалавек, уключаючы нямецкую спявачку [[Асеана|Асеану]], якая спела афіцыйную песню чэмпіянату ''Endless Summer''.

Матч пачаўся ў 20:45 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|сярэднееўрапейскаму часу]].

Варта заўважыць, што зборныя Іспаніі і Італіі ўжо сустракаліся на групавым этапе Еўра. Тады матч скончыўся ўнічыю 1:1.

{{зноскі}}

{{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}}
{{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012}}

[[Катэгорыя:Фіналы чэмпіянату Еўропы па футболе|2012]]
[[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012]]
[[Катэгорыя:2012 год у футболе]]</text>
      <sha1>s8gqhpm4m5hiy2e3ebiircypoouywt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свядава (возера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120657</id>
    <revision>
      <id>5206543</id>
      <parentid>4843187</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4740" sha1="t077mizp87m3wkdbv8apfkjxcaqz34k" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Свядава
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec =19.61 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 8|lon_sec =26.65 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 172,5
 |Даўжыня                  = 2,08
 |Шырыня                   = 0,66
 |Плошча                   = 0,74
 |Аб'ём                    = 0,0033
 |Даўжыня берагавой лініі  = 6,34
 |Найбольшая глыбіня       = 11,5
  |Сярэдняя глыбіня        = 4,5
 |Тып мінералізацыі        = прэснае
  |Салёнасць               = да 0,27
 |Празрыстасць             = 1,7
 |Плошча вадазбору         = 5,25
  |Упадаюць                = 3 ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Свя́дава''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Шоша]], за 30 км на паўночны ўсход ад [[горад]]а [[Глыбокае]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як '''Свяды''' (у множным ліку), ля яго вёска [[Свядава]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 0,74 км². Найбольшая глыбіня 11,5 м, сярэдняя 4,5 м. Даўжыня 2,08 км, найбольшая шырыня 0,66 км. Даўжыня берагавой лініі 6,34 км. Аб'ём вады 3,33 млн. куб. м. Плошча [[вадазбор]]у 5,25 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] Свядава лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5–10 м (на захадзе 10–16 м), пераважна разараныя. Берагавая лінія ўтварае невялікія [[Заліў|залівы]]. [[Бераг]]і нізкія (да 0,2 м), пад [[хмызняк]]ом, участкамі ў залівах [[Сплавіна|сплавінныя]]. На паўднёвым захадзе і захадзе возера [[пойма]] шырынёй да 200 м. На возеры 2 [[Востраў|астравы]] агульнай плошчай 0,4 га. Глыбіні да 2 метраў займаюць каля 22 % плошчы возера. Дно выслана гліністым [[Глей|ілам]], [[мелкаводдзе]] пясчанае.&lt;br /&gt;
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць 3 ручаі і выцякае [[ручай]] у возера [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]]. Шырыня палосы прыбярэжнай  [[Расліннасць|расліннасці]] да 70 м.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[судак]], [[плотка]], [[лінь]], [[карась]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

Каля возера [[Вёска|вёскі]] [[Свядава]] і [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябкі]] ([[чыгуначная станцыя]]). Каля паўночна-заходняга берага праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|45}}.

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свядава|Рачэўскі А. М.|}}
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свядава||269}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=18|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Шошы]]</text>
      <sha1>t077mizp87m3wkdbv8apfkjxcaqz34k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белае (возера, басейн Свіліцы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120759</id>
    <revision>
      <id>5206496</id>
      <parentid>4213938</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="qdt4qy8ealzsupb75udhm777dm8q9j0" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Белае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Белае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 9|lat_sec =23.8 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 56|lon_sec =41.43 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 1,4
 |Шырыня                   = 0,8
 |Плошча                   = 0,14
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 11
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17,5
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Белае возера''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 15 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], непадалёку ад гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў Белае і Алаізберг - суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] выцякае рэчка [[Свіліца|Свіла]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 0,14 км². Найбольшая глыбіня 11 м. Даўжыня 1,4 км. Найбольшая шырыня 0,8 км. Плошча [[вадазбор]]у 17,5 м².
[[Катлавіна]] возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, забалочаныя, паўночныя і ўсходнія пад лесам і хмызняком. Зарастае.

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=27|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Мнюты]]</text>
      <sha1>qdt4qy8ealzsupb75udhm777dm8q9j0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206497</id>
      <parentid>5206496</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="ssdncaeltpmg71nrlolhytk2unc6rk5" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Белае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Белае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 9|lat_sec =23.8 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 56|lon_sec =41.43 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 1,4
 |Шырыня                   = 0,8
 |Плошча                   = 0,14
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 11
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17,5
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Белае возера''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 15 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], непадалёку ад гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Водаапісанне ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў Белае і [[Алаізберг]] - суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] выцякае рэчка [[Свіліца|Свіла]].

Плошча паверхні 0,14 км². Найбольшая глыбіня 11 м. Даўжыня 1,4 км. Найбольшая шырыня 0,8 км. Плошча [[вадазбор]]у 17,5 м².
[[Катлавіна]] возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, забалочаныя, паўночныя і ўсходнія пад лесам і хмызняком. Зарастае.

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=27|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Мнюты]]</text>
      <sha1>ssdncaeltpmg71nrlolhytk2unc6rk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206499</id>
      <parentid>5206497</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Водаапісанне */</comment>
      <origin>5206499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="okls1iugcpgq77m8n52iolte76uni16" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Белае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Белае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 9|lat_sec =23.8 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 56|lon_sec =41.43 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 1,4
 |Шырыня                   = 0,8
 |Плошча                   = 0,14
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 11
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17,5
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Белае возера''' — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 15 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], непадалёку ад гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Водаапісанне ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў Белае і [[Алаізберг]] - суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] выцякае рэчка [[Свіліца|Свіла]].

Плошча паверхні 0,14 км². Найбольшая глыбіня 11 м. Даўжыня 1,4 км. Найбольшая шырыня 0,8 км. Плошча [[вадазбор]]у 17,5 м².
[[Катлавіна]] возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, забалочаныя, паўночныя і ўсходнія пад лесам і хмызняком. Зарастае.

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=27|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Мнюты]]</text>
      <sha1>okls1iugcpgq77m8n52iolte76uni16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаізберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120763</id>
    <revision>
      <id>5206498</id>
      <parentid>3108075</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3451" sha1="nu933tp88zmcpc0xfh46t3dhz0z28bp" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Алаізберг
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 8|lat_sec =37 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 57|lon_sec =23 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 170,2&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;Ліст карты N-35-32. Выданне 1980 г.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 4,1 
 |Шырыня                   = 
 |Плошча                   = 0,46
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 19
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Ала́ізберг'''&lt;ref name=&quot;bel1&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 16 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], каля гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Водаапісанне ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]] і Алаізберг - суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] выцякае на поўнач рэчка [[Свіліца|Свіла]] (цяпер Свіліца).

Плошча возера 0,46 кв. км. Найбольшая глыбіня 19 м. Даўжыня 4,1 км. Плошча [[вадазбор]]у 17 кв. км.

Схілы катлавіны вышынёй 5—7 м, на ўсходзе параслі [[лес]]ам. Дно плоскае, пясчанае. Зарастае слаба. Выцякае [[ручай]] у раку Свіліца.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 226.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. Глубокое: план|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]</text>
      <sha1>nu933tp88zmcpc0xfh46t3dhz0z28bp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206500</id>
      <parentid>5206498</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Водаапісанне */</comment>
      <origin>5206500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3402" sha1="ixs8qu5kq3blgaqpdxp2a5c4kdixfl8" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Алаізберг
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 8|lat_sec =37 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 57|lon_sec =23 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 170,2&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;Ліст карты N-35-32. Выданне 1980 г.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 4,1 
 |Шырыня                   = 
 |Плошча                   = 0,46
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 19
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Ала́ізберг'''&lt;ref name=&quot;bel1&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 16 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], каля гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Водаапісанне ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]] і Алаізберг - суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] выцякае на поўнач рэчка [[Свіліца|Свіла]] (цяпер Свіліца).

Плошча возера 0,46 кв. км. Найбольшая глыбіня 19 м. Даўжыня 4,1 км. Плошча [[вадазбор]]у 17 кв. км.

Схілы катлавіны вышынёй 5—7 м, на ўсходзе параслі [[лес]]ам. Дно плоскае, пясчанае. Зарастае слаба. Выцякае [[ручай]] у раку Свіліца.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 226.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. Глубокое: план|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]</text>
      <sha1>ixs8qu5kq3blgaqpdxp2a5c4kdixfl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206617</id>
      <parentid>5206500</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3310" sha1="t4ge7t15ozzdqclv7xug1zbszapbds0" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Алаізберг
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 8|lat_sec =37 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 57|lon_sec =23 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 170,2&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;Ліст карты N-35-32. Выданне 1980 г.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 4,1 
 |Шырыня                   = 
 |Плошча                   = 0,46
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 19
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 17
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
}}
'''Ала́ізберг'''&lt;ref name=&quot;bel1&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}}&lt;/ref&gt; — [[возера]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца ў басейне ракі [[Свіліца]], за 16 км на ўсход ад горада [[Глыбокае]], каля гарадскога пасёлка [[Падсвілле]].

== Гідраграфія ==
На карце XVIII ст. на месцы двух суседніх цяпер азёраў [[Белае (возера, басейн Свіліцы)|Белае]] і Алаізберг — суцэльнае буйное возера Свіла, з якога ў возера [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] выцякае на поўнач рэчка [[Свіліца|Свіла]] (цяпер Свіліца).

Плошча возера 0,46 кв. км. Найбольшая глыбіня 19 м. Даўжыня 4,1 км. Плошча [[вадазбор]]у 17 кв. км.

Схілы катлавіны вышынёй 5—7 м, на ўсходзе параслі [[лес]]ам. Дно плоскае, пясчанае. Зарастае слаба. Выцякае [[ручай]] у раку Свіліца.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* {{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 226.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. Глубокое: план|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]]</text>
      <sha1>t4ge7t15ozzdqclv7xug1zbszapbds0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ізубрыца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120823</id>
    <revision>
      <id>5206487</id>
      <parentid>4404563</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4604" sha1="sopsovlx852lsmlhxbl0lpjjyldqrvb" xml:space="preserve">{{Значэнні2|тып=тапонім|Ізубрыца, значэнні}}
{{Возера2
 |Назва                    = Ізубрыца
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 56.021509|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28.474417|lon_min = |lon_sec = 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 127
 |Даўжыня                  = 2,23
 |Шырыня                   = 1,04
 |Плошча                   = 1,21
 |Аб'ём                    = 0,0018
 |Даўжыня берагавой лініі  = 6,16
 |Найбольшая глыбіня       = 2,2
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 0,185—0,19
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = да 1,2
 |Плошча вадазбору         = 9,6
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = [[рака Ізубрыца]]
 |Пазіцыйная карта 1       = Беларусь 
 |Пазіцыйная карта 2       = Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Ізу́брыца''' — [[возера]] ў [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[рака Ізубрыца|Ізубрыца]], за 40 км на паўночны ўсход ад горада [[Верхнядзвінск]], каля вёскі [[Ізубрыца (вёска)|Ізубрыца]], сярод лесу; на тэрыторыі ландшафтнага заказніка Чырвоны Бор.

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як '''Зубрыя''', з яго выцякае рэчка (пратока) Зубрыя ў возера [[Свольна (возера)|Свольна]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 1,21 км². Даўжыня 2,23 км. Найбольшая шырыня 1,04 км. Даўжыня берагавой лініі 6,16 км. Найбольшая глыбіня 2,2 м, сярэдняя 1,5 м. Аб'ём вады 1,8 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 9,6 км². Акружана забалочанай, парослай хмызняком [[пойма]]й. Схілы катлавіны вышынёй да 25 м, на поўначы і паўночным захадзе 5—10 м. [[Бераг]]і вышынёй 0,1—0,2 м, пясчаныя, забалочаныя, на поўначы і паўднёвым захадзе [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно да глыбіні 1 м пясчанае, ніжэй выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. Вада мае шчолачную рэакцыю, павышаную колернасць. Празрыстасць вады да 1,2 м. Зарастае поўнасцю. Надводная расліннасць пашырана да глыбіні 1 м. На паўночным захадзе выцякае рака Ізубрыца, якая ўпадае ў суседняе возера [[Бузянка]].

У возеры водзяцца [[лешч]], [[шчупак]], [[плотка]], [[лінь]], [[акунь]], [[карась]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

== Літаратура ==
* Блакітная кніга Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. Н. А. Дзісько [і інш.]. — Мн., 1994.
* ''Уласаў Б. П.'' Ізубрыца // {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 399—400.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Азёры Верхнядзвінскага раёна]]</text>
      <sha1>sopsovlx852lsmlhxbl0lpjjyldqrvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5206378</id>
      <parentid>5205889</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5206378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2156" sha1="grbdn8qt9723knlglrvry73vwrxqohg" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў|2026-09-26T13:45:34Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Томаш Тышэцкі|2026-09-26T10:33:51Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Жюстэн Годар|2026-09-26T05:21:17Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Мацей Савіцкі|2026-09-25T20:14:52Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Ісаакавіч Прэс|2026-09-25T15:14:43Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Антоні Эразм Валовіч|2026-09-25T13:29:40Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Стэфан Пятровіч Сулкоўскі|2026-09-25T13:05:59Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Фелікс Віславух|2026-09-25T11:12:10Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Эдаарда Амальдзі|2026-09-25T09:47:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|2026-09-25T08:30:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амурсана|2026-09-25T08:14:42Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|МухамадБабур Хаджаеў|2026-09-25T06:36:15Z|Aziza Umarova}}
{{Новы артыкул|Гарыб-Нурмухамед Андаліб|2026-09-25T06:26:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андэрс Іонас Ангстрэм|2026-09-25T06:06:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дэніз Рычардс|2026-09-25T05:50:49Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Марына Уладзі|2026-09-25T05:35:30Z|DobryBrat}}
{{Новы артыкул|Апалоній (скульптар з Афін)|2026-09-24T11:14:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Варатынскі|2026-09-23T13:58:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Гнедзіч|2026-09-23T13:47:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксей Фёдаравіч Адашаў|2026-09-23T13:39:31Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>grbdn8qt9723knlglrvry73vwrxqohg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаржок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126041</id>
    <revision>
      <id>5206324</id>
      <parentid>5206181</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>у артыкул пра від</comment>
      <origin>5206324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3339" sha1="t2388vv5xsg6qs29cwsst8amry8fg50" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = Аскаміцэты
| image file = Smardz-Morchella-Ejdzej-2006.jpg
| image descr = [[Смаржок канічны]]
| regnum = Грыбы
| latin = Morchella
| author = [[Dill.]] ex [[Pers.]], 1794
| children name = 
| children = 
| wikispecies = Morchella
}}
{{значэнні|Смаржок (значэнні)}}
'''Смаржо́к'''{{sfn|БелЭн|2002}}&lt;ref name=&quot;Г&quot;&gt;Грыбы і грыбная кулінарыя : папулярны энцыклапедычны даведнік / [[Галіна Іванаўна Сяржаніна|Галіна Сяржаніна]], [[Іван Якаўлевіч Яшкін|Іван Яшкін]]. — Мінск : Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387с., [24] л. каляр. іл. ; 24 см. — На вокладцы аўтары не паказаны. — Бібліяграфія: с. 343—350. — Алфавітныя паказчыкі: с. 351—385. — 1000 экз. — ISBN 985-6081-34-3.&lt;/ref&gt;, '''Змаршчок'''&lt;ref&gt;[http://gribochek.su/books/item/f00/s00/z0000010/index.shtml ''Сержанина Г. И.'' Шляпочные грибы Белоруссии: определитель и конспект флоры] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, '''Смаршчок''', '''Асялок''', '''Храпач'''&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://www.slounik.org/bnt08/l18/4
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = Інбелкульт
|год            = 1926
|том            = Вып. 8
|старонкі       = 
|старонак       = 80
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt; (''Morchella'') — род [[грыбы|грыбоў]] сямейства {{bt-bellat|Смаржковыя|Morchellaceae}}. Налічвае 15 відаў{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Апісанне ==
[[Пладовае цела грыба]] вельмі порыстае. Афарбоўка часцей за ўсё карычняватая. Смаржок лічыцца ўмоўна ядомым грыбам (усе віды роду ядомыя), але для выкарыстання ў ежу патрабуецца працяглая тэрмічная апрацоўка.

== Пашырэнне ==
Пашыраны ва [[Умераны клімат|ўмераным]] поясе [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] найчасцей трапляюцца {{bt-bellat|смаржок канічны|Morchella conica}} і {{bt-bellat|смаржок сапраўдны|Morchella esculenta}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Смаржок||51}}
* {{Крыніцы/Макромицеты|42, 43}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Роды грыбоў]]
[[Катэгорыя:Смаржковыя]]</text>
      <sha1>t2388vv5xsg6qs29cwsst8amry8fg50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фядосій Арцёмавіч Смалячкоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126236</id>
    <revision>
      <id>5206436</id>
      <parentid>5083700</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4712" sha1="eu2c0n5c74w2h4y90ufhnves4s83ow0" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
{{цёзкі2|Смалячкоў}}
'''Фядосій (Феадосій) Арцёмавіч Смалячкоў''' ({{ДН|||1923}}, [[Падгор’е (Быхаўскі раён)|Падгор’е]], {{МН|Быхаўскі раён|ў Быхаўскім раёне}}, [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|15|1|1942}}) — [[Герой Савецкага Саюза]].

== Біяграфія ==
[[Беларусы|Беларус]]. Скончыў школу фабрычна-заводскага навучання ў [[Ленінград]]зе. Працаваў мулярам на новабудоўлях горада, адначасова займаўся ў [[снайпер]]скай школе. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 5 ліпеня 1941 года{{sfn|Беларусь|1995}} ў 5-й дывізіі народнага апалчэння Выбаргскага раёна Ленінграда. Пазней баец асобнай разведроты 13-й стралковай дывізіі 42-й арміі Ленінградскага фронту. Выступіў ініцыятарам снайперскага руху на фронце, падрыхтаваў 10 [[снайпер]]аў, знішчыў 125 ворагаў, на якіх затраціў 126 патронаў. Слава выдатнага снайпера выклікала жах у нацыстаў. Для барацьбы з ім і яго вучнямі нацысты стварылі спецыяльныя падраздзяленні. Загінуў у баі каля вёскі [[Вараніно]] на шашы [[Магілёў]]—[[Гомель]]{{sfn|Беларусь|1995}} 15 студзеня 1942 года.

== Памяць ==
У вёсцы [[Вараніно]] Быхаўскага раёна, на радзіме і ў [[Санкт-Пецярбург]]у Смалячкову пастаўлены помнікі. Яго імем названы вуліцы ў Санкт-Пецярбургу, [[Мінск]]у (устаноўлена мемарыяльная дошка) і Быхаве, пасёлак у Ленінградскай вобласці, саўгас у Быхаўскім раёне, піянерскія дружыны. Славутаму снайперу прысвяціў сваю паэму народны паэт Беларусі [[Пятрусь Броўка|П. Броўка]]. Песню пра яго напісалі паэт [[А. Астрэйка]] і кампазітар [[Д. Лукус]].

== Гл. таксама ==
* [[Герой Савецкага Саюза Ф. А. Смалячкоў]] — бронзавая скульптура [[Заір Азгур|Заіра Азгура]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Барысаў, Г. Е.'' Снайпер Смалячкоў // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Быхаўскага раёна. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 277.
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Смалячкоў Фядосій Арцёмавіч||49}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Смалячко́ў Феадосій Арцёмавіч|674}}
* {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Смалячкоў Феадосій Арцёмавіч|570}}
* Смолячков Феодосий Артёмович // Герои Советского Союза: Краткий биографический справочник в 2 т. Т. 2. — М.: Воениздат, 1988. — С. 490.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|128842|Смалячкоў Фядосій Арцёмавіч}}
* [https://www.sb.by/golas/GR-04-2018.pdf ''Кацярына Аляксандрава'' Хлопец-Герой з Падгор’я] // [[Голас Радзімы]] № 4 (3556), чацвер, 25 студзеня, 2018.
* [https://web.archive.org/web/20220305025325/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero42643219/ Смолячков Феодосий Артемьевич] {{ref-ru}} // Дзяржаўная інфармацыйная сістэма «Память народа» [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Смалячкоў Фядосій Арцёмавіч}}
[[Катэгорыя:Снайперы Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>eu2c0n5c74w2h4y90ufhnves4s83ow0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huawei U8800</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127024</id>
    <revision>
      <id>5206340</id>
      <parentid>4844152</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]; +[[Катэгорыя:Прылады на базе Android]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3480" sha1="p9zk6l0ip0udm1h2wzqkn6vx4s3m944" xml:space="preserve">{{Кішэнны персанальны камп’ютар

|Назва             = Huawei U8800 (Ideos X5)
|Фота                 = [[File:Huawei u8800 front.png|200px]]
|Вытворца        = [[Huawei]]
|Экран                = 3.8&quot; сэнсарны дысплей, выкананы па тэхналогіі [[TFT]], мае распазнаванне 480x800 пунктаў і здольны адлюстроўваць да 16 млн. колераў 
|Фота/Відэакамера     = 5 [[мегапіксель|мегапікселяў]], [[аўтафокус]], [[успышка]]; запіс відэа ў фармаце HD
|Аперацыйная сістэма = [[Android]] 2.3
|Увод інфармацыі      = [[сэнсарны экран]]
|Працэсар            = [[Qualcomm]] MSM7230 800 Мгц, відэапаскаральнік Adreno 205
|Памяць               = ROM: 2 Гб, [[RAM]]: 512 MБ
|Слоты пашырэння     = [[microSD]] так 32 Гб
|Камунікацыі         = [[HSPA]]/[[WCDMA]]: &lt;br /&gt; 900/2100 МГц &lt;br /&gt; GSM/GPRS/EDGE: &lt;br /&gt; 850/900/1800/1900 МГц
|connectivity         = [[HSPA]]+, [[Bluetooth]] 2.1, [[Micro-USB]] 2.0, 3.5 mm audio jack, [[aGPS]], [[WiFi]] 802.11 b/g/n
|Батарэі, харчаванне     = [[Літый-палімерны акумулятар]] 1500 [[mAh]]
|Памер               = 120 x 62 x 11.6 мм 
|Вага                  = 130 грам
|Музыка               = [[MP3]], [[AAC]] (AAC+, AAC-LC), [[AMR-NB]], [[WAV]], [[MIDI]]
|Відэа                = [[MP4]], [[WMV]], [[H.264]], [[H.263]]
|Дата пачатку продажаў   = [[красавік]] [[2011]]
|predecessor          = 
|successor            = [[Huawei IDEOS X5]]
|related              =
|other                =
|status               =
}}

'''Huawei U8800''' — [[камунікатар]] кітайскай [[кампаніі]] [[Huawei]], прадстаўлены 26 кастрычніка 2010 года. Працуе на платформе [[Android]] 2.3.5 (2.2.1 — 4), не мае апаратнай [[клавіятура|клавіятуры]], замест якой вялікі [[сэнсарны экран]] з падтрымкай кампактнай ці поўнай QWERTY клавіятуры. Камунікатар мае вялікую ёмістасць батарэі (1500 мА/ч).

== Асаблівасці прылады ==

=== Працэсар ===
Ideos X5 мае працэсар Qualcomm MSM7230 з тактавай частатой 800 МГц і графічны паскаральнік Adreno 205.

=== Памяць ===
У апараце 512 МБ аператыўнай памяці. Унутранай даступнай памяці для ўстаноўкі дадаткаў каля 600 МБ. Таксама маецца ўбудаваная флэш-памяць аб'ёмам 2 ГБ (ёсць варыянт з 4 ГБ). У камплекце з прыладай ідзе карта памяці фармату microSD аб'ёмам 4 ГБ.

== Спасылкі ==
* [http://www.huawei.com Афіцыйны сайт Huawei]

[[Катэгорыя:Сеткавае абсталяванне]]
[[Катэгорыя:Прадукцыя Huawei]]
[[Катэгорыя:Прылады на аснове Qualcomm]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:Прылады на базе Android]]</text>
      <sha1>p9zk6l0ip0udm1h2wzqkn6vx4s3m944</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іваноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131319</id>
    <revision>
      <id>5206482</id>
      <parentid>5193797</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="hctm6600mz9tkb34ynbm3osz5sj6fx1" xml:space="preserve">'''Івано́ў''' — рускае прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Алег Віталевіч Іваноў]] (нар. 1978) — беларускі інжынер-тэхнолаг і дэпутат.
* [[Алег Мікалаевіч Іваноў]] (нар. 1961) — беларускі дыпламат.
* {{NL|Аляксандр Іваноў}}
* {{NL|Аляксей Іваноў}}
* [[Аркадзь Пятровіч Іваноў]] (нар. 1929) — беларускі фізік. [[Член-карэспандэнт НАНБ|Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1974), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1967), [[прафесар]] (1970). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1991).
* {{NL|Валерый Іваноў}}
* [[Васіль Зіноўевіч Іваноў]] (1898—1946) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Баранавіцкай вобласці.
* [[Віктар Пятровіч Іваноў]] (нар. 1950) — расійскі дзяржаўны дзеяч.
* [[Глеб Анатольевіч Іваноў]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* {{NL|Дзмітрый Іваноў}}
* {{NL|Іван Іваноў}}
* [[Ігар Сяргеевіч Іваноў]] (нар. 1945) — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
* [[Леанід Леанідавіч Іваноў]] (1940—2009) — [[Народны артыст Беларусі]], [[заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]], заслужаны выкладчык БССР.
* [[Мадэст Васілевіч Іваноў]] — марскі афіцэр.
* {{NL|Мікалай Іваноў}}
* [[Міхаіл Аляксеевіч Іваноў]] — беларускі кампазітар.
* [[Павел Уладзіміравіч Іваноў]] (нар. 1955) — дэкан [[Факультэт экранных мастацтваў БДАМ|факультэта экранных мастацтваў БДАМ]], прафесар кафедры рэжысуры кіно і тэлебачання, дацэнт.
* [[Піліп Андрэевіч Іваноў]] (нар. 1990) — беларускі футбаліст.
* [[Сямён Варфаламеевіч Іваноў]] (1880—1955) — савецкі дзяржаўны дзеяч.
* {{NL|Сяргей Іваноў}}
* {{NL|Уладзімір Іваноў}}
* {{NL|Уладзіслаў Іваноў}}

* [[Усевалад Міканоравіч Іванаў]] (1888—1971) — пісьменнік, філосаф, гісторык, аўтар аповесцяў і раманаў.
* [[Фёдар Міхайлавіч Іваноў]] (1918—?) — савецкі партыйны дзеяч.
* {{NL|Юрый Іваноў}}
* {{NL|Яўген Іваноў}}

== Гл. таксама ==
* [[Іванова]]

{{спіс цёзак2|рускія}}</text>
      <sha1>hctm6600mz9tkb34ynbm3osz5sj6fx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітая пара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131667</id>
    <revision>
      <id>5206342</id>
      <parentid>5193494</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51824-13</username>
        <id>174639</id>
      </contributor>
      <origin>5206342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31147" sha1="dg1t3tl2t61wlqm77ot5l9sdgicq0fe" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
{{вікіфікацыя}}
{{арфаграфія}}
[[Выява:Cable utp.JPG|thumb|справа|300px|Кабель F/UTP]]
'''Вітая пара''' ({{lang-en|twisted pair}}) — [[кабель]], які аб’ядноўвае ў абалонцы адну ці больш пар правадоў. Кожная пара ўяўляе сабой два ізаляваныя правады, звычайна з [[медзь|медзі]], звітыя вакол адзін аднаго.

Кабелі гэтага тыпу найчасцей моцна адрозніваюцца якасцю і магчымасцямі [[перадача інфармацыі|перадачы]] [[інфармацыя|інфармацыі]]. Адпаведнасць характарыстык кабеляў вызначанага класу або катэгорыі вызначаюць агульнапрызнаныя стандарты (ISO 11801 і TIA-568). Самі характарыстыкі наўпрост залежаць ад структуры кабелю і ўжытых у ім матэрыялаў, якія і вызначаюць фізічныя працэсы, што адбываюцца ў кабелі падчас перадачы сігналу.

== Гісторыя ==
Першыя тэлефоны выкарыстоўвалі тэлеграфныя лініі або аднаправадныя лініі з ланцугом зазямлення, пракладзеныя адкрытым спосабам. У 1880 годзе ў многіх гарадах былі запушчаны электрычныя трамваі, якія наводзілі шмат шуму на гэтыя лініі. Судзіцца было марна і тэлефонныя кампаніі перабудавалі свае лініі з правадамі, якія выкарыстоўваюць збалансаваную схему, якая мела дадатковую перавагу ў выглядзе змяншэння эфекту аслаблення сігналу.

Калі лініі электраперадачы сталі больш распаўсюджанай з’явай, гэтай меры аказалася недастаткова. Тэлеграфныя правады ішлі раўналежна лініям электраперадачы, і на працягу некалькіх гадоў калі ўжыванне электраэнергіі расло ўзровень шуму зноў узрос, таму інжынеры распрацавалі метад транспазіцыі правадоў, каб звесці завады на нішто.

У транспазіцыі правадоў іх становішча мянялася праз пэўную колькасць апор. Такім чынам, два правады збалансаванай пары атрымлівалі аналагічныя завады ад ліній электраперадачы. Гэта ўяўляла сабой раннюю рэалізацыю скручвання з крокам транспазіцыі правадоў каля чатырох перакрыжаванняў на кіламетр, ці шэсць на мілю. Такія адкрытыя сіметрычныя лініі з перыядычнымі транспазіцыямі дажылі да нашых дзён у некаторых сельскіх раёнах.

Вітая пара вынайдзена [[Аляксандр Грэям Бэл|Аляксандрам Грэямам Бэлам]] у 1881 годзе. Да 1900 года ўся амерыканская сетка тэлефонных ліній была або на вітай пары, або на адкрытых правадах з транспазіцыяй для абароны ад завад.

== Віды кабеля, які ўжываецца ў сетках ==
У абароне маюць патрэбу як сігналы, якія перадаюцца па [[Кабель|кабелі]], так і элементы канструкцыі кабеля. Ахоўныя элементы падзяляюць залежна ад прызначэння на:

* хімічная абарона — абарона кабеля ад знешніх уздзеянняў (глеба, вада, газы, сонечнае святло);
* механічная абарона — абарона кабеля ад механічных пашкоджанняў;
* экранаванне — абарона сігналу ад завад (вонкавых і ўнутраных электрамагнітных навядзенняў);

Ахоўныя элементы падаўжаюць тэрмін службы кабеля.

Для хімічнай абароны кабеля выкарыстоўваюць фольгу і поліэтылен. Кабелі, абароненыя фольгай, абазначаюць тэрмінам «foiled» — «фальгаваныя».

Для механічнай абароны провада выкарыстоўваюць асоба трывалыя абалонкі і аплётку з меднага дроту. Абалонка з чорнага поліэтылену абараняе кабель ад сонечнага святла (адмысловая абарона, якая ўжываецца для кабеляў, прызначаных для пракладкі на адкрытым паветры). Кабелі, якія маюць дадатковыя пласты абароны, завуць «double jacket».

Алюмініевая фольга і медная аплётка таксама выкарыстоўваюцца для экранавання кабеля і асобных пар для дадатковай абароны ад электрамагнітных завад.

Па колькасці дратоў (жыл) у кожным провадзе кабелі падзяляюць на:

аднажыльныя, аднадрацяныя — кабелі з правадамі, якія складаюцца з аднаго меднага дроту (адной жылы);

шматжыльныя, шматдрацяныя — кабелі з правадамі, якія складаюцца з некалькіх жылаў.

Аднажыльны кабель не дапускае кантакту з абсталяваннем, што падключанае да сеткі. Гэта значыць, як правіла, яго ўжываюць для пракладкі ў корабах, сценах і т. д. з наступным тэрмінаваннем разеткамі. Звязана гэта з тым, што [[Медзь|медныя]] жылы даволі тоўстыя і пры частых выгібах хутка ламаюцца. Аднак для «ўразання» у злучальнікі панэляў разетак такія жылы падыходзяць як найлепей.

Шматжыльны кабель дрэнна пераносіць «уразанне» у злучальнікі панэляў разетак (тонкія жылы разразаюцца), але выдатна паводзіць сябе пры выгінах і скручванні. Акрамя таго, шматжыльны провад валодае вялікім згасаннем сігналу. Таму шматжыльны кабель выкарыстоўваюць у асноўным для вырабу патчкордаў (англ. patchcord), якія злучаюць сеткавыя прылады з разеткамі.

== Экранаванне ==
Для абароны ад электрычных завад пры выкарыстанні высокачашчынных сігналаў у кабелях катэгорый 6a-8 выкарыстоўваецца экранаванне. Экранаванне ўжываецца як да асобных вітых пар, якія абарочваюцца ў алюмініевую фольгу (металізаваную алюмініем поліэтыленавую стужку), так і да кабеля ў цэлым у выглядзе агульнага экрана з фольгі і/або аплёткі з меднага дроту. Экран таксама можа быць злучаны з неізаляваным дрэнажным провадам, які служыць для зазямлення і механічна падтрымлівае экран у выпадку падзелу на секцыі пры залішнім выгіне ці расцяжэнні кабеля.

Згодна з міжнародным стандартам ISO / IEC 11801, дадатак E, для абазначэння канструкцыі экранаванага кабеля выкарыстоўваецца камбінацыя з трох літар: U — неэкранаваны, S — металічная аплётка (толькі агульны экран), F — металізаваная стужка (алюмініевая фольга). З гэтых літар фармуецца абрэвіятура выгляду xx/xTP, якая пазначае тып агульнага экрана і тып экрана для асобных пар.
[[Выява:FTP_cable3.jpg|міні|Кабель F/UTP]]
[[Выява:S-FTP_CAT_7.jpg|міні|Кабель S/FTP]]
Распаўсюджаны наступныя тыпы канструкцыі экрана:

; Неэкранаваны кабель (U/UTP)
: Экранаванне адсутнічае. Катэгорыя 6 і ніжэй.
; Індывідальны экран (U/FTP)
: Экранаванне фольгай кожных асобных пар. Абараняе ад вонкавых завад і ад скрыжаваных завад.
; Агульны экран (F/UTP, S/UTP, SF/UTP)
: Агульны экран з фольгі, аплёткі, ці фольгі з аплёткай. Абараняе ад вонкавых электрамагнітных завад.
; Індывідуальны і агульны экран (F/FTP, S/FTP, SF/FTP)
: Індывідуальныя экраны з фольгі для кожнай вітай пары, плюс агульны экран з фольгі, аплёткі, ці фольгі з аплёткай. Абараняе ад вонкавых завад і ад скрыжаваных завад паміж вітымі парамі.

Экранаваныя кабелі катэгорый 5e, 6/6A і 8/8.1 часцей за ўсё выкарыстоўваюць канструкцыю F/UTP (агульны экран з фольгі), тады як экранаваныя кабелі катэгорый 7/7A і 8/2 выкарыстоўваюць канструкцыю S/FTP (з агульнай металічнай аплёткай і фольгай для кожнай пары).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Абазначэнні для распаўсюджаных тыпаў кабеляў з вітых пар
!Агульнапрынятая назва
!Абазначэнне {{Не перакладзена 5|ISO/IEC 11801|ISO/IEC 11801|ru|ISO/IEC 11801}}
!Агульны экран
!Экран для пар
|-
|UTP
|[[Выява:Twisted pair uutp.svg]]U/UTP
|няма
|няма
|-
|STP, ScTP, PiMF
|[[Выява:Twisted pair uftp.svg]]U/FTP
|няма
|фольга
|-
|FTP, STP, ScTP
|[[Выява:Twisted pair futp.svg]]F/UTP
|фольга
|няма
|-
|STP, ScTP
|[[Выява:Twisted pair sutp.svg]]S/UTP
|аплётка
|няма
|-
|SFTP, S-FTP, STP
|[[Выява:Twisted pair sfutp.svg]]SF/UTP
|аплётка, фольга
|няма
|-
|FFTP
|[[Выява:Twisted pair fftp.svg]]F/FTP
|фольга
|фольга
|-
|SSTP, SFTP, STP PiMF
|[[Выява:Twisted pair sftp.svg]]S/FTP
|аплётка
|фольга
|-
|SSTP, SFTP
|[[Выява:Twisted pair sfftp.svg]]SF/FTP
|аплётка, фольга
|фольга
|}
Літарны код перад зваротнай рысай пазначае тып агульнага экрана для ўсяго кабеля, код пасля рысы пазначае тып індывідуальнага экранавання для кожнай вітай пары:

: U = unshielded, без экрана
: F = foil, фольга
: S = braided screening, аплётка з дрота (толькі знешні экран)
: TP = twisted pair, вітая пара
: TQ = індывідуальны экран для двух вітых пар (на 4 правады)

== Канструкцыя вітапарнага кабеля ==
Вітапарны кабель мае агульны дыяметр каля 5,2-6 мм. Кабель складаецца з некалькіх вітых пар. Праваднікі ў парах выраблены з маналітнага меднага дроту таўшчынёй 0,4-0,6 мм або з мноства больш тонкіх медных праваднікоў (кабель атрымліваецца больш гнуткі і звычайна выкарыстоўваецца ў патчкордах). Акрамя метрычнай, прымяняецца амерыканская сістэма AWG, у якой гэтыя велічыні складаюць 26-22 AWG. У стандартных 4-парных кабелях у асноўным выкарыстоўваюцца праваднікі дыяметрам 0,51 мм (24 AWG). Таўшчыня ізаляцыі правадніка — каля 0,2 мм. Матэрыял ізаляцыі — звычайна полівінілхларыд (ПВХ, англ. PVC), для больш якасных узораў 5 катэгорыі — [[поліпрапілен]] (ПП, англ. PP), поліэтылен (ПЭ, англ. PE). Асабліва высакаякасныя кабелі маюць ізаляцыю з успененага (ячэістага) поліэтылену, які забяспечвае нізкія дыэлектрычныя страты, або тэфлона, які забяспечвае шырокі працоўны дыяпазон тэмператур.

Таксама ўнутры кабеля часам сустракаецца так званая «разрыўная нітка» (звычайна капрон), якая выкарыстоўваецца для палягчэння раздзелкі знешняй абалонкі — пры выцягванні яна робіць на абалонцы падоўжаны разрэз, які адкрывае доступ да кабельнага стрыжня, гарантавана не пашкоджваючы ізаляцыю праваднікоў. Таксама разрыўная нітка, з прычыны сваёй высокай трываласці на парыў, выконвае ахоўную функцыю.

Вонкавая абалонка 4-парных кабеляў мае таўшчыню 0,5-0,9 мм у залежнасці ад катэгорыі кабеля і звычайна вырабляецца з полівінілхларыда з даданнем крэйды і павялічвае далікатнасць. Гэта неабходна для дакладнага аблома па месцы надрэзу лязом адрэзнай прылады. Для вырабу абалонкі могуць выкарыстоўвацца палімеры, якія не распаўсюджваюць гарэння пры групавой пракладцы і не вылучаюць пры нагрэве галагены (такія кабелі маркіруюцца абрэвіятурай англ. LSZH: low smoke zero halogen — малой дымнасці, які не вылучае галагенаў; расійская маркіроўка: F , НГ(B)-HF, НГ(C)-HF, НГ(D)-HF). Кабелі, якія не падтрымліваюць [[гарэнне]] і не вылучаюць дым, па еўрапейскіх стандартах дазваляецца пракладаць і выкарыстоўваць у закрытых абласцях, дзе могуць праходзіць паветраныя патокі сістэмы кандыцыянавання і вентыляцыі (так званых пленум-вобласцях). Кабелі для вонкавай пракладкі па-над полівінілхларыднай абалонкай маюць абалонку з поліэтылену для абароны ад сонечнага выпраменьвання. Гэтыя кабелі распаўсюджваюць гарэнне нават пры адзіночнай пракладцы. Адкрытая пракладка такіх кабеляў у будынках і збудаваннях забаронена.

У агульным выпадку, колеры не пазначаюць адмысловых уласцівасцяў, але іх ужыванне дазваляе лёгка адрозніваць камунікацыі c розным функцыянальным прызначэннем, як пры мантажы, так і абслугоўванні. Самы распаўсюджаны колер абалонкі кабеляў — шэры. У вонкавых кабеляў знешняя абалонка чорнага колеру. Аранжавая афарбоўка, як правіла, паказвае на негаручы матэрыял абалонкі.

Асобна трэба адзначыць маркіроўку. Маркіроўка на кабелі ў бухтах, акрамя даных пра вытворцу і тып кабеля, абавязкова ўключае ў сябе метровыя або футавыя пазнакі. Гэтыя пазнакі дазваляюць пазнаць даўжыню ўжо пракладзенага закрытым спосабам кабеля. Маркіроўка патч-кордаў не ўключае ў сябе пазнакі аб даўжыні.

Форма знешняй абалонкі кабеля «вітая пара» можа быць рознай. Часцей за іншых прымяняецца круглая форма. Для пракладкі пад дывановым пакрыццём можа выкарыстоўвацца плоскі кабель. У плоскім кабелі правады гэтак жа скручаныя ў пары, аднак пары не скручаныя вакол агульнай восі. У выніку плоскі кабель больш схільны ўплыву завад.

Кабелі для вонкавай пракладкі абавязкова маюць вільгацятрывалую абалонку з поліэтылену, якая наносіцца (як правіла) другім пластом па-над звычайнай, полівінілхларыднай. Акрамя гэтага, магчыма запаўненне пустэч у кабелі воданепрымальным гелем і браніраванне з дапамогай гафрыраванай стужкі ці сталёвага дрота.

== Катэгорыі кабеля ==
[[Выява:3._ТЕЛЕФОННАЯ_КАТУШКА_обр.1933_г..jpg|міні|Тэлефонная катушка з кабелем узору 1933 года]]
[[Выява:S-FTP_CAT_7.jpg|міні|Экранаваная вітая пара (S/FTP) 7-й катэгоры]]
Існуе некалькі катэгорый кабеля «вітая пара», якія нумаруюцца ад 1 да 8 і вызначаюць эфектыўны прапускальны частотны дыяпазон. Кабель больш высокай катэгорыі звычайна змяшчае больш пар правадоў і кожная пара мае больш віткоў на адзінку даўжыні. Катэгорыі неэкранаванай вітай пары апісваюцца ў стандарце [[EIA/TIA 568]] (Амерыканскі стандарт праводкі ў камерцыйных будынках) і ў міжнародным стандарце [[ISO 11801]], а таксама прыняты ДАСТ Р 53246-2008 і ДАСТ Р 53245-2008.
[[Выява:Twisted pair based ethernet.svg]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Катэгорыя
!Паласа частотаў, [[МГц]]
!Прымяненне
!Заўвагі
|-
|1
|0,1
(0,4?)
|Тэлефонныя і старыя мадэмныя лініі
|1 пара, не апісана ў рэкамендацыях EIA / TIA для перадачы даных (у Расіі ўжываецца кабель і наогул без скрутак — «локшына» — у яе характарыстыкі не горш, але больш уплыў завад). У ЗША выкарыстоўваўся раней, толькі ў «скручаным» выглядзе. Выкарыстоўваецца толькі для перадачы голасу ці даных пры дапамозе [[Мадэм|мадэма]] (не падыходзіць для сучасных сістэм)
|-
|2
|1
(4?)
|Старыя тэрміналы (такія кяк [[IBM 3270]])
|2 пары праваднікоў, стары тып кабелю, не апісана ў рэкамендацыях EIA/TIA для перадачы даных, падтрымліваў перадачу даных на хуткасці да 4 [[Біт/с|Мбіт/с]], выкарыстоўваўся ў сетках [[Token ring]] і [[Arcnet]] (не падыходзіць для сучасных сістэм). Цяпер часам сустракаецца ў тэлефонных сетках.
|-
|3
|16
|10BASE-T, 100BASE-T4 Ethernet
|4-парны кабель, выкарыстоўваецца пры пабудове тэлефонных і лакальных сетак 10BASE-T і token ring, падтрымлівае хуткасць перадачы даных да 10 Мбіт/с або 100 Мбіт/с па тэхналогіі 100BASE-T4 на адлегласці не далей за 100 метраў. У адрозненне ад папярэдніх двух, адпавядае патрабаванням стандарту IEEE 802.3. Цяпер выкарыстоўваецца ў асноўным для тэлефонных ліній.
|-
|4
|20
|token ring, зараз не выкарыстоўваецца
|кабель складаецца з 4-х скручаных пар, выкарыстоўваўся ў сетках token ring, 10BASE-T, 100BASE-T4, хуткасць перадачы даных не перавышае 16 Мбіт/с па адной пары.
|-
|[[Кабель катэгорыі 5|5]]
|100
|Fast Ethernet (100BASE-TX), Gigabit Ethernet (1000BASE-T)
|4-парны кабель, выкарыстоўваецца пры пабудове лакальных сетак 10BASE-T, 100BASE-TX і 1000BASE-T і для пракладкі тэлефонных ліній, падтрымлівае хуткасць перадачы даных да 100 Мбіт/с пры выкарыстанні 2 пар і да 1000 Мбіт/с пры выкарыстанні 4 пар .
|-
|[[Кабель катэгорыі 5|5e]]
|125
|Fast Ethernet (100BASE-TX), Gigabit Ethernet (1000BASE-T)
|4-парны кабель, удасканаленая катэгорыя 5 (удакладненыя/палепшаныя спецыфікацыі). Хуткасць перадач даных да 100 Мбіт/с пры выкарыстанні 2 пар і да 1000 Мбіт/с пры выкарыстанні 4 пар. Кабель катэгорыі 5e з’яўляецца самым распаўсюджаным і выкарыстоўваецца для пабудовы камп’ютарных сетак. Часам сустракаецца дзвюхпарны кабель катэгорыі 5e. Перавагі гэтага кабелю ў ніжэйшым сабекошце і меншай таўшчыні.
|-
|[[Кабель катэгорыі 6|6]]
|250
|[[10 Gigabit Ethernet]] (10GBASE-T)
|неэкранаваны кабель (UTP) складаецца з 4 пар правадыроў і здольны перадаваць даныя на хуткасці да 10 Гбіт/з на адлегласць да 55 м. Дададзены ў стандарт у чэрвені 2002 года.
|-
|6&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;
|500
|[[10 Gigabit Ethernet]] (10GBASE-T)
|складаецца з 4 пар праваднікоў і здольны перадаваць даныя на хуткасці да 10 Гбіт/с на адлегласць да 100 метраў. Дададзены ў стандарт у лютым 2008 года, ISO/IEC 11801:2002 папраўка 2. Кабель гэтай катэгорыі мае або агульны экран (F/UTP), або экраны вакол кожнай пары (U/FTP).
|-
|7
|600
|10 Gigabit Ethernet (10GBASE-T)
|спецыфікацыя на гэты тып кабелю зацверджана толькі міжнародным стандартам ISO 11801, але не ANSI/TIA-568-C. Хуткасць перадачы даных да 10 Гбіт / с. Кабель гэтай катэгорыі мае агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP).
|-
|7&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;
|1000
|10 Gigabit Ethernet (10GBASE-T)
|Міжнародны стандарт ISO 11801, хуткасць перадачы даных да 10 Гбіт/с. Агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP).
|-
|{{Нп5|ISO/IEC_11801#Катэгорыя_8|8/8.1|ru|ISO/IEC_11801#Категория_8}}
|1600-2000
|40 Gigabit Ethernet (40GBASE-T)
|У распрацоўцы, тэхнічная рэкамендацыя ISO/IEC TR 11801-99-1 і міжнародны стандарт ISO 11801 рэдакцыя 3 (для Cat. 8.1), амерыканскі стандарт ANSI/TIA-568-C.2-1 (для Cat. 8). Цалкам сумяшчальны з кабелем катэгорыі 6A. Хуткасць перадачы даных да 40 Гбіт / с пры выкарыстанні стандартных канектараў 8P8C. Кабель гэтай катэгорыі мае альбо агульны экран, альбо экраны вакол кожнай пары (F/UTP ці U/FTP).
|-
|{{Нп5|ISO/IEC_11801#Катэгорыя_8|8.2|ru|ISO/IEC_11801#Категория_8}}
|1600-2000
|40 Gigabit Ethernet (40GBASE-T)
|У распрацоўцы, міжнародны стандарт ISO 11801 рэдакцыя 3. Цалкам сумяшчальны з кабелем катэгорыі 7A. Хуткасць перадачы даных да 40 Гбіт /с пры выкарыстанні стандартных канектараў 8P8C або GG45 / ARJ45 і TERA. Кабель гэтай катэгорыі мае агульны экран і экраны вакол кожнай пары (F/FTP ці S/FTP).
|}
Кожная асобна ўзятая вітая пара, уваходная ў склад кабеля, прызначанага для перадачы даных, павінна мець хвалевы супраціў 100±15 [[Ом (адзінка вымярэння)|Ом]], у адваротным выпадку форма электрычнага сігналу будзе скажоная і перадача даных стане немагчымай. Чыннікам праблем з перадачай даных можа быць не толькі няякасны кабель, але таксама наяўнасць «скрутак» у кабелі і выкарыстанне разетак ніжэйшай катэгорыі, чым кабель.

Часам пад выглядам вітай пары могуць прадаваць кабелі з амедненага сталёвага провада (Copper Clad Steel, CCS). Жылы провада з алюмінія, пакрытага тонкім пластом медзі з’яўляюцца менш устойлівымі да выгібу і менш даўгавечнымі. Падобныя CCA-кабелі і CCS-кабелі не адпавядаюць катэгорыям EIA/TIA 568 з-за падвышанага ўзроўня згасання сігналу; таксама стандарт прадугледжвае выраб жылаў толькі з медзі. Аднак, з прычыны выключна нізкага кошту, такія кабелі часта знаходзяць ужыванне ў побыце, а таксама для пракладкі ліній, працягласць якіх адносна невялікая.

== Тыпы кабеляў ==

==== Неэкранаваная вітая пара (UTP) ====

==== Экранаваная вітая пара (STP) ====

==== Фальгаваная неэкранаваная вітая пара FTP (S/UTP) ====

==== Фальгаваная экранаваная вітая пара S/FTP (S/STP) ====

== Схемы абціскання ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; caption=&quot;Варыянт паводле стандарту EIA/TIA-568B&quot;&gt;
Выява:RJ-45 TIA-568B Left.svg
Выява:RJ-45 TIA-568B Right.svg
Выява:Rj45inside.png|&lt;center&gt;Слушнае злучэнне правадоў у пары незалежна ад іх колеру.&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;2&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; caption=&quot;Варыянт паводле стандарту EIA/TIA-568A&quot;&gt;
Выява:RJ-45 TIA-568A Left.svg
Выява:RJ-45 TIA-568A Right.svg
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;2&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; caption=&quot;Крыжаваны кабель для злучэння дзвюх сеткавых карт напрост (Crossover)&quot;&gt;
Выява:RJ-45 TIA-568B Left.svg
Выява:RJ-45 TIA-568A Right.svg
&lt;/gallery&gt;

== Вытворцы ==

== Перавагі гэтага тыпу кабелю ==

== Гл. таксама ==
* [[Кабельны тэстар]]
* [[Аптычнае валакно]]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Асяроддзі перадачы інфармацыі]]
[[Катэгорыя:Структураваныя кабельныя сістэмы]]
[[Катэгорыя:Мантаж камп'ютарных сетак]]
[[Катэгорыя:Сеткавыя кабелі]]</text>
      <sha1>dg1t3tl2t61wlqm77ot5l9sdgicq0fe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія імя Францішка Багушэвіча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131788</id>
    <revision>
      <id>5206724</id>
      <parentid>5081033</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14153" sha1="n6scykanwqianum4hgkbf13841s6sbx" xml:space="preserve">'''Прэмія імя Францішка Багушэвіча''' — штогадовая літаратурная прэмія [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. Заснавана ў 1994 годзе. Традыцыйна яе ўручаюць 22 сакавіка (да [[Дзень Волі|Дня Волі]]) за выдатную гістарычную прозу аўтарам кніг, якія спрыяюць абуджэнню пачуццяў гістарычнай самасвядомасці і нацыянальнае незалежнасці чытачоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95805|title=Сьвятлана Курс. Сьмелыя паасобку, асьцярожныя разам|website=Наша Ніва|date=2001-09-03|access-date=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;.

== Лаўрэаты ==
* 1995 — [[Кастусь Акула]] «Змагарныя дарогі»&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Радзіма Кастуся Акулы|url=http://www.radzima.org/be/person/4751.html|publisher=Адметныя мясціны і помнікі на абшарах даўняга ВКЛ|date=|accessdate=11 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=ru&amp;nazva_id=vidovier02 Радзіма Кастуся Акулы]&lt;/ref&gt;
* 1996 — [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Ларыса Андросік]]|title=Арлоў Уладзімір|url=http://www.slounik.org/153656.html|publisher=Электронная Энцыклапедыя|date=|accessdate=11 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;
* 1997 — [[Лявон Баршчэўскі]] Пераклад выбраных апавяданняў Франца Кафкі («Прысуд»), укладанне хрэстаматыі «Літаратура народаў свету»; [[Аляксандр Лукашук]] «За кіпучай чэкісцкай работай» і «Філістовіч. Вяртанне нацыяналіста»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Аляксандр Лукашук|url=http://www.autorskecteni.cz/2007/by/ProgramDetail.aspx?id=79|publisher=Аўтарскія чытанні|date=1 ліпеня 2007|accessdate=11 кастрычніка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304131826/http://www.autorskecteni.cz/2007/by/ProgramDetail.aspx?id=79|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Наш Васіль Быкаў|url=http://www.svaboda.by/articleprintview/2303161.html|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]|date=19 чэрвеня 2006|accessdate=11 кастрычніка 2013}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* 1998 — [[Сяргей Ёрш]] «Вяртанне БНП»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Сяргей Ёрш - лаўрэат літаратурнай прэміі|спасылка=|выданне=[[Газета Слонімская]]|тып=|год=1 красавіка 1999|нумар=[http://press.bymedia.net/?mod=p_ind&amp;NPID=13&amp;No=95&amp;Date=01.04.1999 95]|старонкі=|issn=1991-3850}}&lt;/ref&gt;
* 1999 — [[Вячка Целеш]] «Гарады Беларусі на старых паштоўках» &lt;ref&gt;http://zbsb.org/n/337.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602175101/http://zbsb.org/n/337.shtml |date=2 чэрвеня 2009 }}&lt;/ref&gt;
* 2000 — [[Ніна Стужынская]] «Беларусь мяцежная. З гісторыі антысавецкага ўзброенага супраціву. 20-ыя гады ХХ стагоддзя.» [[Вільня]]
* 2001 — [[Алесь Белы]] «Хроніка Белай Русi. Chronicon Russiae Albae. Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Б.Т.|загаловак=Прэмія Беламу|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/95391.html|выданне=Наша Ніва|тып=газета|год=16 красавіка 2001|нумар=[http://www.kamunikat.org/download.php?item=19725-1.pdf 16 (225)]|старонкі=2|issn=1819-1614|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305154507/http://pda.nn.by/artykul/95391.html|archivedate=5 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
* 2002 — [[Андрэй Катлярчук]] «Шведы ў гісторыі і культуры беларусаў»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=ПЭН-цэнтр уганараваў гісторыка Катлерчука|спасылка=http://www.ngo.by/press/narodnaya-volya/d4818e768b0a4e1d.html|выданне=[[Народная воля]]|тып=газета|год=17 красавіка 2003|нумар=70, 1633|старонкі=|issn=1819-1614}}&lt;/ref&gt;
* 2003 — [[Захар Шыбека]] «Нарысы гісторыі Беларусі 1795—2002»&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Ігар Іванавіч Шаўчук|Ігар Шаўчук]]|title=Захар Шыбека: Час белых плямаў у гісторыі скончаны|url=http://www.naviny.by/pda/material/?type=articles&amp;id=140607|publisher=Сеціўная газета «[[БелаПАН|Беларускія навіны]]»|date=25 сакавіка 2004|accessdate=18 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;
* 2004 — [[Аляксандр Надсан]] «Біскуп Чэслаў Сіповіч: святар і беларус», выдавецтва «БелФранс»&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Валянціна Аксак]]|title=Абвешчаны лаўрэат прэміі імя Францішка Багушэвіча|url=http://www.svaboda.by/articleprintview/793846.html|publisher=Радыё «Свабода»|date=25 сакавіка 2005|accessdate=18 кастрычніка 2013}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* 2006 — [[Леанід Маракоў]] «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Сямён Печанко]].|загаловак=Прэмія Багушэвіча — аўтару энцыклапедыі рэпрэсаваных|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/3670.html|выданне=Наша Ніва|тып=газета|год=8 верасня 2006|нумар=[http://www.kamunikat.org/download.php?item=11813-1.pdf 33 (487)]|старонкі=33|issn=1819-1614}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* 2010 — [[Вольга Бабкова]] «…І цуды, і страхі»&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Вольга Бабкова і Сяргей Шапран атрымалі прэміі Беларускага ПЭН-цэнтра|url=http://www.svaboda.by/articleprintview/2327419.html|publisher=Радыё «Свабода»|date=3 сакавіка 2011|accessdate=18 кастрычніка 2013}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* 2011 — [[Зміцер Санько]] серыя «Нашы славутыя землякі» і [[Людміла Рублеўская]] «[[Сутарэнні Ромула]]»&lt;ref&gt;{{cite web|author=СМ|title=ПЭН-цэнтр вызначыў шматлікіх лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча|url=http://pda.nn.by/artykul/63345.html|publisher=Наша Ніва|date=17 лістапада 2011|accessdate=18 кастрычніка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305093707/http://pda.nn.by/artykul/63345.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2012 — [[Алесь Краўцэвіч]] за кнігу «Гедымін (1316—1341). Каралеўства Літвы і Русі» і [[Уладзімір Ляхоўскі]] за кнігу «Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове XIX ст. — 1-й палове XX ст. (да 1939 г.)» &lt;ref&gt;[http://lit-bel.org/by/news/3555.html Узначальваць ПЭН-цэнтр зноў будзе Андрэй Хадановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310074524/http://lit-bel.org/by/news/3555.html |date=10 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.
* 2013 — [[Дзмітрый Матвейчык]] за кнігу «Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі: нарыс баявых дзеянняў».
* 2014 — [[Анатоль Трафімчык]] за кнігу «1939 год і Беларусь: забытая вайна».
* 2015 — [[Святлана Марозава]] за кнігу «„Сваёй веры ламаць не будзем…“: супраціўленне дэўнізацыі ў Беларусі (1780—1839 гады)» і [[Дзяніс Лісейчыкаў]] за кнігу «Святар у беларускім соцыуме: прасапаграфія ўніяцкага духавенства 1596—1839 гг»&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Іна Студзінская]]|title=Лаўрэатамі літаратурных прэміяў сталі Арлоў, Марозава, Лісейчыкаў і Лапатка|url=http://www.svaboda.org/a/28074582.html|publisher=Радыё «Свабода»|date=25 кастрычніка 2016|accessdate=26 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 — [[Віктар Корбут]] і [[Зміцер Ласько]] за кнігу «Мінск. Спадчына старога горада. 1067—1917».
* 2017 — [[Уладзімір Лякін]] за кнігу «Ліцвіны ў гвардыі Напалеона».
* 2018 — [[Васіль Герасімчык]] за кнігу «[[Кастусь Каліноўскі]]: Асоба і легенда», (выдавецтва «ЮрсаПрынт», 2018)&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=228769&amp;lang=ru Васіль Герасімчык стаў лаўрэатам Прэміі Багушэвіча] // Наша Ніва, 13 красавіка 2019&lt;/ref&gt;.
* 2019 — [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] за кнігу «[[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю», прысвечаную прэм’еру [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і лідару правага крыла ў яе кіраўніцтве.
* 2020 — [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]] за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі».
* 2021&lt;ref&gt;[https://penbelarus.org/2022/06/27/laureaty-premii-imya-franczishka-bagushevicha-za-2021-god.html Лаўрэаты Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2021 год]&lt;/ref&gt;:
** Кніга «І немагчымае зрабі! Успаміны пра падзеі 1968 году. Памяці Алеся Разанава» (выдавецтва «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»; укладальнікі: [[Зміцер Санько]], [[Алена Чарнавокая]])
** Кніга [[Сяргей Тарасаў|Сяргея Тарасава]] «Еўфрасіння-Офрасіння-Афрасіння Полацкая. Яе час. Яе Крыж» (выд-ва «Раман Цымбераў»)
* 2022 — [[Таццяна Астроўская]] за кнігу «Культура і супраціў. Інтэлігенцыя, іншадумства і самвыдат у савецкай Беларусі (1968—1988)», прысвечаная культурніцкаму змаганню з аўтарытарызмам.
* 2023 — кніга [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]] «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым» — за гісторыю паўставання беларускай інтэлектуальнай прасторы&lt;ref&gt;[https://penbelarus.org/2024/11/16/abveshchany-peramozhcza-premii-imya-franczishka-bagushevicha-za-2023-god.html Абвешчаны пераможца прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2023 год]&lt;/ref&gt;
* 2024&lt;ref&gt;[https://penbelarus.org/2025/12/16/abveshchany-peramozhczy-premii-imya-franczishka-bagushevicha-za-2024-god.html Абвешчаны пераможцы прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2024 год]&lt;/ref&gt;:
** [[Кацярына Ваданосава]] — за інтэлектуальную актуалізацыю матэрыяльнай спадчыны, яе праект «Нітка Зорка. Майстэрня Кацярыны Ваданосавай» на тэлеканале «Белсат»
** [[Наталля Гардзіенка]] і [[Лявон Юрэвіч]] — за грунтоўны ўнёсак у беларускую несмяротнасць за выданне «Кніга могілак. Беларускія пахаванні ў свеце»
** [[Сяргей Дубавец]] за крэатыўную рэінтэрпрэтацыю нацыянальнай класікі ў кнізе «Стагоддзе НН»

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://pen-centre.by/premija_bahushevicha.html pen-centre.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191025194023/https://pen-centre.by/premija_bahushevicha.html |date=25 кастрычніка 2019 }}

{{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}}

{{Беларускія літаратурныя прэміі}}

[[Катэгорыя:Прэмія імя Францішка Багушэвіча| ]]
[[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]]</text>
      <sha1>n6scykanwqianum4hgkbf13841s6sbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія імя Алеся Адамовіча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131791</id>
    <revision>
      <id>5206722</id>
      <parentid>5159521</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10740" sha1="qq52tyzr7zmdrgva4rpudp4vsp0ikmh" xml:space="preserve">'''Прэмія імя [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]''' — штогадовая літаратурная прэмія [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. Заснавана ў 1995 годзе&lt;ref name=&quot;found&quot;&gt;[http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/40/19.htm Удакладненне да № 36 ад 3 верасня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130112225556/http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/40/19.htm |date=12 студзеня 2013 }} // ''[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]''&lt;/ref&gt; і ўручаецца за найлепшую публіцыстычную кнігу года.

Напачатку ўручалася 3 верасня — на дзень народжэння Алеся Адамовіча, пазней — на дзень яго смерці 26 студзеня.

Мае выгляд медаля, дыплома і грашовай сумы. З 1996 года лаўрэатамі прэміі сталі [[Сяргей Пятроўскі]], [[Рыгор Барадулін]], [[Віталь Тарас]], [[Аляксандр Ступнікаў]], [[Людміла Хейдарава]], [[Ігар Гермянчук]], [[Барыс Хамайда]], [[Герман Кірылаў]], [[Жанна Мікалаеўна Літвіна|Жанна Літвіна]], [[Сяргей Дубавец]], [[Міхась Скобла]], [[Сяргей Шупа]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95805|title=Сьвятлана Курс. Сьмелыя паасобку, асьцярожныя разам|website=Наша Ніва|date=2001-09-03|access-date=2026-09-27}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс лаўрэатаў ==
* [[1995]] — [[Павел Шарамет]] (ТБ), [[Анатоль Мікалаевіч Казловіч|Анатоль Казловіч]], [[Віталь Цыганкоў]], [[Валянцін Жданко]] (газетная публіцыстыка), [[Самсон Палякоў]] і рэжысёр [[Анатоль Алай]] (кіно)&lt;ref name=&quot;found&quot; /&gt;
* [[1996]] — [[Віталь Тарас]]&lt;ref&gt;[http://www.novychas.org/person/віталь-тарас-я-журналіст-бо-мне-гэта-цікава Віталь Тарас: Я журналіст, бо мне гэта цікава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110209102123/http://novychas.org/person/%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81-%D1%8F-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82-%D0%B1%D0%BE-%D0%BC%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D1%86%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0 |date=9 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[Людміла Хейдарава]] (ТБ)
* [[1998]] — [[Сяргей Дубавец]] за цыкл перадач «Вострая Брама»
* [[2000]] — [[Міхась Скобла]] за цыкл перадач «Вольная студыя» 1999—2000 гадоў і [[Сяргей Шупа]] за публікацыю дзвюх кніг «Архіва Беларускай Народнай Рэспублікі»
* [[2001]] — [[Валянцін Акудовіч]] за культуралагічныя эсэ, прысвечаныя самаідэнтыфікацыі беларусаў, і [[Валерый Дранчук]] за публіцыстычныя артыкулы ў абарону беларускай прыроды.
* 2002 — [[Ганна Соўсь]] за цыкл рэпартажаў з урочышча Курапаты ў часе будаўніцтва там кальцавой дарогі.
* [[2004]] — [[Генадзь Бураўкін]] за кнігу паэзіі «Жураўліная пара», складанне кнігі ўспамінаў «Наш Быкаў» і серыю публіцыстычных артыкулаў, надрукаваных у газеце «[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/791735.html Генадзю Бураўкіну ўручаная прэмія імя Алеся Адамовіча] [[Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;
* [[2006]] — [[Сяргей Навумчык]] «Сем гадоў Адраджэння»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/pressa/archiu/index_207.html |title=Прэміі ПЭН-цэнтру атрымалі Леанід Маракоў і Сяргей Навумчык |access-date=9 верасня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013553/http://www.marakou.by/by/pressa/archiu/index_207.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[2007]] — [[Павел Севярынец]] «Лісты з лесу»&lt;ref&gt;[http://news.vitebsk.cc/2006/12/27/pawlu-sevyaryintsu-dali-premiyu-imya-alesya-adamovicha/ Паўлу Севярынцу далі прэмію імя Алеся Адамовіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120407193045/http://news.vitebsk.cc/2006/12/27/pawlu-sevyaryintsu-dali-premiyu-imya-alesya-adamovicha/ |date=7 красавіка 2012 }} {{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}&lt;/ref&gt;
* [[2010]] — [[Сяргей Шапран]] «Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/2327419.html Вольга Бабкова і Сяргей Шапран атрымалі прэміі Беларускага ПЭН-цэнтра] [[Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;
* [[2011]] — [[Аляксандр Леанідавіч Тамковіч|Аляксандр Тамковіч]] кніга інтэрв’ю «Без палітыкі» і Мікалай Мельнікаў за вялікі ўнёсак у зберажэнне спадчыны Васіля Быкава&lt;ref&gt;[http://www.nn.by/?c=ar&amp;i=63345 ПЭН-цэнтр вызначыў шматлікіх лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча]&lt;/ref&gt;
* [[2012]] — [[Валер Булгакаў]] за кнігу «Беларусь 1994—2004 гг.: разбудова дзяржавы і пераслед нацыі» і [[Аляксандр Фядута]] за кнігу «Амерыканскія вершы», напісаную падчас знаходжання ў [[СІЗА КДБ]].
* [[2013]] — [[Алесь Бяляцкі]] за кнігу «Асвечаныя беларушчынай»
* [[2014]] — [[Уладзімір Някляеў]] за кнігу «Знакі прыпынку»
* [[2015]] — [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] за кнігу «Імёны Свабоды»&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/a/28074582.html Ляўрэатамі літаратурных прэміяў сталі Арлоў, Марозава, Лісейчыкаў і Лапатка]&lt;/ref&gt;
* [[2016]] — [[Зміцер Бартосік]] за кнігу «Быў у пана верабейка гаварушчы»
* [[2017]] — [[Аляксандр Лукашук]] за стварэнне кніжнай серыі «Бібліятэка Свабоды», а таксама за выданне кніг «Прыгоды АРА ў Беларусі» і «Сьлед матылька: Освальд у Менску»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html|title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча|author=Студзінская, І., Грыдзін, У.|last=|first=|date=2018-05-28|website=www.svaboda.org|publisher=Радыё Свабода|language=|accessdate=2018-05-28}}&lt;/ref&gt;.
* 2018 — [[Вячаслаў Ракіцкі]] за цыкл дакументальных фільмаў «Сведкі» і [[Наста Захарэвіч]] за сістэмнае асвятленне і аналітыку праблем, звязаных з гвалтам і дыскрымінацыяй.
* 2019 — [[Ірына Раманава]] за кнігу «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады».
* 2021 — газета «[[Новы Час (газета)|Новы час]]» і яе рэдактарка [[Аксана Колб]], кніга «(Не)расстраляныя» (укладальнікі [[Сяргей Будкін]], [[Віктар Жыбуль]]), [[Дзмітрый Строцаў]] і яго кніга «Беларусь перакуленая», [[Вольга Шпарага]] і яе кніга «У рэвалюцыі жаночы твар. Выпадак Беларусі».
* 2022 — [[Ганна Кандрацюк]] з кнігай «У прысценку старога лесу» і [[Максім Знак]] з кнігай «Зэкамерон».
* 2023 — [[Віка Біран]] з кнігай «Я танцую» і [[Ганна Янкута]] з кнігай «Час пустазелля».
* 2024 — [[Вольга Вялічка]] за кнігу «Ад двух да пятнаццаці: Мая мама ў турме» і [[Наста Манцэвіч]] за частку кнігі «Цела таксама архіў». Таксама Рада Беларускага ПЭНу ўганаравала адмысловай адзнакай сайт [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончага цэнтру «Вясна»]] -- spring96.org -- за 25-гадовае паслядоўнае ўсебаковае асвятленне сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2026-01-29|date=2025-12-29|title=Абвешчаны пераможцы прэміі імя Алеся Адамовіча за 2024 год|url=https://penbelarus.org/2025/12/29/abveshchany-peramozhczy-premii-imya-alesya-adamovicha-za-2024-god.html|website=Беларускі ПЭН}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url = https://penbelarus.org/premija_adamovicha.html|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча|publisher = Беларускі ПЭН|access-date = 2025-11-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20250630190852/https://penbelarus.org/premija_adamovicha.html| archivedate = 2025-06-30}}

{{Беларускія літаратурныя прэміі}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Прэмія імя Алеся Адамовіча| ]]</text>
      <sha1>qq52tyzr7zmdrgva4rpudp4vsp0ikmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлі Шын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134563</id>
    <revision>
      <id>5206579</id>
      <parentid>4707255</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12961" sha1="2cu7uiyl955ysal1bejjiipsg13ugaz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шын}}
{{Кінематаграфіст
| Імя                 = Чарлі Шын
| Арыгінальнае імя    = Charlie Sheen
| Фота                = CharlieSheenMarch2009.jpg
| Подпіс              = Чарлі Шын у сакавіку 2009
| Імя пры нараджэнні = Ка́рлас І́рвін Эстэ́вес
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   =  
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Прафесія            = 
| Грамадзянства       = 
| Гады актыўнасці    = [[1984]] — цяпер
| Напрамак            = 
| Узнагароды          = [[Залаты глобус]] ([[2002]])
| imdb_id             = 0000221
| Сайт                = 
}}

'''Чарлі Шын''' ({{lang-en|Charlie Sheen}}, сапраўднае імя Ка́рлас І́рвін Эстэ́вес, {{lang-en|Carlos Irwin Estévez}}; {{ДН|3|9|1965}}, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і прадзюсар, сын акцёра [[Марцін Шын|Марціна Шына]].

На пачатку кар’еры з’явіўся ў фільмах «[[Узвод, фільм|Узвод]]», «[[Дух помсты, фільм|Дух помсты]]» і «[[Уол-стрыт, фільм|Уол-стрыт]]». На тэлебачанні вядомы з роляў у серыялах «[[Спін-Сіці]]» і «[[Два з паловай чалавекі]]», у якім здымаўся з [[2003]] па [[2011]] год. У [[2010]] годзе Шын стаўся высокааплочваемым тэлевізыйным акцёрам з прыбыткам $ 1,8 млн за эпізод серыялу&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/life/television/news/2010-05-19-cbsupfront19_ST_N.htm?csp=hf CBS adds six new shows, hangs on to Charlie Sheen] USA TODAY, May 20, 2010 By Gary Levin&lt;/ref&gt;. Ён таксама вядомы па сваіх шматлікіх скандалах у асабістым і грамадскім жыцці, таксама з-за ўжывання наркотыкаў. [[7 сакавіка]] [[2011]] года Шын быў звольнены кампаніяй CBS і Warner Bros. Television з серыяла.

== Асабістае жыццё ==
З [[2002]] па [[2006]] год быў жанаты з актрысай [[Дэніз Рычардc]]. У іх дзве дачкі: Сэм (нар. [[9 сакавіка]] [[2004]] г.)&lt;ref&gt;Stephen M. Silverman (March 16, 2004). «[http://www.people.com/people/article/0,26334,627858,00.html Sheen, Richards Welcome a Baby Girl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071001001417/http://www.people.com/people/article/0,26334,627858,00.html |date=1 кастрычніка 2007 }}». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2007-06-01.&lt;/ref&gt; і Лола Роўз (нар. [[1 чэрвеня]] [[2005]])&lt;ref&gt;Caryn Midler (June 2, 2005). «[http://www.people.com/people/gallery/0,,1066791,00.html Denise Welcomes Baby Lola!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070504084851/http://www.people.com/people/gallery/0,,1066791,00.html |date=4 мая 2007 }}». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2007-06-01.&lt;/ref&gt;. З [[2008]] па [[2011]] год быў жанаты з актрысай [[Брук Мюлер]], у іх ёсць сыны-блізнюкі: Боб і Макс (нар. [[14 сакавіка]] [[2009]])&lt;ref&gt;Wihlborg, Ulrica (May 30, 2008). «[http://www.people.com/people/article/0,,20203278,00.html Charlie Sheen &amp; Brooke Mueller Get Married] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080601025354/http://www.people.com/people/article/0,,20203278,00.html |date=1 чэрвеня 2008 }}». [[People (часопіс)|People]]. Retrieved 2008-07-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Finn, Natalie (May 30, 2008). «[http://uk.eonline.com/uberblog/b140223_charlies_got_newlywed_sheen.html Charlie’s Got That Newlywed Sheen]». [[E!|E! Online]]. Retrieved 2008-07-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[http://www.etonline.com/news/2009/03/71806/index.html Charlie Sheen and His Wife Welcome Twins] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100822171918/http://www.etonline.com/news/2009/03/71806/index.html |date=22 жніўня 2010 }}». [[E!|E! Online]]. 15 сакавіка 2009&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==

=== Акцёр ===
* [[2010]] — [[Уол-стрыт: Грошы не спяць]] — ''Бад Фокс''
* [[2009]] — [[Тэорыя Вялікага выбуху (тэлесерыял)|Тэорыя вялікага выбуху]] / ''The Big Bang Theory'' ([[камеа]])
* [[2006]] — [[Вельмі страшнае кіно 4, фільм|Вельмі страшнае кіно 4]] / ''Scary Movie 4''
* [[2005]] — Асуджаныя сэрцы / ''3 &amp; 3''
* [[2004]] — [[Вялікая кража, фільм|Вялікая кража]] / ''The Big Bounce''
* [[2003]]—[[2011]] — [[Два з паловай чалавекі]] (тэлесерыял)&lt;ref name=&quot;Чалі Шына выгналі з серыялу Два з паловай чалавека&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/08/end/ Чалі Шына выгналі з серыяла &quot;Два з паловай чалавека]&lt;/ref&gt;
* [[2003]] — [[Полі Шор памёр, фільм|Полі Шор памёр]] / ''Pauly Shore is Dead''
* [[2003]] — [[Вельмі страшнае кіно 3, фільм|Вельмі страшнае кіно 3]] / ''Scary Movie 3''
* [[2002]] — Робячы Брэт Майклса / ''The Making of Bret Michaels''
* [[2001]] — / ''Last Party 2000''
* [[2001]] — [[Спытайцее Сіндзі]] / ''Good Advice''
* [[2000]] — Знакаміты / ''Famous'' ([[камеа]])
* [[2000]] — [[Парнушка, фільм|Парнушка]] / ''Rated X''
* [[1999]] — [[Быць Джонам Малкавічам, фільм|Быць Джонам Малкавічам]] / ''Being John Malkovich'' ([[камеа]])
* [[1999]] — [[Пяць тузоў, фільм|Пяць тузоў]] / ''Five Aces''
* [[1999]] — [[Аперацыя, фільм|Аперацыя]] / ''No Code of Conduct''
* [[1998]] — [[Лёгкія грошы, фільм, 1998|Лёгкія грошы]] / ''Free Money''
* [[1998]] — Рэпартаж з камеры смяротнікаў / ''A Letter from Death Row'' ([[камеа]])
* [[1998]] — Пір прастытуткі / ''Junket Whore''
* [[1998]] — [[Пасля смерці, фільм, 1998|Пасля смерці]] / ''Postmortem''
* [[1997]] — [[Грошы вырашаюць усё, фільм|Грошы вырашаюць усё]] / ''Money Talks''
* [[1997]] — [[Ценявая змова, фільм|Ценявая змова]] / ''Shadow Conspiracy''
* [[1997]] — [[Закладнікі, фільм|Закладнікі]] / ''Bad Day on the Block''
* [[1996]] — [[Прыбыццё, фільм|Прыбыццё]] / ''The Arrival''
* [[1996]] — [[Усе сабакі трапляюць у Рай 2, мультфільм|Усе сабакі трапляюць у Рай 2]] / ''All Dogs Go to Heaven 2'' (агучванне)
* [[1996]] — / ''Frame by Frame''
* [[1996]] — / ''Loose Women'' ([[камеа]])
* [[1994]] — [[Максімальнае паскарэнне, фільм, 1994|Максімальнае паскарэнне]] / ''Terminal Velocity'' — Рычард Броўдзі (Дзіч)
* [[1994]] — [[Вышэйшая ліга 2, фільм|Вышэйшая ліга 2]] / ''Major League II''
* [[1994]] — [[Пагоня, фільм, 1994|Пагоня]] / ''The Chase''
* [[1993]] — [[Тры мушкецёры, фільм, 1993|Тры мушкецёры]] / ''The Three Musketeers''
* [[1993]] — [[Гарачыя галовы! Частка 2, фільм|Гарачыя галовы! Частка 2]] / ''Hot Shots! Part Deux'' — ''Топпер Харли''
* [[1993]] — [[Заражаная зброя, частка 1, фільм|Заражаная зброя]] / ''National Lampoon’s Loaded Weapon 1'' — ''слуга''
* [[1993]] — [[Смяротнае падзенне, фільм|Смяротнае падзенне]] / ''Deadfall'' ([[камеа]])
* [[1992]] — [[У пагоні за ценню]] / ''Beyond the Law (Fixing the Shadow)''
* [[1991]] — [[Гарачыя галовы, фільм|Гарачыя галовы]] / ''Hot Shots!'' — ''Топпер Харли''
* [[1990]] — [[Новенькі, фільм|Новенькі]] / ''The Rookie''
* [[1990]] — [[Мужчыны за работай, фільм|Мужчыны за работай]] / ''Men at Work''
* [[1990]] — [[Марскія коцікі, фільм|Каманда «Марскія коцікі»]] / ''Navy SEALs''
* [[1990]] — [[Гара мужнасці, фільм|Гара мужнасці]] / ''Courage Mountain''
* [[1990]] — [[Муштра, фільм|Дысбат]] / ''Cadence''
* [[1990]] — [[Адваротны след, фільм|Адваротны след]] / ''Catchfire'' (камеа)
* [[1989]] — [[Вышэйшая ліга, фільм|Вышэйшая ліга]] / ''Major League''
* [[1989]] — [[Гісторыя двух сясцёр, фільм|Гісторыя двух сясцёр]] / ''Tale of Two Sisters'' (расказчык)
* [[1988]] — [[Васьмёрка выбывае з гульні, фільм|Васьмёрка выбывае з гульні]] / ''Eight Men Out''
* [[1988]] — [[Маладыя стралкі, фільм|Маладыя стралкі]] / ''Young Guns''
* [[1988]] — [[На аўторак не разлічвай, фільм|На аўторак не разлічвай]] / ''Never on Tuesday'' ([[камеа]])
* [[1987]] — [[Уол-стрыт, фільм|Уол-стрыт]] / ''Wall Street'' — ''Бад Фокс''
* [[1987]] — [[Нэйтральная паласа, фільм|Нэйтральная паласа]] / ''No Man’s Land''
* [[1987]] — [[Трое ў дарозе, фільм|Трое ў дарозе]] / ''Three for the Road''
* [[1986]] — [[Уіздам, фільм|Уіздам]] / ''Wisdom'' ([[камеа]])
* [[1986]] — [[Узвод, фільм|Узвод]] / ''Platoon''
* [[1986]] — [[Дух помсты, фільм|Дух помсты]] / ''The Wraith''
* [[1986]] — [[Выхадны дзень Ферыса Б’юлера, фільм|Выхадны дзень Ферыса Б’юлера]] / ''Ferris Bueller’s Day Off''
* [[1986]] — [[Лукас, фільм|Лукас]] / ''Lucas''
* [[1986]] — [[Хлопцы па суседству, фільм|Хлопцы па суседству]] / ''The Boys Next Door''
* [[1985]] — [[З цемры, фільм|З цемры]] / ''Out of Darkness'' ([[камеа]])
* [[1985]] — / ''The Fourth Wise Man''
* [[1984]] — [[Сэрца Маўчыць, фільм|Сэрца Маўчыць]] / ''Silence of the Heart''
* [[1984]] — [[Чырвоны золак]] / ''Red Dawn'' — ''Мэтт Эккерт''
* [[1974]] — [[Казнь шэрагоўца Словіка]] / ''The Execution of Private Slovik''

=== Сцэнарыст ===
* [[1999]] — [[Аперацыя, фільм|Аперацыя]] / ''No Code of Conduct''
* [[1989]] — [[Гісторыя двух сясцёр, фільм|Гісторыя двух сясцёр]] / ''Tale of Two Sisters''

=== Прадзюсар ===
* [[1999]] — [[Аперацыя, фільм|Аперацыя]] / ''No Code of Conduct''
* [[1994]] — [[Пагоня, фільм, 1994|Пагоня]] / ''The Chase''
* [[1989]] — / ''Comicitis''

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Charlie Sheen|выгляд=міні}}
* {{twitter|charliesheen|Charlie Sheen}}
* [http://www.cbs.com/primetime/two_and_a_half_men/bio/charlie_sheen/bio.php Charlie Sheen biography at CBS.com — Two and a Half Men]
* [http://www.life.com/image/first/in-gallery/55041/charlie-sheen-life-and-times#index/0 Charlie Sheen: Life and Times] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110228230353/http://www.life.com/image/first/in-gallery/55041/charlie-sheen-life-and-times#index/0 |date=28 лютага 2011 }} — slideshow by ''[[Life magazine]]''
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}}

{{DEFAULTSORT:Шын Чарлі}}
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]</text>
      <sha1>2cu7uiyl955ysal1bejjiipsg13ugaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяляўскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136358</id>
    <revision>
      <id>5206476</id>
      <parentid>4846542</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="3ixu8eczmmyghdddttvqvfbjoomkj2f" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Сяляўскае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 49|lat_sec =13.71 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec =57.36 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 139,1&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 2,32
 |Шырыня                   = 0,71
 |Плошча                   = 1,11
 |Аб'ём                    = 0,004
 |Даўжыня берагавой лініі  = 7,4
 |Найбольшая глыбіня       = 6,1
  |Сярэдняя глыбіня        = 3,6
 |Тып мінералізацыі        = прэснае
  |Салёнасць               = да 0,2
 |Празрыстасць             = 2
 |Плошча вадазбору         = 4,4
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Сяля́ўскае''' — [[возера]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], за 10 км на поўдзень ад гарадскога пасёлка [[Расоны]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначанае як возера '''Горспля''', на іншым ад вёскі [[Сяляўшчына (Расонскі раён)|Сяляўшчына]] беразе возера знаходзіцца вёска [[Горспля]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 1,11 км². Даўжыня 2,32 км, найбольшая шырыня 0,71 км. Найбольшая глыбіня 6,1 м, сярэдняя — 3,6 м, даўжыня берагавой линии — 7,4 кам. Плошча [[вадазбор]]у 4,4 км². Абъём вады ў возеры 3,99 млн м³.&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] лопасцевай формы, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны маюць вышыню ад 2—4 м на ўсходзе да 18 м на паўночным ўсходзе, сугліністыя. Берагавая лінія ўмерана звілістая. У паўднёва-ўсходняй частцы возера некалькі [[Заліў|заліваў]]. [[Бераг]]і нізкія, вышынёй да 0,3—0,5 м, [[пясок|пясчаныя]] і [[Торф|тарфяністыя]]. На паўночным усходзе берагі зліваюцца са схіламі катлавіны. На поўдні возера забалочаная [[пойма]] шырынёй да 350 м. Падводная частка катлавіны карытападобнай формы. Найбольшыя глыбіні каля ўсходняга берага возера. Дно выслана [[Сапрапель|сапрапелем]], гліністым ілам, каля берагоў пясчанае.&lt;br /&gt;
Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Упадаюць ручаі, выцякае [[ручай]] у возера [[Убежа]]. Зарастае ўздоўж берагоў да глыбіні 2,3 м, шырыня палосы [[Расліннасць|расліннасці]] 10—200 м.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[лешч]], [[лінь]], [[плотка]], [[мянтуз]], [[карась]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

Каля возера аграгарадок [[Сяляўшчына (Расонскі раён)|Сяляўшчына]] і Дом рыбака&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12, 64|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭПБ|5|Сяля́ўскае во́зера|Смірноў С. А.|64}}
* {{крыніцы/БелЭн|15|Сяля́ўскае во́зера||342}}
* {{крыніцы/Блакітная|Сяля́ўскае во́зера|361}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12, 64|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дрысы]]</text>
      <sha1>3ixu8eczmmyghdddttvqvfbjoomkj2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарныя могілкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137448</id>
    <revision>
      <id>5206375</id>
      <parentid>5044918</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16073" sha1="o13zr5imqxpm4o27ea4lwl9d3csacfy" xml:space="preserve">{{coord|53.66863|N|23.84383|E|display=title}}
[[Файл:Гродзенскія замалёўкі 01.jpg|міні|Капліца]]
'''Каталіцкія фарныя могілкі''' — даўнія могілкі [[каталіцтва|каталіцкай]] грамады [[Гродна]], самыя старыя камунальныя могілкі ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-by|url=http://harodnia.comharodnia.com/be/poszuki/mohilki-harodni/620-onlajn-karta-starykh-mogilak|title=Онлайн карта старых гродзенскіх могілак|website=harodnia.comharodnia.com|access-date=2024-01-04}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя могілак абмежавана вуліцамі [[Вуліца Прыгарадная, Гродна|Прыгараднай]], [[Вуліца Падольная, Гродна|Падольнай]] і [[4-ы завулак Падольны, Гродна|4-м завулкам Падольным]]. На іншым боку завулка размешчаны [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|Праваслаўныя могілкі]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Cmentarz Farny w Grodnie - kwiecień 2013 (3).jpg|міні|злева|Фарныя могілкі]]
Уладкаванне могілак «ex urbem» было часткай плана гарадскіх пераўтварэнняў, распачатых у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яшчэ ў часы караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Паводле рашэння Камісіі Паліцыі Абодвух Народаў Рэчы Паспалітай у [[1791]] могілкі ва ўсіх буйных гарадскіх асяродках краіны, якія традыцыйна знаходзіліся ля касцёлаў, пераносіліся па-за горад. У выніку гэтага рашэння ў [[1792]] ля ўсходняга ўскрайку [[Гродна]] былі заснаваныя новыя фарныя каталіцкія могілкі.

Першыя пахаванні на фарных могілках адбыліся ў траўні 1792 і да снежня таго ж год там было пахавана ўжо каля 200 чалавек. У пачатку XIX ст. на могліках з’явілася невялікая драўляная капліца памерам 6,5 на 6,5 метраў і вышынёй 3,25 метра. Большасць магіл уяўлялі тады з сябе проста невялікія пагоркі зямлі, каменных ці мураваных помнікаў было няшмат. Сярод іх — тры мураваныя абеліскі на магілах памерлых у 1799—1801 гараджан, якія захаваліся дагэтуль і з’яўляюцца самымі старымі аб’ектамі на могілках&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Jacek Rozmus, Jerzy Gordziejew|загаловак=Cmentarz farny w Grodnie 1792-1939|год=1999|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe WSP|старонкі=9—16|старонак=122|isbn=8387513644}}&lt;/ref&gt;.

У цэнтры некропаля ў 1822 годзе на сродкі памерлага ў 1815 годзе Казіміра Студніцкага пабудавана мураваная Капліца ў імя Найсвяцейшага Збавіцеля па праекце гродзенскага губернскага архітэктара [[Карл Вільгельмавіч Багеміле|Карла Багеміле]]. З тых жа сродкаў у 1822 годзе былі часткова пабудавана і агароджа з брамай. Пры тым агароджу працягвалі дабудоўваць у 1830—40 гг&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Jacek Rozmus, Jerzy Gordziejew|загаловак=Cmentarz farny w Grodnie 1792-1939|год=1999|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe WSP|старонкі=18—22|старонак=122|isbn=8387513644}}&lt;/ref&gt;.

Могілкі пашыраліся ў 1894 і 1903 гадах. Мураваная званіца была дабудавана да капліцы ў 1907 годзе замест драўлянай, якая ўжо ў 1891 ў інвентары была апісаная як аварыйная.

У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] могілкі заняпалі, злачынцы нішчылі помнікі і выкрадалі металічныя элементы надмагілляў. У міжваенны час неаднаразова рабіліся спробы аднавіць могілкі, у 1923, 1929 і 1931 гадах склікаліся камітэты апекі над пахаваннямі. Разглядалася нават закрыццё могілак і адкрыццё новых на новадалучаных да горада тэрыторыях маёнтка [[Сядзіба Станіславова|Станіславова]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.'' Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.. — Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. — С. 42. — 370 с. — ISBN 978-93-61617-77-8.&lt;/ref&gt;.

На могілках ёсць надмагіллі майстроў з Кіева, Варшавы, Вільні, але на асаблівую ўвагу заслугоўваюць надмагільныя помнікі працы таленавітага мясцовага скульптара [[Баляслаў Шышкевіч|Баляслава Шышкевіча]], які за свае заслугі атрымаў званне ганаровага грамадзяніна Гродна&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Могілкі былі закрытыя ў 1973 годзе. У 1992 годзе закінутую капліцу адрамантавалі на сродкі беластоцкага аддзялення Таварыства Сяброў Вільні і Гродна. Тады ж, у 1990-я на фасадзе капліцы з’явіліся дзве мемарыяльныя дошкі: адна прысвечана [[Абарона Гродна (1939)|абаронцам Гродна ў 1939 годзе]], другая — ахвярам сталінскага тэрору.

== Захаванне могілак як гісторыка-культурнай каштоўнасці ==
У 1986 паводле рашэння Гродзенскага аблвыканкама старыя гродзенскія каталіцкія могілкі атрымалі статус помніка абласнога значэння.

Нягледзячы на гістарычную каштоўнасць, могілкі за апошнія дзесяцігоддзі сталі ахвярай вандалаў, якія расцягваюць чыгунныя элементы старых надмагілляў на здачу ў якасці другаснай сыравіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/staryja-mohilki-harodni.html|title=Будзьма беларусамі! » Як знікаюць старыя могілкі ў Гародні. Топ-7 ракурсаў “да” і “пасля”|website=budzma.org|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2017/09/28/na-grodzenskih-farnyih-mogilkah-znik-kryizh-z-magilyi-rodnaga-brata-elizyi-azheshki/|title=На гродзенскіх Фарных могілках знік крыж з магілы роднага брата Элізы Ажэшкі|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2017-09-28|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;. Каб захаваць могілкі, у 2019 годзе на абласным савеце па пытаннях гіcторыка-культурнай спадчыны ім было вырашана надаць статус комплекснай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Статус ахапіў 10 магіл вядомых людзей Гродна і Гродзеншчыны: Элізы Ажэшкі, Станіслава Нагорскага, маці Максіма Багдановіча Марыі Апанасаўны, магілы сем’яў Мураўёвых, Кемарскіх, Шумавых, Шырмаў, Кандратовічаў і шэраг іншых магіл&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/kultura/smargonskiya_kaplitsy_grodzenski_nekropal_i_dra_lyanaya_arkhitektura_gorada_yakim_ab_ektam_budze_nad.html|title=Смаргонскія капліцы, гродзенскі некропаль і драўляная архітэктура горада: якім аб’ектам будзе нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці|website=grodnonews.by|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2018 года мінчук Андрэй Бурдзянкоў распачаў праект па расчыстцы і адлічбоўванні могілак&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/adlichbavac-staryiya-mogilki/|title=Мінчанін хоча цалкам адлічбаваць старыя каталіцкія могілкі ў Гродне і шукае валанцёраў. Далучайцеся!|website=Hrodna.life|date=2024-01-04|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;. Паводле стану на студзень 2024 года у каталог унесена 2014 магіл, у якіх пахаваны 2848 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.graves.by/by/cemeteries/grodno-old-catholic-cemetery.html|title=Grodno Old Roman Catholic Cemetery|website=www.graves.by|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках ==
[[Файл:Grób Elizy Orzeszkowej.jpg|thumb|Магіла [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]] і яе мужа [[Станіслаў Нагорскі|Станіслава Нагорскага]]]]
* айцец Міхал Арановіч,
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская і беларуская пісьменніца, грамадская дзеячка, педагог;
* генерал [[Франц Казіміравіч Баркоўскі|Францішак Баркоўскі]] (1803—1871);
* кс. [[Францішак Грынкевіч]] (1884—1933) — каталіцкі святар, кіраўнік гродзенскага гуртка беларускай моладзі;
* [[Вільгельміна Зындрам-Касцялкоўская]] (1844—1926) — польская пісьменніца;
* [[Ян Каханоўскі]] (1894—1942) — выкладчык мужчынскай гімназіі Гродна, стваральнік Гродзенскага заапарка;
* [[Казімір Крэйбіх]] — дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Гродна.
* [[Юзаф Кунц]] — заснавальнік гарадзенскага бровара, аўстрыйскі падданы, выпускнік піваварнай школы ў чэскім Плзені. Помнік зроблены ў майстэрні Раманіі Шышкевіч — удавы Баляслава Шышкевіча
* барон 3. Дангел,
* Фларэнціна Лежэ, жонка генерала Мікалая Лежэ. Аўтар — майстар Дэ Векі з Кіева. У помніку праглядаюцца выразныя рысы стылю мадэрн. Помнік зроблены ў майстэрні Віктара дэ Векі з Кіева (майстэрня працавала з 1902 г.).
* [[Эдвард Лістоўскі]] (1861—1922) — палітычны дзеяч, першы мэр Гродна ў міжваенны час;
* [[Канстанцін Максімовіч]] (1768—1831) — гродзенскі віцэ-губернатар;
* [[Станіслаў Нагорскі]] ([[1826]]—[[1896]]) — гродзенскі юрыст, муж [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]];
* [[Джузэпэ Сака]] (1735—1798) — архітэктар [[ВКЛ]], прадстаўнік стылю [[барока]] і [[класіцызм]]у;
* [[Аляксандр Тальгейм]] (1873—1937) — гродзенскі ўрач, грамадскі дзеяч, старшыня таварыства аматараў мастацтва «Муза»;
* [[Станіслаў Холснер]] — падпалкоўнік, камандзір батальёна. Аўтар помніка — Баляслаў Шышкевіч. Якар і ланцуг да яго — сімвал канца жыцця.
* [[Баляслаў Шышкевіч]] (1864—1893) — выдатны скульптар, філосаф у скульптуры, які трымаў у Гродне майстэрню па вырабе надмагілляў;
* [[Якаў (Якуб) Марцінавіч Фардон|Якаў Фардон]] (1808—1888) — архітэктар.
* {{нп5|Феадосій Сямёнавіч Яневіч-Янеўскі|Феадосій Яневіч-Янеўскі|ru|Яневич-Яневский, Феодосий Семёнович}} (1789-?) — гродзенскі віцэ-губернатар;

Побач з капліцай знаходзіцца квартал, у якім пахавана каталіцкае духавенства, напрыклад, францысканец [[Мельхіёр Фардон]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/fardon-160-gado/|title=Выратаваў ад смерці пажарных, дапамагаў прастытутцы, лічыўся святым пры жыцці. 8 фактаў пра Мельхіёра Фардона да яго 160-годдзя|website=Hrodna.life|date=2024-01-04|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;, а таксама манахіні брыгіткі і назарэтанкі, у тым ліку мастачка [[Марыя Гажыч|Марыя Гажыч (у манастве Паўла)]].

На могілках таксама пахаваны [[салдат]]ы [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай рэспублікі]], якія загінулі падчас [[савецка-польская вайна|польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў]].
== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [https://web.archive.org/web/20160406135913/http://harodnia.com/be/poszuki/mohilki-harodni/620-onlajn-karta-starykh-mogilak Онлайн карта старых гродзенскіх могілак]
* [http://akdf.grodno.net/artykuly/369 «Ад Каложы да Фартоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100626074506/http://akdf.grodno.net/artykuly/369 |date=26 чэрвеня 2010 }}
* [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/08/13.htm Юрый Гардзееў. Рэцэнзія на ''Черепица В. Н., Гродненский православный некрополь (С древнейших времён до начала XX века). Гродно, 2001.''].
{{Бібліяінфармацыя}}
{{могілкі Гродна}}
[[Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>o13zr5imqxpm4o27ea4lwl9d3csacfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Страчок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137762</id>
    <revision>
      <id>5206323</id>
      <parentid>4795938</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Апісанне */</comment>
      <origin>5206323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3435" sha1="dp6idcu0n1qiabq8t8a1jo3itvd7xtg" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Gyromitra esculenta.jpg
| image descr = {{bt-bellat|Страчок асенні|Gyromitra infula}}
| name = Страчок
| regnum = Грыбы
| parent = Discinaceae
| rang = Род
| latin = Gyromitra
| author = [[Fr.]] 1849
| commons = Category:Gyromitra
| children = [[#Віды|гл. тэкст]]
}}
'''Страчо́к'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1986}}, '''Глузд'''&lt;ref&gt;Грыбы і грыбная кулінарыя : папулярны энцыклапедычны даведнік / [[Галіна Іванаўна Сяржаніна|Галіна Сяржаніна]], [[Іван Якаўлевіч Яшкін|Іван Яшкін]]. — Мінск : Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387с., [24] л. каляр. іл. ; 24 см. — На вокладцы аўтары не паказаны. — Бібліяграфія: с. 343—350. — Алфавітныя паказчыкі: с. 351—385. — 1000 экз. — ISBN 985-6081-34-3.&lt;/ref&gt; (''Gyromitra'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Аскаміцэты|сумчатых грыбоў]] сямейства {{bt-bellat|Дысцынавыя|Discinaceae|}}.

== Апісанне ==
Пладовыя целы ([[апатэцый|апатэцыі]]) шапкавыя. Шапка няправільна-акруглая, звіліста-маршчакаватая (у смарчка асенняга — лопасцева-седлападобная), з глыбокімі складкамі, у выглядзе камячка змятага аксаміту, каштанава-карычневая, часта з прырослым да ножкі краем, пустая. Ножка звычайна кароткая, няправільных абрысаў, пустая, крохкая, белая, часам з фіялетавым адценнем. [[Споры]] эліпсоідныя, гладкія, бясколерныя, з дзвюма кроплямі алею на канцах.

== Пашырэнне і экалогія ==
Пашыраны ва [[Умераны клімат|ўмераным]] поясе [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]], у т. л. на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. [[Сапратрофы]]. Растуць пераважна на пясчанай глебе ў [[Хваёвыя лясы|хваёвых лясах]].

== Віды ==

Адрозніваюцца 3 віды; {{bt-bellat|страчок гіганцкі|Gyromitra gigas}} і {{bt-bellat|страчок звычайны|Gyromitra esculenta}} — вясеннія грыбы, {{bt-bellat|страчок асенні|Gyromitra infula}} пладаносіць увосень.

== Спажыванне ==
Умоўна ядомыя грыбы, спажываюцца сушаныя. Часта іх блытаюць з ядомымі [[смаржок|смаржкамі]] (Morchella spp.).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭПБ|5|Страчок|[[Галіна Іванаўна Сяржаніна|Сяржаніна Г. І.]]|}}
* {{крыніцы/БелЭн|15|Страчок||204}}
* {{крыніцы/Макромицеты|44}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Роды грыбоў]]
[[Катэгорыя:Пецыцальныя]]</text>
      <sha1>dp6idcu0n1qiabq8t8a1jo3itvd7xtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свідна (возера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138158</id>
    <revision>
      <id>5206508</id>
      <parentid>4846201</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5638" sha1="qq908o3z2fwpi14bt4y5so27etr9lee" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Свідна}}
{{Возера2
 |Назва                    = Свідна
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 4|lat_sec =54.89 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 15|lon_sec =7.00 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 146,9&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-31. Издание 1986 г. Состояние местности на 1983 г.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 1,45
 |Шырыня                   = 0,98
 |Плошча                   = 0,97
 |Аб'ём                    = 0,00589
 |Даўжыня берагавой лініі  = 4,05
 |Найбольшая глыбіня       = 11,6
  |Сярэдняя глыбіня        = 6
 |Тып мінералізацыі        = прэснае
  |Салёнасць               = да 0,3
 |Празрыстасць             = 3,5
 |Плошча вадазбору         = 8,43
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Сві́дна'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[возера]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Галбіца]]. Знаходзіцца за 25 км на ўсход ад горада [[Паставы]], каля вёскі [[Дунілавічы]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як '''Бляда''', а суседняе з ім меншае (цяпер Бледнае) як '''Свіда'''.

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 0,97 км². Найбольшая глыбіня 11,6 м. Даўжыня 1,45 км, найбольшая шырыня 0,98 км. Даўжыня берагавой лініі 4,05 км. Аб’ём вады 5,89 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 8,43 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 4—6 м, разараныя, спадзістыя. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і нізкія, на паўднёвым захадзе [[Сплавіна|сплавінныя]], на ўсходзе і захадзе вышынёй 0,5—0,8 м, [[Абразія|абразійныя]]. [[Пойма]] шырынёй 10—200 м, [[Балота|забалочаная]], парослая [[хмызняк]]ом. Дно да глыбіні 3—5 м пясчанае, ніжэй выслана ілам.&lt;br /&gt;
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць [[Ручай|ручаі]], сцёк у раку [[Заражанка]] (Галбіца). Злучана ручаём з возерам [[Бледнае (возера, Пастаўскі раён)|Бледнае]]. Шырыня паласы расліннасці 50— 75 м, пашырана да глыбіні 3—3,5 м.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[акунь]], [[лінь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свідна||255—256}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свідна}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2007|тыраж=Доп.тираж 3000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]]</text>
      <sha1>qq908o3z2fwpi14bt4y5so27etr9lee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206509</id>
      <parentid>5206508</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5701" sha1="pwhwsi2g5hm9rg0fjdk627wan43odu3" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Свідна}}
{{Возера2
 |Назва                    = Свідна
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 4|lat_sec =54.89 
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 15|lon_sec =7.00 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 146,9&lt;ref&gt;Ліст карты N-35-31. Издание 1986 г. Состояние местности на 1983 г.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 1,45
 |Шырыня                   = 0,98
 |Плошча                   = 0,97
 |Аб'ём                    = 0,00589
 |Даўжыня берагавой лініі  = 4,05
 |Найбольшая глыбіня       = 11,6
  |Сярэдняя глыбіня        = 6
 |Тып мінералізацыі        = прэснае
  |Салёнасць               = да 0,3
 |Празрыстасць             = 3,5
 |Плошча вадазбору         = 8,43
  |Упадаюць                = ручаі
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Сві́дна'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[возера]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Галбіца]]. Знаходзіцца за 25 км на ўсход ад горада [[Паставы]], каля вёскі [[Дунілавічы]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як '''Бляда''', а суседняе з ім меншае (цяпер [[Бледнае (возера, Пастаўскі раён)|Бледнае]]) як '''Свіда'''.

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 0,97 км². Найбольшая глыбіня 11,6 м. Даўжыня 1,45 км, найбольшая шырыня 0,98 км. Даўжыня берагавой лініі 4,05 км. Аб’ём вады 5,89 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 8,43 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 4—6 м, разараныя, спадзістыя. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і нізкія, на паўднёвым захадзе [[Сплавіна|сплавінныя]], на ўсходзе і захадзе вышынёй 0,5—0,8 м, [[Абразія|абразійныя]]. [[Пойма]] шырынёй 10—200 м, [[Балота|забалочаная]], парослая [[хмызняк]]ом. Дно да глыбіні 3—5 м пясчанае, ніжэй выслана ілам.&lt;br /&gt;
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць [[Ручай|ручаі]], сцёк у раку [[Заражанка]] (Галбіца). Злучана ручаём з возерам [[Бледнае (возера, Пастаўскі раён)|Бледнае]]. Шырыня паласы расліннасці 50— 75 м, пашырана да глыбіні 3—3,5 м.

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[акунь]], [[лінь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свідна||255—256}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свідна}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2007|тыраж=Доп.тираж 3000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]]</text>
      <sha1>pwhwsi2g5hm9rg0fjdk627wan43odu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пераксіды</title>
    <ns>14</ns>
    <id>141012</id>
    <revision>
      <id>5206300</id>
      <parentid>1358457</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Бінарныя злучэнні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="i1iziq0xddcx414h3q5pe4f4bm6sgbl" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]]
[[Катэгорыя:Бінарныя злучэнні]]</text>
      <sha1>i1iziq0xddcx414h3q5pe4f4bm6sgbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Убежа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141872</id>
    <revision>
      <id>5206478</id>
      <parentid>4462050</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="84pp9xsz6atkwagiubo9q7fyzpf6a5m" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Убежа
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 48|lat_sec =24.4 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec =4.85 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 1,3
 |Шырыня                   = 0,42
 |Плошча                   = 0,34
 |Аб'ём                    = 0,0021
 |Даўжыня берагавой лініі  = 4,4
 |Найбольшая глыбіня       = 14,3
  |Сярэдняя глыбіня        = 6,2
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = да 0,22
 |Празрыстасць             = да 3
 |Плошча вадазбору         = 8,1
  |Упадаюць                = ручай
  |Выцякаюць               = ручай
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Убе́жа, Убежжа''' — [[возера]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], за 12 км на поўдзень ад [[Гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]] [[Расоны]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначанае як возера '''Вабіш''', з яго ў [[Дрыса (рака)|Дрысу]] цячэ рэчка [[Вабішка (рака)|Вабішка]].

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 0,34 км². Даўжыня 1,3 км, найбольшая шырыня 0,42 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 14,3 м, сярэдняя каля 6,2 м. Плошча [[вадазбор]]у 8,1 км².

[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 3—10 метраў, стромкія, у паўднёвай частцы возера спадзістыя. Берагавая лінія ўтварае 2 плёсы і [[паўвостраў]]. Паўночны [[плёс]] больш глыбакаводны. [[Бераг]]і зліваюцца са схіламі катлавіны. Падводная частка катлавіны возера мае стромкія схілы. Дно да глыбіні 1,2 м [[Пясок|пясчанае]], глыбей выслана апясчаненым і гліністым ілам. Прыбярэжная [[расліннасць]] распаўсюджваецца да глыбіні 1,3 м і займае паласу 5—25 м.&lt;br /&gt;
Возера Убежа эўтрофнае і слабапраточнае. Упадае [[ручай]] з [[Сяляўскае|Сяляўскага возера]] і на поўдні выцякае ручай у [[Рака|раку]] Дрыса.

Каля возера знаходзіцца [[вёска]] Барыскава.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|5|''Уласаў Б. П.'' Убежа}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=12|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дрысы]]</text>
      <sha1>84pp9xsz6atkwagiubo9q7fyzpf6a5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Раўх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142745</id>
    <revision>
      <id>5206413</id>
      <parentid>4359816</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2499" sha1="1j20g0ih0roce25le32ahnmcl4rsc6v" xml:space="preserve">{{музыкант}}
'''Францішак Раўх''' ({{lang-cs|František Rauch}}; {{ДН|4|2|1910}}, [[Пльзень]] — [[1995]]) — чэшскі піяніст.

== Біяграфія ==
Сын уладальніка фартэпіяннай крамы, скончыў адначасова школу камерцыі ў Пльзені і [[Пражская кансерваторыя|Пражскую кансерваторыю]], дзе сярод яго педагогаў быў [[Віцезслаў Новак]], чые творы ў далейшым склалі асноўную частку рэпертуару Раўха. Затым займаўся адкрыццём філіяла вядомай фабрыкі музычных інструментаў [[August Förster]] у горадзе [[Іржыкаў]]. Толькі ў 23 годзе пачаў кар’еру прафесійнага музыкі. Быў вядомы, перш за ўсё, як выканаўца [[Шапен]]а, узначальваў чэхаславацкае шапенаўскае таварыства. За выкананне твораў [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]] быў узнагароджаны [[Прэмія Роберта Шумана|Прэміяй Роберта Шумана]] ([[1979]]). Запісаў каля 60 дыскаў. З [[1939]] года выкладаў у Пражскай кансерваторыі, сярод яго вучняў, у прыватнасці, быў [[Петр Эбен]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.radio.cz/es/articulo/88963 Eva Manethová. Frantisek Rauch formó una pléyade de extraordinarios intérpretes] {{Недаступная спасылка}} {{ref-es}}
* [http://www.chopinsociety.org/chopin/my-chopin-frantisek-rauch František Rauch. My Chopin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090719074053/http://www.chopinsociety.org/chopin/my-chopin-frantisek-rauch |date=19 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}

{{DEFAULTSORT:Раўх, Францішак}}

[[Катэгорыя:Піяністы Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе]]
[[Катэгорыя:нарадзіліся 4 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пльзені]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>1j20g0ih0roce25le32ahnmcl4rsc6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ціт Рыгоравіч Сянькоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143074</id>
    <revision>
      <id>5206575</id>
      <parentid>5029182</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="ozj501r5wvx78ffui5y52ygstqcywd9" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч}}
'''Ціт Рыгоравіч Сянько́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|2|4|1917}}, вёска [[Старакожаўка]], [[Дрыбінскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|22|2|1985}}) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]] (1944).

== Біяграфія ==
З сялян. Член [[КПСС]] з 1943 года. Скончыў [[Дрыбінскі заатэхнікум]] (1937), Краснадарскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў-назіральнікаў (1940). У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 1941 года на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[Сталінградскі фронт|Сталінградскім]], [[1-ы Украінскі фронт|1-м]] і [[2-і Украінскі фронт|2-м Украінскім франтах]], штурман звяна, эскадрыллі бамбардзіровачнага авіяпалка. Удзельнік [[Сталінградская аперацыя|Сталінградскай]], Арлоўска-Курскай, Корсунь-Шаўчэнкаўскай, Яска-Кішынёўскай, Львоўскай, Вісла-Одэрскай і Берлінскай аперацый. Штурман эскадрыллі капітан Сянькоў да чэрвеня 1944 года зрабіў 123 баявыя вылеты. Бомбавымі ўдарамі каля г. [[Знам’янка|Знаменка]] Кіраваградскай вобл. 7 снежня 1943 года эскадрылля Сянькова знішчыла 8 танкаў, 10 аўтамашын з войскамі і грузам, заглушыла 20 агнявых кропак праціўніка, чым садзейнічала савецкім войскам у авалодванні горадам Знаменка. 

Пасля вайны Ціт Рыгоравіч Сянькоў працягваў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1948 годзе скончыў Вышэйшую афіцэрскую авіяцыйную  школу, у 1954 годзе Курсы ўдасканалення афіцэрскага саставу, у 1958 годзе - [[Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына|Ваенна-паветраную акадэмію]]. З 1961 года палкоўнік Ц. Р. Сянькоў у запасе. Пражываў у [[Адэса|Адэсе]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Сянько́ў Ціт Рыгоравіч||352—353}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сянько́ў Ціт Рыгоравіч||480}}
* {{крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|5|старонкі=588}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20240212232125/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93195798/ Сеньков Тит Григорьевич]{{ref-ru}} // Праект «Память народа»
* [https://bibliotechnauaset.wixsite.com/kniga-pamuati/алея-героеў-1 Алея герояў // ДУК «Дрыбінская бібліятэчная сетка»]
* [https://www.dribin.by/kalejdoskop/снайпер-штурман-бомбардировочного-а/ ''Людмила Свириденко'' Снайпер-штурман бомбардировочного авиационного полка из Старокожевки сражался за Великую Победу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403231553/https://www.dribin.by/kalejdoskop/%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D1%88%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B0/ |date=3 красавіка 2023 }}{{ref-ru}} // Інфармацыйны партал Дрыбінскага раёна
* [https://mogilev-region.gov.by/page/71313-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2007-goda Сведения о выдающихся жителях Могилёвской области, которые внесены в Книгу славы Могилёщины по итогам 2007 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240212232356/https://mogilev-region.gov.by/page/71313-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2007-goda |date=12 лютага 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт Магілёўскага аблвыканкама

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Сянькоў Ціт Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрыбінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]</text>
      <sha1>ozj501r5wvx78ffui5y52ygstqcywd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эўтрафікацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143796</id>
    <revision>
      <id>5206276</id>
      <parentid>3707671</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Экалогія]]; дададзена [[Катэгорыя:Забруджванне вады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="l5vn5i3xbhojsvq6d2nkbhuotmxmur0" xml:space="preserve">'''Эўтрафікацыя''' ({{lang-grc|εὐτροφία}} — добрае сілкаванне) — працэс пагаршэння якасці [[вада|вады]] з-за залішняга паступлення ў [[вадаём]] так званых «біягенных элементаў», у першую чаргу злучэнняў [[азот]]у і [[фосфар]]у.

Эўтрафікацыя можа быць вынікам як натуральнага старэння вадаёма, так і антрапагенных уздзеянняў. Асноўныя [[хімічныя элементы]], якія спрыяюць эўтрафікацыі — фосфар і азот.
{{дапісаць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гідраграфія]]
[[Катэгорыя:Забруджванне вады]]</text>
      <sha1>l5vn5i3xbhojsvq6d2nkbhuotmxmur0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хіт Леджэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143828</id>
    <revision>
      <id>5206560</id>
      <parentid>4865754</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7430" sha1="aai573et17jo0yvq741df1grzob3vmz" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Леджэр}}
{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Хіт Леджэр
 |арыгінал імя       = Heath Ledger
 |выява          = Heath Ledger.jpg
 |шырыня               = 240px
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = Хіткліф Эндру Леджэр
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |грамадзянства          = {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}
 |гады актыўнасці      = [[1992]]—[[2008]]
 |кірунак          = 
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = 
 |imdb_id              = 0005132
 |сайт                 = 
}}
'''Хіт Леджэр''' ({{lang-en|Heath Ledger}}; [[4 красавіка]] [[1979]], [[Перт]], [[Заходняя Аўстралія]], [[Аўстралія]] — [[22 студзеня]] [[2008]], [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — аўстралійскі {{акцёр|Аўстраліі|ЗША}}, намінант на «[[Оскар]]а». Пасля паспяховых роляў у кіно і на тэлебачанні [[Аўстралія|Аўстраліі]] у 1990-х гадах Леджэр у 1998 годзе пераехаў у ЗША з мэтай развіцця акцёрскай кар’еры. У Галівудзе ён зняўся ў 19 фільмах, уключаючы такія карціны як «[[10 прычын маёй нянавісці]]» (1999), «[[Патрыёт, фільм, 2000|Патрыёт]]» (2000), «[[Гісторыя рыцара]]» (2001), «[[Гарбатая гара]]» (2005) і «[[Цёмны рыцар]]» (2008)&lt;ref name=filmography&gt;{{cite news |title=Heath Ledger – Credits |accessdate=16 October 2009  |url=http://www.variety.com/profiles/people/CreditsByRole/Actor/28390/Heath%20Ledger.html?dataSet=1 |work=[[Variety]]}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}&lt;/ref&gt;. У дадатак да акцёрскай кар’еры ён прадзюсаваў і здымаў музычныя кліпы і імкнуўся стаць рэжысёрам&lt;ref name=Dawtrey&gt;{{cite news |first=Adam |last=Dawtrey |title='Parnassus' Team Faces Dilemma |work=Variety |url=http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&amp;cs=1 |date=23 January 2008 |accessdate=23 January 2008 |archive-date=4 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104230214/http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&amp;cs=1 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Хіткліф Эндру Леджэр нарадзіўся ў горадзе [[Перт]] ([[Заходняя Аўстралія]]). Маці — Салі Леджэр Бэл, настаўніца [[французская мова|французскай]], яе продкі паходзяць з [[Шатландыя|шатландскага]] клана Кэмпбэл; бацька — Кім Леджэр, аўтагоншчык і горны інжынер. Хіт і яго сястра Кэтрын былі названыя бацькамі ў гонар герояў рамана [[Эмілі Бронтэ]] «[[Навальнічны перавал]]». Бацькі развяліся, калі Хіту было 10 гадоў, хлопчык застаўся з маці, але працягваў падтрымліваць добрыя адносіны і з бацькам.

Падчас вучобы ў Гілфардскай граматычнай школе для хлопчыкаў, Хіткліф актыўна займаўся спортам у школьнай [[хакей]]най камандзе, захапляўся танцамі, а акрамя таго іграў у школьнай [[тэатр]]альнай студыі. У 15 гадоў ён стаў кіраўніком школьнай акцёрскай каманды, якая прымала ўдзел у спаборніцтвах і канчаткова зрабіў выбар на карысць акцёрскай прафесіі.

=== Смерць ===
[[22 студзеня]] [[2008]] года ў 15:31 Хіт Леджэр быў знойдзены мёртвым у сваёй [[Нью-Ёрк]]скай кватэры на [[Манхэтан]]е.

Следства не змагло ўсталяваць дакладныя прычыны смерці, таму спатрэбілася правесці дадатковую таксікалагічную экспертызу, па выніках якой была абвешчана афіцыйная прычына смерці Леджэра — вострая інтаксікацыя, выкліканая сумесным дзеяннем болеспаталяльных, снатворных і антыдэпрэсантаў (аксікадона, гідракадона, дыязепама, тэмазепама, альпразалама і даксіламіна)&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/defense_safety/investigations/20080206/98546245.html Актер Хит Леджер умер от случайной передозировки лекарств — экспертиза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080512053421/http://www.rian.ru/defense_safety/investigations/20080206/98546245.html |date=12 мая 2008 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Акцёр пакутаваў ад дэпрэсіі, выкліканай парывам адносін з [[Мішэль Уільямс]].

Цела акцёра было адпраўлена ў Аўстралію. [[9 лютага]] [[2008]] года ён быў пахаваны на радзіме, у горадзе Перт. Развітацца з Хітам Леджэрам прыйшлі каля паўтысячы чалавек, у тым ліку і былая нявеста акцёра [[Мішэль Уільямс]], а таксама актрыса [[Кейт Бланшэт]].

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Heath Ledger}}
* {{imdb_name| id=0005132 | name=Хіт Леджэр}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}}
{{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}}
{{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}}
{{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру другога плана}}

{{DEFAULTSORT:Леджэр Хіт}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]]</text>
      <sha1>aai573et17jo0yvq741df1grzob3vmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэнчу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143841</id>
    <revision>
      <id>5206721</id>
      <parentid>4466780</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="p8vx5si1pdtiiee2wbei2i94sdd2m0v" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Чэнчу &lt;br /&gt; (''చెంచులు'')
 | image     = [[Выява:Chenchu tribal hunting.jpg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 63 тыс.  
 | popplace  = [[Індыя]]
 | langs     = чэнчу
 | rels      = [[політэізм]]
 | related   = [[Тэлугу (народ)|народ]]
 }}

'''Чэнчу''' ([[тэлугу]] ''చెంచులు'', літаральна «лясныя людзі») — племянная супольнасць у Паўднёвай [[Індыя|Індыі]]. Насяляе галоўным чынам штат [[Андхра-Прадэш]]. Агульная колькасць - 63 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=16581&amp;rog3=IN Chenchu of India]&lt;/ref&gt;.

==Паходжанне==
Чэнчу размаўляюць на [[мова|мове]] [[дравідыйскія мовы|дравідыйскага]] паходжання, блізкай да [[тэлугу]]. Аднак ад сваіх суседзяў-[[Тэлугу (народ)|тэлугу]], ад якіх яны атрымалі сваё імя, гэты народ адрозніваецца месцам жыхарства ([[гара|горныя]] шыракалістыя [[лес|лясы]]), заняткамі ([[збіральніцтва]] і [[паляванне]]) і знешнім выглядам. Антрапалагічна чэнчу бліжэй да [[Веды (народ)|ведаў]] [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]]. У іх малы рост, цёмная скура, хвалістыя або кучаравыя валасы і шырокія насы. Мяркуецца, што чэнчу з'яўляюцца прамымі нашчадкамі насельніцтва Паўднёвай [[Індыя|Індыі]] [[каменны век|каменнага веку]].

==Традыцыйная культура==
Галоўныя заняткі чэнчу - [[паляванне]] і [[збіральніцтва]] ў [[лес|лясах]]. Ужываюць у ежу [[мёд]], карэнні і сцябло дзікіх [[Расліны|раслін]], [[мяса]] забітых імі жывёлін. Палююць з дапамогай лука і стрэл, радзей з агнястрэльнай зброяй. Характэрна, што і паляваннем, і збіральніцтвам яны займаюцца паасобку, а не гуртам. Мужчыны могуць пакідаць жытло на некалькі дзён, таму здабываюць больш, чым жанчыны. Апошнія клапоцяцца пра хатнюю гаспадарку і гатуюць ежу. Тое, што здабылі, ужываецца адразу ў ежу. Запасы не нарыхтоўваюць. Мёд, мяса і [[кветка|кветкі]] таксама збываюць гарадскім гандлярам і дзяржаўным кааператывам.

Месца жыхарства чэнчу абвешчана [[тыгр]]овым запаведнікам, таму ўлады імкнуцца прыцягнуць традыцыйных паляўнічых да [[земляробства]], але пакуль без асаблівага поспеху. У паселішчах часам маюць некалькі [[карова|кароў]] для атрымання [[малако|малака]]. [[ялавічына|Ялавічыну]] чэнчу не ядуць. Распаўсюджаныя рамёствы - пляценне, выраб паляўнічай зброі.

[[вёска|Вёскі]] чэнчу ''пента'' складаюцца з некалькіх трысняговых хацін, якія групіруюцца паводле сваяцтва іх уладальнікаў. На чале ''пента'' стаіць стараста ''педаманішы''.

Чэнчу падзяляюцца на 26 родаў-''готра'', [[шлюб]]ы паміж чальцамі якіх забаронены. Роды аб'ядноўваюцца ў 4 лакальныя групы. Агульнаплемянной арганізацыі не існуе.

[[сям'я|Сем'і]] малыя нуклеарныя. Дапушчаецца пераход мужа ў сям'ю жонкі, але прымакі маюць абмежаваныя правы і разглядаюцца сваякамі жонкі толькі як часовыя госці без правоў на маёмасць. Шлюб суправаджаецца дамовай паміж маладымі пры ўдзеле старэйшын і святара. Дазваляюцца разводы і паўторныя шлюбы.

==Мова==
Чэнчу размаўляюць на непісьменнай [[мова|мове]], блізкай да [[тэлугу]]. Часам яна нават разглядаецца толькі як гаворка тэлугу. Адукацыя на мове тэлугу.

==Рэлігія==
Традыцыйная рэлігія — [[політэізм]]. Яна ўвабрала ў сябе многія рысы [[індуізм]]у, у прыватнасці культ [[лінгам]]аў. Галоўны бог Малікарджуна часта атаясамляецца з [[Шыва]]й. Вылучаецца пласт святароў-''кулараджу''.

{{зноскі}}

==Спасылкі==
*[http://www.everyculture.com/South-Asia/Chenchu.html Countries and Their Cultures: Chenchu]
*[http://www.indianmirror.com/tribes/chenchutribes.html CHENCHU TRIBES]
*[http://www.peoplesoftheworld.org/hosted/chenchu/ The Chenchu] {{Недаступная спасылка}}

[[Катэгорыя:Народы Індыі]]
[[Катэгорыя:Дравідыйскія народы]]
[[Катэгорыя:Негрытосы]]</text>
      <sha1>p8vx5si1pdtiiee2wbei2i94sdd2m0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цар-бомба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144025</id>
    <revision>
      <id>5206277</id>
      <parentid>4565210</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:1961]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="5b97atwn8pj3hw4il98me1dysjc10nr" xml:space="preserve">[[File:Tsar Bomba Revised.jpg|thumb]]
'''АН602''' (яна жа «'''Цар-бомба'''», яна ж «'''Кузькіна маці'''») — тэрмаядзерная авіяцыйная бомба, распрацаваная ў [[СССР]] у 1954-1961 гг. групай фізікаў-ядзершчыкаў пад кіраўніцтвам акадэміка Акадэміі навук СССР [[Ігар Васільевіч Курчатаў|І. В. Курчатава]]. Самае магутнае выбуховае прыстасаванне за ўсю гісторыю чалавецтва. Па розных дадзеных мела ад 57 да 58,6 мегатон тратылавага эквіваленту. Дэфект мас пры выбуху дасягаў 2,65 кг.

У групу распрацоўшчыкаў уваходзілі [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|А. Д. Сахараў]], В. Б. Адамскі, Ю. Н. Бабаеў, Ю. Н. Смірноў, Ю. А. Трутнеў і іншыя.

[[Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Халодная вайна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]]
[[Катэгорыя:Новая Зямля]]</text>
      <sha1>5b97atwn8pj3hw4il98me1dysjc10nr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206280</id>
      <parentid>5206277</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон, катэгорыі</comment>
      <origin>5206280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="1osplylq5iy6kn9ly7z77k1rscadwgz" xml:space="preserve">{{Картка зброі|type=[[тэрмаядзерная зброя|тэрмаядзерная бомба]]|design_date=1956—1961|origin=[[СССР]]|production_date=1961|weight=26 500|length=8000}}

'''АН602''' (яна жа «'''Цар-бомба'''», яна ж «'''Кузькіна маці'''») — тэрмаядзерная авіяцыйная бомба, распрацаваная ў [[СССР]] у 1954-1961 гг. групай фізікаў-ядзершчыкаў пад кіраўніцтвам акадэміка Акадэміі навук СССР [[Ігар Васільевіч Курчатаў|І. В. Курчатава]]. Самае магутнае выбуховае прыстасаванне за ўсю гісторыю чалавецтва. Па розных дадзеных мела ад 57 да 58,6 мегатон тратылавага эквіваленту. Дэфект мас пры выбуху дасягаў 2,65 кг.[[File:Tsar Bomba Revised.jpg|thumb]]У групу распрацоўшчыкаў уваходзілі [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|А. Д. Сахараў]], В. Б. Адамскі, Ю. Н. Бабаеў, Ю. Н. Смірноў, Ю. А. Трутнеў і іншыя.

[[Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Халодная вайна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]]
[[Катэгорыя:Новая Зямля]]
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР]]
[[Катэгорыя:Зброя СССР]]</text>
      <sha1>1osplylq5iy6kn9ly7z77k1rscadwgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэджудо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144786</id>
    <revision>
      <id>5206653</id>
      <parentid>4669624</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="c1i6zj2r5zcra9wrm0e98vq0ln072j1" xml:space="preserve">{{Востраў
|Назва = Чэджудо
|Нацыянальная назва = ko/제주도, 濟州道
|Краіна = Паўднёвая Карэя
}}
'''Чэджудó''' ({{lang-ko|제주도, 濟州道}}) - самы вялікі [[востраў]] і самая маленькая [[Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Карэі|правінцыя]] [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] ва [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-Кітайскім моры]]. Афіцыйная назва правінцыі - '''Правінцыя з асаблівай аўтаноміяй Чэджу''' ({{lang-ko|제주특별자치도, 濟州特別自治道}}). Насельніцтва (2011) — 583 284 чал. Адміністрацыйны цэнтр — [[Чэджу]].

== Геаграфія і прырода ==
[[Выява:Чэджу.png|thumb|left|Карта]]
Агульная плошча правінцыі складае — 1849 км². Чэджудо [[вулкан]]ічнага паходжання, сфарміраваўся каля 2 млн гадоў таму. Паверхня складаецца з старажытных [[базальт]]авых і [[Лава вулканічная|лававых]] парод. Цягнецца прыкладна на 73 км з усходу на захад і на 41 км з поўначы на поўдзень. Найвышэйшы пункт — вулкан Хала (1950 м), які мае працяглае [[Кальдэра|кратарнае]] [[возера]].

[[Клімат]] марскі субтрапічны з вільготным летам і сухім [[надвор’е]]м узімку. Сярэдняя тэмпература студзеня 3,2 — 8,3&amp;nbsp;°C, жніўня 23,3 — 29,8&amp;nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1 497,6 мм.

На схілах вулкана Хала захаваліся вечназялёныя змяшаныя [[лес|лясы]], якія займаюць прыкладна 12 % усёй тэрыторыі вострава. Яны з'яўляюцца асноўнай крыніцай падземных [[вада|вод]] і ахоўваюцца згодна [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскай канвенцыі]]. Астатнія тэрыторыі ахоплены гаспадарчай дзейнасцю чалавека.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20071209211019/http://lifeinkorea.com/Travel2/cheju Jeju (Cheju) Island Travel Information]
* [http://nature.new7wonders.com/archives/wonder/jeju-island Jeju Island]
* [http://www.jejuweekly.com/news/articleView.html?idxno=1373 Stone as a vital part of Jeju’s culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131025082301/http://www.jejuweekly.com/news/articleView.html?idxno=1373 |date=25 кастрычніка 2013 }}
* [http://english.yonhapnews.co.kr/n_feature/2011/11/07/46/4901000000AEN20111107004200315F.HTML (Yonhap Feature) Beyond tangerines and palm trees: Jeju’s unique culture]
* [http://english.jeju.go.kr/index.php/contents/culture-nature/history/origin Origin &amp; History]
* [http://www.jejuweekly.com/news/articleView.html?idxno=721 A walk through Jeju’s dark history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111219132213/http://jejuweekly.com/news/articleView.html?idxno=721 |date=19 снежня 2011 }}

{{Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Карэі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Астравы Паўднёвай Карэі]]
[[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>c1i6zj2r5zcra9wrm0e98vq0ln072j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уільям Пентан Сірс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146583</id>
    <revision>
      <id>5206275</id>
      <parentid>4463106</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4272" sha1="sqo0ocuvw7iycsp6znhvkywb6qfhl22" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{Цёзкі2|Сірс}}

'''Уільям Пентан Сірс''' ({{lang-en|William Penton Sears}}, нар. {{ДН|9|12|1939}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[педыятр]], аўтар і сааўтар больш чым 30 кніг для бацькоў, прысвечаных цяжарнасці, нараджэнню і развіццю дзяцей, часты госць тэлевізійных шоу, у якіх удзельнічае як «Доктар Біл». Са сваёй жонкай Мартай Сірс, дзіцячай медсястрой, з’яўляецца адным з вядучых прапагандыстаў філасофіі натуральнага бацькоўства.

== Біяграфія ==
Уільям Сірс нарадзіўся ў Алтане ([[Ілінойс|штат Ілінойс]]) у сям’і інжынера Уіларда Сірса і яго жонкі Люсіль&lt;ref&gt;[http://books.google.ca/books?id=8c_iAAAAMAAJ&amp;q=SEARS+ALTON+ILLINOIS+1939&amp;dq=SEARS+ALTON+ILLINOIS+1939&amp;hl=en&amp;redir_esc=y Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Writers in … — Terrie M Rooney — Google Books&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Бацька пакінуў сям’ю і дзед стаў мужчынам, якія аказваў найбольшы ўплыў на Уільяма.
 
Сірс праходзіў рэзідэнтуру ў дзіцячых бальніцах [[Бостан]]а і [[Таронта]]. Ён з’яўляецца ад’юнкт-прафесарам педыятрыі Медыцынскай школы [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Ірвайн|Каліфарнійскага універсітэта ў Ірвайн]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,141064,00.html |title=FOXNews.com — Asthma Out of Control in America’s Kids — Health News {{!}} Current Health News {{!}} Medical News&lt;!-- Bot generated title --&gt; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414071404/http://www.foxnews.com/story/0,2933,141064,00.html |archive-date=14 красавіка 2008 |access-date=3 студзеня 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
 
Уільям Сірс — кансультант часопісаў ''BabyTalk'' і ''Parenting'', педыятр на сайце [http://www.parenting.com Parenting.com]. Акрамя таго, ён прыняў удзел больш чым у 100 тэлевізійных шоу, у тым ліку 20/20, Шоў Філа Донах’ю, Добрай раніцы, Амерыка, Шоу Опры Уінфры і інш.
 
Уільям і Марта Сірсы выхавалі восем дзяцей, адзін з якіх, Стэфан, з сіндромам Дауна. Трое дзяцей, Джым, Боб (старэйшыя) і Піцер таксама сталі ўрачамі. Чацвёрты сын, Мэцью, вывучае медыцыну ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Ірвайн|Каліфарнійскім універсітэце ў Ірвайн]].

Па стане на [[2009]] год Сірс жыве са сваёй сям’ёй у Сан-Клементэ, [[Каліфорнія]], і займаецца прыватнай медыцынскай практыкай ({{lang-en|Sears Family Pediatrics}}) у Капістрана-Біч ({{lang-en|Capistrano Beach}}), [[Каліфорнія]], з яго сынамі.

== Некаторыя працы ==
* The Baby Book (1993)
* The Discipline Book (1995)
* SIDS: A Parent’s Guide to Understanding and Preventing Sudden Infant Death Syndrome (1996)
* The Attachment Parenting Book (2001)
* The Successful Child: What Parents Can Do to Help Kids Turn Out Well (2002)
* The Healthiest Kid In The Neighborhood (2006)
* The Pregnancy Book
* The Birth Book
* Parenting the Fussy Baby
* The A.D.D. Book
* The Breastfeeding Book
* The Family Nutrition Book

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* http://www.askdrsears.com/
* http://www.cnn.com/2007/HEALTH/parenting/04/18/par.checkups/index.html
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Сірс}}</text>
      <sha1>sqo0ocuvw7iycsp6znhvkywb6qfhl22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасан (возера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152632</id>
    <revision>
      <id>5206483</id>
      <parentid>4130248</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3026" sha1="ddyrifke32tz2efott2r4iwisyg1lih" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Хасан
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 27|lat_sec = 09.0
  |lon_dir = E|lon_deg = 130|lon_min = 36|lon_sec = 25.8
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Расія
  |Рэгіён                  = Прыморскі край
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = каля 4
 |Шырыня                   = 0,8
 |Плошча                   = 2,23
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 6,68
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= Khasan
}}
'''Хаса́н''' — прэснаводнае [[возера]] ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на поўдні [[Прыморскі край|Прыморскага краю]] ([[Хасанскі раён]]).
 
Размешчана на паўднёвы ўсход ад заліва [[Заліў Пасьета|Пасьета]], недалёка ад мяжы з [[Кітай|Кітаем]], у 130 км на паўднёвы захад ад [[Уладзівасток]]а.
 
Плошча люстэрка 2,23 км². Даўжыня возера каля 4&lt;ref name=&quot;rtr&quot;&gt;[http://www.rutraveller.ru/place/54784 Озеро Хасан] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; км, шырыня каля 800&lt;ref name=&quot;rtr&quot; /&gt; м. [[Катлавіна]] выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.

Сцёк у раку [[Рака Танбагатый|Танбагатый]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|||559}}
* {{з ВСЭ||title=Хасан (озеро)}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210116230958/http://shamora.info/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD/ Озеро Хасан] {{ref-ru}}
* [http://verum.wiki/index.php?item=gvr:1652022 Озеро Хасан (Государственный водный реестр Российской Федерации)] {{ref-ru}}
* [http://zastava-mahalina.narod.ru/photo/hasan/01.htm Фотографии озера Хасан и его окрестностей] {{ref-ru}}
* [http://www.rutraveller.ru/place/54784 Озеро Хасан] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Азёры Расіі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Прыморскага края]]</text>
      <sha1>ddyrifke32tz2efott2r4iwisyg1lih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэласная рэканструкцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159313</id>
    <revision>
      <id>5206568</id>
      <parentid>4809867</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17130" sha1="qo6d6xc2o8pe9m3rv399jq0iekqy42a" xml:space="preserve">'''Цэласная рэканструкцыя''' (ад {{lang-la|re}} — прыстаўка, якая азначае паўтарэнне, і {{Lang-la|constructio}} — пабудова) — від [[рэканструкцыя|рэканструкцыі]], метад [[рэнавацыя|рэнавацыі]], які прадугледжвае аднаўленне страчаных архітэктурных помнікаў. Аднаўленне першапачатковага аблічча аб’екта, звязанае са зменамі ў канструктыўным, функцыянальным і мастацкім плане.&lt;ref&gt;Архитектурно-историческая среда: учебное пособие / сост. Б. Е. Сотников. — Ульяновск: УлГТУ, 2010. ISBN 978-5-9795-0816-0 &lt;/ref&gt; 

Пад аднаўленнем разумеюць збудаванне будынка зноў на падмурках або на іншага роду рэштках загінулага [[Помнік архітэктуры|помніка архітэктуры]]. Пры гэтым выяўленне мастацкіх вартасцяў помніка архітэктуры адбываецца толькі часткова, у ўмоўнай форме своеасаблівага «макета ў натуральную велічыню».&lt;ref&gt;Реставрация памятников архитектуры (развитие теоретических концепций). Е. В. Михайловский, М., 1971. Глава II. Эпоха стилистических реставраций http://art-con.ru/node/4963 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316161753/http://art-con.ru/node/4963 |date=16 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt; Дазвол на такога роду працы даецца толькі ў рэдкіх, выключных выпадках, так як рэстаўрацыйныя працы не павінны парушаць старых субстанцый і павінны абапірацца на сапраўдныя дакументы. Аднаўленне магчыма толькі пры наяўнасці вычарпальных зыходных дадзеных (абмеры, фатаграфіі і т. д.) і праводзіцца ў тым выпадку, калі помнік мае выключна унікальнае значэнне як твор нацыянальнага [[Дойлідства|дойлідства]].

Арт. 15 «[[Венецыянская Хартыя|Венецыянскай Хартыі]] па пытаннях захавання і рэстаўрацыі помнікаў і славутых месцаў» абвяшчае: «Усякая [[Рэканструкцыя|рэканструкцыя]] павінна быць выключана першапачаткова, можна дапусціць толькі анасцілоз, гэта значыць вяртанне на свае месцы захаваўшыхся, але разрозненых фрагментаў. Уведзеныя элементы заўсёды павінны быць распазнавальнымі і ўяўляць сабой мінімум, неабходны для забеспячэння ўмоў кансервацыі помніка і аднаўлення адзінства яго формаў».

Цэласная [[Рэканструкцыя|рэканструкцыя]] павінна быць навуковай і глыбока аргументаванай, стварацца на аснове матэрыялаў, якія даюць уяўленне аб яго абліччы і структуры:
* захаваўшыхся частак або фрагментаў помніка, (метад [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]], пры якім разбураны помнік аднаўляецца з асобных яго частак, называецца [[Анасцілоз|анасцілозам]]) ([http://en.wikipedia.org/wiki/Anastylosis anastylosis]),
* пісьмовых крыніц,
* выяўленчых матэрыялаў,
* архітэктурных або архітэктурна-археалагічных абмераў,
* стэрэафотаграметрыі (метад вымярэння аб'ёмных формаў).

Згодна з «[http://en.wikipedia.org/wiki/Burra_Charter The Burra Charter]» (прынятай у 1979 г. у Аўстраліі) аднаўленчым работам павінны папярэднічаць навуковыя [[Даследаванні|даследаванні]] па змене помнікаў і вывучэнне гісторыка-архіўных матэрыялаў, якія ўключаюць наступныя крокі:

# Ацэнка культурнага значэння.
# Распрацоўка палітыкі і стратэгіі захавання.
# Выкананне стратэгіі захавання.

Міжнародныя Хартыі і рэкамендацыі [[UNESCO]] у галіне аховы сусветнай [[культурная спадчына|культурнай спадчыны]] грунтуюцца на непрыняцці [[рэканструкцыя|рэканструкцыі]] і яе ажыцяўленні толькі ў выключных выпадках. Асноўныя дакументы, якія рэгулююць нормы захавання спадчыны, указваюць на тое, што [[рэканструкцыя]] павінна ажыцяўляцца на падставе дакладных дакументальных сведчанняў аб арыгінале, а не [[гіпотыза|гіпотызе]], таму яна немагчымая, калі ажыцяўляецца на дапушчэннях ці меркаваннях і можа пагражаць захаваўшымся [[аўтэнтычны|аўтэнтычным]] [[Руіны|руінам]].

Пытанні [[Аўтэнтычнасць|аўтэнтычнасці]] і праблемы [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] маюць асаблівае значэнне. Для [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], якія панеслі ў час вайны вялікі ўрон, у пасляваенны час [[Рэканструкцыя|рэканструкцыя]] і ўзнаўленне страчаных помнікаў і месц стала палітычным і ідэалагічным сімвалам, сродкам аднаўлення страт і фарміравання нацыянальнай [[Ідэнтычнасць|ідэнтычнасці]]. 

У мэтах распрацоўкі структуры аналізу прапаноў і ўдакладнення пытанняў па [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] пры супрацоўніцтве з Цэнтрам сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]] і Міжнародным даследчыцкім цэнтрам па захаванні і рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцяў ([https://en.wikipedia.org/wiki/International_Centre_for_the_Study_of_the_Preservation_and_Restoration_of_Cultural_Property IССRОМ]) 23-24 кастрычніка 2000 г. адбыўся семінар «Аўтэнтычнасць і гістарычная рэканструкцыя культурнай спадчыны» у г. [[Рыга]], [[Латвія]], у выніку якога была прынятая «Рыжская хартыя аб аўтэнтычнасці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны»&lt;ref&gt;Беларускі камітэт ICOMOS. Хартыя аб аўтэнтычнасці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны (&quot;[[Рыжская хартыя]] &quot;) 2000 г. http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921054607/http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 |date=21 верасня 2013 }}&lt;/ref&gt;. 
Згодна з «[[Рыжская хартыя|Рыжскай хартыяй]]» поўнае аднаўленне аб’ектаў з’яўляецца падменай сапраўднага помніка мінулага, аднак:

{{пачатак цытаты}}
''«§ 6. у выключных выпадках рэканструкцыя з'яўляецца дапушчальнай, калі спадчына была страчана ў выніку стыхійнага або справакаванага чалавекам бедстваў, калі ў гісторыі і культуры рэгіёну помнік вызначаецца выдатнымі мастацкімі, сімвалічнымі якасцямі або мае асаблівае значэнне ў захаванні асяроддзя (гарадскога або сельскага)»''
{{канец цытаты|крыніца= &lt;ref&gt;Беларускі камітэт ICOMOS. Хартыя аб аўтэнтычнасці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны (&quot;[[Рыжская хартыя]]&quot;) 2000 г. http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000&lt;/ref&gt;}}
[[File:Peterhof, Lugovoj park 12.jpg|200px|thumb|Руіны Петрадварца. Разбурана ў перыяд 1941—1944 гадоў.]]

Пры гэтым павінны выконвацца наступныя ўмовы:
* ёсць доступ да адпаведных даследаванняў і гістарычных дакументаў (уключаючы іканаграфічныя, архіўныя і матэрыяльныя сведчанні);
* рэканструкцыя не скажае агульнагарадскі кантэкст або краявід; і
* пры рэканструкцыі аб'екта не будзе пашкоджана існуючая гістарычная структура; і
* пры абавязковай умове, калі [[Рэканструкцыя|рэканструкцыя]] прызнаецца неабходнай у выніку грунтоўных і адкрытых кансультацый паміж прадстаўнікоў дзяржаўнай і мясцовай адміністрацыі і зацікаўленай грамадскасці&lt;ref&gt;Беларускі камітэт ICOMOS. Хартыя аб аўтэнтычнасці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны (&quot;[[Рыжская хартыя]] &quot;) 2000 г. http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921054607/http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 |date=21 верасня 2013 }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Benois Triumphal Gate 1848.jpg|200px|thumb|Трыумфальная арка ў Маскве.]]

Прыкладам аднаўлення можа служыць знішчаны фашыстамі ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і падняты з руін палацава-паркавы комплекс Петрадварца ў прыгарадзе [[Ленінград]]а.&lt;ref&gt;Петергоф. Военные годы и восстановление. http://www.peterhof.ru/?m=193 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130430214843/http://www.peterhof.ru/?m=193 |date=30 красавіка 2013 }}&lt;/ref&gt; 

Таксама былі адноўлены царква [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]] Спас-Нярэдзіцы ў [[Ноўгарад|Ноўгарадзе]], «Старое Място» у [[Варшава|Варшаве]]. У [[Масква|Маскве]], на [[Кутузаўскі праспект|Кутузаўскім праспекце]], дзе засяроджаны шэраг помнікаў, звязаных з [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайной 1812]], адноўлены ў 1968 г. Трыўмфальныя вароты О. І. Бове.&lt;ref&gt;А. А. Смирнов. Триумфальная арка в Москве. http://www.museum.ru/museum/1812/Memorial/Arka/&lt;/ref&gt;

==Эстэтычная каштоўнасць==

Існуе праблема разумення і адносінаў да дакладнасці і сапраўднасці адноўленых аб'ектаў, паколькі цэласная [[Рэканструкцыя|рэканструкцыя]] толькі замяняе страчаны помнік, робіць копію, узнаўленне аб'екта. Пры аднаўленні страчанага архітэктурнага помніка значным момантам з'яўляецца выкарыстанне максімальна набліжаных да ідэнтычных матэрыялаў і арыентацыя на захаваўшыеся сапраўдныя фрагменты, калі такія ёсць. У перыяд станаўлення навуковай рэстаўрацыі ў другой палове ХIХ ст. лічылася дастатковым захаваць месца, на якім знаходзіўся архітэктурны будынак, а адноўлены аб'ект набываў значэнне «помніка старажытнасці», то бок паўтарэнне першапачатковага будынка.

Рэстаўратар К. І. Маслаў зноў адбудаваныя аб'екты, якія прэтэндуюць на імітацыю сапраўднасці, вызначае як «увасобленая занядбанасць гісторыі». Адноўлены храм у сілу «асветленасці», можа быць прызнаны, «але, калі яго ўяўляюць як аб'ект (сапраўдны) [[Культурная спадчына|культурнай спадчыны]], ён становіцца сімулякрам». Такім чынам, як крайняя форма [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] ён можа разглядацца толькі як помнік нашай эпохі. Адмаўляючы неабходнасць падобных «аднаўленняў», аўтар заклікае да «дэміталягізацыі, дэмістыфікацыі, выкрыцця» гэтых досведаў.&lt;ref&gt;Алёшин А. Б. Реконструкция. Сохранение или уничтожение? Часть II. http://archi.ru/press/russia/press_current.html?nid=1650 {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}
&lt;references/&gt;

== Спасылкі ==
* [http://www.icomos.org/en/component/content/article/179-articles-en-francais/ressources/charters-and-standards/157-the-venice-charter Венецыянская Хартыя. ICOMOS {{ref-en}}]
* http://australia.icomos.org/publications/charters/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150906164731/http://australia.icomos.org/publications/charters/ |date=6 верасня 2015 }}
* [http://art-con.ru/ Социальная сеть реставраторов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523024912/http://art-con.ru/ |date=23 мая 2015 }}
* [http://art-con.ru/node/1168 История и теория реставрации памятников архитектуры. Сборник. Москва — 1986.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114164435/http://art-con.ru/node/1168 |date=14 лістапада 2012 }}
* [http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 Беларускі камітэт ICOMOS. Хартыя аб аўтэнтычнасці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны («Рыжская хартыя»).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921054607/http://icomos.by/mizhnarodnyja-narmatyunyja-akty/21-ryzhskaya-khartyya-2000 |date=21 верасня 2013 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Архітэктура]]
[[Катэгорыя:Тэхналогіі]]
[[Катэгорыя:Метады рэнавацыі]]
[[Катэгорыя:Рэканструкцыя]]</text>
      <sha1>qo6d6xc2o8pe9m3rv399jq0iekqy42a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомель (Полацкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160109</id>
    <revision>
      <id>5206793</id>
      <parentid>5128729</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6212" sha1="ttmslof8y3ooroogqp5rcnu4juwcgy6" xml:space="preserve">{{значэнні|Гомель (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Гомель
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = Улочка в деревне - panoramio.jpg
 |подпіс                  =
 |lat_dir =N|lat_deg =55|lat_min =18|lat_sec =0.30
 |lon_dir =E|lon_deg =28|lon_min =46|lon_sec =30.86
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                =Віцебская
 |раён                    =Полацкі
 |сельсавет               =Гомельскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        =
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            =
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 211657
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        =
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Го́мель'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́мля, ж.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Homieĺ}}, {{lang-ru|Гомель}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=10810587|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt; (раней — [[вёска]]) ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на паўднёва-ўсходнім беразе возера [[Гомель (возера)|Гомель]], на аўтадарозе [[Полацк]]—[[Мінск]]. Цэнтр [[Гомельскі сельсавет|Гомельскага сельсавета]]. За 23 кіламетры на поўдзень ад горада і чыгуначнай станцыі Полацк, 128 кіламетраў ад [[Віцебск]]а.

== Гісторыя ==
У сярэдзіне XVI ст., паводле загаду [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], на месцы ранейшага [[гарадзішча]] пабудаваны '''Гомельскі замак''' (станам на 2015 год захаваліся рэшткі замкавых валоў і равоў).

== Насельніцтва ==
* 362 жых., 128 двароў (1997)

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аптэка
* Аддзяленне сувязі

== Памятныя мясціны ==
* Мемарыяльны комплекс у гонар партызан.
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Абарончыя збудаванні [[1930-я|1930-х гадоў]] ([[61-ы Полацкі ўмацаваны раён|Полацкі УР]]). Зараз гісторыка-культурны комплекс «[[Поле ратнай славы (гісторыка-культурны комплекс)|Поле ратнай славы]]».
* [[Гомель (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ([[XII ст.|XII]]—[[XIII ст.]]), за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі — {{ГККРБ 4|213В000657}}.

==Краявіды==
&lt;gallery&gt;
Homieĺ (Polack District) 1.jpg
Homieĺ (Polack District) 2.jpg
Homieĺ (Polack District) 5.jpg
Homieĺ (Polack District) 6.jpg
Комплекс - panoramio (1).jpg
Окопы - panoramio (2).jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Замкі Віцебшчыны}}
* {{Крыніцы/БелЭн|5|||334—335}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/gomel_polo/index.htm}}

{{Гомельскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Гомельскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Гомель (Полацкі раён)| ]]</text>
      <sha1>ttmslof8y3ooroogqp5rcnu4juwcgy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бледнае (возера, Пастаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161300</id>
    <revision>
      <id>5206512</id>
      <parentid>4414158</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="ivvqlcknw51nq1880xa9lgcqpju0cxb" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Бледнае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Бледнае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 4|lat_sec = 13.02
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 14|lon_sec = 6.51
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,56
 |Шырыня                   = 0,5
 |Плошча                   = 0,22
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 
 |Найбольшая глыбіня       = 11
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 36,6
  |Упадаюць                = ручай
  |Выцякаюць               = пратока
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Бле́днае, Бля́да''' — [[возера]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Галбіца|Галбіца (Заражанка)]], за 25 км на ўсход ад [[горад]]а [[Паставы]], каля вёскі [[Дунілавічы]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. гэтае возера пазначанае як '''Свіда''', а суседняе з ім большае (цяпер [[Свіднае]]) як '''Бляда'''.

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 0,22 км². Даўжыня 0,56 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Найбольшая глыбіня 11 м. Плошча [[вадазбор]]у 36,6 км². [[Катлавіна]] возера круглаватай формы. Схілы катлавіны спадзістыя, усходні [[бераг]] пясчаны, астатнія забалочаныя. Берагавая лінія слабазвілістая. У Бледнае ўпадае [[ручай]] з возера [[Свідна (возера)|Свідна]], выцякае пратока ў раку [[Галбіца|Заражанка]]. Возера моцна зарастае.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|||311}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=20011|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://poseidon.by/content/ozero-blednoe Бледнае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130526102406/http://www.poseidon.by/content/ozero-blednoe |date=26 мая 2013 }}

[[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]]</text>
      <sha1>ivvqlcknw51nq1880xa9lgcqpju0cxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фінал Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў 1980</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164018</id>
    <revision>
      <id>5206463</id>
      <parentid>4028854</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1907" sha1="p785446thvauefz4vcz41ajpluzbyq4" xml:space="preserve">'''Фінальны матч Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў па футболе 1980 года''' праходзіў на [[Іспанія|іспанскім]] стадыёне [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|«Сант’яга Бернабеу»]], што размяшчаецца ў [[Мадрыд]]зе, [[28 мая]] паміж клубамі [[ФК Нотынгем Форэст|«Нотынгем Форэст»]] і [[ФК Гамбург|«Гамбург»]].

== Матч ==
{{Справаздача аб матчы
|дата=[[28 мая]] [[1980]]
|стадыён='''Стадыён''': {{Сцяг Іспаніі|20пкс}} [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|Сант’яга Бернабеу]], [[Мадрыд]]&lt;br/&gt;'''Гледачоў''': 50,000&lt;br/&gt;'''Суддзя:''' {{Сцяг Партугаліі|20пкс}} Антоніу Гарыду
|каманда1={{Сцяг Англіі}} [[ФК Нотынгем Форэст|Нотынгем Форэст]]
|каманда2={{Сцяг Германіі}} [[ФК Гамбург|Гамбург]]
|лік=1:0
|bg=#EBF5FF
|галы1= Робертсан 45'
|галы2= 
|справаздача=
}}

== Спасылкі ==
* [http://www.rsssf.com/ec/ec197980.html#cc European Cup 1979-80 from RSSSF]
* [https://web.archive.org/web/20100201153919/http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1979/intro.html 1979-80 season at UEFA website]
* [http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html European Cup results at Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]
* [http://www.europeancuphistory.com/euro80 European Cup History 1980] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080611135816/http://www.europeancuphistory.com/euro80 |date=11 чэрвеня 2008 }}

[[Катэгорыя:1980 год у футболе]]
[[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў УЕФА|1980]]</text>
      <sha1>p785446thvauefz4vcz41ajpluzbyq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філон Гаркуша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167951</id>
    <revision>
      <id>5206459</id>
      <parentid>4601175</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10114" sha1="8r8zhjq0vu0olfi69mr3stlyjl3bh5g" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Гаркуша}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Філон Гаркуша
 | арыгінальнае імя          = Филон Оркуша
 | партрэт                   = Заір Азгур. Філон Гаркуша.jpg
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = [[Заір Азгур]]. «Філон Гаркуша». [[1944]]-[[1946]]. [[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]]
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = {{нп3|Палтаўскі полк|Палкоўнік палтаўскі|ru|Полтавский полк}}
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = Poltava regiment XVII.png
 | перыядпачатак             = 1669
 | перыядканец               = 1670
 | папярэднік                = [[Канстанцін Кульбіцкі|Косць Кульбіцкі]]
 | пераемнік                 = [[Іван Нясвят]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 1648 - 1670
 | прыналежнасць             = [[Войска Запарожскае]]
 | род войскаў               = 
 | званне                    = {{нп3|Палкоўнік, Гетманшчына|палкоўнік|ru|Полковник (Гетьманщина)}}
 | камандаваў                = [[Рэчыца|Рэчыцкі]] полк (1648 - 49)&lt;ref&gt;Кривошея І.І. «Неурядова старшина Полтавського полку»&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; Корпус палескага апалчэння (1651)
 | бітвы                     = [[Бітва пад Лоевам (1649)|Бітва пад Лоевам]]

  | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | вучоная ступень           = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = [[праваслаўе]]
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Філон (Ілья) Гаркуша''' (?, {{МН|Быхаў|ў Быхаве|Горад Быхаў}} — ?) — палкоўнік казацкага атрада, паплечнік [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Гаркуша Иван Федосеевич
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 139
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся, верагодна, у Быхаве. У [[1648]] годзе з атрадам казакоў прыбыў з [[Украіна|Украіны]] на [[Беларусь]]. Тут шэрагі паўстанцаў папоўнілі беларускія сяляне. Атрад Ф. Гаркушы ў баі каля мястэчка [[Горваль]] на пераправе цераз р. [[Бярэзіна (прыток Заходняй Дзвіны)|Бярэзіна]] разграміў буйны атрад [[Вялікія стражнікі літоўскія|стражніка вялікага літоўскага]] [[Рыгор Мірскі|Рыгора Мірскага]]. У канцы [[1648]] года аблажыў добра ўмацаваную [[Быхаўскія гарадскія ўмацаванні|крэпасць Быхаў]], але пад націскам войск [[Міхал Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Горскага]] і [[Ян Казімір Пац|Паца]] вымушаны быў адступіць&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.
     
У [[1651]] г. узначальваў 15-тысячны атрад, які дзейнічаў у раёне р. [[Прыпяць]], разграміў атрад палкоўніка Паўшы&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Да яго атрада беларускія сяляне далучаліся цэлымі староствамі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У сакавіку-красавіку [[1654]] г. быў паслом Багдана Хмяльніцкага ў Маскве&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

У 1656-м знаходзіўся з дыпламатычнай місіяй у [[Варшава|Варшаве]]. У чэрвені 1657 камандаваў казачым войскам на [[Валынь|Валыні]]. Падтрымліваў палітыку [[Іван Яўстахавіч Выгоўскі|І. Выгоўскага]]. Прымаў удзел у выступе супраць {{нп3|Паўстанне Пушкара і Барабаша|паўстання|uk|Повстання Пушкаря і Барабаша}} {{нп3|Мартын Іванавіч Пушкар|М. Пушкара|ru|Пушкарь, Мартын Иванович}}. Пасля гібелі апошняга быў прызначаны наказным {{нп3|Палтаўскі полк|палкоўнікам палтаўскім|ru|Полтавский полк}} (май — лістапад 1658). Верагодна ўдзельнічаў у [[Канатопская бітва|Канатопскай бітве]]. Пасля аб’яднання [[гетман]]ам {{нп3|Пётр Дарафеевіч Дарашэнка|П. Дарашэнкам|ru|Дорошенко, Пётр Дорофеевич}} [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжнай]] і [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжная Украіны]] заняў урад палтаўскага палкоўніка (1669-70). Вызвалены ад пасады па гетманству {{нп3|Дзям'ян Ігнатавіч Мнагагрэшны|Д. Ігнатовічам|ru|Многогрешный, Демьян Игнатьевич}}.

Жывучы ў [[Палтава|Палтаве]], адыйшоў ад афіцэрскіх і ўрадавых спраў. Апошні раз згадваецца ў 1678 годзе як мясцовы {{нп3|гарадавы атаман||ru|Городовий отаман}}. Далейшы лёс невядомы.

== У культуры ==

[[Заір Ісакавіч Азгур|З. І. Азгур]] у 1943 (паводле іншых звестак, у 1944-46 гадах&lt;ref&gt;[http://azgurmuseum.mebius.net:8101/reload.html?main304.html Мемарыяльны музей З. І. Азгура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305005634/http://azgurmuseum.mebius.net:8101/reload.html?main304.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) годзе стварыў гіпсавы бюст Філона Гаркушы&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://azgur.by/azgur/album/95 Творчество З. И. Азгура 1940-х годов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213725/http://azgur.by/azgur/album/95 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Гаркуша Ілья // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5.- Мн.: БелЭН, 1997.- С. 61.
* Гаркуша Ілья // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.2.- Мн.: БелЭН, 1994.- С. 487.
* Радзіма Гаркушы Філона // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобл.- Мн.: БелСЭ, 1986.- С. 132.
* Коваленко Сергій. Горкуша Филон//Україна під булавою Богдана Хмельницького. Енциклопедія у 3-х томах. Том 1.&amp;nbsp;— Київ: Видавництво «Стікс», 2007.
* [http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410032820/http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm |date=10 красавіка 2009 }} Довідник з історії України.]&amp;nbsp;— 2-е видання.&amp;nbsp;— К., 2001
* [https://web.archive.org/web/20110927055018/http://www.memory.gov.ua/data/upload/publication/main/ua/1476/krivosheya_51.pdf В.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кривошея. Козацька еліта Гетьманщини. Київ: ІПіЕНД імені І.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Кураса НАН України, 2008.&amp;nbsp;— 452 с. ISBN 978966024850]
* [https://web.archive.org/web/20140227162006/http://chtyvo.org.ua/authors/Mytsyk_Yurii/Fylon_Harkusha/ Ю. Мицик ''Филон Гаркуша'' з «Полководці Війська Запорізького : історичні портрети.» Кн. 2 / НАН України&amp;nbsp;— К: 2004.&amp;nbsp;— ст. 101—118.]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гаркуша}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі казацка-сялянскай вайны (1648—1651)]]</text>
      <sha1>8r8zhjq0vu0olfi69mr3stlyjl3bh5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Карбіды</title>
    <ns>14</ns>
    <id>170142</id>
    <revision>
      <id>5206297</id>
      <parentid>1662446</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Бінарныя злучэнні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="q2hao9l4azylt6h0zaabk4qnsds7ela" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Злучэнні вугляроду]]
[[Катэгорыя:Бінарныя злучэнні]]</text>
      <sha1>q2hao9l4azylt6h0zaabk4qnsds7ela</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RTorrent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171328</id>
    <revision>
      <id>5206341</id>
      <parentid>4853224</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2005 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3785" sha1="b4kr5719j1vogvol2b6js5581rplwvr" xml:space="preserve">{{lowercase}}
{{Картка праграмы 
| name        = rTorrent
| logo        = 
| screenshot  = [[выява:Rtorrent.png|272px]]
| caption     = rTorrent 0.5.3, які сцягвае вобраз CD
| genre       = Кліент [[BitTorrent]]
| developer   = 
| operating_system        = [[UNIX-падобная аперацыйная сістэма|UNIX‐падобныя]]
| programming_language    = C++
| latest_release_version  = 0.9.2&lt;br /&gt;0.13.2 (lib)
| latest_release_date     = [[20 красавіка]] [[2012]] (rTorrent)&lt;br /&gt;[[20 красавіка]] [[2012]] (libTorrent)
| license     = [[GNU General Public License|GNU GPL]]
| website     = [http://libtorrent.rakshasa.no/ libtorrent.rakshasa.no]
}}
'''rTorrent''' — тэкставы кліент [[BitTorrent]], напісаны на мове [[C++]] для [[Linux]] і іншых [[UNIX-падобная аперацыйная сістэма|Unix‐падобных аперацыйных сістэм]], на аснове бібліятэкі libTorrent (не блытаць з [[libtorrent]]).

Ужывае бібліятэку [[ncurses]] для вываду. Прыкметны непатрабаванасцю да сістэмных рэсурсаў.

rTorrent — [[вольнае праграмнае забеспячэнне]], якое распаўсюджваецца на ўмовах [[GNU General Public License]].

== Кіраванне кліентам ==
Кіраванне кліентам ажыццяўляецца з дапамогай клавіятуры. Магчыма таксама кіраванне змяшчэннем торэнт-файлаў у загадзя вызначаны каталог. Таксама існуе вялікая колькасць frontend’аў да rtorrent ад іншых распрацоўнікаў, якія дазваляюць кіраваць кліентам лакальна ці дыстанцыйна праз пратакол [[XML-RPC]].&lt;ref&gt;[http://libtorrent.rakshasa.no/wiki/UtilsList UtilsList — The libTorrent and rTorrent Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090712055407/http://libtorrent.rakshasa.no/wiki/UtilsList |date=12 ліпеня 2009 }}&lt;/ref&gt;

== Ужыванне ==
Выкарыстоўваецца ў сеткавых назапашвальніках у якасці ўбудаванага торэнт-кліента.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.ixbt.com/storage/storage-istor-is02gl.shtml
 |title       = Двухдисковый сетевой накопитель i-Stor iS02GL
 |publisher   = [[iXBT]]
 |accessdate  = 8 лютага 2011
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65gXfapJn?url=http://www.ixbt.com/storage/storage-istor-is02gl.shtml
 |archivedate = 24 лютага 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{wikibooks|rTorrent|rTorrent}}
* [http://libtorrent.rakshasa.no/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219235416/http://libtorrent.rakshasa.no/ |date=19 лютага 2014 }}

{{BitTorrent-кліенты}}

[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux]]
[[Катэгорыя:BitTorrent-кліенты]]
[[Катэгорыя:Вольныя BitTorrent-кліенты]]
[[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++]]
[[Катэгорыя:Curses]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2005 годзе]]</text>
      <sha1>b4kr5719j1vogvol2b6js5581rplwvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гіпатэрмія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172481</id>
    <revision>
      <id>5206520</id>
      <parentid>4914031</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Прастуда */ афармленне</comment>
      <origin>5206520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12582" sha1="mairk46cqfogmr2txfvnap08xzpu3dn" xml:space="preserve">{{Хвароба
| Name           = Гіпатэрмія
| Image          = 
| Caption        = 
| DiseasesDB     = 6542
| ICD10          = {{ICD10|T|68}}
| ICD9 = {{ICD9|991.6}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1144
| MeshID = D007035
}}
'''Гіпатэрмія''' — ахаладжэнне, паніжэнне [[тэмпература цела|тэмпературы цела]] ў цеплакроўных жывёл і чалавека з прычыны аддачы цяпла, якая перавышае магчымасці яго выпрацоўкі ў арганізме. Часта агулам гіпертэрмію чалавека вызначаюць як кожны стан арганізма з тэмпературай цела ніжэй за 35,0 °C.

Ад нізкай тэмпературы асяроддзя чалавека і жывёл абараняе цеплаізаляцыя — тлушчавы пласт, поўсць, пёры, адзенне; пры іх недастатковасці ўзнікаюць фізіялагічныя рэакцыі на ахаладжэнне: абмежаванне цеплааддачы са скуры э адтокам крыві з яе да ўнутраных органаў, рэзкае павышэнне абмену рэчываў і павелічэнне вытворчасці цяпла ў цягліцах пры рухах, працы, цягліцавых дрыжыках.

== Прастуда ==
'''Прастуда''' — ахаладжэнне [[арганізм]]у&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/prastuda|title=Прастуда - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt; або яго частак, якое можа быць прычынай розных захворванняў&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68003139|title=Common Cold|author=|website=[[Medical Subject Headings]]|date=|publisher=www.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en|accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Cochrane, Antihistamines for the common cold|2015|loc=Background, Description of the condition}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://empendium.com/ru/social/chapter/B33.II.18.1.2.|title=Острые респираторные инфекции (простуда)|author=|website=Внутренняя медицина|date=|publisher=empendium.com|lang=ru|accessdate=2019-09-06}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У немедыцынскіх крыніцах прастудай называюць таксама самі [[Хвароба|хваробы]], выкліканыя ахаладжэннем арганізму&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/prastuda|title=прастуда - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;. У побыце прастудай (прастуднымі захворваннямі) нярэдка называюць [[інфекцыйныя захворванні]]:

* [[Грып]], [[парагрып]]
* [[Вострая рэспіраторная інфекцыя|Вострыя рэспіраторныя вірусныя інфекцыі]] (ВРВІ)
* [[Назафарынгіт]], [[фарынгіт]]
* [[Ларынгіт]]
* {{нп3|Просты герпес||ru|Простой герпес}}

Вірусныя інфекцыі не звязаны непасрэдна з ахаладжэннем арганізма, хоць само пераахаладжэнне можа павышаць успрымальнасць арганізма да інфекцыі і спрашчаць заражэнне.

Знаходжанне на холадзе паніжае тэмпературу чалавечага цела (пры норме 36,6 °C). На паветры пры 27 °C неапрануты чалавек трымае сваю нармальную тэмпературу, а ў вадзе, [[цеплаёмістасць]] якой значна большая, толькі пры 32-36&amp;nbsp;°C. Але ахаладжэнне выклікае рэакцыю арганізма, міжвольную — скарачэнне гладкай мускулатуры скуры і сасудаў, якое змяншае цеплавыя страты арганізма, і паскарэнне абмену рэчываў, які павялічвае выпрацоўку цяпла, і адвольную — цягліцавыя рухі, якія таксама павялічваюць выпрацоўку цяпла. У п’яных, спячых, паралізаваных гэтай актыўнай рэакцыі няма, таму яны прасцей падпадаюць шкодным наступствам прастуды. Але пры больш працяглым і інтэнсіўным уздзеянні холаду і здаровы арганізм не здольны ўтрымаць нармальную тэмпературу. Стан арганізма, які не здолеў утрымаць тэмпературу вышэй за 35 °C — '''[[гіпатэрмія]]'''.

Ахаладжэнне паверхні цела выклікае звужэнне сасудаў, [[кроў]] адцякае ў іншыя вобласці, выклікаючы прылівы і да ўнутраных органаў, якія не могуць быць для іх абыякавыя, асабліва, калі ў іх ужо ёсць хваробныя змены; пры хваробе сэрца, напрыклад, або адчувальнасці сасудаў падобныя прылівы крыві могуць прывесці да [[Крывацёк|крывацёкаў]]. Яшчэ больш адчувальныя ўнутраныя органы да прамога ахаладжэння, напрыклад, моцнае ахаладжэнне брушыны можа проста прывесці да смерці. Спрыяльнымі для прастуды момантамі варта лічыць:

# Перапаўненне крывёю скурных сасудаў — разгарачаны чалавек прасцей прастуджваецца.
# Праз увільготненую потам скуру адбываецца больш хуткае ахаладжэнне цела, чым праз сухую.
# Скразняк — інтэнсіўная канвекцыя вытанчае паверхневы прагрэты пласт паветра на скуры, дзе хуткасць аддачы цяпла лімітавана, і такім чынам спрыяе адводу цяпла і, адпаведна, ахаладжэнню тканак цела.
# Аслаблены імунітэт.
# Стомленасць пасля цяжкай фізічнай, цягліцавай працы&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Простуда}}&lt;/ref&gt;.

=== Прафілактыка ===
Магчымы спосаб прафілактыкі прастуды — {{нп3|Загартоўванне арганізму|загартоўванне|ru|Закаливание организма}}, якое палягае ў прывучванні скуру і яе сасудаў хутка рэагаваць на змены тэмпературы. Каб не нанесці шкоды арганізму, загортванне мусіць весціся паступова і асцярожна. Пажадана пачынаць загартоўванне з ранняга дзяцінства. Але загартоўванне мае межы. Цеплавая энергія выпрацоўваецца са спажыванай ежы; калі б чалавек не быў абаронены адзеннем ад празмерных цеплавых страт, яму давялося б, па словах {{нп3|Тэадор фон Юргенсен|Тэадора Юргенсена|de|Theodor von Jürgensen}}, есці толькі каб саграваць сваё цела.

У халодны час карысна насіць непасрэдна на целе ваўняныя эластычныя тканіны з тонкімі і пругкімі шарсцінкамі на паверхні, якія не прылягаюць шчыльна да цела, як палатно, шоўк і іншае, а заўсёды пакідаюць паміж сабой і скурай паветраную прастору; паветра, як дрэнны праваднік цяпла, галоўным чынам і затрымлівае цеплааддачу. Асабліва раяць воўну для ног. Ногі адносна сваёй масы маюць вялікую паверхню, акрамя таго, яны далей за ўсё ад сэрца долу, таму аддача цяпла ў іх хутчэй і пранікае глыбей. Варта ўнікаць прамочвання ног, якое часта бывае прычынай прастуды, карысна насіць якасны, цёплы і непрамакальны абутак, пераважна з натуральнай скуры.

== Гіпатэрмія ==

Гіпатэрмія ў чалавека на холадзе можа развіцца толькі пасля знясілення ўсіх механізмаў абароны, засынання ад стомы або пры поўнай нерухомасці, але лёгка развіваецца пры парушанай тэрмарэгуляцыі (п’янства, шок, наркатычны сон і іншае). У халоднай вадзе цеплааддача ўзрастае ў вялікай ступені, павышэнне выпрацоўкі цяпла яе не кампенсуе. Пры тэмпературы вады 0-4 °C смерць ад гіпатэрміі можа наступіць праз 40-60 хвілін. Зніжэнне тэмпературы цела да 33-32 °C выклікае дрымотнасць, ніжэй за 30 ° С — прагрэсіўнае зніжэнне абмену рэчываў, крывянога ціску, запаволенне сэрцабіцця, дыхання, пры 27-26 °C — страту свядомасці, каля 23-20 °C — спыняецца дыханне, потым сэрца.

Фізіялагічная гіпатэрмія вядома ў некаторых жывёл пры зімовай спячцы як прыстасавальная рэакцыя, якая дазваляе ім месяцамі абыходзіцца без ежы пры малой страце масы. Ахалоджаныя тканкі (мозгу, сэрца і іншых), абмен рэчываў якіх пры гіпатэрміі рэзка зніжаны, лягчэй пераносяць недахоп кіслароду і даўжэй трываюць пры спыненні [[кровазварот]]у. На гэтым грунтуецца прымяненне штучнай гіпатэрміі ў сучаснай [[хірургія|хірургіі]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* [http://bigmeden.ru/article/Простуда ''Простуда'' — статья из] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191204115908/http://bigmeden.ru/article/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B0 |date=4 снежня 2019 }} Большой медицинской энциклопедии
* {{ВТ-ЭСБЕ|Простуда}}
* {{артыкул
 |аўтар = An I. M. De Sutter, Avadhesh Saraswat, Mieke L. van Driel
 |загаловак = Antihistamines for the common cold
 |год = 2015
 |месяц = 11
 |чысло = 29
 |спасылка = https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD009345.pub2/epdf/full
 |выданне = The Cochrane Database of Systematic Reviews
 |выпуск = 11
 |мова = en
 |pmid = 26615034
 |issn = 1469-493X
 |doi = 10.1002/14651858.CD009345.pub2
 |ref =  Cochrane, Antihistamines for the common cold
}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тэрмарэгуляцыя]]</text>
      <sha1>mairk46cqfogmr2txfvnap08xzpu3dn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Апошнія навіны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>175189</id>
    <revision>
      <id>5206603</id>
      <parentid>5203992</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>у архіў</comment>
      <origin>5206603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="0mspjw2gjzc7d8vwp25x8pph43ektgw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- Актуальныя тэмы --&gt;
&lt;!--Падзяляйце элементы спіса маркерам &quot;|&quot; --&gt;
&lt;!--{{Актуальныя тэмы|}}--&gt;
*  Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. &lt;small&gt;''(17&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. &lt;small&gt;''(16&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. &lt;small&gt;''(14&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0mspjw2gjzc7d8vwp25x8pph43ektgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дружна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176289</id>
    <revision>
      <id>5206538</id>
      <parentid>4849657</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="657exw6yusjelhegqd2ldayu5zyqxgd" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Дружна
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 31|lat_sec = 3.19
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 10|lon_sec = 15.08
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,44
 |Шырыня                   = 0,32
 |Плошча                   = 0,1
 |Аб'ём                    = 0,00003
 |Даўжыня берагавой лініі  = 1,21
 |Найбольшая глыбіня       = 0,4
  |Сярэдняя глыбіня        = 0,3
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 0,18
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = Дружнянка
  |Выцякаюць               = Дружнянка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Дру́жна'''{{sfn|ЭПБ|1983}} — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Дружнянка]] (працякае праз возера).

== Назва ==
На карце XVIII ст. возера пазначанае як &quot;Руднодовяцкое&quot;.

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,44 км, найбольшая шырыня 0,32 км, даўжыня берагавой лініі 1,21 км. Найбольшая глыбіня 0,4 м, сярэдняя 0,3 м. Аб’ём вады 0,003 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 18,4 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 3—8 м. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і [[Сплавіна|сплавінныя]]. Дно возера плоскае, выслана [[Сапрапель|сапрапелем]] (сярэдняя магутнасць адкладаў каля 8,5 м){{sfn|ЭПБ|1983}}. Возера дыстрофнае, слабапраточнае. Зарастае цалкам. Сярод раслін — [[Чарот азёрны|чарот]], эладэя, разак, [[рдзест]]ы, [[харавыя водарасці]]. Водзяцца [[Шчупак звычайны|шчупак]], [[карась]], лінь і іншыя [[рыбы]].

Узровень вады ў возеры панізіўся на 1,5 м у выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] ў 1930—1950 гадах{{sfn|ЭПБ|1983}}.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дружна|Мыслівец І. А.}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}]
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Друйкі]]</text>
      <sha1>657exw6yusjelhegqd2ldayu5zyqxgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрнінскі сельсавет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179801</id>
    <revision>
      <id>5206728</id>
      <parentid>5187493</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14987" sha1="o1094dq22z05lbtgfhwjgwxrmz9wxhq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Чэрнінскі сельсавет (значэнні)}}
{{Адміністрацыйная адзінка
| Беларуская назва = Чэрнінскі сельсавет
| Арыгінальная назва = 
| Герб = 
| Сцяг = 
| Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
| Статус = 
| Гімн = 
| Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]]
| Уключае = 16 населеных пунктаў
| Сталіца = [[Чэрні]]
| Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],&lt;/br&gt;[[8 мая]] [[1970]]
| Скасаванне = [[22 сакавіка]] [[1962]]
| Раздзел = 
| Назва раздзела = 
| ВУП = 
| Год ВУП = 
| Месца па ВУП = 
| ВУП на душу насельніцтва = 
| Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
| Мова = 
| Мовы = 
| Насельніцтва = 5372&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (рус.).&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2026
| Месца па насельніцтве = 
| Шчыльнасць = 67,14
| Месца па шчыльнасці = 
| Нацыянальны склад = 
| Канфесійны склад = 
| Плошча = 80,01
| Месца па плошчы = 
| Максімальная вышыня = 
| Сярэдняя вышыня = 
| Мінімальная вышыня = 
| Шырата = 
| Даўгата = 
| Карта = Location_Cherni_selsovet_Brest_raion.svg
| Часавыпояс = 
| Абрэвіятура = 
| ISO = 
| FIPS = 
| Код аўтамабільных нумароў = 1
| Сайт = 
| Заўвагі = 
| Глава = Алена Станіславаўна Прасмыцкая&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (рус.).&lt;/ref&gt;
| Назва главы = Кіраўнік
| Тэлефонны код = +375 162
}}
'''Чэ́рнінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2007 года вёска) [[Чэрні]].

== Гісторыя ==
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Чэрнеўскі сельсавет''' у складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]].

3 чэрвеня 1957 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]], вёскі [[Малая Курніца]], [[Несвіло]], [[Скорбічы]] і [[Чарнакі (Брэсцкі раён)|Чарнакі]] перададзены ў склад [[Чарнаўчыцкі сельсавет|Чарнаўчыцкага сельсавета]], вёскі [[Шэбрын]], [[Падбулькова]] і [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькова Зарэчча]] — у склад [[Трышынскі сельсавет|Трышынскага сельсавета]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&amp;q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

22 сакавіка 1962 года Чэрнеўскі сельсавет перайменаваны ў Тэльмінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Тэльмы-1]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 сакавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).&lt;/ref&gt;.

8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Чэрні]], вёскі [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькава]], Вычулкі, Падбулькава, Шчэбрын і [[Ямна (Брэсцкі раён)|Ямна]] Вычулкаўскага сельсавета перададзены ў склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]], з Тэльмінскага сельсавета ў склад Чэрнінскага сельсавета перададзены вёскі [[Братылава]], [[Бярдычы]], [[Валоскі]], [[Вітошкі]], [[Вялікая Курніца]], [[Вялікія Косічы]], [[Вялюнь]], [[Гутавічы]], [[Забярэззе (Брэсцкі раён)|Забярэззе]], [[Залессе (Брэсцкі раён)|Залессе]], [[Збірагі]], [[Карабаны (Брэсцкі раён)|Карабаны]], [[Клімовічы]], [[Максімы]], [[Машчонка]], [[Селяхі (Чэрнінскі сельсавет)|Селяхі]], [[Харытоны (Брэсцкі раён)|Харытоны]], [[Чэрні]] і хутары [[Бабры (Брэсцкі раён)|Бабры]], [[Макасі]], [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]] і [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).&lt;/ref&gt;.

4 верасня 1972 года скасаваны вёска [[Максімы]] (злілася з вёскай [[Збірагі]]), хутары [[Макасі]], [[Чэрні (хутар)|Чэрні]] (зліўся з вёскай [[Чэрні]]) і [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]] (зліўся з вёскай [[Вялікія Косічы]])&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).&lt;/ref&gt;.

На 1 студзеня 1974 года ў складзе Чэрнінскага сельсавета быў 21 населены пункт&lt;ref name=&quot;атд74&quot;&gt;{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|17}}&lt;/ref&gt;.

4 красавіка 1983 года ў склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Машчонка]], [[Новыя Задворцы]], [[Плоска (Брэсцкі раён)|Плоска]], [[Старыя Задворцы]])&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 красавіка 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 13 (1747).&lt;/ref&gt;.

20 чэрвеня 1988 года скасаваны хутар [[Бабры (Брэсцкі раён)|Бабры]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).&lt;/ref&gt;.

== Склад ==
У склад сельсавета ўваходзяць 16 населеных пунктаў:
{|class=standard
|+
! Населены пункт
! Статус
! Насельніцтва
! Паштовы індэкс
|-
| align=center | [[Братылава]] || align=center | вёска || align=center | 367 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Бярдычы]] || align=center | вёска || align=center | 331 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Валоскі]] || align=center | вёска || align=center | 30 || align=center | 224010
|-
| align=center | [[Вітошкі]] || align=center | вёска || align=center | 1 || align=center | 224010
|-
| align=center | [[Вялікая Курніца]] || align=center | вёска || align=center | 207 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Вялікія Косічы]] || align=center | вёска || align=center | 208 || align=center | 225003
|-
| align=center | [[Вялюнь]] || align=center | вёска || align=center | 189 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Гутавічы|Гутовічы]] || align=center | вёска || align=center | 66 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Забярэззе (Брэсцкі раён)|Забярэззе]] || align=center | вёска || align=center | 16 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Залессе (Брэсцкі раён)|Залессе]] || align=center | вёска || align=center | 81 || align=center | 224010
|-
| align=center | [[Збірагі]] || align=center | вёска || align=center | 368 || align=center | 225002
|-
| align=center | [[Карабаны (Брэсцкі раён)|Карабаны]] || align=center | вёска || align=center | 6 || align=center | 224010
|-
| align=center | [[Клімовічы]] || align=center | вёска || align=center | 1 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Селяхі (Чэрнінскі сельсавет)|Селяхі]] || align=center | вёска || align=center | 70 || align=center | 225001
|-
| align=center | [[Харытоны (Брэсцкі раён)|Харытоны]] || align=center | вёска || align=center | 105 || align=center | 224010
|-
| align=center | [[Чэрні|'''Чэрні''']] || align=center | аграгарадок || align=center | 3326 || align=center | 225001
|}
З 1 чэрвеня 2007 года [[Машчонка]] ўвайшла ў склад горада [[Брэст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908b0012812&amp;q_id=5381398|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 21.12.2007 № 84 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3754 чалавекі&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, з іх 81,7 % — [[беларусы]], 9,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 7,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;; паводле перапісу 2019 года — 4965 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

{{Чэрнінскі сельсавет}}
{{Брэсцкі раён}}

[[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет| ]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1962 годзе]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1970 годзе]]</text>
      <sha1>o1094dq22z05lbtgfhwjgwxrmz9wxhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юндзіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183991</id>
    <revision>
      <id>5206562</id>
      <parentid>5185017</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="b9ukuki7nejfing2mjp1b99y0f7whti" xml:space="preserve">'''Юндзіл''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Юндзілы (род)|Юндзілы]] — шляхецкі род герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]».
* [[Зыгмунт Юндзіл]] (1880—1953) — палітык, краёвец, юрыст.
* [[Іпаліт Юндзіл]] (1846—1898) — віленскі лекар.
* [[Пётр Эмануэль Юндзіл]] (1839 — пасля [[1864]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].
* [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]] (1761—1847) — батанік, заолаг і прыродазнавец.
* [[Францішак Юндзіл]] (1825—1865) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.
* [[Юзаф Юндзіл]] (1794—1877) — батанік.

{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>b9ukuki7nejfing2mjp1b99y0f7whti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уільям Мак-Мэхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187406</id>
    <revision>
      <id>5206273</id>
      <parentid>4463102</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3368" sha1="gxfrgcgzfao9gltrhyvlb969hfcvcj9" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Уільям Мак-Мэхан''' ({{ДН|23|2|1908}} — {{ДС|31|3|1988}}) — аўстралійскі палітык, дваццаты [[прэм'ер-міністр Аўстраліі]].

== Біяграфія ==
Уільям Мак-Мэхан — першы з трох дзяцей В. Д. Мак-Мэхана. Яго маці, Мэры Элен Уолдэр, памерла, калі Уільяму было 4 гады. Выхаваннем дзіцяці займаўся дзядзька, Самуэль Уолдэр, які адзін час быў мэрам Сіднея. Пасля школы Мак-Мэхан паступіў у [[Сіднейскі ўніверсітэт]], у якім вывучаў эканоміку і права. Працаваў салісітарам у юрыдычнай фірме. У 1939 годзе быў прызваны ў войска і да заканчэння Другой сусветнай вайны даслужыўся да маёра.

У 1965 Мак-Мэхан ажаніўся з Соняй Хопкінс. У іх нарадзілася трое дзяцей (адзін з іх — акцёр Джуліян Мак-Мэхан).

У сакавіку 1971 года Мак-Мэхан стаў прэм’ер-міністрам Аўстраліі. Асноўнымі пытаннямі знешняй палітыкі ў гэты час была адсутнасць дыпламатычных адносінаў з Кітаем і ўдзел у вайне ў В’етнаме, якая выклікала пратэсты ў краіне. Урад Мак-Мэхана адмовіўся прызнаць камуністычны рэжым у Кітаі. У кастрычніку 1971 Мак-Мэхан наведаў з візітам ЗША, дзе сустракаўся з [[Рычард Ніксан|Рычардам Ніксанам]]. 18 жніўня 1972 ён абвясціў аб пачатку вываду войскаў з В’етнама.

Сярод сацыяльных зменаў падчас кіравання Мак-Мэхана — адкрыццё сетак рэстаранаў хуткага абслугоўвання Pizza Hut і Мак-Доналдс у 1971 годзе, фарміраванне жаночага выбарнага лобі, якое было незадаволена нізкай роляй жанчын у палітыцы, а таксама першы юрыдычны офіс для тубыльцаў.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/mcmahon/ Прэм’ер-міністры Аўстраліі: Уільям Мак-Мэхан на сайце Нацыянальнага архіва Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622113101/http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/mcmahon/ |date=22 чэрвеня 2013 }}
* [https://web.archive.org/web/20130521173926/http://www.nma.gov.au/primeministers/william_mcmahon Уільям Мак-Мэхан на сайце Нацыянальнага музея Аўстраліі]
{{DEFAULTSORT:Мак-Мэхан}}
{{Прэм’ер-міністры Аўстраліі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Аўстраліі]]</text>
      <sha1>gxfrgcgzfao9gltrhyvlb969hfcvcj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электрум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193119</id>
    <revision>
      <id>5206304</id>
      <parentid>4807041</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Золата]]; дададзена [[Катэгорыя:Сплавы золата]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="rmh2zd1e6kr5ywct72tl9rppgchcz0h" xml:space="preserve">{{Мінерал
|Формула = Au·Ag
|Выява = Gold-121700.jpg
|Бляск = металічны
|Празрыстасць = непразрысты
|Цвёрдасць = 2—3
|Шчыльнасць = 1,5—1,65
|Сінгонія = кубічная
}}
'''Эле́ктрум, электр''' — [[мінерал]], разнавіднасць самароднага [[золата]].

Утрымлівае 25—50 % [[Серабро|серабра]], дамешкі [[тэлур]]у, [[Медзь|медзі]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[Ртуць|ртуці]] і інш. Сустракаецца пераважна ў выглядзе [[Дэндрыт (крышталь)|дэндрытаў]] або дробных часцінак няправільнай формы, зрэдку ў выглядзе [[Крышталь|крышталёў]]. Колер ад залаціста-жоўтага да светла-жоўтага з металічным бляскам. [[Шчыльнасць]] 1,5—1,65 г/см³. [[Шкала Моаса|Цвёрдасць]] 2—3.

Даволі рэдкі мінерал. Сустракаецца ў гідратэрмальных радовішчах, [[кварц]]авых і [[халцэдон]]авых жылах. Уваходзіць у склад залатых руд. Сустракаюцца самародкі масай да 400 г.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|18-1|Эле́ктрум||101}}
* {{ВСЭ3|Эле́ктрум|30|128}}
* Эле́ктрум // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 427.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/electrum.html# Каталог Минералов] {{ref-ru}}
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/Классические%20древности/Электр/ Электр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150411041758/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80/ |date=11 красавіка 2015 }} // ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2007. {{ref-ru}}
* {{Commons|Category:Electrum}}

{{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мінералы]]
[[Катэгорыя:Сплавы золата]]
[[Катэгорыя:Мінералы серабра]]
[[Катэгорыя:Манетныя металы і сплавы]]</text>
      <sha1>rmh2zd1e6kr5ywct72tl9rppgchcz0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5206379</id>
      <parentid>5205890</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5206379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="qtmwp6ymcxwx5ykuizi38wiw7rnjzhx" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Смаржок ядомы|2026-09-26T08:24:23Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Анабалізм|2026-09-25T08:04:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анабазіс бязлісты|2026-09-25T07:16:27Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анабазін|2026-09-25T07:05:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андрагены|2026-09-25T06:45:28Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Каза снежная|2026-09-25T05:22:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уяўленне|2026-09-24T16:45:01Z|Icy Snake}}
{{Новы артыкул|Апатэцый|2026-09-24T11:58:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Апалоны (матылі)|2026-09-24T11:43:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амыленне|2026-09-23T10:59:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пескарыйка|2026-09-22T08:15:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сіра Акаборы|2026-09-22T07:30:08Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Leopardus tilcayo|2026-09-18T23:48:18Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Адалескарый|2026-09-18T08:06:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Агароднінныя культуры|2026-09-18T05:42:58Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арахнаідыт|2026-09-17T08:22:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qtmwp6ymcxwx5ykuizi38wiw7rnjzhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5206376</id>
      <parentid>5204901</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5206376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2380" sha1="gyib2iq4vpafkhoi3kub1m00mh60ia5" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Томаш Тышэцкі|2026-09-26T10:33:51Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Мінскі іпадром|2026-09-23T23:07:55Z|IshaBarnes}}
{{Новы артыкул|Шпіталь каралевы Лізаветы (Барбадас)|2026-09-23T15:32:18Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса|2026-09-23T14:46:50Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Генры Айртан|2026-09-21T10:40:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|2026-09-19T11:44:52Z|Rommmmmka}}
{{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Засаўка|2026-09-17T17:23:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gyib2iq4vpafkhoi3kub1m00mh60ia5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харытоны (Брэсцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195974</id>
    <revision>
      <id>5206480</id>
      <parentid>5189447</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7634" sha1="9g3p2sq03j27zu50w1dnpq82mto348j" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Харытоны}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Харытоны
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = Charytony,_Brest_District.jpg
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    =52 | lat_min = 8 | lat_sec = 59
  |lon_dir = E|lon_deg    =23 | lon_min = 51 | lon_sec = 41
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Чэрнінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        =
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =0,2966
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =139
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =55
 |насельніцтва            =105 
 |год перапісу            =2026
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 162
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 1
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Харыто́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Charytony}}, {{lang-ru|Харитоны}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а.

== Гісторыя ==
За 0,4 км на паўночны ўсход ад вёскі выяўлены курганны могільнік (мясцовая назва ''Шведскія магілы'').

Вядома з XVI стагоддзя як сяло Берасцейскага павета [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1582 годзе належала пану Харытонаўскаму, тады замест старой пабудавана новая драўляная царква.

У XIX стагоддзі вёска, дзяржаўнае ўладанне Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1890 — вёска, цэнтр сельскага таварыства, куды таксама ўваходзілі вёскі Гутавічы і Валоскі, таварыству агулам належала 92 дзесяціны зямлі. Дзейнічала школа граматы. Вёска належала да [[Збірагі|Збіражскага]] праваслаўнага прыхода [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Свята-Параскева-Пятніцкай царквы]].

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы знішчылі 6 двароў&lt;ref&gt;НАРБ. Ф.1440, Воп.3, Спр. 745.&lt;/ref&gt;, загубілі 4 жыхароў.

Станам на 2019 год у складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]).

8 мая 1970 года ''вёска'' ''Харытоны'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 47 «душ» (1858)
* 96 жыхароў (1905)
* 13 двароў, 57 жыхароў (1921)
* 21 двор, 120 жыхароў (1940)
* 77 жыхароў (1959)
* 42 жыхары (1970)
* 13 гаспадарак, 27 жыхароў (1997)
* 36 гаспадарак, 82 жыхары (2005)
* 72 жыхары (2009)
* 106 жыхароў (2019)
* 55 гаспадарак, 105 жыхароў (2026)&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
* Спартыўная пляцоўка

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чэрнінскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Харытоны (Брэсцкі раён)| ]]</text>
      <sha1>9g3p2sq03j27zu50w1dnpq82mto348j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаўрылаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199393</id>
    <revision>
      <id>5206800</id>
      <parentid>5088366</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5206800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="kgnq80q29lay9l36vsx2g7f9blnoqsd" xml:space="preserve">'''Гаўрылаў''' — [[Беларускае прозвішча|беларускае]] і рускае прозвішча. Утворана ад імя [[Гаўрыла|Гаўры́ла]]&lt;ref name=&quot;СЛ&quot;&gt;{{крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|Гаўрыла|с=67}}&lt;/ref&gt;. Жаночая форма — [[Гаўрылава]].

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Аляксандр Іванавіч Гаўрылаў]] (1906—1957) — вучоны ў галіне ветэрынарыі, доктар навук.
* [[Ілья Андрэевіч Гаўрылаў]] (нар. 1988) — беларускі футбаліст.
* [[Кліменцій Гаўрылаў]] (нар. 2002) — беларускі футбаліст.
* [[Леанід Рыгоравіч Гаўрылаў]] (1918—1941) — беларускі паэт.
* [[Пётр Міхайлавіч Гаўрылаў]] (1900—1979) — савецкі афіцэр.
* [[Якаў Якімавіч Гаўрылаў]] — архітэктар.

== Гл. таксама ==
* [[Гаўрылаў-Ям]]
* [[Гаўрылава]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{спіс цёзак2|Беларускія|Рускія}}</text>
      <sha1>kgnq80q29lay9l36vsx2g7f9blnoqsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Ягоравіч Староў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199979</id>
    <revision>
      <id>5206521</id>
      <parentid>4473589</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13656" sha1="jhkfe3tcewd61olrerkd2nu9nkeg0j9" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = Ivan Starov.jpg
|памер                    = 
|подпіс                   = Партрэт працы {{нп3|Сцяпан Сямёнавіч Шчукін|С. С. Шчукіна|ru|Щукин, Степан Семёнович}}
|імя                      =Іван Ягоравіч Староў
|арыгінальнае імя         ={{lang-ru|Иван Егорович Старов}}
|грамадзянства            ={{Сцяг|Расійская імперыя}}
|дата нараджэння          =
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              =
|месца смерці             =
|працаваў у гарадах       =[[Санкт-Пецярбург]] і [[Санкт-Пецярбургская губерня]], [[Херсон]], [[Екацярынаслаў]]
|стыль                    =[[класіцызм]]
|найважнейшыя пабудовы    =[[Таўрыйскі палац]] ([[1783]] - [[1789]]), &lt;br /&gt; {{нп3|Траецкі сабор Аляксандра-Неўскай Лаўры|Траецкі сабор|ru|Троицкий собор Александро-Невской лавры}} ([[1779]] - [[1791]]) &lt;br /&gt; {{нп3|Князь-Уладзімірскі сабор, Санкт-Пецярбург|Князь-Уладзімірскі сабор|ru|Князь-Владимирский собор (Санкт-Петербург)}} ([[1783]] - [[1789]])
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = 
}}
[[Файл:Tauridepalace.gif|thumb|right|250px|Таўрыйскі палац і сад у 1914 годзе.]]
'''Іва́н Яго́равіч Старо́ў''' ({{ДН|23|2|1745|12}}, [[Санкт-Пецярбург]] — {{ДС|17|4|1808|5}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — рускі архітэктар, адзін з заснавальнікаў т. зв. ''рускага [[класіцызм]]у'', акадэмік (з 1769), прафесар [[Імператарская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]] (з 1785).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]] (па іншым крыніцам — у Санкт-Пецярбургу) у сям’і дыякана. Пачатковую адукацыю атрымаў у школе для дзяцей духоўнага стану.

У [[1755]] годзе быў прыняты ў выхаванцы гімназіі пры [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]], праз год як адоранае дзіця пераведзены з яе ў гімназію пры Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук і ў 1758 годзе паступіў у вучні [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]] да [[Аляксандр Піліпавіч Какорынаў|А. П. Какорынава]] і [[Жан-Батыст-Мішэль Вален-Дэламот|Ж.-Б. Вален-Дэламота]]. Скончыўшы ў ёй курс, з 1762 па 1768 падарожнічаў за мяжой у якасці {{нп3|Пенсіянер, Акадэмія мастацтваў|пенсіянера Акадэміі мастацтваў|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}.

Заканчэнне навучання ў Акадэміі таксама давала права на стан [[дваранства]].

== Стажыроўка за мяжой ==

У 1762 годзе Староў адбыў у [[Парыж]]. Тэрмінам камандзіроўкі было тры гады. У Парыжы ён вучыўся ў {{нп3|Шарль Дэ Ваі|Ш. Дэ Ваі|ru|Де Вайи, Шарль}}. І. Старову пашанцавала з тэрмінам стажыроўкі, якая цягнулася не тры, а шэсць гадоў, з якіх пяць гадоў ён правёў у Парыжы і адзін год у [[Рым]]е.

{{нп3|Шарль Дэ Ваі|Ш. Дэ Ваі|ru|Де Вайи, Шарль}} (1730—1798) мала паспеў выбудаваць праз [[канкурэнцыя|канкурэнцыю]] і скарачэнне будаўніцтва ў Францыі. Але салон у {{нп3|Палацца Спінола||fr|Palazzo Spinola di Pellicceria}} ў [[Генуя|Генуі]], замак-палац ландграфа {{нп3|Гесэн, ландграфства|Гесэн-Касельскага|ru|Гессен (ландграфство)}}, [[павільён]] навук і мастацтваў для імператрыцы Кацярыны II (праект) стварылі яму [[аўтарытэт]] у Парыжы і Заходняй Еўропе. Лепшымі будынкамі архітэктара стануць {{нп3|замак-палац Манмусар||fr|Château de Montmusard}} (каля [[Дыжон]]а) і тэатр «[[Адэон (тэатр)|Адэон]]» у [[Парыж]]ы. Ваі таксама стварыў план забудовы новага французскага [[порт]]у ў {{нп3|Пор-Вандр||uk|Пор-Вандр}}. Горадабудаўнічыя навыкі, атрыманыя ў Шарля дэ Ваі, Іван Староў выкарыстоўвае пры ўласным праектаванні расійскіх правінцыйных гарадоў, сярод якіх Екацярынаслаў, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Нікалаеў]], [[Пскоў]], [[Нарва]], [[Варонеж]], [[Вялікі Усцюг]], [[Багародзіцк]] і інш.

== Вяртанне на радзіму ==

Па вяртанні ў Санкт-Пецярбург за праект будынка для кадэцкага шляхецкага корпуса быў прызнаны ў 1769 годзе акадэмікам, у наступным годзе заняў у акадэміі пасаду ад’юнкт-прафесара, з якой у 1770 годзе павышаны ў прафесары і ў 1794 годзе — у ад’юнкт-рэктары. У 1772—1774 гадах — галоўны архітэктар «{{нп3|Камісія аб каменным будаванні Санкт-Пецярбурга і Масквы|Камісіі аб каменным будаванні Санкт-Пецярбурга і Масквы|ru|Комиссия о каменном строении Санкт-Петербурга и Москвы}}».

== Творчасць ==

Найважнейшыя з яго збудаванняў:

'''Санкт-Пецярбург і наваколлі:'''

* {{нп3|Траецкі сабор Аляксандра-Неўскай Лаўры|Траецкі сабор|ru|Троицкий собор Александро-Невской лавры}} у [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] ([[1776]]—[[1790]] годы), там жа надбрамавая царква ([[1783]]—[[1785]] годы);
* {{нп3|Сафійскі сабор, Пушкін|Сафійскі сабор|ru|Софийский собор (Пушкин)}} у {{нп3|Сафія, гістарычны раён|Сафіі|ru|София (исторический район)}}, блізу [[Пушкін (горад)|Царскага Сяла]] ([[1782]]—[[1788]] годы, удзел у будаўніцтве сумесна з {{нп3|Чарльз Камеран|Ч. Камеранам|ru|Камерон, Чарлз}}
* [[Васкрасенская царква, (Санкт-Пецярбург, Волкаўскія могілкі)|Васкрасенская царква]] на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] ([[1782]]—[[1785]] годы)
* [[Таўрыйскі палац]] ([[1783]]—[[1788]] годы) ;
* {{нп3|Князь-Уладзімірскі сабор, Санкт-Пецярбург|Князь-Уладзімірскі сабор|ru|Князь-Владимирский собор (Санкт-Петербург)}} ([[1783]]—[[1789]] годы, перабудова пасля пажару);
* {{нп3|Пела, палацава-паркавы ансамбль|Пелінскі палац|ru|Пелла (дворцово-парковый ансамбль)}} (1785—1796);
* Дачныя палацы ў маёнтках {{нп3|Пасёлак гарадскога тыпу Тайцы|Тайцы|ru|Тайцы (Ленинградская область)}} і {{нп3|Сяло Нікольскае, Бальшакалпанскае сельскае пасяленне|Сіворыцы|ru|Никольское (Большеколпанское сельское поселение)}} [[Санкт-Пецярбургская губерня|Санкт-Пецярбургскай губерні]].

'''Тульская вобласць:'''
* {{нп3|Багародзіцк, сядзіба|Палацавы ансамбль|ru|Богородицк (усадьба)}} у [[Багародзіцк]]у (1771—1776).

'''Украіна:'''
* {{нп3|Свята-Екацярынінскі сабор, Херсон|Свята-Екацярынінскі сабор|ru|Свято-Екатерининский собор (Херсон)}} у [[Херсон]]е на [[Перакопская вуліца, Херсон|Перакопскай вуліцы]], 13 ([[1786]])
* [[Пацёмкінскі палац, Днепрапятроўск|Пацёмкінскі палац]] у [[Дніпро|Екацярынаславе]] ([[1787]]—[[1789]] гады)

'''Беларусь'''
* Праекты планіроўкі гасцінага двара, сядзібнага дома рэзідэнцыі графа [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Р. А. Пацёмкіна]] і перабудовы Спаскай царквы ў [[Дуброўна]] (1784){{sfn|БелЭн|2002}}
* [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Праект палаца Пацёмкіна]] (канец 1780-х) і [[Крычаўская верф|суднабудаўнічай верфі]] (1785) ў [[Крычаў|Крычаве]]{{sfn|БелЭн|2002}}
* Тыпавыя праекты мураванага і драўлянага паштовых дамоў дамоў (1772). Мураваныя дамы пабудаваны ў [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і [[Магілёў|Магілёве]]{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Памяць ==
* У гонар І. Я. Старова названая вуліца ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Нікалаеве]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар={{нп3|Джульета Артураўна Кючарыянц|Кючарианц Д. А.|ru|Кючарианц, Джульетта Артуровна}} |загаловак=Иван Старов |месца=Л. |выдавецтва=Лениздат |год=1982 |старонак=191}}
* Зодчие Санкт-Петербурга. XVIII век / сост. {{нп3|Валерый Рыгоравіч Ісачанка|В. Г. Исаченко|ru|Исаченко, Валерий Григорьевич}}; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1997. — 1021 с. — ISBN 5-289-01585-X
* {{ВТ-ЭСБЕ|Старов, Иван Егорович}}
* {{кніга
 |аўтар         = Воронов В.
 |частка         = 
 |загаловак      = Иван Старов - главный архитектор эпохи Екатерины Великой
 |арыгінал      = 
 |спасылка        = http://books.google.com/books?id=7bwFPwAACAAJ&amp;dq=isbn:9785210015112&amp;hl=ru&amp;cd=1
 |выданне       = 
 |адказны = 
 |месца         = 
 |выдавецтва  = Искусство-Спб
 |год           = 2008
 |том           = 
 |старонкі      = 
 |старонак       = 605
 |isbn          = 5210015114, 9785210015112
}}
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Староў Іван Ягоравіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Старо́ў Іван Ягоравіч|[[Валерый Францавіч Марозаў|Марозаў В. Ф.]]|163}}
* {{ВСЭ3|Старов Иван Егорович}}
* Искусство. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под ред. проф. Горкина А. П. - М.: Росмэн, 2007.{{ref-ru}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Староў Іван Ягоравіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Гатчыны]]
[[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]]
[[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]</text>
      <sha1>jhkfe3tcewd61olrerkd2nu9nkeg0j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даніэль Бомберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200062</id>
    <revision>
      <id>5206605</id>
      <parentid>4012160</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krateven</username>
        <id>65271</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5206605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6570" sha1="d2w18233tdzee3kvsqixd38ihifeox7" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Бомберг}}
[[Выява:Bomberg Talmud.JPG|міні|Старонка з Талмуда Бомберга другога выдання]]
'''Даніэль Бомберг''' ({{lang-nl|Daniel van Bomberghen}}; паміж 1470 і 1480, {{Месца нараджэння|Антверпен}}, [[Бургундскія Нідэрланды]] — {{Дата смерці|23|12|1553}}, {{Месца смерці|Антверпен}}, [[Сямнаццаць правінцый]]) — яўрэйскі [[першадрукар]] эпохі [[Рэнесанс]]у.

== Біяграфія ==
Паводле паходжання — [[Галандцы|галандзец]] з [[Каталіцтва|каталіцкай]] сям'і, яго сваякі пераехалі ў [[Антверпен]] з [[Харлем]]а, яны займаліся гандлем тканін, пераважна, з Італіяй. Яго бацька — Карнеліус ван Бомберген — меў пэўны вопыт у друкарскай справе і ў 1496 годзе ўдзельнічаў у выданні першага Антверпенскага [[Брэвіярый|брэвіярыя]], які быў надрукаваны ў [[Венецыя|Венецыі]]. Ён аддаў сына на навучанне ў [[Гісторыя Лёвенскага ўніверсітэта да падзелу|Лувенскі ўніверсітэт]], пасля яго заканчэння Даніэль у 1516 годзе сам перабраўся ў Венецыю. Іўрытам і яўрэйскай літаратурай ён зацікавіўся, навучаючыся ў Фелікса Працкага — хрышчонага яўрэя.

У Венецыі ён стварыў усе свае знакамітыя друкаваныя працы на [[іўрыт|іўрыц]]е — усяго каля 230. Ім рухалі, перш за ўсё, фінансавыя меркаванні — у Італію перабіралася мноства яўрэяў з Іспаніі і Партугаліі, якія мелі патрэбу ў рэлігійнай літаратуры. Першае яго вядомае выданне — [[рабін]]істычная Біблія з каментарыямі «''Мікраёт Гедалот''» (1516—1517). У 1524—1525 гадах у свет выйшла «Вялікая Біблія Бомберга», заснаваная на [[Масара|масарэцкім]] тэксце Аарона бен Ашэра, які ў сваю чаргу быў заснаваны на аўтарытэце [[Майманід]]а. Паралельна Бомберг быў рэдактарам і выдаўцом поўнага 12-томнага выдання [[Талмуд]]а (першае выданне 1520—1523 гадоў, другое завершана ў 1531 годзе), заклаўшы стандарт выданняў рэлігійнай літаратуры на іўрыце. Дагэтуль любое выданне Талмуда выкарыстоўвае разбіццё на старонкі&lt;ref name=&quot;zz&quot;&gt;З часу Бромберга, талмудысцкія спасылкі традыцыйна будуюцца як «Трактат, нумар ліста+бок ліста» па гэтым выданні (напрыклад, «Брахат, 40а»). Таму пазнейшыя выданні Талмуда строга паўтараюць бромбергаўскае разбіццё тэксту на старонкі і іх нумарацыю. [http://www.istok.ru/library/jewish-education/torah/what-is-the-torah/comments_12226.html «Танах. Эпоха танаим и амораим, эпоха геоним. Талмуд.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606231900/http://www.istok.ru/library/jewish-education/torah/what-is-the-torah/comments_12226.html |date=6 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt; па выданні Бомберга. Доўгі час гэта было адзінае выданне, свабоднае ад цэнзурных уставак і выняткаў. Гэта выданне атрымала ўхваленне Папы Рымскага [[Леў X|Льва X]], акрамя таго, Бомберг не пераследваўся ўладамі і [[Інквізіцыя|інквізіцыяй]], якая знішчала працы яўрэйскіх друкароў. Карыстаючыся павагай сярод яўрэйскай абшчыны Італіі, дзе пражывала большасць чытачоў яго выданняў, Бомберг у 1549 годзе вярнуўся ў Фландрыю, дзе і сканаў праз чатыры гады.

Пасля смерці Бомберга, яго спадчыннікі прадалі [[Шрыфт Рашы|яўрэйскія друкарскія шрыфты]] [[Хрыстафор Плантэн|Х. Плантэну]], яны выкарыстоўваліся пры выданні «[[Біблія Паліглота|Бібліі Паліглоты]]».

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* H.D.L. VERVLIET, Daniel van Bomberghen in het Nationaal Biografisch Woordenboek, deel 1, kol. 219—221, Brussel, 1964
* J.-J. THONISSEN, Daniel Bomberg in de Biographie Nationale, deel 2, kol. 666—667, Brussel, 1868
* Karl Steiff: Bomberg, Daniel. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 47, Duncker &amp; Humblot, Leipzig 1903, S. 95-97.
* A. M. Haberman, The printer Daniel Bomberg and the list of books published by his press, Safed-Tel Aviv 1978
* Friedrich Wilhelm Bautz: Bomberg, Daniel. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 4, Bautz, Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7, Sp. 677—678.

== Спасылкі ==
* [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/loc/Great.html Біблія Бомберга на сайце Бібліятэкі Кангрэса ЗША]
* [http://www.tog.co.il/en/Book.aspx?id=75 Артыкул Моці Мерынгер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405045336/http://www.tog.co.il/en/Book.aspx?id=75 |date=5 красавіка 2015 }}
* {{ЭЯЭ|10700|Бомберг Даниэль}}
* [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3490-bomberg-daniel Спіс выданняў Бомберга]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Першадрукары]]</text>
      <sha1>d2w18233tdzee3kvsqixd38ihifeox7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206692</id>
      <parentid>5206605</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+яшчэ шаблон</comment>
      <origin>5206692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="6ftt3bjl31u9a6u4t8sqopse5cqz496" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Бомберг}}
{{Навуковец}}
[[Файл:Bomberg Talmud.JPG|міні|Старонка з Талмуда Бомберга, другое выданне.]]

'''Даніэль Бомберг''' ({{lang-nl|Daniel van Bomberghen}}; {{ВДП}}) — яўрэйскі [[першадрукар]] эпохі [[Рэнесанс]]у.

== Біяграфія ==
Паводле паходжання — [[Галандцы|галандзец]] з [[Каталіцтва|каталіцкай]] сям’і, яго сваякі пераехалі ў [[Антверпен]] з [[Харлем]]а, яны займаліся гандлем тканін, пераважна, з Італіяй. Яго бацька — Карнеліус ван Бомберген — меў пэўны вопыт у друкарскай справе і ў 1496 годзе ўдзельнічаў у выданні першага Антверпенскага [[Брэвіярый|брэвіярыя]], які быў надрукаваны ў [[Венецыя|Венецыі]]. Ён аддаў сына на навучанне ў [[Гісторыя Лёвенскага ўніверсітэта да падзелу|Лувенскі ўніверсітэт]], пасля яго заканчэння Даніэль у 1516 годзе сам перабраўся ў Венецыю. Іўрытам і яўрэйскай літаратурай ён зацікавіўся, навучаючыся ў Фелікса Працкага — хрышчонага яўрэя.

У Венецыі ён стварыў усе свае знакамітыя друкаваныя працы на [[іўрыт|іўрыце]] — усяго каля 230. Ім рухалі, перш за ўсё, фінансавыя меркаванні — у Італію перабіралася мноства яўрэяў з Іспаніі і Партугаліі, якія мелі патрэбу ў рэлігійнай літаратуры. Першае яго вядомае выданне — [[рабін]]істычная Біблія з каментарыямі «''Мікраёт Гедалот''» (1516—1517). У 1524—1525 гадах у свет выйшла «Вялікая Біблія Бомберга», заснаваная на [[Масара|масарэцкім]] тэксце Аарона бен Ашэра, які ў сваю чаргу быў заснаваны на аўтарытэце [[Майманід]]а. Паралельна Бомберг быў рэдактарам і выдаўцом поўнага 12-томнага выдання [[Талмуд]]а (першае выданне 1520—1523 гадоў, другое завершана ў 1531 годзе), заклаўшы стандарт выданняў рэлігійнай літаратуры на іўрыце. Дагэтуль любое выданне Талмуда выкарыстоўвае разбіццё на старонкі&lt;ref name=&quot;zz&quot;&gt;З часу Бромберга, талмудысцкія спасылкі традыцыйна будуюцца як «Трактат, нумар ліста+бок ліста» па гэтым выданні (напрыклад, «Брахат, 40а»). Таму пазнейшыя выданні Талмуда строга паўтараюць бромбергаўскае разбіццё тэксту на старонкі і іх нумарацыю. [http://www.istok.ru/library/jewish-education/torah/what-is-the-torah/comments_12226.html «Танах. Эпоха танаим и амораим, эпоха геоним. Талмуд.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606231900/http://www.istok.ru/library/jewish-education/torah/what-is-the-torah/comments_12226.html |date=6 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt; па выданні Бомберга. Доўгі час гэта было адзінае выданне, свабоднае ад цэнзурных уставак і выняткаў. Гэта выданне атрымала ўхваленне Папы Рымскага [[Леў X|Льва X]], акрамя таго, Бомберг не пераследваўся ўладамі і [[інквізіцыя]]й, якая знішчала працы яўрэйскіх друкароў. Карыстаючыся павагай сярод яўрэйскай абшчыны Італіі, дзе пражывала большасць чытачоў яго выданняў, Бомберг у 1549 годзе вярнуўся ў Фландрыю, дзе і сканаў праз чатыры гады.

Пасля смерці Бомберга, яго спадчыннікі прадалі [[Шрыфт Рашы|яўрэйскія друкарскія шрыфты]] [[Хрыстафор Плантэн|Х. Плантэну]], яны выкарыстоўваліся пры выданні «[[Біблія Паліглота|Бібліі Паліглоты]]».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* H.D.L. VERVLIET, Daniel van Bomberghen in het Nationaal Biografisch Woordenboek, deel 1, kol. 219—221, Brussel, 1964
* J.-J. THONISSEN, Daniel Bomberg in de Biographie Nationale, deel 2, kol. 666—667, Brussel, 1868
* Karl Steiff: Bomberg, Daniel. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 47, Duncker &amp; Humblot, Leipzig 1903, S. 95-97.
* A. M. Haberman, The printer Daniel Bomberg and the list of books published by his press, Safed-Tel Aviv 1978
* Friedrich Wilhelm Bautz: Bomberg, Daniel. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 4, Bautz, Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7, Sp. 677—678.

== Спасылкі ==
* [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/loc/Great.html Біблія Бомберга на сайце Бібліятэкі Кангрэса ЗША]
* [http://www.tog.co.il/en/Book.aspx?id=75 Артыкул Моці Мерынгер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405045336/http://www.tog.co.il/en/Book.aspx?id=75 |date=5 красавіка 2015 }}
* {{ЭЯЭ|10700|Бомберг Даниэль}}
* [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3490-bomberg-daniel Спіс выданняў Бомберга]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Першадрукары]]</text>
      <sha1>6ftt3bjl31u9a6u4t8sqopse5cqz496</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Георгіевіч Камбураў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202070</id>
    <revision>
      <id>5206349</id>
      <parentid>5013813</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Магілёўскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9530" sha1="r0u86e1euzdsw4zcen2xg8nt1yt11ad" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = 
|памер                    = 
|подпіс                   = 
|імя                      =Пётр Георгіевіч Камбураў
|арыгінальнае імя         =
|грамадзянства            =
|дата нараджэння          = 
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              =
|месца смерці             = 
|працаваў у гарадах       =[[Магілёў]]
|стыль                    =
|найважнейшыя пабудовы    =[[Будынак Маскоўскага міжнароднага гандлёвага банка (Магілёў)|Будынак Маскоўскага міжнароднага гандлёвага банка]], [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр]]
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = Piotr Kamburaŭ
}}
'''Пётр Георгіевіч Камбураў''' ({{ДН|1|5|1860}} — [[1914]]) — грамадзянскі інжынер, магілёўскі {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}}&lt;ref name=&quot;ЮСС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=147 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 138] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, які стварыў некалькі значных пабудоў у [[Магілёў|Магілёве]], у тым ліку будынкі [[Будынак Маскоўскага міжнароднага гандлёвага банка (Магілёў)|Маскоўскага міжнароднага гандлёвага банка]] і [[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Магілёўскага гарадскога тэатра]].

== Біяграфія ==
Пачатковую адукацыю атрымаў у харкаўскім рэальным вучылішчы, а потым на архітэктурным аддзяленні [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага інстытута грамадзянскіх інжынераў]] (1880-85)&lt;ref name=&quot;ЮСС&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;МГ&quot;&gt;[http://lekary.iatp.by/m192.htm Магілёў — Губернскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727162947/http://lekary.iatp.by/m192.htm |date=27 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Адразу пасля заканчэння курса П. Г. Камбураў быў назначаны малодшым інжынерам будаўнічага аддзялення магілёўскага губернскага праўлення&lt;ref name=&quot;ЮСС&quot;/&gt;. Праз год паралельна з асноўнай пасадай ён стаў таксама і епархіяльным архітэктарам&lt;ref name=&quot;ЮСС&quot;/&gt;.

З 1895 года займаў пасаду магілёўскага губернскага інжынера&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000199_000009_003394695/viewer/?page=45 Памятная книжка Могилевской губернии на 1898 год. С. 37] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Тэхнічная дзейнасць П. Камбурава была сканцэнтравана галоўным чынам на царкоўных пабудовах, якіх ён паспеў спраектаваць значную колькасць&lt;ref name=&quot;ЮСС&quot;/&gt;.

=== У Магілёве ===
Камбураў прыехаў у Магілёў ў 1886-м, яму было 26 гадоў і адразу прыняў пад сваё кіраўніцтва ўжо пачатую будоўлю [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|Магілёўскага тэатра]] на 500 чалавек (1885-92). Акрамя тэатра майстар стварыў у гopoдe яшчэ некалькі значных праектаў:

* будынак [[Будынак Маскоўскага міжнароднага гандлёвага банка (Магілёў)|Дзяржаўнага банка]]&lt;ref name=&quot;МГ&quot;/&gt;
* будынак [[Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча (Магілёў)|жаночага епархіяльнага вучылішча]]&lt;ref name=&quot;МГ&quot;/&gt;
* іканастас для дамовай царквы&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=148 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 139]&lt;/ref&gt;

=== У Магілёўскай губерні ===
[[Файл:Балонаў Сялец. Руіны царквы.jpg|250px|міні|Рэшткі драўлянай царквы ў в. [[Балонаў Сялец]] у 2007 годзе.]]
[[Файл:Darahakupava-carkva.jpg|250px|міні|Свята-Казанская царква ў Дарагакупаве]]
* мураваныя цэрквы&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;:
** у в. [[Галічы]]
** у в. [[Няклюдава]]
** пры [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Баркалабаўскім жаночым манастыры]]
** пры [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскім жаночым манастыры]]
** у в. Раска&lt;!--Ці Раск? не гугліцца :(. У артыкуле [[Днепра-дзяснінская культура]] згадана нейкая Раска, магчыма, гэта тая самая --&gt;
** у в. [[Сухары (Магілёўскі раён)|Сухары]]
** у в. Мядэйкі&lt;!--Магчыма, што гэта літоўскія Мядэйкі (Medeikiai), але малаверагодна--&gt;
** у в. [[Чарэя]]
* цагляная царква ў в. [[Благавічы]]&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/node/113566 |title=Благавічы (Чавускі раён) |access-date=22 жніўня 2018 |archive-date=16 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216145034/http://zviazda.by/ru/node/113566 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* мураваная званіца ў [[Манастыр базыльян (Орша)|аршанскім мужчынскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;
* некалькі мураваных капліц&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;
* драўляныя цэрквы&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;:
** у в. [[Буйнічы]]
** у в. [[Прыбыткі (Гомельскі раён)|Прыбыткі]]
** у в. [[Яроміна (Гомельскі раён)|Яроміна]]
** у в. [[Чырвоны Партызан (Добрушскі раён)|Плутоўка]]
** у в. Азарычы&lt;!--у Магілёўскай губерні былі Азарычы ў сучасных Калінкавіцкім і Слаўгарадскім раёнах--&gt;
** у в. Хославічы&lt;!--або Хасловічы, гэта, напэўна, ужо на тэрыторыі сучаснай Расіі, за Мсціслаў--&gt;
** у в. Гарадзец&lt;!--прынамсі 6 варыянтаў--&gt;
** у в. Раска
** у в. [[Лісічына (Крупскі раён)|Лісічына]]
** у в. [[Калодніца]]
** у в. Маркавічы&lt;!--маецца некалькі Маркавічаў на тэрыторыі былой Магілёўскай губерні--&gt;
** у в. [[Балонаў Сялец]]
** пры [[Успенскі манастыр (Орша)|аршанскім жаночым манастыры]]
** у в. Рудня
** у в. Жукава&lt;!--ці Жукаў, прынамсі 2 Жукава толькі ў сучаснай Магілёўскай вобласці--&gt;
** у в. [[Быча]]
** у в. [[Новая Тухінь]]
** [[Свята-Казанская царква (Дарагакупава)|Свята-Казанская царква]] у в. [[Прыдзвінне (Бешанковіцкі раён)|Дарагакупава]]
** у в. [[Журавічы]] і іншыя
* званіца ў в. [[Буйнічы]]&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;
* драўляная званіца ў в. [[Худава]] і іншыя&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;/&gt;

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Камбураў Пётр Георгіевіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Магілёўскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>r0u86e1euzdsw4zcen2xg8nt1yt11ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Манчэстэр Сіці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202440</id>
    <revision>
      <id>5206285</id>
      <parentid>5145548</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20230" sha1="3mfujlnnt9vozxdg2gksqkqmbhkf18r" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва          = Манчэстэр Сіці
|Лагатып        = 
|ПоўнаяНазва    = Футбольны клуб Манчэстэр Сіці
|Горад          = [[Манчэстэр]], [[Англія]]
|Мянушкі        = ''Гараджане''
|Заснаваны      = [[1880]]
|Стадыён        = [[Сіці оф Манчэстэр]]
|Умяшчальнасць  = 55 097
|Прэзідэнт      = 
|Трэнер         = 
|Чэмпіянат      = 
|Сезон          = [[Англійская Прэм’ер-ліга 2023/2024|2023/24]]
|Месца          = 1 месца

| pattern_la1 = _mancity2324h
| pattern_b1 = _mancity2324h
| pattern_ra1 = _mancity2324h
| pattern_sh1 = _mancity2324h
| pattern_so1 = _mancity2324hl
| leftarm1 = 99C5EA
| body1 = 99C5EA
| rightarm1 = 99C5EA
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 99C5EA
| pattern_la2 = _mancity2324a
| pattern_b2 = _mancity2324a
| pattern_ra2 = _mancity2324a
| pattern_sh2 = _mancity2324a
| pattern_so2 =
| leftarm2 = E7E7E7
| body2 = E7E7E7
| rightarm2 = E7E7E7
| shorts2 = 522f36
| socks2 = E7E7E7
| pattern_la3 = _mancity2324t
| pattern_b3 = _mancity2324t
| pattern_ra3 = _mancity2324t
| pattern_sh3 = _mancity2324t
| pattern_so3 = _mancity2324tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''«Манчэстэр Сіці»''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) — англійскі футбольны клуб з горада [[Манчэстэр]]. Клуб выступае ў [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023]].

Заснаваны ў [[1880]] годзе пад назвай «Уэст Гордан Сент Маркс» ({{lang-en|Saint Marks (West Gordon)}}), у 1887 годзе ён змяніў назву на «Ардуік» і пераехаў на «[[Хайд Роўд]]», а з 1894 года клуб завецца «Манчэстэр Сіці». За сваю гісторыю клуб змяніў тры стадыёны, гэта значыць з моманту свайго заснавання і да 1923 года каманда праводзіла свае хатнія матчы на пляцоўцы «[[Хайд Роўд]]», з 1923 па 2003 гады — на «[[Мэйн Роўд]]», а ў цяперашні час выступае на пабудаваным у 2002 годзе «[[Сіці оф Манчэстэр|Этыхадзе]]», які мае ўмяшчальнасць у 48 тысяч гледачоў&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/UCL/01/67/63/79/1676379_DOWNLOAD.pdf «Part 8: Clubs»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150620231303/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/UCL/01/67/63/79/1676379_DOWNLOAD.pdf |date=20 чэрвеня 2015 }}, UEFA Champions League Statistics Handbook, UEFA, 13 Sep 2011, p. 10.&lt;/ref&gt;. У XX стагоддзі «Манчэстэр Сіці» двойчы станавіўся чэмпіёнам Англіі ў 1937 і 1968 гадах, аднак у 1990-я гады «Манчэстэр Сіці» тройчы апускаўся ў ніжнія дывізіёны на працягу трох гадоў, правёўшы сезон 1998/99 у трэцім па значнасці дывізіёне англійскага футбола. У 2002 годзе клуб вярнуўся ў найвышэйшы дывізіён. З 2021 па 2024 год чатыры разы запар першынстваваў у [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], такім чынам усталяваўшы рэкорд.

== Гісторыя ==

=== Раннія гады ===
[[Выява:St Marks 1884.jpg|thumb|220px|злева|Ігракі клуба «Святога Марка» ў 1884 годзе. Прычыны выкарыстання [[мальтыйскі крыж|мальтыйскага крыжа]] на кашулі не вызначаны і па сёння&lt;ref&gt;[http://www.mcfc.co.uk/The-Club/Club-History «Club History — The Club — Manchester City FC»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history |date=16 мая 2016 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history |date=16 мая 2016 }}. mcfc.co.uk.&lt;/ref&gt;.]]
Заснавальніца футбольнага клуба нарадзілася ў 1855 годзе. [[Ганна Конел]] была дачкой святара [[Царква Хрыста, Харагіт|Царквы Хрыста]] ў Харагіце Артура Конела. У 1865 годзе яе бацька атрымаў месца рэктара англіканскай Царквы Святога Марка ў [[Заходні Хортан|Заходнім Хортане]] — адным з самых няшчасных раёнаў [[Манчэстэр]]а. Вялікая колькасць бесрабочых заахвоціла Конела ў студзені 1879 года стварыць бясплатную сталовую пры царкве і адмысловы фонд дапамогі мясцовай бядноце.

Ганна падтрымала пачынанні бацькі ўдзелам у грамадскіх працах. Бо на той момант Заходні Хортан уяўляў сабой перанаселены раён з жабракамі-жыхарамі і жудаснымі санітарнымі ўмовамі. Многія мяшчане злоўжывалі спіртнымі напоямі, што правакавала пагаршэнне крымінальнай сітуацыі&lt;ref&gt;Peter Lupson. «Thank God for Football!» — London: Azure, 2006. — 192 с. — ISBN 978-1-902694-30-6&lt;/ref&gt;. Ганна Конел шукала сродак паляпшэння духоўнага саслоўя грамадства. Таму ў лістападзе 1880 года разам з дзвюма царкоўнымі старастамі і адначасова членамі Звяза [[металургічны завод Брукса|металургічнага завода Брукса]] [[Уільям Бістаў|Уільямам Бістаў]] і Томасам Гудбеерам яна стварыла некалькі спартыўных клубаў. У тым ліку ў 1875 годзе каманду Царквы Святога Марка па [[крыкет|крыкеце]], тры іграка якой — [[Уолтар Чоў]], [[Эдуард Кіч]] і сам Уільям Бістаў — пасля сталі футбалістамі. Арцыдыякан Манчэстэра высока ацаніў працу Ганны Конел і дабраславіў ейную далейшую дзейнасць&lt;ref&gt;[http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/MANCconnell.htm The Encylopedia of British Football. Anna Connell] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111024224629/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/MANCconnell.htm |date=24 кастрычніка 2011 }}. spartacus.schoolnet.co.uk&lt;/ref&gt;.

Разам з тым станавілася відавочным, што ўзімку мужчыны Заходняга Хортана не маюць магчымасці займацца калектыўнымі відамі спорту. Таму ў лістападзе 1880 года Ганна Конел, Бістаў і Гудбеер стварылі футбольную каманду Царквы Святога Марка пад назвай «Святы Марк» або «Уэст Хортан»&lt;ref&gt;James Gary Manchester City — The Complete Record. — Derby: Breedon, 2006. — ISBN 1-85983-512-0 p17&lt;/ref&gt;. Артур Конел стаў першым прэзідэнтам калектыву, які выступаў у чорных кашулях і белых шортах. Першы зарэгістраваны матч каманда правяла 13 лістапада 1880 года супраць царкоўнай каманды [[Маклсфілд]]а, атрымаўшы паражэнне з лікам 1:2. Між іншым, у першы сезон свайгонага існавання каманда здолела перамагчы толькі адзін раз — у сакавіку 1881 года быў пераможаны калектыў «Сталібрыдж Кларэнс» з усходняга Манчэстэра&lt;ref&gt;Murray Chris Attitude Blue: Manchester City F.C. and P.L.C.. — Manchester: Blackwell Publishing, 2002. — P. 1. — ISBN 0-9520520-9-1&lt;/ref&gt;.

У 1884 годзе адбылося пераназванне ў футбольны клуб Асацыяцыі Хортана. Тады ж Уільям Бістаў прыдумаў арыгінальную форму — чорныя кашулі з белым крыжам. У жніўні 1887 года клуб пераехаў на новую пляцоўку ў «[[Хайд Роўд|Хайд Роўд]]» і атрымаў новае найменне — «Ардуік» паводле назвы раёна Манчэстэра. Праз два гады клуб пабудаваў трыбуну на тысячу гледачоў. А ў 1891 годзе ўступіў у Альянс-лігу і два гады запар ерамагаў у спаборніцтве на [[Кубак Манчэстэра]]. У красавіку 1892 года ў сувязі з фарміраваннем Другога Англійскага дывізіёна [[Футбольная ліга Англіі|Футбольная Ліга]] прыняла рашэнне ўключыць «Ардуік» у гэты турнір. Паводле вынікаў [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1892/1893|сезона 1892/93]] каманда заняла 5 месца сярод 12 удзельнікаў.

=== Далейшае развіццё ===
Першым трафеем у скарбонцы «Сіці» стаў [[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]], выйграны ў 1904 годзе, у фінале яны перамаглі «[[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]» 1:0. У 1920 годзе пажар знішчыў галоўную трыбуну стадыёну «Хайд Роўд», таму ў 1923 годзе «Сіці» перабраўся на «Мэйн Роўд» у [[Мос Сайд]]зе, [[Манчэстэр]].

У 1934 годзе манчэстэрцы ў другі раз дамагліся перамогі ў Кубку Англіі, а праз 3 гады заваявалі свой першы чэмпіёнскі тытул. «Гараджане» здолелі паўтарыць сваё дасягненне праз 34 гады, у 1968 годзе. У канцы 1960-х і пачатку 1970-х «Манчэстэр Сіці» з’яўляўся грознай сілай. Пад кіраўніцтвам трэнера Джо Мерсера з моцным складам ігракоў, такіх як Фрэнсыс Лі, Колін Бел, Майк Самербі і Майк Доўл, «гараджане» здолелі некалькі разоў узяць срэбра чэмпіянату Англіі. На еўрапейскай арэне «Сіці» таксама выглядаў годна, і ў 1970 годзе здолеў заваяваць свой першы (і пакуль адзіны) еўрапейскі трафей — [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак уладальнікаў кубкаў]], у Вене яны абгулялі польскі «[[ФК Гурнік Забжэ|Гурнік]]» 2:1.

У 2003 годзе клуб пераехаў на новы стадыён, які мае 48 000 глядацкіх месцаў і размешчаны на ўсходзе Манчэстэру. «Сіці» арандуе яго ў мясцовай рады. У сезоне 2002/03 «Сіці» выйшаў на дзявятае месца ў Прэм’ер-лізе і атрымаў права на ўдзел у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]] па правіле Fair Play (яны сталі другім англійскім клубам, які атрымаў такое права).

У 2008 годзе «Манчэстэр Сіці» быў набыты кампаніяй Abu Dhabi United Group, што забяспечыла клубу значны прыток інвестыцый і дазволіла ажыццявіць трансферы высокааплатных футбалістаў. У 2011 годзе клуб перамог у розыгрышу [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]], таксама паводле выніках [[Англійская Прэм’ер-ліга 2010/2011|сезона 2010/11]] «Сіці» наўпрост кваліфікаваўся ў групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і ўпершыню з 1973 года заваяваў права ўдзельнічаць у [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубку Англіі]]. Аднак 7 жніўня 2011 года на «[[Уэмблі]]» атрымаў паражэнне ад чэмпіёна Англіі клуба «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]» з лікам 2:3&lt;ref&gt;[http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=275862 Команда Фергюсона забрала Суперкубок Англии: подробности]{{Недаступная спасылка}}. radiomayak.ru&lt;/ref&gt;.

13 мая 2012 года, абыграўшы ў драматычным матчы апошняга тура «[[ФК Куінз Парк Рэйнджэрс|Куінз Парк Рэйнджэрс]]» з лікам 3:2 і забіўшы вырашальны гол на чацвёртай дададзенай хвіліне, «Манчэстэр Сіці» праз 44 гады пасля апошняй перамогі ў турніры стаў чэмпіёнам Англіі&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1933200?NodesID=9 Манчестерская развязка: «Манчестер Сити» чудесным образом стал чемпионом Англии]. Коммерсантъ&lt;/ref&gt;. «Гараджане» пры гэтым абышлі свайго галоўнага суперніка, «Манчэстэр Юнайтэд», толькі паводле лепшай розніцы забітых і прапушчаных мячоў.

== Дасягненні ==
* '''[[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]]''': 9
** 1937, 1968, 2012, 2014, 2018, 2019, 2021, [[Англійская Прэм’ер-ліга 2021/2022|2022]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2022/2023|2023]]

* '''Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]''': 7
** 1904, 1934, 1956, 1969, 2011, 2019, 2023

* '''Уладальнік [[Кубак Англійскай футбольнай лігі|Кубка Англійскай футбольнай лігі]]''': 8
** 1970, 1976, 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021

* '''Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]''': 6
** 1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019

* '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]''': 1
** [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023|2023]]

* '''Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА]]''': 1
** 1970

* '''Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]''': 1
** 2023

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Кайл Уокер]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Рубен Дыяш]]||1997}}
&lt;!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Калвін Філіпс]]||1995}}--&gt;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Джон Стоўнз]]||1994}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Натан Аке]]||1995}}
&lt;!--{{Ігрок|7|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Жуан Канселу]]||1994}}--&gt;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|[[Матэа Ковачыч]]||1994}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Нарвегія}}|Нап|[[Эрлінг Холан]]||2000}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Джэк Грыліш]]||1995}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Бельгія}}|Нап|[[Жэрэмі Даку]]||2002}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Радрыга Эрнандэс Каскантэ|Родры]]||1996}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Кевін дэ Бройнэ]]||1991}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Штэфан Артэга]]||1992}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Хуліян Альварэс]]||2000}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Бернарду Сілва]]||1994}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Серхіа Гомес]]||2000}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Харватыя}}|Аб|[[Ёшка Гвардыёл]]||2002}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|Аб|[[Мануэль Аканджы]]||1995}}
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Матэус Нуніс]]||1998}}
{{Ігрок|31|{{Сцяг|Бразілія}}|Бр|[[Эдэрсан Мараэс]]||1993}}
&lt;!--{{Ігрок|32|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Максіма Перонэ]]||2003}}--&gt;
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Англія}}|Бр|[[Скот Карсан]]||1985}}
&lt;!--{{Ігрок|37|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Каікі]]||2003}}--&gt;
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Філ Фодэн]]||2000}}
&lt;!--{{Ігрок|48|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Лаям Дэлап]]||2003}}--&gt;
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Нарвегія}}|ПА|[[Оскар Боб]]||2003}}
{{Ігрок|82|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Рыка Льюіс]]||2004}}
&lt;!--{{Ігрок|87|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Джэймс Мак-Аці]]||2002}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|97|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Джош Уілсан-Эзбранд]]||2002}}--&gt;
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Manchester City}}
* [http://www.mcfc.co.uk Афіцыйны сайт клуба]
* [http://www.mcfcosc.com Афіцыйны сайт заўзятараў клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411092020/https://www.mcfcosc.com/ |date=11 красавіка 2018 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Манчэстэр Сіці}}
{{Англійская Прэм’ер-ліга}}
{{Чэмпіёны Англіі па футболе}}
{{Клубы-заснавальнікі Англійскай Прэм’ер-лігі}}
{{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Манчэстэр Сіці]]
[[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Манчэстэр Сіці]]
[[Катэгорыя:ФК Манчэстэр Сіці| ]]</text>
      <sha1>3mfujlnnt9vozxdg2gksqkqmbhkf18r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203162</id>
    <revision>
      <id>5206355</id>
      <parentid>5128902</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9254" sha1="08yqlu5bdvj6jg9ka9l4m1k8kv7eqap" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = 
|памер                    = 
|подпіс                   = 
|імя                      =Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў
|арыгінальнае імя         =
|грамадзянства            =
|дата нараджэння          = 
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              = 
|месца смерці             = 
|працаваў у гарадах       =[[Віцебск]], [[Саратаў]]
|стыль                    =
|найважнейшыя пабудовы    = [[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак]] [[Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча|Віцебскага духоўнага вучылішча]]
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = Aliaksandr Kliamienćjeŭ
}}
{{цёзкі2|Кляменцьеў}}
'''Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў''' ({{ДН|||1852}}, {{МН|Арлоўская губерня|ў Арлоўскай губерні|}} — {{ДС|||1920}}) — беларускі&lt;ref name=&quot;БЭН&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt; і рускі архітэктар, які працаваў у Віцебску і Саратаве.

== Біяграфія ==

З дваран. Першапачатковую адукацыю атрымаў у {{нп3|Другая Санкт-Пецярбургская гімназія|2-й Санкт-Пецярбургскай гімназіі|ru|Вторая Санкт-Петербургская гимназия}}, якую скончыў у 1869 годзе&lt;ref name=&quot;КАН&quot;&gt;[http://lib.sstu.ru/Arch/ArchSar/person/klement.htm Клементьев Александр Николаевич(1852—1920)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306070101/http://lib.sstu.ru/Arch/ArchSar/person/klement.htm |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1874 годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] са званнем архітэктарскага памочніка і правам на чын Х класа. Быў прызначаны малодшым інжынерам Будаўнічага аддзялення Віцебскага губернскага праўлення. У 1876 годзе прызначаны там жа малодшым архітэктарам, і з 1877 — {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}}&lt;ref name=&quot;КАН&quot;/&gt;. Адначасова (1878—1890) — полацкі епархіяльны архітэктар&lt;ref name=&quot;БЭН&quot;/&gt; пры Віцебскай духоўнай кансісторыі&lt;ref name=&quot;КАН&quot;/&gt;. З 1887 быў членам Віцебскай Царкоўна-будаўнічай прысутнасці і архітэктарам мясцовай жаночай гімназіі&lt;ref name=&quot;КАН&quot;/&gt;.

З 1895 А. М. Кляменцьеў — губернскі архітэктар Саратаўскай будаўнічай і дарожнай камісіі, з 1897 г. — [[Саратаў|саратаўскі]] гарадскі архітэктар&lt;ref name=&quot;РАН&quot;&gt;[http://www.sounb.ru/calendar/calendar.php?ELEMENT_ID=496 Родился А. Н. Клементьев] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У Саратаве жыў да 1916 года.

== Творчасць ==

=== Праекты ў Віцебску ===
[[File:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|thumb|250px|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча]] на паштоўцы пачатку 1910-х гадоў]]
* [[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак]] [[Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча|Віцебскага духоўнага вучылішча]] (1890—1892)
* Флігель наглядчыка пры [[Палац губернатара (Віцебск)|губернатарскім палацы]] (1872)
* Пашырэнне будынка лазарэта для [[Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча (Віцебск)|жаночага духоўнага вучылішча]]
* Рэканструкцыя пасля пажару будынка [[Віцебскі гарадскі тэатр|гарадскога тэатра]] (1888-90)
* Будынкі гарадскога клуба і губернскага праўлення ў Віцебску
* Будынак турмы ў вёсцы [[Струнне]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]

=== Праекты ў Саратаве ===

* Аўтар праекта каменнай Багародзіца-Уладзімірскай царквы ў горадзе Саратаве (1909)&lt;ref&gt;[http://lib.sstu.ru/Arch/ArchSar/church/mamin.htm Богородице-Владимирская церковь (Маминская)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306055515/http://lib.sstu.ru/Arch/ArchSar/church/mamin.htm |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (цяпер Саратаўскі тэхнікум інфармацыйных тэхналогій і кіравання {{нп3|Саратаўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Ю. А. Гагарына|Саратаўскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта|ru|Саратовский государственный технический университет имени Ю. А. Гагарина}}, вул. {{нп3|Савецкая вуліца, Саратаў|Савецкая|ru|Советская улица (Саратов)}}, 17)&lt;ref name=&quot;РАН&quot;/&gt;
* Будынак другой мужчынскай гімназіі (цяпер школа № 67, вул. {{нп3|Пугачоўская вуліца, Саратаў|Пугачоўская|ru|Пугачёвская улица (Саратов)}}, 123)&lt;ref name=&quot;РАН&quot;/&gt;
* будынак канцылярыі губернатара (сумесна з архітэктарам [[Дзмітрый Фёдаравіч Стэрлігаў|Д. Ф. Стэрлігавым]]; вул. {{нп3|Вольская вуліца, Саратаў|Вольская|ru|Вольская улица (Саратов)}}, 22) — аб’ект культурнай спадчыны РФ федэральнага значэння&lt;ref name=&quot;РАН&quot;/&gt;
* і іншыя

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8}}
* Клементьев Александр Николаевич // Донецкий, Б. Н. Архитекторы Саратова : биогр. слов. / Б. Н. Донецкий, Е. К. Максимов. — Саратов, 2005.— С. 33.
* Хихлич-Кузнецова, К. А. Памятники истории и архитектуры начала XX века — Дом губернатора / К. А. Хихлич-Кузнецова // Памятники истории, культуры и архитектуры г. Саратова : сб. докл. второй (21 дек. 2007 г.) и третьей (6 дек. 2008 г.) гор. конф. / Ком. по культуре администрации г. Саратова, Культур. центр им. П. А. Столыпина ; Гос. арх. Сарат. обл. — Саратов, 2009. — С. 43-51.
* Материалы к биографическому словарю архитекторов народов СССР.- М., 1984
* ГАСО, ф.656, оп.1, д.1314
* Справочная книга и адрес-календарь г. Саратова на 1906 г.
* Весь Саратов. Справочник-календарь на 1916 г.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кляменцьеў Аляксандр Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Саратава]]
[[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>08yqlu5bdvj6jg9ka9l4m1k8kv7eqap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203681</id>
    <revision>
      <id>5206643</id>
      <parentid>5195051</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:02:43Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172071" sha1="4f6v3ol1r4qnpek071eqq5n9xggq1fb" xml:space="preserve">{{Састарэла}}
{{Тэлеканал
| назва = RT
| поўная назва = Russia Today
| лагатып = Russia-today-logo.svg
| шырыня = 200px
| краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская Федэрацыя}}
| дата пачатку вяшчання = 10 снежня 2005
| фармат = [[576i]] [[16:9]] ({{нп4|Тэлебачанне стандартнай якасці|SDTV|ru|Телевидение стандартной чёткости}})&lt;br /&gt;[[1080i]] ([[HDTV]])
| уладальнік = ТВ-Новости
| слоган = '''Question More'''
| мова = [[Арабская мова|арабская]], [[Англійская мова|англійская]], [[Руская мова|руская]], [[Іспанская мова|іспанская]]
| кіраўнікі = {{нп4|Маргарыта Сіманаўна Сіманьян|Маргарыта Сіманьян|ru|Симоньян, Маргарита Симоновна}}
| broadcast area = Увесь свет, {{нп4|Кабельнае тэлебачанне|кабельнае тэлебачанне|ru|Кабельное телевидение}}, {{нп4|Спадарожнікавае тэлебачанне|спадарожнік|ru|Спутниковое телевидение}}, {{нп4|Лічбавае наземнае тэлебачанне|лічбавае наземнае тэлебачанне|en|Digital Terrestrial Television}}, і [[Інтэрнет]]
| штаб-кватэра = [[Масква]], [[Расія]]
| раннія назвы = Russia Today
| сайт = [http://rt.com RT.com] [http://rt.com/where-to-watch/ Карта &quot;Дзе глядзець RT&quot;]
| terr serv 1 = {{нп4|Freeview|Freeview|en|Freeview (UK)}} &lt;small&gt;([[Вялікабрытанія]])&lt;/small&gt;
| terr chan 1 = 85-ы канал
| terr serv 2 = {{нп4|MHz Networks|MHz Networks|en|MHz Networks}} &lt;small&gt;([[ЗША]])&lt;/small&gt;
| terr chan 2 = Канал 30.4 WNVC Фэйрфакс, Вірджынія
| sat serv 1 = {{нп4|Bell TV|Bell TV|en|Bell TV}} &lt;small&gt;([[Канада]])&lt;/small&gt;
| sat chan 1 = 724 канал
| sat serv 3 = [[Airtel digital TV]] &lt;small&gt;([[Індыя]])&lt;/small&gt;
| sat chan 3 = 311 канал
| sat serv 4 = {{нп4|Indovision|Indovision|en|Indovision}} &lt;small&gt;([[Інданезія]])&lt;/small&gt;
| sat chan 4 = 355 канал
| sat serv 6 = {{нп4|SKY Italia|SKY Italia|en|SKY Italia}} &lt;small&gt;([[Італія]])&lt;/small&gt;
| sat chan 6 = 531 канал
| sat serv 7 = {{нп4|GlobeCast World TV|GlobeCast World TV|en|GlobeCast World TV}} &lt;small&gt;([[Паўночная Амерыка]])&lt;/small&gt; '''FTA'''
| sat chan 7 = 462 канал
| sat serv 8 = {{нп4|Cyfra+|Cyfra+|pl|Cyfra+}} &lt;small&gt;([[Польшча]])&lt;/small&gt;
| sat chan 8 = 146 канал
| sat serv 9 = {{нп4|НТВ-Плюс|НТВ-Плюс|ru|НТВ-Плюс}} &lt;small&gt;([[Расія]])&lt;/small&gt;
| sat chan 9 =
| sat serv 10 = {{нп4|Freesat|Freesat|en|Freesat}} &lt;small&gt;([[Вялікабрытанія]])&lt;/small&gt;
| sat chan 10 = 206 канал (SD/HD)
| sat serv 11 = {{нп4|Sky, Вялікабрытанія|Sky|en|Sky (UK &amp; Ireland)}} &lt;small&gt;([[Вялікабрытанія]])&lt;/small&gt;
| sat chan 11 = 512 канал (SD/HD)&lt;br&gt; 518 канал (SD)
| sat serv 12 = {{нп4|Sky Network Television|Sky|en|Sky Network Television}} &lt;small&gt;([[Новая Зеландыя]])&lt;/small&gt;
| sat chan 12 = 096 канал
| sat serv 13 = {{нп4|Dish Network|Dish Network|en|Dish Network}} &lt;small&gt;([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])&lt;/small&gt;
| sat chan 13 = 280 канал
| sat serv 14 = [[Reliance Digital TV]] &lt;small&gt;([[Індыя]])&lt;/small&gt;
| sat chan 14 = 461 канал
| sat serv 15 = {{нп4|CanalDigitaal|CanalDigitaal|en|CanalDigitaal}} &lt;small&gt;([[Нідэрланды]])&lt;/small&gt;
| sat chan 15 = 90 канал
| sat serv 16 = {{нп4|Dish TV|Dish TV|en|Dish TV}} &lt;small&gt;([[Індыя]])&lt;/small&gt;
| sat chan 16 = 738 канал

| cable serv 1 = {{нп4|Rogers Cable|Rogers Cable|en|Rogers Cable}} &lt;small&gt;([[Канада]])&lt;/small&gt;
| cable chan 1 = 177 канал
| cable serv 2 = {{нп4|Shaw Communications|Shaw Communications|en|Shaw Communications}} &lt;small&gt;([[Канада]])&lt;/small&gt;
| cable chan 2 = 505 канал
| cable serv 3 = {{нп4|Destiny Cable|Destiny Cable|en|Destiny Cable}} &lt;small&gt;([[Філіпіны]])&lt;/small&gt;
| cable chan 3 = 86 канал
| cable serv 4 = {{нп4|StarHub TV|StarHub TV|en|StarHub TV}} &lt;small&gt;([[Сінгапур]])&lt;/small&gt;
| cable chan 4 = 151 канал
| cable serv 5 = {{нп4|SkyCable|SkyCable Platinum|en|SkyCable}} &lt;small&gt;([[Філіпіны]])&lt;/small&gt;
| cable chan 5 = 156 канал (Лічбавая платформа)
| cable serv 6 = [[Cablelink]] &lt;small&gt;([[Філіпіны]])&lt;/small&gt;
| cable chan 6 = Канал яшчэ невядомы
| cable serv 7 = {{нп4|Comcast|Comcast|en|Comcast}} &lt;small&gt;([[ЗША]])&lt;/small&gt;
| cable chan 7 = Праверце ў лакальнай базе Каліфорніі, Сан-Францыска, Чыкага, Вашынгтоне (А. К.) і ў Вашынгтоне.
| cable serv 8 = {{нп4|Time Warner Cable|Time Warner Cable|en|Time Warner Cable}} &lt;small&gt;([[ЗША]])&lt;/small&gt;
| cable chan 8 = Праверце ў лакальнай базе Нью-Ёрка, Лос-Анджэлеса і Сан-Дыега.
| cable serv 9 = [[Buckeye Cable System]] &lt;small&gt;([[ЗША]])&lt;/small&gt;
| cable chan 9 = 266 канал
| cable serv 10 = [[UPC Netherlands]] &lt;small&gt;([[Нідэрланды]])&lt;/small&gt;
| cable chan 10 = 411 канал
| online serv 1 = [[Bell Fibe TV]] &lt;small&gt;([[Канада]])&lt;/small&gt;
| online chan 1 = 517 канал
| online serv 2 = [[Telus TV|Optik TV]] &lt;small&gt;([[Канада]])&lt;/small&gt;
| online chan 2 = 573 канал
| online serv 3 = [[Hypp.TV]] &lt;small&gt;([[Малайзія]])&lt;/small&gt;
| online chan 3 = 2008 канал
| online serv 4 = {{нп4|Mio TV|Mio TV|pl|Mio TV}} &lt;small&gt;([[Сінгапур]])&lt;/small&gt;
| online chan 4 = 163 канал
| online serv 5 = [[TPG Telecom]] &lt;small&gt;([[Аўстралія]])&lt;/small&gt;
| online chan 5 = канал неразмеркаваны
| online serv 6 = [[PTCL Smart TV]] &lt;small&gt;([[Пакістан]])&lt;/small&gt;
| online chan 6 = 99 канал
| online serv 7 = [[Open IPTV]] &lt;small&gt;([[Сербія]])&lt;/small&gt;
| online chan 7 = 547 канал
| online serv 8 = Жывы эфір
| online chan 8 = [http://rt.com/on-air/ глядзець] &lt;small&gt;(бясплатна, на англійскай мове)&lt;/small&gt;
}}
'''RT''', раней вядомы як '''«Russia Today»''' ({{lang-be|Расія сёння}}) — міжнародны шматмоўны [[Расія|расійскі]] [[тэлевізійны канал]], які трансліруе [[навіны]], {{нп4|дакументальны фільм|дакументальныя фільмы|ru|Документальное кино}}, {{нп4|Ток-шоу|ток-шоу|ru|Ток-шоу}} і {{нп4|дэбаты|дэбаты|en|Debate}}, а таксама [[спорт|спартыўныя навіны]] і расійскія культурныя праграмы, накіраваныя на замежны рынак навін&lt;ref name=&quot;RTCorporate&quot;&gt;[http://rt.com/about-us/ RT «About us» (formerly corporate profile) page] at Rt.com, accessed September 20, 2012.&lt;/ref&gt;.

RT трансліруе зыходны канал на [[англійская мова|англійскай мове]] з [[Масква|маскоўскай]] студыі. Перадатчык запушчаны ў [[2005]] годзе. Акрамя таго, існуюць [[арабская мова|арабскі]] «''{{нп4|Русія аль-Яум|Русія аль-Яум|ru|Русия аль-Яум}}''», запушчаны ў [[2007]] годзе, і [[іспанская мова|іспанамоўны]] канал «''RТ Actualidad''», запушчаны ў [[2009]] годзе. У [[2010]] годзе на студыі ў [[Вашынгтон]]е запушчаны «''RT Амерыка''», які факусуецца на [[ЗША]]&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot;/&gt;.

Сам тэлеканал сцвярджае, што RT прапануе расійскі погляд на глабальныя падзеі&lt;ref name=RTCorporate/&gt;. Аднак крытыкі абвінавачваюць яго ў [[Прапаганда|прапагандзе]] [[Урад Расійскай Федэрацыі|расійскага ўрада]]&lt;ref name=Knobel/&gt;&lt;ref name=Ioffe/&gt;&lt;ref name=SpiegelKriegDerBilder/&gt;. У [[2013]] годзе прэзідэнт [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуцін]] заявіў: «Вядома, канал фінансуецца ўрадам, і, так ці інакш, не можа не адлюстроўваць пазіцыю расійскіх афіцыйных улад на тое, што адбываецца ў нашай краіне і за яе мяжой. Але ўсё-такі я хачу гэта падкрэсліць яшчэ раз: мы не задумвалі гэты канал — ''RT'' — як нейкую апалагетыку расійскай палітыкі — і знешняй, і ўнутранай»&lt;ref name=Putin2013/&gt;&lt;ref name=MaxFisher/&gt;.

== Гісторыя ==

=== Стварэнне ===
Стварэнне ''«Russia Today»'' было часткай больш буйной PR акцыі з боку расійскага ўрада, накіраванай на паляпшэнне іміджу Расіі за мяжой&lt;ref name=&quot;ForeignPolicy&quot; /&gt;. ''RT'' быў задуманы былым міністрам СМІ Міхаілам Лесіным&lt;ref name=&quot;Osborn&quot;&gt;Andrew Osborn, [http://www.theage.com.au/news/world/russias-cnn-wants-to-tell-it-like-it-is/2005/08/15/1123958007022.html Russia’s 'CNN' wants to tell it like it is], ''[[The Age]]'', August 16, 2005.&lt;/ref&gt; і прэс-сакратаром Уладзіміра Пуціна Аляксеем Громавым&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/12/24cd96c9-864b-4d7f-8431-541f7d6a4ade.html |title=Russia: New International Channel Ready To Begin Broadcasting |date=2005-12-09 |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На момант з’яўлення ''RT'' дырэктар ''«РИА Новости»'' {{нп4|Святлана Васілеўна Міранюк|Святлана Міранюк|ru|Миронюк, Светлана Васильевна}} заявіла: «На жаль, на ўзроўні масавай свядомасці на Захадзе Расія асацыюецца з трыма словамі: [[камунізм]], [[снег]] і [[беднасць]]», і дадала: «Мы хацелі б прадставіць больш поўнае ўяўленне пра жыццё ў нашай краіне»&lt;ref name=&quot;Osborn&quot; /&gt;. Ён зарэгістраваны як аўтаномная [[некамерцыйная арганізацыя]]&lt;ref&gt;[http://rt.com/about-us/contact-info/ RT Contact page], RT.com, ''accessed May 6, 2013''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RN-2012&quot;/&gt; і фінансуецца з федэральнага бюджэту Расіі ў асобе Федэральнага агенцтва па друку і масавых камунікацыях Расійскай Федэрацыі&lt;ref&gt;[http://www.rianovosti.com/society/20050607/40486831.html Russia Today TV to make unique contribution to global information — German expert], rianovosti.com, July 6, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://translate.google.com/translate?sl=auto&amp;tl=en&amp;js=n&amp;prev=_t&amp;hl=en&amp;ie=UTF-8&amp;layout=2&amp;eotf=1&amp;u=www.infox.ru%2Fbusiness%2Fmedia%2F2009%2F01%2F21%2FRussia_Today_ekonomi.phtml/ English translation of Russian article], infox.ru, Jan 23, 2009.&lt;/ref&gt;.

У [[2005]] годзе ''«РИА Новости»'' дапамагло заснаваць ''«АНО ТВ-Новости»'', («Аўтаномная некамерцыйная арганізацыя ТБ-Навіны») — галоўную арганізацыю ТБ ''RT''. Генеральным дырэктарам (CEO) стаў Сяргей Фралоў&lt;ref&gt;[http://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ru&amp;u=http://www.fapmc.ru/rospechat/newsandevents/media/2007/08/item3356.html&amp;prev=/search%3Fq%3D%2522%25D0%25A1%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B3%25D0%25B5%25D0%25B9%2B%25D0%25A4%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%2522%2B%2522%25D0%25A0%25D0%2598%25D0%2590-%25D0%259D%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B8%2522%26hl%3Den%26safe%3Doff%26tbo%3Dd%26sout%3D1%26biw%3D1061%26bih%3D541&amp;sa=X&amp;ei=7nKdUJ3kL8SF4AS53YGIBA&amp;ved=0CGsQ7gEwCA&amp;/ English translation of Russian article], Federal Agency for Press and Mass Communications, Aug 29, 2007.&lt;/ref&gt;. Фралоў апісваў: «Асноўная праблема на пачатку была такой: у нашай краіне мы ніколі не трансліравалі англамоўнае тэлебачанне. Калі адкрыўся ''„Russia Today“'', быў пэўны недахоп персаналу. Здаецца, цяжка знайсці кваліфікаваных [[журналіст]]аў, [[палітолаг]]аў, [[эканаміст]]аў, {{нп4|Аналітык|аналітыкаў|en|Analyst}} з добрым веданнем англійскай у Маскве»&lt;ref name=&quot;translate.google.com&quot;&gt;[http://translate.google.com/translate?depth=1&amp;hl=en&amp;ie=UTF8&amp;prev=_t&amp;rurl=translate.google.com&amp;sl=auto&amp;tl=en&amp;u=http://www.broadcasting.ru/newstext.php%3Fnews_id%3D25223/ English translation of Russian Interview], broadcasting.ru, Dec 15, 2006.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Medvedev - Russia Today 3.jpg|left|thumb|Колішні [[Прэзідэнт Расіі]] [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] наведваў офіс RT разам з галоўным рэдактарам Маргарытай Сіманьян.]]
''RT'' пачаў вяшчанне як «''Russia Today''» [[10 снежня]] [[2005]] года. Першапачатковы калектыў складаў 300 журналістаў, у тым ліку каля 70 не з Расіі&lt;ref name=&quot;ForeignPolicy&quot;&gt;Julian Evans, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2005/11/30/spinning_russia Spinning Russia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141118122946/http://www.foreignpolicy.com/articles/2005/11/30/spinning_russia |date=18 лістапада 2014 }}, [[Foreign Policy]], December 1, 2005.&lt;/ref&gt;. Пост галоўнага рэдактара займала {{нп4|Маргарыта Сіманаўна Сіманьян|Маргарыта Сіманьян|ru|Симоньян, Маргарита Симоновна}}, якая запрашала замежных журналістаў у якасці дакладчыкаў і кансультантаў&lt;ref name=&quot;Osborn&quot; /&gt;. Паводле яе слоў, мэта тэлеканала была такой: мець «прафесійны фармат», як ''[[BBC]]'' і ''«[[Euronews]]»'', каб «адлюстроўваць меркаванне Расіі аб свеце» і прадставіць «больш збалансаваную карціну» Расіі&lt;ref name=&quot;RNannounce&quot;&gt;[http://en.rian.ru/russia/20050607/40484511.html RIA Novosti launches a TV channel, Russia Today] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070404053553/http://en.rian.ru/russia/20050607/40484511.html |date=4 красавіка 2007 }}, [[RIA Novosti]], June 7, 2005.&lt;/ref&gt;.

Сіманьян — былы рэпарцёр Крамля — працуе ў журналістыцы з 18 гадоў. Яна распавяла ''«[[New York Times]]»'', што пасля [[Распад СССР|распаду Савецкага Саюза]] былі нанятыя многія новыя маладыя журналісты, такім чынам, большасць штатных супрацоўнікаў — моладзь&lt;ref name=&quot;Heyman&quot;&gt;Stephen Heyman, [http://www.nytimes.com/2008/05/18/arts/television/18heym.html?_r=0 A Voice of Mother Russia, in English], ''[[The New York Times]]'', 18 May 2008.&lt;/ref&gt;. Журналіст Дэні Шэхтэр, які быў госцем на RT&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9Ir0Fg4JWOw Danny Schechter] interview on RT website.&lt;/ref&gt;, заявіў, што, будучы часткай пачатковай каманды пуску ''CNN'', ён убачыў ''RT'' у якасці яшчэ аднаго «канала маладых людзей, якія не маюць досведу, але маюць вялікі энтузіязм да сваёй справы»&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;Shaun Walker, [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-today-tomorrow--the-world-2083869.html Russia Today, Tomorrow the World], [[The Independent]], 20 September 2010.&lt;/ref&gt;. Неўзабаве пасля запуску вяшчання канала Джэймс Пэінтэр пісаў, што Russia Today і аналагічныя станцыі, як ''«{{нп4|France 24|France 24|ru|France 24}}»'' і ''«{{нп4|TeleSUR|TeleSUR|en|TeleSUR}}»'' лічылі сябе «контргегеманісцкімі», прапаноўваючы іншае бачанне і змест навін у параўнанні з іншымі заходнімі СМІ, як то ''[[CNN]]'' і ''[[BBC]]''&lt;ref name=&quot;Painter&quot;&gt;James Painter, [https://web.archive.org/web/20070708070119/http://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/fileadmin/documents/James_Painter.pdf The boom in counter-hegemonic news channels: a case study of TeleSUR], (undated, circa 2006), [[Reuters Institute for the Study of Journalism]] at [[Oxford University]].&lt;/ref&gt;.

[[1 сакавіка]] [[2006]] года кампанія «IPD Group», якой належаў інфармацыйна-аналітычны партал russiatoday.com, звярнулася да генеральнага дырэктара ''АНО «ТВ-Новости»'' Сяргея Фралова з просьбай змяніць назву тэлеканала, аргументуючы гэта тым, што гандлёвая марка ''«Russia Today»'' была зарэгістраваная яшчэ ў [[1996]] годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsru.com/russia/01mar2006/rustoday.html|title=Международный скандал с прокремлёвским телеканалом Russia Today - от него требуют сменить название|date=1 марта 2006|publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219203439/http://newsru.com/russia/01mar2006/rustoday.html|archive-date=19 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Кіраўніцтва тэлеканала на просьбу не адрэагавала, а пазней даменнае імя russiatoday.com перайшло да самога ''Russia Today''.

=== Развіццё і пашырэнне ===
''RT'' запусціў некалькі новых каналаў у наступныя гады: арабскамоўны канал ''«Русія аль-Яум»'' у [[2007]] годзе, іспанскамоўны канал ''«RT Actualidad»'' у [[2009]] годзе, ''«{{нп4|RT America|RT America|en|RT America}}»'', які факусуецца на Злучаныя Штаты, у [[2010]] годзе, і канал ''«{{нп4|RT Documentary|RT Documentary|ru|Russia Today Documentary}}»'' у [[2011]] годзе&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot;&gt;Nikolaus von Twickel, [http://rbth.ru/articles/2010/03/23/230310_rt.html Russia Today courts viewers with controversy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120711093924/http://rbth.ru/articles/2010/03/23/230310_rt.html |date=11 ліпеня 2012 }}, ''[[The Moscow Times]]'', March 23, 2010.&lt;/ref&gt;.

У жніўні [[2007]] года ''RT'' стаў першым тэлеканалам, які калі-небудзь рабіў паведамленне ў прамым эфіры з [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. Рэпартаж меў працягласць 5 хвілін і 41 секунду. Каманда ''RT'' узяла ўдзел у Расійскай палярнай экспедыцыі «{{нп4|Арктыка-2007|Арктыка-2007|ru|Арктика-2007}}» на чале з [[Артур Мікалаевіч Чылінгараў|Артурам Чылінгаравым]] на [[ледакол]]е «{{нп4|Акадэмік Фёдараў, карабель|Акадэмік Фёдараў|ru|Академик Фёдоров (судно)}}»&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/russias-landmark-events-of-2007/ Russia Landmark Events of 2007], RT.com page.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zagorodnov&quot;&gt;{{cite news|last=Zagorodnov|first=Artem|title=Today's woman who needs to be heard|url=http://rbth.ru/articles/2008/09/25/250908_rt.html|newspaper=The Moscow Times|date=September 25, 2008|access-date=5 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709235116/http://rbth.ru/articles/2008/09/25/250908_rt.html |archive-date=9 ліпеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У снежні [[2007]] года трансляцыя свята [[Новы год|Новага года]] з [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а трансліравалася на [[Таймс-сквер]]&lt;ref name=&quot;Zagorodnov&quot; /&gt;.

''RT'' прыцягнуў асаблівую ўвагу сусветнай грамадскасці асвятленнем [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайны 2008 года ў Паўднёвай Асеціі]]&lt;ref name=&quot;Zagorodnov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rowland&quot;&gt;{{cite news|last=Rowland|first=Kara|title=Russia Today: Youth served|url=http://www.washingtontimes.com/news/2008/oct/27/russia-today-youth-served/?page=all|newspaper=The Washington Times|date=October 27, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weigel&quot;&gt;David Weigel, [http://www.slate.com/articles/news_and_politics/politics/2011/06/pravda_will_set_you_free.single.html Pravda Will Set You Free; Russia’s answer to Fox News and MSNBC.], ''[[Slate]]'', June 27, 2011.&lt;/ref&gt;. ''RT'' назваў [[Грузія|Грузію]] агрэсарам&lt;ref name=&quot;Weigel&quot; /&gt; супраць сепаратысцкіх урадаў [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]], якія былі пад абаронай расійскіх войскаў&lt;ref&gt;Charles King, [http://www.foreignaffairs.com/articles/65469/charles-king/clarity-in-the-caucasus Clarity in the Caucasus?], ''[[Foreign Affairs]]'', October 11, 2009.&lt;/ref&gt;. ''RT'' прадставіў гэта як падзею, якая прадэманстравала здольнасці ''RT'' несці навіны ўсяму свету&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot;&gt;[[Julia Ioffe (journalist)|Julia Ioffe]], [http://www.cjr.org/feature/what_is_russia_today.php?page=all What Is Russia Today?], ''[[Columbia Journalism Review]]'', September/October 2010.&lt;/ref&gt;. Маргарыта Сіманьян заявіла: «Мы былі адзінымі сярод англамоўных СМІ, якія далі іншы бок гісторыі — паўднёваасяцінскі бок гэтай гісторыі»&lt;ref name=&quot;Rowland&quot; /&gt;.

У [[2009]] годзе ''«Russia Today»'' рэбрэндынгаваў сябе ў больш нейтральны «''RT''»&lt;ref name=&quot;Lucas&quot;&gt;Douglas Lucas, [http://www.salon.com/2012/02/23/julian_assange_prepares_his_next_move/singleton/ Julian Assange prepares his next move], ''[[Salon (website)|Salon]]'', February 23, 2012.&lt;/ref&gt;. Маргарыта Сіманьян аспрэчыла словы пра тое, што гэта была спроба схаваць свае расійскія карані, заявіўшы, што карпаратыўны лагатып быў зменены, каб прыцягнуць больш гледачоў і каменціравала: «Хто захапляецца навінамі з Расіі на працягу ўсяго дня?»&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot; /&gt;.

На пачатку [[2010]] года рэкламная кампанія ''«Question More»'', створаная для ''RT'' у [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] {{нп4|McCann Erickson|McCann Erickson|en|McCann Erickson}}, аказалася вельмі спрэчнай&lt;ref name=&quot;Guardian_Harding_RT&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/dec/18/russia-today-propaganda-ad-blitz|title=Russia Today launches first UK ad blitz|author=Luke Harding|date=2009-12-18|work=The Guardian|location=London}}&lt;/ref&gt;. Адна з рэклам паказала морфінг [[Прэзідэнт ЗША|амерыканскага прэзідэнта]] [[Барак Абама|Барака Абамы]] і [[іран]]скага лідара [[Махмуд Ахмадзінежад|Махмуда Ахмадзінежада]]. Побач з тварамі быў надпіс: «Хто прадстаўляе найбольшую ядзерную пагрозу?». Аб’ява была забаронена ў амерыканскіх аэрапортах. Іншая паказвала «зліццё» салдата ЗША і [[Талібан|таліба]]. У рэкламе было зададзена пытанне: «Ці з’яўляецца тэрорам толькі тое, што нанесена тэрарыстамі?»&lt;ref name=Burrell&gt;Ian Burrell, [http://www.independent.co.uk/news/media/tv-radio/from-russia-with-news-1869324.html From Russia with news], ''[[The Independent]]'', January 15, 2010.&lt;/ref&gt;. Адна са шчытавых рэклам ''RT'' у [[2010]] годзе выйграла брытанскую ўзнагароду «Рэклама месяца»&lt;ref name=&quot;Advertising&quot;&gt;[http://www.prnewswire.co.uk/news-releases/entertainment-media-latest-news/rts-advertising-declared-ad-of-the-month-in-uk-154998855.html RT’s Advertising Declared Ad of the Month in UK], RT.com website, March 5, 2010.&lt;/ref&gt;.

«''Russia Today''» з’яўляецца адным з некалькіх міжнародных каналаў, якія кінулі выклік СМІ ЗША, якія раней дамінавалі ў галіне глабальных навін&lt;ref&gt;Lawrence Pintak, [http://www.highbeam.com/doc/1P2-7990845.html America’s media bubble] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610060400/http://www.highbeam.com/doc/1P2-7990845.html |date=10 Чэрвень 2014 }}, ''[[Boston Globe]]'', November 19, 2006. ([[Highbeam]])&lt;/ref&gt;. У [[2010]] годзе {{нп4|Уолтар Айзексан|Уолтар Айзексан|ru|Айзексон, Уолтер}}, старшыня {{нп4|Broadcasting Board of Governors|Савета кіраўнікоў вяшчаннем|en|Broadcasting Board of Governors}} урада ЗША (які кантралюе ''«[[Голас Амерыкі]]»'', ''«[[Радыё Свабодная Еўропа]]»'' і ''«{{нп4|Радыё Свабодная Азія|Радыё Свабодная Азія|ru|Свободная Азия}}»''), выдзяліў больш грошай для праграм, паколькі: «Мы не можам дазволіць сабе быць выключанымі нашымі ворагамі», згадваючы ў прыватнасці ''«Russia Today»'', [[іран]]скі ''«{{нп4|Press TV|Press TV|ru|Press TV}}»'' і кітайскае ''{{нп4|Цэнтральнае тэлебачанне Кітая|Цэнтральнае тэлебачанне Кітая|ru|Центральное телевидение Китая}}'' (''«CCTV»'') у наступным сказе. Пазней ён патлумачыў, што ён насамрэч меў на ўвазе «ворагаў» у [[Афганістан]]е, а не народы&lt;ref&gt;Josh Rogin, [http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2010/10/05/new_bbg_chief_wants_more_money_to_combat_enemies_such_as_china_and_russia New BBG chief wants more money to combat «enemies» such as China and Russia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524155454/http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2010/10/05/new_bbg_chief_wants_more_money_to_combat_enemies_such_as_china_and_russia |date=24 мая 2012 }}, ''[[Foreign Policy]]'', October 5, 2010.&lt;/ref&gt;. У [[2011]] годзе [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржаўны сакратар]] [[Хілары Клінтан]] заявіла, што Злучаныя Штаты «прайграваюць інфармацыйную вайну» замежным каналам кшталту ''«Russia Today»'', ''«[[Аль-Джазіра]]»'' і ''Цэнтральнае тэлебачанне Кітая''&lt;ref&gt;Kirit Radia, [http://abcnews.go.com/blogs/politics/2011/03/sec-of-state-hillary-clinton-al-jazeera-is-real-news-us-losing-information-war/ Sec. of State Hillary Clinton: Al Jazeera is ‘Real News', U.S. Losing ;Information War'], [[American Broadcasting Company|ABC]], Mar 2, 2011.&lt;/ref&gt; і што яны выцясняюць ''«[[Голас Амерыкі]]»''&lt;ref&gt;Andy McSmith, [http://www.questia.com/read/1P2-28104340/village-people Village People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130325012507/http://www.questia.com/read/1P2-28104340/village-people |date=25 сакавіка 2013 }}, [[The Independent]], March 5, 2011 at Questia.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ishaan Tharoor, [http://world.time.com/2011/03/03/clinton-applauds-al-jazeera-rolls-eyes-at-u-s-media/ Clinton Applauds Al Jazeera, Rolls Eyes at U.S. Media] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121110044254/http://world.time.com/2011/03/03/clinton-applauds-al-jazeera-rolls-eyes-at-u-s-media/ |date=10 лістапада 2012 }}, ''[[Time (magazine)|Time]]'', March 3, 2011.&lt;/ref&gt;.

=== Падзеі з 2012 года ===
На пачатку [[2012]] года, неўзабаве пасля свайго прызначэння на пасаду пасла ЗША ў Расіі {{нп4|Майкл Энтані Макфол|Майкл Макфол|ru|Макфол, Майкл}} пісаў Маргарыце Сіманьян&lt;ref name=&quot;HuffPoPutin&quot;&gt;{{cite news|last=Hirst|first=Tomas|title=Putin's Perverse Fear of Soft Power|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/tomas-hirst/putins-perverse-fear-of-s_b_1312766.html|newspaper=Huffington Post|date=01/03/2012}}&lt;/ref&gt; у Twitter наконт сцвярджэнняў з ''RT''&lt;ref name=&quot;Toohey&quot;&gt;{{cite news|last=Toohey|first=Nathan|title=RT and McFaul argue over Navalny's US education|url=http://themoscownews.com/russia/20120208/189437448.html?id=|newspaper=The Moscow Times|date=2012-02-08|access-date=13 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228121243/http://themoscownews.com/russia/20120208/189437448.html?id=|archive-date=28 лютага 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, што ён паслаў [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксея Навальнага]] вучыцца ў [[Ельскі ўніверсітэт|Ель]]&lt;ref name=&quot;HuffPoPutin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Toohey&quot; /&gt;. ''RT'' выявіў, што Макфол меў на ўвазе каментарый у артыкуле палітолага {{нп4|Ігар Мікалаевіч Панарын|Ігара Панарына|ru|Панарин, Игорь Николаевич}}, дзе было меркаванне аўтара&lt;ref&gt;[http://rt.com/politics/mcfaul-opposition-rallies-panarin-667 McFaul and the Moscow opposition rallies], RT.com, February 7, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.pravda.ru/russia/politics/09-02-2012/120456-michael_mcfaul_ambassador-0/ New US Ambassador to Russia starts with lies], [[Pravda]], February 2, 2012.&lt;/ref&gt;. Пасол Макфол затым даў інтэрв’ю Сафі Шэварнадзэ па гэтым і іншых пытаннях, а таксама адзначыў, што адміністрацыя Абамы хацела «перазагрузкі» ў адносінах з Расіяй&lt;ref&gt;* [https://rt.com/politics/us-seeks-reset-russia-635/ US ambassador says seeks reset, not revolution in Russia], RT.com website, 25 January 2012.
* [https://www.youtube.com/watch?v=dwOWlJix8bs 'US not funding Putin’s presidential campaign'], RT interview with Ambassador Michael McFaul.&lt;/ref&gt;.

У [[2012]] годзе Pew Research выявіў, што ''RT'' — самы папулярны канал навін на ''«YouTube»''. ''«[[Fox News Channel|Fox News]]»'' — другі&lt;ref name=&quot;Martinez&quot;&gt;Jennifer Martinez, [http://thehill.com/blogs/hillicon-valley/technology/238157-pew-rt-fox-news-are-top-sources-of-popular-news-videos Pew: Russia Today] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103152943/http://thehill.com/blogs/hillicon-valley/technology/238157-pew-rt-fox-news-are-top-sources-of-popular-news-videos |date=3 лістапада 2013 }}, [[The Hill (newspaper)|The Hill]], July 16, 2012; quote: «Russia Today, a news network backed by the Russian government, was the top source for the most viewed news videos on the online video platform. Video clips produced by the young news network accounted for 22 of the nearly 260 news videos tracked in the study.»&lt;/ref&gt;.

[[17 красавіка]] [[2012]] года ''RT'' пачаў вяшчанне ''«World Tomorrow»'' — праграмы, арганізаванай [[Джуліян Асанж|Джуліянам Асанжам]]. Першым госцем быў лідар «[[Хезбала|Хезбалы]]» [[Хасан Насрала]]&lt;ref name=&quot;Stanley&quot;&gt;Alessandra Stanley, [http://www.nytimes.com/2012/04/18/arts/television/julian-assange-starts-talk-show-on-russian-tv.html The Prisoner as Talk Show Host; Julian Assange Starts Talk Show on Russian TV], ''[[The New York Times]]'', April 17, 2012.
* {{cite news |title=The World Tomorrow |url=http://worldtomorrow.wikileaks.org/ |publisher=WikiLeaks |date=13 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415223431/http://worldtomorrow.wikileaks.org/ |archive-date=15 красавіка 2012 |url-status=dead |access-date=13 April 2012 }}
* {{cite news |title=Assange show premiere: Time to watch 'The World Tomorrow' |url=http://rt.com/news/assange-world-tomorrow-premier-date-time-934/ |publisher=RT.com |date=13 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413090402/http://rt.com/news/assange-world-tomorrow-premier-date-time-934/ |archive-date=13 красавіка 2012 |url-status=dead |access-date=13 April 2012 }}&lt;/ref&gt;. Інтэрв’ю зрабіла фурор, таму што Насрала рэдка дае інтэрв’ю заходнім СМІ&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;Jerome Taylor, [http://www.questia.com/read/1P2-31163836/hello-good-evening-and-welcome-to-my-country-house Hello, Good Evening and Welcome to My Country House Prison: Assange Makes His Talk Show Debut] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130325012502/http://www.questia.com/read/1P2-31163836/hello-good-evening-and-welcome-to-my-country-house |date=25 сакавіка 2013 }}, [[The Independent]], April 18, 2012.&lt;/ref&gt;. Каментатары апісалі гэта як «пераварот»&lt;ref&gt;Raphael Satter, [http://news.yahoo.com/assange-interviews-hezbollah-leader-tv-premiere-115117514.html Assange interviews Hezbollah leader in TV premiere], [[Associated Press]] via [[Denver Post]], April 17, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.news.com.au/world-old/assange-debuts-chat-show/story-fn6sb9br-1226330924558 Assange chats with terrorist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509115703/http://www.news.com.au/world-old/assange-debuts-chat-show/story-fn6sb9br-1226330924558 |date=9 мая 2013 }}, [[Agence France-Presse]], April 18, 2012.&lt;/ref&gt; або «савок»&lt;ref name=&quot;Adomanis&quot;&gt;Mark Adomanis, [http://www.forbes.com/sites/markadomanis/2012/04/18/julian-assanges-debut-on-russia-today-the-serious-people-say-it-was-really-bad/ Julian Assange’s Debut on Russia Today — The Serious People Say it Was Really Bad!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120421002444/http://www.forbes.com/sites/markadomanis/2012/04/18/julian-assanges-debut-on-russia-today-the-serious-people-say-it-was-really-bad/ |date=21 красавіка 2012 }}, [[Forbes]], April 18, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Greenwald&quot; /&gt;. ''«WikiLeaks»'' распавёў пра шоу як пра «серыю паглыбленых гутарак з ключавымі палітычнымі гульцамі, мыслярамі і рэвалюцыянерамі з усяго свету»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikileaks.org/New-Assange-TV-Series.html |title=New Assange TV Series |date=23 January 2012 |publisher=wikileaks.org |access-date=12 February 2012}}&lt;/ref&gt;. Сцвярджалася, што шоу «прадзюсіруецца незалежна і Асанж кантралюе яго»&lt;ref name=&quot;Lucas&quot; /&gt;.
Прадбачачы крытычныя каментарыі, такія як «​​Джуліян Асанж — варожы камбатант, здраднік, які клаўся ў ложак з Крамлём і бярэ інтэрв’ю ў жудасных радыкалаў з усяго свету», Асанж распавёў, што ''RT'' дазваляе яго гасцям казаць тое, што яны «не маглі сказаць на мэйнстрымных тэлевізійных сетках»&lt;ref&gt;Raphael Satter, [http://www.denverpost.com/nationalpolitics/ci_20414171/wikileaks-founders-show-air-kremlin-tv Assange interviews Hezbollah leader in TV premiere] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130910131250/http://www.denverpost.com/nationalpolitics/ci_20414171/wikileaks-founders-show-air-kremlin-tv |date=10 верасня 2013 }}, [[Associated Press]] via [[Denver Post]], April 17, 2012.&lt;/ref&gt;. Асанж прызнаўся, што калі б «''Wikileaks''» апублікаваў расійскія дадзеныя, яго адносіны з ''RT'', магчыма, не былі настолькі добрымі&lt;ref name=&quot;Taylor&quot; /&gt;.

У жніўні [[2012]] года ''RT'' перанёс атаку адмовы ў абслугоўванні на працягу некалькіх дзён ад групы, якая заве сябе ''«Antileaks»''. Было зроблена дапушчэнне, што гэта зрабіў Джуліян Асанж і/або члены гурта «[[Pussy Riot]]», засуджаныя да турэмнага тэрміну&lt;ref&gt;David Meyer, [http://www.zdnet.com/russia-today-hit-by-ddos-as-anti-wikileaks-group-claims-responsibility-7000002794/ Russia Today hit by DDoS as anti-Wikileaks group claims responsibility], [[ZDNet]], August 17, 2012.&lt;/ref&gt;.

[[23 кастрычніка]] [[2012]] года ''RT'' разам з «[[Аль-Джазіра]]» і «''{{нп4|C-SPAN|C-SPAN|en|C-SPAN}}''» трансліравалі дэбаты сярод чатырох кандыдатаў-не фаварытаў на пасаду прэзідэнта Злучаных Штатаў&lt;ref&gt;Michael Calderone, [http://www.huffingtonpost.com/2012/10/19/third-party-debate-al-jazeera-english_n_1988014.html Third-Party Debate To Be Broadcast By Al Jazeera English, RT America, But Not Major Cable News Networks], ''[[Huffington Post]]'', Posted: 10/19/2012, Updated: 10/23/2012, accessed November 4, 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/extra/video/blog/2012/10/presidential_hopefuls_take_sta.html|title=Presidential Hopefuls Meet in Third Party Debate|publisher=[[PBS NewsHour]]|date=October 25, 2012|access-date=October 26, 2012|archive-date=27 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027162558/http://www.pbs.org/newshour/extra/video/blog/2012/10/presidential_hopefuls_take_sta.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[5 лістапада]] ''RT'' трансліраваў двух кандыдатаў-пераможцаў гэтай дыскусіі: кандыдата ад {{нп4|Лібертарыянская партыя|Лібертарыянскай партыі|en|Libertarian Party (United States)}} губернатара Гэры Джонсана і {{нп4|Партыя зялёных, ЗША|Партыі зялёных у ЗША|ru|Партия зелёных (США)}} Джыл Штайн са студыі RT у Вашынгтоне, акруга Калумбія&lt;ref&gt;* [http://rt.com/usa/news/rt-third-party-debate-stein-249/ RT to host final US presidential third-party debate], Published: 27 October 2012; Edited: 03 November, 2012; note that the debate was postponed from October 30th because of [[Hurricane Sandy]].
* Paul Singer, [http://www.usatoday.com/story/onpolitics/2012/11/05/nader-stein-johnson-debate-third-party/1682643/ Nader’s third-party debate raises alternate issues], [[USA TODAY]], November 5, 2012.
* [http://rt.com/usa/news/us-stein-johnson-foreign-036/ RT hosts third party debate #2: Tackling the issues the mainstream ignores], RT.com story and video of debate, November 6, 2012.&lt;/ref&gt;.

У лістападзе [[2012]] года бомбы [[Армія абароны Ізраіля|арміі абароны Ізраіля]] сур’ёзна пашкодзілі офіс ''RT'' у [[Газа (горад)|горадзе Газа]], параніўшы чатырох журналістаў у ходзе аперацыі «Воблачны слуп». Офіс быў непасрэдна побач з мэтай ізраільскай атакі, «''{{нп4|Al-Aqsa TV|Al-Aqsa TV|en|Al-Aqsa TV}}''» — лаяльнай «[[ХАМАС|Хамас]]» тэлевізійнай станцыі&lt;ref&gt;[http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=458011#ixzz2CoOhEo9L Russian TV office damaged in Gaza strike] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220703074543/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=458011#ixzz2CoOhEo9L |date=3 ліпеня 2022 }}, [[Agence France-Presse]], November 18, 2012.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vladimir Putin visited the new Russia Today broadcasting centre (2013).webm|right|thumb|[[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] наведаў новы офіс ''RT'' і пагаварыў з карэспандэнтамі.]]
[[Файл:Vladimir Putin - Visit to Russia Today television channel 2.jpg|left|thumb|[[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] наведаў новы офіс ''RT'' і пагаварыў з карэспандэнтамі.]]

У маі [[2013]] года ''RT'' паведаміў, што былы вядучы ток-шоу на ''[[CNN]]'' [[Лары Кінг]] будзе весці новае ток-шоу на ''RT''. Кінг сказаў у рэкламе на ''RT'': «Я б аддаў перавагу задаваць пытанні людзям ва ўладзе замест таго, каб гаварыць ад іх імя»&lt;ref&gt;Dylan Byers, [http://www.politico.com/blogs/media/2013/05/larry-king-joins-russian-channel-rt-164941.html Larry King joins Russian channel RT], [[Politico]], May 29, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/larry-king-joins-rt-873/ RT America to broadcast Larry King’s new political show], RT Press release, May 29, 2013.&lt;/ref&gt;. Ён таксама перанёс яго шоу ''«Larry King Now»'' з ''«Hulu»'' на ''RT''. Маргарыта Сіманьян сказала ў заяве: «Калі насупраць Лары сядзеў прэзідэнт, або актывіст, ці рок-зорка, Лары Кінг ніколі не ўхіляўся ад задавання жорсткіх пытанняў, што робіць яго надзвычайна падыходзячым для нашай сеткі»&lt;ref&gt;Kenneth Rapoza, [http://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2013/06/06/larry-king-comes-out-of-retirement-joins-russian-tv/ Larry King Comes Out Of Retirement, Joins Russian TV], [[Forbes]], June 6, 2013.&lt;/ref&gt;. [[13 чэрвеня]] [[2013]] года ''RT'' анансіраваў новае вячэрняе шоу па чацверах ''«Politicking»'' з абмеркаваннем ўцечкі [[Эдвард Сноўдэн|Эдвардам Сноўдэнам]] {{нп4|PRISM, праграма разведкі|праграмы назірання PRISM|ru|PRISM (программа разведки)}}&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/politicking-larry-king/nsa-scandal-snowden-schock-675/ Politicking: Larry King talks NSA scandal fallout], RT.com, June 13, 2013.&lt;/ref&gt;.

[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] наведаў новы перадаючы цэнтр ''«Russia Today»'' у чэрвені [[2013]] года і заявіў: «Калі мы распрацоўвалі гэты праект яшчэ ў [[2005]] годзе, мы мелі намер увядзення яшчэ аднаго моцнага гульца на міжнароднай арэне, гульца, які б не толькі забяспечыў аб’ектыўнае асвятленне падзей у Расіі, але і паспрабаваў, дазвольце мне падкрэсліць, я маю на ўвазе, паспрабаваў разбурыць манаполію англасаксонцаў на сусветным інфармацыйным патоку… Мы хацелі прынесці цалкам самастойны канал на арэну навін. Вядома, канал фінансуецца ўрадам, таму ён не можа дапамагчы, але ён адпавядае афіцыйнай пазіцыі расійскага ўрада пра падзеі ў нашай краіне і ў іншых краінах свету, так ці інакш. Але я хацеў бы яшчэ раз падкрэсліць, што мы ніколі не збіраліся рабіць гэты канал — ''RT'' — апалагетыкай для расійскай палітычнай лініі ў любым выглядзе, няхай гэта айчынная або замежная»&lt;ref name=Putin2013&gt;[http://eng.kremlin.ru/news/5571 Visit to Russia Today television channel], Kremlin.ru website, June 11, 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MaxFisher&gt;Max Fisher, [http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/06/13/in-case-you-werent-clear-on-russia-todays-relationship-to-moscow-putin-clears-it-up/ In case you weren’t clear on Russia Today’s relationship to Moscow, Putin clears it up], [[Washington Post]], June 13, 2013.&lt;/ref&gt;.

У 2019 годзе RT атрымала рэкорднае пакаранне ад брытанскага рэгулятара медыярынку (OFCOM). Памер штрафу за парушэнне правілаў аб’ектыўнасці склаў 200000 фунтаў стэрлінгаў. «Прычынай стала сур’ёзнае парушэнне прынцыпаў бесстароннасці, якія бароняць давер людзей да інфармацыйных службаў і праграм», — сказана ў заяве ведамства. За год да таго рэгулятар выявіў сем парушэнняў правіла аб’ектыўнасці на працягу пяці тыдняў. У асноўным парушэнні тычыліся такіх тэмаў, як канфлікт у [[Сірыя|Сірыі]] ды атручванне ў [[Солсберы (Вялікабрытанія)]]&lt;ref&gt;[https://www.polskieradio.pl/396/7818/Artykul/2347223,%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%C2%A0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D1%82%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%8E polskieradio.pl]&lt;/ref&gt;.

Расійскія супрацоўнікі «Russia Today» замянілі беларускіх калег, якія звольніліся з каналу «[[Беларусь 1]]» у знак пратэсту, пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ў Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher={{нп3|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}&lt;/ref&gt;.

== Арганізацыя ==
Дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва ''«РИА Новости»'', якое заснавала ''RT'' у [[2005]] годзе, з’яўляецца адным з найбуйнейшых у Расіі. Яго старшыня Святлана Міранюк мадэрнізавала агенцтва пасля яе прызначэння ў [[2003]] годзе&lt;ref&gt;* [http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-2467169/RUSSIA-ANOTHER-MEDIA-MANAGEMENT-CHANGE.html Russia: Another Media-Management Change]&quot;, IPR Strategic Business Information Database, February 4, 2003. Accessed March 29, 2010.
* [http://www.russiaprofile.org/author_biography.php?author=Svetlana+Mironyuk Russia Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100811031419/http://www.russiaprofile.org/author_biography.php?author=Svetlana+Mironyuk |date=11 Жнівень 2010 }}, accessed 29 March 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Finn, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/05/AR2008030503539_pf.html Russia Pumps Tens of Millions Into Burnishing Image Abroad]''The Washington Post'', March 6, 2008.&lt;/ref&gt;. ''«РИА Новости»'' заявіла, што дапамагло стварыць ''RT'', але не з’яўляецца «ні спонсарам, ані прыхільнікам ''„Russia Today“''»&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot; /&gt;. Міхаіл Сяславінскі, які адказвае за Федэральнае агенцтва па друку і масавых камунікацыях Расійскай Федэрацыі, сцвярджаў у [[2005]] годзе, што «''„Russia Today“'' прыйдзе ў якасці незалежнай кампаніі»&lt;ref&gt;[http://www.rianovosti.com/society/20050607/40486831.html Russia Today TV to make unique contribution to global information — German expert], Ria Novosti, June 7, 2005.&lt;/ref&gt;.

У [[2007]] годзе офісы ''RT'' былі размешчаныя ў тым жа будынку, што ''«РИА Новости»''. Для гэтага {{нп4|Саюз журналістаў Расіі|Саюз журналістаў Расіі|ru|Союз журналистов России}}, які знаходзіўся там раней, быў вымушаны вызваліць офісы&lt;ref&gt;[http://www.highbeam.com/doc/1Y1-106553093.html New Concerns on Russia Media Freedom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610060346/http://www.highbeam.com/doc/1Y1-106553093.html |date=10 Чэрвень 2014 }}, [[Associated Press]], via [[Highbeam]], May 19, 2007.&lt;/ref&gt;. У [[2012]] годзе Ганна Качкаева, дэкан факультэта медыякамунікацый у [[Маскоўская Вышэйшая школа эканомікі|Маскоўскай Вышэйшай школе эканомікі]], заявіла, што яны дзеляць «адзін і той жа дах», таму што яны знаходзяцца ў тым жа будынку, але ў дачыненні да «фінансавання, рэдакцыйнай палітыкі, кіравання і персаналу яны з’яўляюцца дзвюма незалежнымі арганізацыямі, не звязанымі паміж сабой у любым выпадку»&lt;ref name=&quot;RN-2012&quot;&gt;[http://en.rian.ru/agency_news/20120206/171179459.html RIA Novosti Does Not Control RT Television — Russian Media Experts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120210025703/http://en.rian.ru/agency_news/20120206/171179459.html |date=10 Люты 2012 }}, RIA Novosti, February 6, 2012.&lt;/ref&gt;.

У [[2008]] годзе Сіманьян адзначыла, што больш за 50 маладых журналістаў ''RT'' пайшлі ў буйныя заходнія СМІ&lt;ref name=&quot;Zagorodnov&quot; /&gt;. У [[2010]] годзе ў ''RT'' было 2000 супрацоўнікаў&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot; /&gt;.

У чэрвені [[2011]] года ''RT'' адказаў на крытыку ў адрас сваёй «дзяржаўнасці», адзначыўшы афіцыйныя заявы місій і фінансаванне іншых вядомых «дзяржаўных» тэлевізійных сетак, такіх як ''«[[British Broadcasting Corporation]]»'' (''«BBC»''), ''«{{нп4|France 24|France 24|en|France 24}}»'', [[Германія|нямецкая]] ''«[[Deutsche Welle]]»'' і амерыканская ''CPB'' (якая змяшчае ''{{нп4|PBS|PBS|en|PBS}}'' і ''«[[National Public Radio|NPR]]»'')&lt;ref name=&quot;isrtstaterun&quot;&gt;{{Cite news|title=Is RT state-run?|url=http://rt.com/usa/news/rt-government-broadcasting-radio/|publisher=RT.com|date=June 16, 2011}}&lt;/ref&gt;. Маргарыта Сіманьян сказала рэпарцёру, што Крэмль не будзе дыктаваць змест і «[[цэнзура]] ў гэтай краіне забаронена Канстытуцыяй». Яна патлумачыла, што яе задача была «давесці заходні вобраз Расіі бліжэй да таго, чым з’яўляецца Расія насамрэч»&lt;ref name=&quot;Knobel&quot; /&gt;.

У [[2012]] годзе, калі замежныя СМІ каменціравалі спансіраванне ''RT'' праграмы Джуліяна Асанжа, ''«РИА Новости»'' заявіла: «Гэта сузаснавальнік Аўтаномнай некамерцыйнай арганізацыі (АНА) ''ТВ Новости'', запушчанай у снежні [[2005]] года ў якасці ''„Russia Today“ (RT)''. Паводле расійскага заканадаўства, у якасці аўтаномнай некамерцыйнай арганізацыі, ''RT'' з’яўляецца цалкам незалежным ад сваіх заснавальнікаў. Яго топ-менеджментам з’яўляецца Назіральны савет (савет дырэктараў). ''„РИА Новости“'' не мае прадстаўнікоў у Назіральным савеце ''RT'' або любым іншым органе кіравання ''RT'' і, такім чынам, не ўплывае на рэдакцыйную палітыку сеткі або яго фінансава-гаспадарчую дзейнасць прама ці ўскосна»&lt;ref name=&quot;RN-2012&quot; /&gt;.

У снежні [[2012]] года напярэдадні сямігадовай гадавіны ''RT'' канал перавёз свае студыі і офісы штаб-кватэры ў новы комплекс у Маскве — васьміпавярховы будынак, які ахоплівае больш за 28 тысяч квадратных метраў і мае 6 студый. Пасля гэтага усе англамоўныя праграмы ''RT'' пачалі выпускацца ў фармаце [[HDTV|высокай якасці]]&lt;ref name=&quot;Bullough&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/about-us/press-releases/rt-begins-broadcasting-in-hd-worldwide-from-new-state-of-the-art-studio/ Rt Begins Broadcasting in Hd Worldwide from New, State of the Art Studio], RT website, December 17, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/about-us/history/ About us/ History], RT website, ''accessed July 6, 2013.''&lt;/ref&gt;.

У [[2013]] годзе ўказам прэзідэнта Уладзіміра Пуціна было расфарміраванае ''«РИА Новости»'' і створана новае інфармацыйнае агенцтва пад назвай ''«{{нп4|Россия сегодня, інфармацыйнае агенцтва|Россия сегодня|ru|Россия сегодня (информационное агентство)}}»'', што непасрэдна ў перакладзе азначае ''«Расія сёння»''&lt;ref name=RT&gt;{{cite news|title=Putin orders overhaul of top state news agency|url=http://rt.com/news/ria-novosti-overhaul-putin-960/|access-date=10 December 2013|newspaper=RT|date=9 December 2013}}&lt;/ref&gt;. Паводле паведамлення на сайце ''RT'', новае ІА з’яўляецца «ніяк не звязаным» з каналам ''RT'', нягледзячы на падабенства з арыгінальнай назвай ''RT''&lt;ref name=&quot;RT&quot;/&gt;. Тым не менш, [[31 снежня]] [[2013]] года рэдактар ​​галоўнага канала ''RT'' Маргарыта Сіманьян была крос-прызначана рэдактарам новага інфармацыйнага агенцтва, захаваўшы за сабой пасаду галоўнага рэдактара канала навін&lt;ref&gt;{{cite news|title=RT editor Simonyan to head Kremlin-backed news agency|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25560434|access-date=31 December 2013|newspaper=BBC News|date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;.

''RT'' супрацоўнічае з шэрагам СМІ ў Расіі і за мяжой, у тым ліку прыватнымі СМІ, сярод якіх ''«{{нп4|Известия|Известия|ru|Известия}}»'', ''«[[Коммерсантъ]]»'', ''«{{нп4|Труд, газета|Труд|ru|Труд (газета)}}»'', ''«[[Независимая газета]]»'', ''«{{нп4|Ведомости|Ведомости|ru|Ведомости}}»'', ''«{{нп4|Аргументы и факты|Аргументы и факты|ru|Аргументы и факты}}»'' і нерасійскія ''«Асацыяцыя міжнароднага вяшчання»'', ''«{{нп4|The Huffington Post|Huffington Post|ru|The Huffington Post}}»'' і ''«News.com.au»''&lt;ref name=&quot;RT About page&quot;&gt;See [http://rt.com/about/ RT «About» page] and [http://rt.com/about/partners/ RT «Partners» page].&lt;/ref&gt;.

=== Бюджэт ===
Бюджэт ''RT'' — 30 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]. Ён быў устаноўлены ў [[2005]] годзе&lt;ref name=&quot;Knobel&quot;&gt;Beth Knobel [http://www.cbsnews.com/stories/2005/12/11/uttm/main1115914.shtml «Russian News, English Accent: New Kremlin Show Spins Russia Westward»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131009075002/http://www.cbsnews.com/stories/2005/12/11/uttm/main1115914.shtml |date=9 кастрычніка 2013 }}, ''[[CBS News]]'', 12 December 2005&lt;/ref&gt;, і $ 30 мільёнаў былі выдзеленыя ў яго першы год працы. Каля паловы бюджэту сеткі прыйшлі ад дзяржавы, а іншая палова ад [[банк]]аў і кампаній, дружалюбных да ўрада&lt;ref name=&quot;Painter&quot; /&gt;. Яго бюджэт у доларах складаў прыкладна $ 80 млн у [[2007]] годзе, $ 120 млн у [[2008]] годзе, $ 380 млн у [[2011]] годзе і $ 300 млн у [[2012]] годзе&lt;ref name=&quot;Maczka&quot;&gt;Marcin Maczka, [http://www.neweasterneurope.eu/interviews/320-the-propaganda-machine The Propaganda Machine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141007040059/http://www.neweasterneurope.eu/interviews/320-the-propaganda-machine |date=7 Кастрычнік 2014 }}, [[New Eastern Europe]] website, July 9, 2012, originally published in New Eastern Europe: New Europe, Old Problems No. 3 (IV), 2012.&lt;/ref&gt;{{ref|a}}&lt;ref&gt;Паводле ацэнак «Лениздат», у [[2012]] годзе расійскі федэральны бюджэт на 11 мільярдаў рублёў знаходзіўся ў мацярынскай кампаніі RT — «АНО ТВ-Новости». Дар’я Фазлетдзінава, [http://lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1105568-0.html#1 Anatomy of Non-Resistance] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114130112/http://lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1105568-0.html#1 |date=14 лістапада 2012 }}, Lenizdat, July 2, 2012, accessed September 28, 2012, [http://translate.google.com/translate?sl=ru&amp;tl=en&amp;js=n&amp;prev=_t&amp;hl=en&amp;ie=UTF-8&amp;layout=2&amp;eotf=1&amp;u=http%3A%2F%2Flenizdat.ru%2Fa0%2Fru%2Fpm1%2Fc-1105568-0.html%231&amp;act=url Translation from the Russian]&lt;/ref&gt;. [[Пуцін]] забараніў скарачэнне фінансавання ''«Russia Today»'' [[30 кастрычніка]] [[2012]] года&lt;ref&gt;http://en.gazeta.ru/news/2012/10/29/a_4828917.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102072350/http://en.gazeta.ru/news/2012/10/29/a_4828917.shtml |date=2 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;.

=== Рэйтынгі ===
У [[2011]] годзе ''RT'' быў самым папулярным замежным каналам навін у ЗША пасля ''«{{нп4|BBC World News|BBC World News|en|BBC World News}}»''&lt;ref&gt;[http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=50157 Foreign News Channels Drawing U.S. Viewers — IPS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100201005722/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=50157 |date=1 Люты 2010 }}. Ipsnews.net. Retrieved on 2011-12-07.&lt;/ref&gt; і займаў першае месца ў рэйтынгу замежных станцый у пяці буйных гарадах ЗША ў [[2012]] годзе&lt;ref name=&quot;russia-briefing.com&quot;&gt;[http://russia-briefing.com/news/russia-today-to-double-its-u-s-audience.html/ 'Russia Today' Doubles its U.S. Audience] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220319092004/https://www.russia-briefing.com/news/russia-today-to-double-its-u-s-audience.html/ |date=19 сакавіка 2022 }}, Russia Briefing News, June 7, 2012.&lt;/ref&gt;. У [[2013]] годзе RT стаў першым каналам навін ТБ у гісторыі, які дасягнуў лічбы ў 1 мільярд праглядаў на ''«YouTube»''. У адпаведнасці з BARB прыкладна 2,5 млн брытанцаў настроілі свае тэлевізары на канал RT на працягу трэцяга квартала [[2012]] года, што робіць яго трэцім самым папулярным кругласутачным каналам навін у Вялікабрытаніі, першыя месцы займаюць ''«[[BBC News]]»'' і ''«{{нп4|Sky News|Sky News|en|Sky News}}»'' (не ўключаючы ''«{{нп4|Sky Sports News|Sky Sports News|en|Sky Sports News}}»'')&lt;ref name=&quot;Bullough&quot;&gt;Oliver Bullough [http://www.newstatesman.com/world-affairs/world-affairs/2013/05/inside-russia-today-counterweight-mainstream-media-or-putins-mou «Inside Russia Today: counterweight to the mainstream media, or Putin’s mouthpiece?»], ''New Statesman'', May 10, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BARBQ32012&quot;&gt;BARB Q3 2012 viewing figures [http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+3+2012+-+weeks+2293-2305.pdf «BARB Quarterly Reach Report- Quarter 3 2012»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130227063338/http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+3+2012+-+weeks+2293-2305.pdf |date=27 лютага 2013 }}, BARB, retrieved June 6, 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Laughlin&quot;&gt;Laughlin, Andrew, Jan 14, 2013 [http://www.digitalspy.co.uk/media/news/a450812/rt-russian-news-channel-goes-hd-on-sky.html «RT Russian news channel goes HD on Sky»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924051924/http://www.digitalspy.co.uk/media/news/a450812/rt-russian-news-channel-goes-hd-on-sky.html |date=24 верасня 2015 }}, [[Digital Spy]], retrieved December 13, 2013.&lt;/ref&gt;. Аднак ''RT'' быў перагнаны ''«[[Al Jazeera English]]»''&lt;ref name=&quot;BARBQ42012&quot;&gt;BARB Q4 2012 viewing figures [http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+4+2012+-+weeks+2306-2318.pdf«BARB Quarterly Reach Report- Quarter 4 2012&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130616085114/http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+4+2012+-+weeks+2306-2318.pdf |date=16 чэрвеня 2013 }}, BARB, retrieved June 6, 2014&lt;/ref&gt;, і лічбы праглядаў упалі да 2,1 мільёнаў да канца [[2013]] года&lt;ref name=&quot;BARBQ42013&quot;&gt;BARB Q4 2013 viewing figures [http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+4+2013+-+weeks+2358-2370.pdf «BARB Quarterly Reach Report- Quarter 4 2013»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140409233956/http://www.barb.co.uk/viewing/quarterly-channel-reach/download/BARB+Quarterly+Reach+Report+-+Quarter+4+2013+-+weeks+2358-2370.pdf |date=9 красавіка 2014 }}, BARB, retrieved April 9, 2014&lt;/ref&gt;.

== Сетка і мовы вяшчання ==
Згодна з ''RT'', сігнал у сетцы ажыццяўляецца па 22 спадарожніках і больш за 230 аператарах, што дазваляе 644 млн людзей глядзець канал у больш чым 100 краінах&lt;ref&gt;[http://rt.com/about-us/distribution/ Distribution], ''RT'', accessed February 19, 2014.&lt;/ref&gt;. Яны таксама сцвярджаюць, што ''«RT America»'' даступны 85 мільёнам людзей у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]]&lt;ref name=&quot;CSM2012&quot;&gt;Fred Weir, [http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2012/0125/Russia-gives-WikiLeaks-Julian-Assange-a-TV-platform Russia gives WikiLeaks' Julian Assange a TV platform], ''[[The Christian Science Monitor]]'', January 25, 2012.&lt;/ref&gt;.

У дадатак да англамоўнага вяшчання, у ''RT'' таксама працуе канал ''«Русія аль-Яум»'' на арабскай мове і канал ''«RT Actualidad»'' на іспанскай мове, а таксама дакументальны канал ''«RTDoc»''. ''RT'' мае 21 бюро ў 16 краінах, у тым ліку [[Вашынгтон]]е, [[Нью-Ёрк]]у, [[Лондан]]е, [[Парыж]]ы, [[Дэлі]], [[Каір]]ы, [[Багдад]]зе, [[Кіеў|Кіеве]]. У ім занята больш за 2000 работнікаў сродкаў масавай інфармацыі па ўсім свеце&lt;ref name=&quot;RTCorporate&quot; /&gt;.

RT складаецца з яго асноўнага англамоўнага ''«RT International»'', ''«RT America»'', ''«RT Arabic»'', ''«RT Actualidad»'' на іспанскай мове і ''«RT Documentary»''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Канал
!Апісанне
!Мова
!Запушчаны
!Веб-сайт
|-
| ''RT International'' || Канал навін, флагман сеткі ''RT'', ён ахоплівае міжнародныя і рэгіянальныя навіны з пункту гледжання Расіі. Таксама ўключае каментарыі і дакументальныя праграмы. Працуе ў Маскве з прысутнасцю ў Вашынгтоне, Нью-Ёрку, Лондане, Парыжы, Дэлі, Каіры, Багдадзе, Кіеве і іншых гарадах&lt;ref name=&quot;RTCorporate&quot; /&gt; || англійская || 2005 || {{URL|rt.com}}
|-
| ''[[Русія аль-Яум]]'' || Працуе ў Маскве і трансліруе 24/7. Праграмы ўключаюць навіны, праграмы і дакументальныя фільмы || арабская || 2007 || {{URL|arabic.rt.com}}
|-
| ''RT Actualidad'' || Працуе ў Маскве з бюро ў [[Маямі]], [[Лос-Анджэлес]]е, [[Гавана|Гаване]] і [[Буэнас-Айрэс]]е. Распавядае загалоўкі навін, палітыку, спорт, трансліруе падзеі&lt;ref name=&quot;About Actualidad RT&quot;&gt;[http://actualidad.rt.com/acerca/quienes_somos Actualidad QUIÉNES SOMOS] (Spanish) RT&lt;/ref&gt; || іспанская || 2009 || {{URL|actualidad.rt.com}}
|-
| ''[[RT America]]'' || Распавядае пра Амерыку з міжнароднага і расійскага пункту гледжання. Знаходзіцца ў бюро ў Вашынгтоне, акруга Калумбія. Уключае ў сябе праграмы, арганізаваныя амерыканскімі журналістамі, і мае асобны графік з 4 вечара да 12 раніцы усходняга часу з панядзелка па пятніцу; у адваротным выпадку ён адначасова вяшчае ''«{{Abbr|RT News|RT International|0}}»'' || англійская || 2010 || {{URL|rt.com/usa}}
|-
| ''[[RT Documentary]]'' || 24-гадзінны дакументальны канал. Асноўная частка яго праграм — дакументальныя фільмы вытворчасці ''RT'', звязаныя з Расіяй&lt;ref name=&quot;About RT doc&quot;&gt;[http://rt.com/news/rt-documentary-channel-new/ RT? — your guide to the depths of Russia — RT]. Rt.com. Retrieved on 2011-12-07.&lt;/ref&gt; || англійская, руская || 2011 || {{URL|rtd.rt.com}}, {{URL|rtdru.rt.com}}
|}

На сваім сайце ''RT'' прапануе прамы эфір, даступны ў Інтэрнэце для прагляду на камп’ютары або мабільнай прыладзе. Многія з праграм, навін і шоу трапляюць на ''«YouTube»''. ''RT'' перадаецца на 22 спадарожніках, якія ахопліваюць большую частку Еўропы, Азіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, Афрыкі і Аўстраліі на розных носьбітах, пералічаных на сваім сайце&lt;ref&gt;[http://rt.com/where-to-watch/ RT «Where to watch» page]. See a listing of satellites at [http://www.lyngsat-address.com/or/RTTV-Russia.html RT.com satellite list] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141008051751/http://www.lyngsat-address.com/or/RTTV-Russia.html |date=8 кастрычніка 2014 }}, LyngSat Address, accessed 24 September 2012.&lt;/ref&gt;. У верасні [[2012]] года RT падпісаў кантракт з ізраільскай кампаніяй «RRSat» для распаўсюджвання канала высокай дакладнасці ў ЗША, Лацінскай Амерыцы і Азіі&lt;ref&gt;[http://www.sacbee.com/2012/09/07/4796782/rrsat-signs-contract-with-russia.html RRsat Signs Contract With Russia Today For Global Distribution Of RT HD Channels], RRSat Global Communications Network Ltd press release, September 7, 2012.&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку [[2012]] года ''«Русія аль-Яум»'' і ''«Russia Today»'' далучыліся да сеткі спадарожнікавай сувязі высокага разрознення «Al Yah» («YahLive»)&lt;ref name=&quot;AMEinfo&quot;&gt;[http://www.ameinfo.com/russia-rusiya-al-yaum-join-yahlives-definition-313995 Russia Today and Rusiya Al-yaum join Yahlive’s high definition bouquet], [[Al Yah Satellite Communications]], [[AMEinfo.com]].&lt;/ref&gt;.

== Праграмы ==
[[Файл:Abby Martin RT correspondent.png|right|thumb|Вядучая праграмы «Breaking the Set» Эбі Марцін.]]
''«RT International»'' і ''«RT America»'' маюць падобныя праграмы, якія ахопліваюць пераважна навіны з ЗША. ''RT'' на арабскай і ''«RT Actualidad»'' на іспанскай мове маюць свае ўласныя навіны, а таксама перакладзеныя версіі англійскага ''RT''.

Марцін Марчка піша, што дастатковае фінансаванне ''RT'' дазволіла яму прыцягнуць дасведчаных журналістаў і выкарыстоўваць найноўшыя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Maczka&quot; /&gt;. Карэспандэнты ''RT'' маюць тэндэнцыю канцэнтравацца на спрэчных сусветных праблемах, такіх як фінансавая нестабільнасць і крызісы, фінансавыя і банкаўскія скандалы, карпаратыўны ўплыў на сусветную эканоміку і дэманстрацыі пратэстуючых. Навіны з Расіі маюць другараднае значэнне і такія справаздачы падкрэсліваюць расійскую мадэрнізацыю і эканамічныя дасягненні, а таксама рускую культуру і прыродны ландшафт, але ў жа той час перамяншаюць сацыяльныя праблемы і карупцыю ў Расіі&lt;ref name=&quot;Heyman&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Maczka&quot; /&gt;.
Бягучыя праграмы ''RT'' (з вядучымі ў дужках)&lt;ref name=&quot;Talent&quot;&gt;[http://rt.com/about/on-air-talent RT On Air Talent page], accessed September 26, 2012.&lt;/ref&gt;:
* ''«Breaking the Set»'' ({{нп4|Эбі Марцін|Эбі Марцін|en|Abby Martin}})&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/breaking-set-summary/ Breaking the set] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«CrossTalk»'' і ''«On the Money»'' ({{нп4|Пітэр Лавель|Пітэр Лавель|ru|Лавелль, Питер}})&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/money/ ''On the Money''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«SophieCo»'' ({{нп4|Сафіко Паатаўна Шэварнадзэ|Сафіко Шэварнадзэ|ru|Шеварднадзе, Софико Паатовна}})&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/sophieco/ ''SophieCo''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Keiser Report»'' ([[Макс Кайзер]] са [[Стэйсі Герберт]])&lt;ref&gt;[https://rt.com/shows/keiser-report/ ''Keiser Report''] page at Rt.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Larry King Now»'' ([[Лары Кінг]])&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/larry-king-now/ ''Larry King Now''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Politicking»'' ([[Лары Кінг]])&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/politicking-larry-king/ ''Politicking''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Prime Time Russia News»''&lt;ref&gt;[http://rt.com/tags/prime-time-russia/ ''Prime Time Russia News''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Spotlight»'' ({{нп4|Аляксандр Барысавіч Гурноў|Аляксандр Гурноў|ru|Гурнов, Александр Борисович}})&lt;ref&gt;[https://rt.com/shows/spotlight/ ''Spotlight''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Technology Update»'' (Брэндан Райс)&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/technology-update/ ''Technology Update''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«The Big Picture»'' ({{нп4|Том Хартман|Том Хартман|en|Thom Hartmann}})&lt;ref&gt;[https://rt.com/shows/big-picture/ ''The Big Picture''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«The Truthseeker»'' (Даніэль Бушнэль)&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/the-truthseeker/ ''The Truthseeker''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Why You Should Care»'' (Цім Кёрбі)&lt;ref&gt;[https://rt.com/shows/why-care-summary/ ''Why You Should Care''] page at RT.com.&lt;/ref&gt;
* ''«Worlds Apart»'' (Аксана Бойка)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/worlds-apart-oksana-boyko/ ''Worlds Apart with Oksana Boyko'' page at RT.com&lt;/ref&gt;
* ''«Venture Capital»'' (Кэці Пілбім)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/venture-capital/ «Venture Capital» page at RT.com&lt;/ref&gt;
* ''«Boom Bust»'' (Эрын Эйд)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/boom-bust/ ''Boom Bust'' page at RT.com&lt;/ref&gt;
* ''«Sputnik»'' (Джордж Галаўэй)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/sputnik/ ''Sputnik'' page at RT.com&lt;/ref&gt;
* ''«Going Underground»'' (Афшын Ратансі)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/going-underground/ ''Going Underground'' page at RT.com&lt;/ref&gt;
* ''«Redacted Tonight»'' (Лі Кэмп)&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/redacted-tonight-summery/ ''Redacted Tonight'' page at RT.com&lt;/ref&gt;

=== Асобы канала ===
Бягучы спіс ''RT'' «Таленты ў эфіры» ўключае ў сябе&lt;ref name=&quot;Talent&quot; /&gt;:

'''Вядучыя навін''': Біл Дод, Марына Джашы, Эндру Фармер, Крысцін Фразаа (Вашынгтон, акр. Калумбія), Эбі Марцін (праграма ''«Breaking the Set»'', Вашынгтон, акр. Калумбія), Табанг Мацэй, Аніса Наўай, {{нп4|Кевін Оўэн|Кевін Оўэн|en|Kevin Owen}}, Юлія Шапавалава, Роры Сухе, Шон Майкл Томас, Мэт Трэза, Маргарэт Хоўэл (акр. Калумбія), Люсі Кафанаў, {{нп4|Джордж Галаўэй|Джордж Галаўэй|ru|Галлоуэй, Джордж}} (Вялікабрытанія).
[[Файл:Sean Michael Thomas of RT.JPG|left|thumb|Шон Томас вядзе рэпартаж з Антарктыды, [[2009]] год]]
[[Файл:Lauren Lyster on RT.png|right|thumb|Лорэн Лістэр]]
'''Карэспандэнты''': Тэса Арцыла, Дзяніс Балоцкі, Аксана Бойка, Анастасія Чуркіна, Гаян Чычахян, Аня Фёдарава (Прайм-тайм), Марыя Фіношына, Сара Фірт, Ліндсэй Франс, Рамон Галінда (Лос-Анджэлес), Ірына Галушко, Лоры Харфэніст (Нью-Ёрк), Меган Лопес&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yNcTXGO7cMo Megan Lopez report], Rt.com, September 11, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/tags/thabang-motsei/ Thabang Motsei page] at Rt.com.&lt;/ref&gt;, Наталя Новікава, Піт Олівер, Дар’я Пушкова, Ягор Піскуноў, Марына Партная (Нью-Ёрк), Пола Сліер (Блізкі Усход), Лора Сміт (Лондан), Прыя Срыднар (Паўднёвая Азія), Наталя Шанецкая, Паліна Бойка, Бел Тру.

'''Вядучыя бізнес-зводак''': Кэці Пілбім, Мадзіна Кочанава, {{нп4|Макс Кайзер|Макс Кайзер|ru|Кайзер, Макс}}, Стэйсі Герберт.

'''Вядучыя дакументальных фільмаў''': Марцін Эндрус (забавы, кулінарыя і падарожжы, раней ''«Wayfarer/Moscow Out/Venice of the North»''), Джэймс Браўн ('«Discovering Russia»', раней навіны і ''«Close-Up Russia»'').

'''Вядучыя спартыўных навін''': Кэйт Партрыдж, Майкл Краўчанка, Рычард Ван Поортвліе,

'''Вядомыя ў мінулым вядучыя''': {{нп4|Адам Кокеш|Адам Кокеш|en|Adam Kokesh}} (''Adam vs. the Man''), Ніў Баркер, Джэйсан дэ ла Пенья, Алёна Мінкоўская (''The Alyona Show''), Марыям Немазі, Карэн Робертс, [[Дзмітрый Аляксеевіч Глухоўскі|Дзмітрый Глухоўскі]], Джэнк Уйгур, Лорэн Лістэр (''Capital Account''), Ліз Вол (Вашынгтон, акр. Калумбія).

=== Вядомыя госці ===
[[Файл:Vladimir Putin interview to RT 6 September 2012.ogv|thumb|Расійскі прэзідэнт [[Уладзімір Пуцін]] дае інтэрв’ю RT, [[6 верасня]] [[2012]] года]]
Паводле слоў Джэсі Цвік, ''RT'' пераконвае «законных экспертаў і журналістаў» з’яўляцца ў якасці гасцей, дазваляючы ім доўга гаварыць наконт пытанняў, якія ігнаруюцца буйнымі інфармацыйнымі агенцтвамі. Інтэрв’ю браліся ў прагрэсіўных і лібертарных навукоўцаў, інтэлектуалаў і пісьменнікаў з такіх арганізацый, як «{{нп4|The Nation|The Nation|en|The Nation}}», «{{нп4|Reason|Reason|en|Reason (magazine)}}», Human Events, «[[Цэнтр амерыканскага прагрэсу]]»&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt; і «{{нп4|Інстытут Катона|Інстытут Катона|ru|Институт Катона}}»&lt;ref name=&quot;Weigel&quot;/&gt;, якія крытычна ставяцца да амерыканскай палітыкі грамадзянскіх свабод&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt;. На ''RT'' таксама працуюць вядомыя каментатары, у тым ліку [[Анархізм|анархісты]], [[Антыглабалізм|антыглабалісты]] і [[Левыя (палітыка)|левыя]] актывісты&lt;ref name=&quot;Maczka&quot; /&gt;. Журналіст Дэні Шэхтэр лічыць, што асноўнай прычынай поспеху ''RT'' у ЗША з’яўляецца тое, што ''RT'' з’яўляецца «сілай для разнастайнасці», якая дае голас народа, «які рэдка чуюць у бягучых сродках масавай інфармацыі ЗША.»&lt;ref name=&quot;Walker&quot; /&gt;.

Сярод вядомых гасцей можна назваць палітыкаў {{нп4|Найджэл Фараж|Найджэла Фаража|ru|Фараж, Найджел}}, {{нп4|Нік Грыфін|Ніка Грыфіна|ru|Гриффин, Ник}} і {{нп4|Джэрэмі Корбін|Джэрэмі Корбіна|ru|Корбин, Джереми}} ([[Вялікабрытанія]]), [[Марын Ле Пен]] ([[Францыя]]), {{нп4|Авраам Бург|Авраама Бурга|ru|Бург, Авраам}} ([[Ізраіль]]), [[Генры Кісінджэр]]а, {{нп4|Дана Рорабахер|Дану Рорабахер|en|Dana Rohrabacher}}, Лоўрэнса Вількерсан і Алана К. Сімпсана ([[Злучаныя Штаты Амерыкі]])&lt;ref&gt;See RT.com interviews at the RT Youtube page: [https://www.youtube.com/watch?v=YTBbcaNLccM Nigel Farage], [https://www.youtube.com/watch?v=jCgBlNUE518 Jeremy Corbyn], [https://www.youtube.com/watch?v=w_qYKa1n8Es Marine Le Pen], [https://www.youtube.com/watch?v=BbDgulV5bPk&amp;feature=plcp Avraham Burg], [https://www.youtube.com/watch?v=G1V7LqNcVNA Lawrence Wilkerson], [https://www.youtube.com/watch?v=ykFvsKC42pM&amp;feature=plcp Henry Kissinger], [https://www.youtube.com/watch?v=toGP93KSAqA&amp;feature=plcp Jesse Ventura], [https://www.youtube.com/watch?v=6QBiaq9OBgc David Stockman], [https://www.youtube.com/watch?v=UEuDLjmGN9s Dana Rohrabacher], [https://www.youtube.com/watch?v=AvxG8R777H8 Alan Simpson]&lt;/ref&gt;; інтэлектуалаў Ярэда Бернштэйна&lt;ref name=&quot;Weigel&quot; /&gt;, Джона Ферэра і Лоўрэнса Корба; журналістаў і пісьменнікаў Джэйкаба Сулума, Пепе Эскабара&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt;, Браяна Доэрці&lt;ref name=&quot;Quan&quot; /&gt;, {{нп4|Крыс Хеджэс|Крыса Хеджэса|ru|Хеджес, Крис}} і {{нп4|Наомі Волф|Наомі Волф|en|Naomi Wolf}}; прафесараў Крэйга Кэлхаўна, {{нп4|Норман Фінкельштэйн|Нормана Фінкельштэйна|en|Norman Finkelstein}}, [[Ноам Хомскі|Ноама Хомскі]] і іншых гасцей, сярод якіх былы лабіст {{нп4|Джэк Абрамаф|Джэк Абрамаф|ru|Абрамофф, Джек}} і сузаснавальнік [[Apple]] [[Стыў Возняк]]&lt;ref&gt;See RT.com interviews at the RT youtube page: [https://www.youtube.com/watch?v=ABrAhacd_VA Chris Hedges], [http://rt.com/usa/news/wolf-interview-039/ Naomi Wolf], [https://www.youtube.com/watch?v=p-GdBkTBgZ0&amp;feature=plcp Craig Calhoun], [https://www.youtube.com/watch?v=1Mjc3-iqzD4 Norman Finkelstein], [https://www.youtube.com/watch?v=Ks0G7LGoYCo Jack Abramoff], [https://www.youtube.com/watch?v=LJnghGBBP2Q&amp;feature=plcp Steve Wozniak].&lt;/ref&gt;

Іншыя вядомыя госці — кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў. Сярод іх былі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]&lt;ref name=&quot;Weir&quot;&gt;Fred Weir, [http://www.csmonitor.com/World/Europe/2012/0907/For-first-interview-of-new-term-Putin-puts-priority-on-foreign-audience For first interview of new term, Putin puts priority on foreign audience], ''[[The Christian Science Monitor]]'', September 7, 2012.&lt;/ref&gt;, {{нп4|Нуры Аль-Малікі|Нуры Аль-Малікі|ru|Аль-Малики, Нури}}&lt;ref&gt;{{YouTube|7it42VjQ-yY|'Syria war to backfire on foreign arms suppliers' - Iraqi PM (EXCLUSIVE) }} RT, accessed September 13, 2013&lt;/ref&gt;, [[Рафаэль Карэа]]&lt;ref name=&quot;Quan&quot;&gt;{{cite web|author=Tracy Quan |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/07/03/i-love-the-julian-assange-show.html |title=I Love the Julian Assange Show! |publisher=The Daily Beast |date=2012-07-03 |access-date=2012-08-20}}&lt;/ref&gt;, [[Башар Асад]]&lt;ref&gt;[http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/11/syrias-assad-does-not-see-civil-war-blames-the-west.html Syria’s Assad denies civil war, blames the West], [[Los Angeles Times]], November 9, 2012.&lt;/ref&gt;, [[Даніэль Артэга]]&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/latin-america-independence-ortega-623/ ‘Latin America needs independence to prosper' — President of Nicaragua] RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]&lt;ref&gt;{{YouTube|EbJYQ9mhawA|'No handover, Belarus should choose the leader it wants - President Lukashenko (RT EXCLUSIVE)}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Махмуд Абас]]&lt;ref&gt;{{YouTube|ZmUwaAlavQM|Mahmoud Abbas - Exclusive Interview to RT}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt; [[Фернанда Луга]],&lt;ref&gt;{{YouTube|PXIsvCjgZv0|'I quit to prevent bloodbath' - ousted Paraguay president in RT exclusive}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Хуан Эва Маралес]]&lt;ref&gt;{{YouTube|VoKwRSwouow|Exclusiva a RT: Entrevista con Evo Morales, presidente de Bolivia}} RT en Español, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Феліпэ Кальдэрон]]&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/felipe-calderon-interview-rt-748/ US drug addiction impedes Mexican growth — President Calderon] RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Томіслаў Нікаліч]]&lt;ref&gt;{{YouTube|VRRIHPpFA8Q|'No sense in NATO' - Serbian president-elect in RT exclusive}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Нікалас Мадура]]&lt;ref&gt;{{YouTube|l8g4PkZHyyE|Entrevista exclusiva con Nicolás Maduro, presidente de Venezuela (Versión completa)}} RT en Español, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Андрус Кубілюс]]&lt;ref&gt;[http://rt.com/shows/interview/we-are-proud-that-we-managed-to-stabilize-economic-situation-lithuanian-pm/ «We are proud that we managed to stabilize economic situation» — Lithuanian PM] RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Хамід Карзай]]&lt;ref&gt;{{YouTube|5xMjZJM0VZM|Karzai Exclusive: 'No Blackwater merc in Afghanistan in 10 years'}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Федэрыка Франка]]&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/paraguay-franco-president-interview-152/ Impeachment was very fast but totally legitimate — new Paraguayan president to RT] RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Алі Абдула Салех]]&lt;ref&gt;{{YouTube|en775E2W60s|'Qatar funds chaos in Arab world' - Yemeni President exclusively for RT }} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Махмуд Ахмадзінежад]]&lt;ref&gt;{{YouTube|eNEKnqi9NQQ|Ahmadinejad to RT: Europe, US need freedom most of all (Exclusive Interview)}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Мансеф Марзукі]]&lt;ref&gt;[http://assange.rt.com/marzouki-episode-three/ Marzouki: Episode Three — Julian Assange] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140713135607/https://assange.rt.com/marzouki-episode-three/ |date=13 ліпеня 2014 }} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Парфірыа Лоба]]&lt;ref&gt;{{YouTube|KLoSZiBwDJ0|La entrevista exclusiva a RT de Porfirio Lobo, presidente de Honduras}} RT en Español, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Ота Перэс Маліна]]&lt;ref&gt;{{YouTube|pmfdMqnG4ak|Entrevista exclusiva con Otto Pérez Molina, presidente de la República de Guatemala}} RT en Español, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]]&lt;ref&gt;{{YouTube|HbzSCoTMLsY|'Despair leads people to join Al-Qaeda' - Yemeni president}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Хасэ Альберта Мухіка Кардана|Хасэ Мухіка]]&lt;ref&gt;{{YouTube|QpJ84KLuCcQ|Entrevista exclusiva de RT al presidente de Uruguay, José Mujica}} RT en Español, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt;, [[Алекс Салманд]]&lt;ref&gt;{{YouTube|GT64a410qX4|First Minister of Scotland: We will win independence referendum}} RT, accessed September 13, 2013.&lt;/ref&gt; і [[Джэйкаб Зума]]&lt;ref&gt;{{YouTube|WITpoxF-BKg|'europe sucked wealth from Africa, in debt to continent}} RT, accessed September 13, 2013&lt;/ref&gt;.

== Палітыка канала ==

=== Праграмы ===
У [[2008]] годзе Хайдзі Браўн напісала ў ''«[[Forbes]]»'', што «Крэмль выкарыстоўвае абаянне, добрыя фатаграфіі і здаровую дозу [[секс]]уальнай прывабнасці, каб звярнуцца да разнастайнай і скептычна настроенай аўдыторыі». Яна дадала, што ''«Russia Today»'' удалося «змусіць замежных людзей прынамсі разгледзець расійскі пункт гледжання — аднак гэта можа быць эксцэнтрычна…»&lt;ref&gt;Heidi Brown, [http://www.forbes.com/2008/02/26/putin-russia-today-vote-oped-cz_hb_0227putin.html Springtime (For Putin) In Russia], [[Forbes]], February 27, 2008.&lt;/ref&gt;. У [[2012]] годзе Трэйсі Кван пісала, што RT з’яўляецца «значна цікавейшай сеткай, чым можна дапусціць»&lt;ref name=&quot;Quan&quot; /&gt;. Марк Адаманіс, які з’явіўся на RT, піша: «я наогул знайшоў RT як таблоідны, трохі раздуты, і ў асноўным бясшкодны»&lt;ref name=&quot;Adomanis&quot; /&gt;.

[[Файл:Alyona Minkovski.png|міні|справа|Алёна Мінкоўская.]]

''«The Alyona Show»'' з Алёнай Мінкоўскі выходзіла з [[2009]] па [[2012]] год, пакуль яна не далучылася да ''«Huffington Post»''. Трэйсі Кван у ''«The Daily Beast»'' апісала ''«The Alyona Show»'' як «адну з самых папулярных праграм ''RT''»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Tracy Quan |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/07/03/i-love-the-julian-assange-show.html |title=I Love the Julian Assange Show! |publisher=The Daily Beast |date=2012-07-03 |access-date=2012-11-01}}&lt;/ref&gt;. Джэсі Цвік у {{нп4|The New Republic|The New Republic|en|The New Republic}} пісала, што адзін журналіст сказаў ёй, што Мінкоўскі з’яўляецца «магчыма, лепшы інтэрв’юерам на кабельных навінах»&lt;ref name=&quot;soma&quot;&gt;{{cite journal |title=Alyona Minkovski: She's Got It! |url=http://somamagazine.com/alyona-minkovski/ |work=SOMA Magazine |volume=25 |issue=4 |first=Benjamin R. |last=Freed |access-date=2011-12-15}}&lt;/ref&gt;. Дэвід Вайгель называў шоу «спробай культавага хіта ў доме» і адзначыў, што «яго сегменты былі аб дзяржаўным шпіянажы, Федэральнай рэзервовай сістэмы і неаб’яўленых войнах Амерыкі»&lt;ref name=&quot;Weigel&quot; /&gt;. Мінкоўскі скардзілася, быццам яе называлі «дзяўчынай Пуціна ў Вашынгтоне» або «асобай, што вядзе антыамерыканскую дзейнасць»&lt;ref name=&quot;soma&quot; /&gt;. Пасля Мінкоўскі сцвярджала, што {{нп4|Глен Бек|Глен Бек|en|Glenn Beck}} быў «не на баку Амерыкі. І тое, што мой канал больш сумленны з амерыканскім народам, значыць тое, што вы павінны саромецца». Юлія Ёфэ ў ''«Columbia Journalism Review»'' спытала: «З якіх гэта часоў ''„Russia Today“'' абараняе палітыку любога амерыканскага прэзідэнта? Ці ёсць у гэтым інфармацыйныя патрэба амерыканскай грамадскасці, калі на тое пайшло?»&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot;/&gt;.

З красавіка па жнівень [[2011]] года на ''RT'' выходзіла паўгадзіннае прайм-тайм шоу ''«Adam vs. the Man»''&lt;ref&gt;* [https://web.archive.org/web/20110418204433/http://www.adamvstheman.com/wp-content/uploads/2011/03/AVTM-Press-Release-110403.pdf RT America Launches New Show, Hosted by Former US Marine, Adam Kokesh], press release on [http://www.adamvstheman.com/ Adam vs The Man] web site, April 4, 2011.
* {{cite web|url=http://www.adamvstheman.com/blog/episodes/final-episode-east-coast-quake-libya-rebellion-you-the-viewer-teachers-social-media-net-neutrality-media-blackout-on-ron-paul/|title=FINAL EPISODE: East Coast Quake, Libya Rebellion, You The Viewer, Teachers &amp; Social Media, Net Neutrality, Media Blackout on Ron Paul?|date=2011-08-25|publisher=RT|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924074939/http://www.adamvstheman.com/blog/episodes/final-episode-east-coast-quake-libya-rebellion-you-the-viewer-teachers-social-media-net-neutrality-media-blackout-on-ron-paul|archive-date=24 Верасень 2011|access-date=13 Ліпень 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Politico&quot;&gt;{{Cite news|title=Ron Paul booster's show cancelled after FEC complaint|url=http://www.politico.com/blogs/onmedia/0811/Ron_Paul_boosters_show_cancelled_after_FEC_complaint.html|newspaper=Politico|date=August 25, 2011|access-date=5 сакавіка 2022|archive-date=25 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025214003/http://www.politico.com/blogs/onmedia/0811/Ron_Paul_boosters_show_cancelled_after_FEC_complaint.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, арганізаванае былым [[Іракская вайна|іракскім]] марскім [[ветэран]]ам і [[пацыфізм|антываенным актывістам]] [[Адам Кокеш|Адамам Кокешам]]. Дэвід Вайгель піша, што Кокеш абараніў прапагандысцкую функцыю ''RT'', кажучы: «Мы кажам тую праўду, якую ніхто больш не хоча сказаць. Я маю на ўвазе, калі вы хочаце прадставіць гэты ўрад Расіі ў самым непадыходным відзе, якім з’яўляецца крышаванне іншых ўрадаў свету, ідучых супраць ЗША, і закліканне іх да глупства»&lt;ref name=&quot;Weigel&quot; /&gt;. «{{нп4|Праўдзівасць у СМІ|Праўдзівасць у СМІ|ru|Достоверность в СМИ}}» крытыкавала паяўленне Кокеша на ''RT'', пішучы, што ''RT'' выкарыстоўвае амерыканцаў, такіх як Кокеш, і зарабляе прапагандысцкія ачкі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aim.org/aim-column/kgb-tv-to-air-show-hosted-by-anti-war-marine-vet/|title=KGB TV to Air Show Hosted by Anti-war Marine Vet|date=2011-04-05|publisher=Accuracy in Media|access-date=5 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408154335/http://www.aim.org/aim-column/kgb-tv-to-air-show-hosted-by-anti-war-marine-vet/|archive-date=8 красавіка 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Аглядаючы шоу [[Джуліян Асанж|Джуліяна Асанжа]] ''«World Tomorrow»'', ''«[[The Independent]]»'' адзначае, што Асанж, які знаходзіўся пад хатнім арыштам, быў «у асноўным пачцівым», задаючы некаторыя пытанні лідару групоўкі Хасану Насрала, які сам быў у розшуку. Тым не менш, ён таксама задаваў жорсткія пытанні, напрыклад, чаму Насрала не падтрымаў арабскія паўстанні супраць сірыйскіх лідараў, калі ён іх падтрымліваў у [[Туніс]]е, [[Емен]]е, [[Егіпет|Егіпце]] і іншых краінах&lt;ref name=&quot;Taylor&quot; /&gt;. Алесандра Стэнлі ў ''«[[New York Times]]»'' пісала, што «з практычнага пункту гледжання, спадар Асанж знаходзіцца ў ложку з Крамлём, але на шоу ў аўторак ён не патушыць» і што ён «паводзіў сябе на здзіўленне як стандартны сеткавы інтэрв’юер»&lt;ref name=&quot;Stanley&quot; /&gt;. Дуглас Лукас ў ''{{нп4|Salon.com|Salon.com|en|Salon (website)}}'' пісаў, што здзелка ''RT'' «можа быць толькі выгадным спосабам для яго атрымання гіганцкай колькасці рэтвітаў»&lt;ref name=&quot;Lucas&quot; /&gt;. Глен Грынуолд, які быў госцем на ''RT''&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nD1oWvfRcAU Glenn Greenwald ] interview on RT website.&lt;/ref&gt;, пісаў, што наданне ''RT'' шоу Джуліяна Асанжа прывяло да «прадказальнай хвалі яхідных, самазадаволеных нападаў амерыканскіх прадстаўнікоў сродкаў масавай інфармацыі»&lt;ref name=&quot;Greenwald&quot; /&gt;. Марк Адаманіс абвяргае некаторыя з «ліхаманкавых даносаў» супраць ''RT'' і Джуліяна Асанжа ў артыкуле, апублікаваным у ''«[[Forbes]]»''&lt;ref name=&quot;Adomanis&quot; /&gt;. Журналіст з ''«[[The Moscow Times]]»'' адзначыў, што ''RT'' атрымаў «значную» крытыку ўвогуле&lt;ref name=&quot;Zagorodnov&quot; /&gt;.

=== Крытыка ===
З моманту свайго заснавання ў [[2005]] годзе ''RT'' быў шырока абвінавачаны ў прадстаўленні пазіцыі Крамля. У «[[Голас Амерыкі|Голасе Амерыкі]]», які належыць ураду ЗША, расійска-[[ізраіль]]скі блогер {{нп4|Антон Барысавіч Носік|Антон Носік|ru|Носик, Антон Борисович}} падкрэсліў, што стварэнне ''«Russia Today»'' «у {{нп4|Савецкая прапаганда|савецкім стылі прапагандысцкіх кампаній|en|Propaganda in the Soviet Union}}»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=New Global TV Venture to Promote Russia|url=http://www.voanews.com/content/a-13-2005-07-06-voa33-66930727/377326.html|newspaper=VOANews|date=2005-07-06}}&lt;/ref&gt;. Паскаль Банамур, кіраўнік Еўрапейскага дэпартамента «{{нп4|Рэпарцёры без меж|Рэпарцёры без меж|be-x-old|Рэпартэры бязь межаў}}», называў сетку «яшчэ адным крокам дзяржавы на шляху да кантролю інфармацыі»&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.com/page.asp?idr=530&amp;id=619775 Reporters Without Borders Don’t Fancy Russia Today] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305182835/http://kommersant.com/page.asp?id=619775&amp;idr=530 |date=5 сакавіка 2016 }} ''«[[Kommersant]]»'' 21 October 2005&lt;/ref&gt;. У [[2009]] годзе Люк Хардзінг (расійскі карэспандэнт «[[The Guardian]]») апісваў рэкламную кампанію «Russia Today» у Вялікабрытаніі як «амбіцыйную спробу стварыць новую постсавецкую глабальную прапагандысцкую імперыю»&lt;ref name=&quot;Guardian_Harding_RT&quot; /&gt;. Артыкул у «Christian Science Monitor» паведамляе, што ''«Russia Today»'' паведамляе аб добрай працы Пуціна ў свеце і амаль нічога не распавядае пра іншыя рэчы, як канфлікт у Чачні або забойствы крытыкаў ўрада&lt;ref&gt;http://www.csmonitor.com/2007/0308/p07s02-woeu.html&lt;/ref&gt;.

У [[2010]] годзе «[[The Independent]]» паведаміла, што журналісты ''RT'' паказалі, што ахоп адчувальных пытанняў у Расіі дазволены, але прамая крытыка [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ці тагачаснага Прэзідэнта РФ [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] — не&lt;ref name=&quot;Walker&quot; /&gt;. Маша Карп напісала у часопісе ''«Standpoint»'', што сучасныя расійскія пытанні, такія як «прыгнечанне [[свабода слова|свабоды слова]] і [[свабода дэманстрацый|мірных дэманстрацый]], эканамічная неэфектыўнасць і [[карупцыя]] судовай сістэмы альбо ігнаруюцца, або іх значэнне пераменшваецца»&lt;ref&gt;Masha Karp [http://standpointmag.co.uk/node/2709 «Counterpoints: KGB TV»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525143432/http://standpointmag.co.uk/node/2709 |date=25 мая 2012 }}, ''Standpoint'', March 2010&lt;/ref&gt;. У [[2008]] годзе Стывен Хейман пісаў у «[[The New York Times]]», што, паводле думкі ''RT'', у Расіі «карупцыя не зусім біч, а сімптом эканомікі, якая развіваецца»&lt;ref name=&quot;Heyman&quot; /&gt;. Выступаючы пасля запуску ''«RT America»'', [[Гары Кімавіч Каспараў|Гары Каспараў]] сказаў: «''„Russia Today“'' з’яўляецца пашырэннем метадаў і падыходаў да дзяржаўных СМІ ўнутры Расіі, што прымяняюцца ў спробе паўплываць на амерыканскую кабельную аўдыторыю»&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kramer|first=Andrew E|title=Russian Cable Station Plays to U.S.|url=http://www.nytimes.com/2010/08/23/business/media/23russiatoday.html?_r=3&amp;pagewanted=all&amp;|newspaper=The New York Times|date=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;.

Джэймс Кірчык у «{{нп4|The New Republic|The New Republic|en|The New Republic}}» абвінаваціў сетку ў «часта вірулентным [[антыамерыканізм]]е і глыбокай пашане да расійскіх лідараў»&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kirchick|first=James|title=Pravda on the Potomac (page 2)|url=http://www.tnr.com/article/pravda-the-potomac|newspaper=The New Republic|date=18 February 2009}}&lt;/ref&gt;. {{нп4|Эдвард Лукас|Эд Лукас|ru|Лукас, Эдвард}} напісаў у ''«The Economist»'' (цытуючы «[[Аль-Джазіра]]»), што ядром ''RT'' было «антызаходніцтва»&lt;ref name=&quot;Sousa&quot;&gt;{{cite news|last=Sousa|first=Ann De|title=News channel or propaganda tool?|url=http://www.aljazeera.com/programmes/listeningpost/2011/03/201132714649315858.html|newspaper=Al-Jazeera|date=26 Jan 2012}}&lt;/ref&gt;. Юлія Ёфэ пісала: «Часта, здавалася, што ''„Russia Today“'' быў проста спосабам, каб прытрымлівацца яго ў ЗША з-за фасада законных тэлеперадач»&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot; /&gt;. Шон Уокер піша ў «''[[The Independent]]''», што ''RT'' «зрабіў сабе імя як рэзкі крытык палітыкі ЗША»&lt;ref name=&quot;independent.co.uk&quot;&gt;{{Cite news|last=Walker|first=Shaun|title=Assange takes chat-show job with state-funded Russian TV|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/assange-takes-chatshow-job-with-statefunded-russian-tv-6294553.html|newspaper=The Independent|date=January 26, 2012}}&lt;/ref&gt;. Алесандра Стэнлі ў ''«[[The New York Times]]»'' піша, што ''RT'' «як ''»[[Голас Амерыкі]]&quot;'', толькі з большай колькасцю грошай і пікантным антыамерыканскім ухілам&quot;&lt;ref name=&quot;Stanley&quot; /&gt;. Дэвід Вайгель піша, што ''RT'' ідзе не далей, чым проста да стварэння недаверу да ўрада Злучаных Штатаў, па сутнасці: «Вы можаце давяраць расіянам больш, чым вы можаце давяраць гэтым ублюдкам»&lt;ref name=&quot;Weigel&quot; /&gt;.

[[Файл:Chimneyboy3.jpg|175px|thumb|Марцін Эндрус вядзе рэпартаж з Сібіры, [[2007]] год.]]
Прафесар {{нп4|Стывен Фрэнд Коэн|Стывен Ф. Коэн|ru|Коэн, Стивен}} заявіў у [[2012]] годзе, што ''RT'' робіць шмат гісторый, якія «адбіваюцца дрэнна» на Злучаных Штатах і што яны «асабліва абураны амерыканскімі пропаведзямі за мяжой». Такім чынам, ''RT'' параўноўвае апавяданні пра [[Пратэсты супраць фальсіфікацыі выбараў у Расіі (2011)|масавыя выбарчыя пратэсты 2011—2012 гадоў]] з арыштамі членаў руху «Occupy». Коэн сцвярджае, што, нягледзячы на пракрамлёўскі ўхіл, «любы разумны глядач можа ўбачыць гэта. Я сумняваюся, што шмат [[ідыёт]]аў знайшлі свой ​​шлях на ''RT''»&lt;ref name=&quot;Zwick&quot;&gt;Jesse Zwick, [http://www.newrepublic.com/article/world/magazine/101703/russia-tv-rtv-cohen-alyona Why are liberals lending credibility to a zany Russian TV station?], [[The New Republic]], March 14, 2012.&lt;/ref&gt;.

Джон Фефэр, судырэктар ''«Foreign Policy in Focus»'' казаў, што ён быў на ''RT'', на ''«Голасе Амерыкі»'' і ''«Радыё Свабодная Азія»'' і пракаменціраваў: «Вы збіраецеся знайсці белыя плямы ў любой арганізацыі, якая займаецца навінамі»&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt;. Амерыканскі журналіст {{нп4|Глен Грынуолд|Глен Грынуолд|en|Glenn Greenwald}} пералічыў карпаратыўных і дзяржаўных уладальнікаў бачных заходніх СМІ, як ''[[NBC]]'', ''[[BBC]]'', ''«[[Голас Амерыкі]]»'', ''«{{нп4|The Wall Street Journal|Wall Street Journal|ru|The Wall Street Journal}}»'', ''«[[Fox News]]»'', ''«Politico»'' і ''«[[Washington Post|The Washington Post]]»'' і спытаў, чаму было «абавязковым парушэнне журналісцкай цэласнасці пры працы на сродак масавай інфармацыі, што належыць расійскаму ўраду». Ён таксама напісаў, што рэальная прычына варожасці амерыканскіх СМІ да ''RT'' у тым, што «яго рэпартажы дрэнна адбіваюцца на ўрадзе ЗША»&lt;ref name=&quot;Greenwald&quot;&gt;[[Glenn Greenwald]], [http://www.salon.com/2012/04/18/attacks_on_rt_and_assange_reveal_much_about_the_critics/ Attacks on RT and Assange reveal much about the critics], ''Salon'', April 18, 2012.&lt;/ref&gt;.

У ''«[[Der Spiegel]]»'' у [[2013]] годзе з’явіўся артыкул, у якім адзначалася, што ''RT'' з’яўляецца самым паспяховым замежным вяшчальнікам ува многіх амерыканскіх гарадах і што ''RT'' «выкарыстоўвае хаатычную сумесь тэорый змовы і сырой прапаганды», спасылаючыся на праграму, якая павязвае [[выбухі на Бостанскім марафоне]] і ўрад ЗША&lt;ref name=SpiegelKriegDerBilder&gt;{{Cite news| title = Putin Fights War of Images and Propaganda with Russia Today Channel| work = Spiegel Online| access-date = 2013-08-14
| date = 2013-08-13| url = http://www.spiegel.de/international/business/putin-fights-war-of-images-and-propaganda-with-russia-today-channel-a-916162.html}}&lt;/ref&gt;.

''RT'' быў абвінавачаны ў антыізраільскім настроі [[яўрэй]]скімі і ізраільскімі крыніцамі. Асноўныя прэтэнзіі ў тым, што яго рэпартажы з’яўляюцца незбалансаванымі. [[Міністр замежных спраў Ізраіля]] [[Авігдор Ліберман]] накіраваў скаргу да Пуціна на іх афіцыйнай сустрэчы ў [[2012]] годзе&lt;ref name=rt-anti-israel-complaint&gt;{{cite news|last=Barak Ravid|title=Lieberman complained to Putin over Russian TV's 'anti-Israel' reporting|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/lieberman-complained-to-putin-over-russian-tv-s-anti-israel-reporting-1.454787|access-date=8 October 2013|newspaper=[[Haaretz]]|date=July 31, 2012|archive-date=8 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108051154/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/lieberman-complained-to-putin-over-russian-tv-s-anti-israel-reporting-1.454787|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=israel-methods&gt;{{cite news|last=Rachel Hirshfeld|title=Russia Today Accuses Israel of Using 'Hitler Methods'|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/164876#.UlRqpHZS2pg|access-date=8 October 2013|date=February 4, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bizarre: Russia Today Host Abby Martin Lashes Out at The Algemeiner|url=http://www.algemeiner.com/2012/11/25/bizarre-russia-today-host-abby-martin-lashes-out-at-the-algemeiner-video/|access-date=8 October 2013|date=November 25, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rt-anti-israel&gt;{{cite news|last=Lakkana Nanayakkara|title=Russia Today Continues its Anti-Israel Propaganda, Going Even Further Than Arab TV|url=http://www.algemeiner.com/2012/11/22/russia-today-continues-its-anti-israel-propaganda-going-even-further-than-arab-tv/|access-date=8 October 2013|newspaper=[[The Algemeiner]]|date=November 22, 2012}}&lt;/ref&gt;. ''RT'' зрабіў [[неанацыст]]а Мануэля Охзэнрайтэра галоўным [[прэс-сакратар]]ом ў эфіры нямецкага пункту гледжання&lt;ref&gt;[http://www.interpretermag.com/rts-manuel-ochsenreiter/ interpretermag 21 March 2014]&lt;/ref&gt;.

У Расіі былы афіцэр [[КДБ]] {{нп4|Канстанцін Рыгоравіч Праабражэнскі|Канстанцін Праабражэнскі|ru|Преображенский, Константин Георгиевич}} крытыкаваў ''RT'' як «частку расійскай прамысловасці дэзынфармацыі і маніпуляцыі»&lt;ref&gt;R.C. Campausen, [http://www.aim.org/aim-column/kgb-tv-to-air-show-hosted-by-anti-war-marine-vet/ KGB TV to Air Show Hosted by Anti-war Marine Vet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110408154335/http://www.aim.org/aim-column/kgb-tv-to-air-show-hosted-by-anti-war-marine-vet/ |date=8 красавіка 2011 }}, [[Accuracy in Media]], January 10, 2011, ''Accessed 05-04-11''.&lt;/ref&gt;. [[Андрэй Мікалаевіч Іларыёнаў|Андрэй Іларыёнаў]], былы дарадца [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]], назваў канал «найлепшай расійскай прапагандысцкай машынай, накіраванай на знешні свет»&lt;ref name=&quot;Heyman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Maczka&quot;/&gt;.

[[Файл:2014-04-10. Протесты в Донецке 008.jpg|міні|злева|Праца групы ''RT'' падчас пратэстаў у [[Данецк]]у, [[10 красавіка]] [[2014]] года.]]

У адказ на крытыку генеральны дырэктар ''«АНО ТВ-Новости»'' (галоўная арганізацыя ''RT'') [[Сяргей Фралоў]] заявіў, што іх «адказнасць палягае не ў тым, каб быць камусьці адвакатам ці пракурорам. Гэта занадта неразумна, каб захоўваць інфармацыю, таму што тады вам прыйдзецца паўтарыць яе ад іншых. Мы робім усё магчымае, каб адказаць хутка і справядліва прадставіць факты, а не спекуляваць або тэарэтызаваць. Насамрэч праблема вельмі простая: калі мы пачнем фільтраваць навіны ці маўчаць — людзі будуць перамыкацца на ''CNN'' ці ''BBC''»&lt;ref name=&quot;translate.google.com&quot; /&gt;.

[[Міністр замежных спраў Літвы]] [[Лінас Антанас Лінкявічус]] напісаў 9 сакавіка 2014 года на фоне [[Анексія Крыма Расіяй|крымскага крызісу]]: «Прапагандысцкая машына ''„Russia Today“'' з’яўляецца не менш разбуральнай за ваенныя маршы ў Крыме»&lt;ref&gt;https://twitter.com/LinkeviciusL/status/442607548303425536&lt;/ref&gt;.

[[Дзяржаўны сакратар ЗША]] {{нп4|Джон Форбс Кэры|Джон Кэры|ru|Керри, Джон}} назваў ''«Russia Today»'' спансаваным дзяржавай «прапагандысцкім мегафонам», і працягваў: «„Russia Today“ садзейнічае фантазіі прэзідэнта Пуціна пра тое, што гуляецца на зямлі. Яны выдаткоўваюць амаль увесь час, прысвячаючы гэтай працы, прапагандзе і гутаркам пра тое, што [[Еўрамайдан|адбываецца ці не адбываецца ва Украіне]]»&lt;ref name=&quot;JKerry&quot;&gt;{{cite press release|title=Secretary Kerry on Ukraine|
url=http://www.c-span.org/video/?319014-1/secretary-kerry-ukraine|publisher=CSPAN|date=April 24, 2014}}&lt;/ref&gt;. «Russia Today» адказалі, што яны хацелі «афіцыйны адказ ад Дзярждэпартамэнта ЗША, якія абгрунтоўвалі бы прэтэнзіі спадара Кэры»&lt;ref name=&quot;BI RTupset&quot;&gt;{{citation|title=RT Is Very Upset With John Kerry For  Blasting Them As Putin's 'Propaganda Bullhorn'|url=http://www.businessinsider.com.au/john-kerry-rt-propaganda-bullhorn-russia-today-2014-4|publisher=Business Insider|date=April 26, 2014|author=Logiurato, Brett|access-date=5 сакавіка 2022|archive-date=4 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504085954/http://www.businessinsider.com.au/john-kerry-rt-propaganda-bullhorn-russia-today-2014-4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. {{нп4|Рычард Стэнгел|Рычард Стэнгел|en|Richard Stengel}} з Дзярждэпартамэнта ЗША адказаў&lt;ref
name=&quot;BI State Department&quot;&gt;{{citation|title=Russia's Propaganda Channel Just Got A Journalism Lesson From The US State Department|
url=http://www.businessinsider.com/state-department-responds-rt-russia-today-john-kerry-2014-4#!HDahV|publisher=Business Insider|date=April 29, 2014|
author=Logiurato}}&lt;/ref&gt;. Ён заявіў у сваім адказе, што «''RT'' з’яўляецца машынай скажэння, а не арганізацыяй асвятлення падзей», але ён падтрымлівае права ''RT'' на трансляцыі ў ЗША&lt;ref name=&quot;Stengel&quot;&gt;{{citation|title=Russia Today’s Disinformation Campaign|url=http://blogs.state.gov/stories/2014/04/29/russia-today-s-disinformation-campaign|publisher=U.S. Department of State|date=April 29, 2014|author=Stengel, Richard}}&lt;/ref&gt;.

==== Выбар гасцей ====
У [[2010]] годзе [[журналіст]] і [[блогер]] Юлія Ёфэ апісала ''RT'' як «правакацыйны толькі дзеля таго, каб быць правакацыйным» у сваім выбары гасцей і выпуску тэм, паказваючы рускага гісторыка, які прадказаў, што Злучаныя Штаты ў бліжэйшы час распадуцца, паказваючы прамовы прэзідэнта [[Венесуэла|Венесуэлы]] [[Уга Чавес]]а, паведамляючы аб бяздомнасці ў Амерыцы, і публікуючы інтэрв’ю са старшынёй {{нп4|Новая Партыя чорных пантэр|Новай Партыі чорных пантэр|en|New Black Panther Party}}. Яна пісала, што ў спробе прапанаваць «альтэрнатыўны пункт гледжання, ён вымушаны гаварыць з маргінальнымі, наступальнымі і часта непатрэбнымі фігурамі»&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot; /&gt;. Часопіс ''«{{нп4|The Economist|The Economist|en|The Economist}}»'' адзначае, што праграмы ''RT'' часам цікавыя і не выклікаюць пярэчанняў, а часам «бескампрамісныя». Яны таксама прадстаўляюць «дзікія тэорыі змовы», якія можна разглядаць як «зусім звіхнутыя»&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2010/07/russia_today_goes_mad Airwaves wobbly], [[The Economist]], July 6, 2010&lt;/ref&gt;. У [[2010]] годзе справаздача «{{нп4|Southern Poverty Law Center|Southern Poverty Law Center|ru|Southern Poverty Law Center}}» сцвярджае, што ''RT'' шырока асвятляў «Birther» і &quot;{{нп4|Новы сусветны парадак, канспіралогія|Новы сусветны парадак|en|New World Order (conspiracy theory)}} «і браў інтэрв’ю ў арганізатара бандгруповак Джыма Стахаўяка і ў [[белы нацыяналізм|белага нацыяналіста]] Джарэда Тэйлара»&lt;ref name=&quot;Scherr&quot;&gt;Sonia Scherr [http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2010/fall/from-russia-with-love Russian TV Channel Pushes 'Patriot' Conspiracy Theories] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629133321/http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2010/fall/from-russia-with-love |date=29 чэрвеня 2015 }}, ''Intelligence Report'', #139, Fall 2010, Southern Poverty Law Center&lt;/ref&gt;. У артыкуле канала ''«{{нп4|Al Jazeera English|Al Jazeera English|ru|Al Jazeera English}}»'' гаворыцца, што ''RT'' мае схільнасць «да затактавых гісторый і тэорый змовы»&lt;ref name=&quot;Sousa&quot; /&gt;.

Маргарыта Сіманьян заявіла: «Мы не даем эфірны час грамадскім дзеячам, якіх вы называеце экстрэмістамі, больш, чым ''CNN'' і іншыя каналы даюць эфірны час для людзей, якіх шмат хто ў Расіі лічыць экстрэмістамі»&lt;ref name=&quot;Scherr&quot; /&gt;. Яна таксама раскрытыкавала паведамленні заходніх СМІ, якія вінавацілі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў {{нп4|Выбухі жылых дамоў у Расіі|выбухах жылых дамоў у Расіі|ru|Взрывы жилых домов в России}}, якія забілі 293 чалавекі&lt;ref&gt;Robert Mackey, [http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/04/13/assange-tv-presented-by-the-kremlin/ Assange TV, Presented by the Kremlin], ''[[The New York Times]]'', April 13, 2012.&lt;/ref&gt;. Яна паведаміла Нікалаусу фон Цвікелю з ''{{нп4|The Moscow Times|The Moscow Times|ru|The Moscow Times}}'', што ''RT'' пачаў расці, як толькі стаў правакацыйным і што спрэчкі маюць жыццёва важнае значэнне для канала. Яна таксама сказала, што задача ''RT'' не стаіць у паліроўцы рэпутацыі Масквы&lt;ref name=&quot;vonTwickel&quot; /&gt;.

==== Адказы на асвятленні навін RT ====
Карсан Скот, вядучы бізнес-навін, які пакінуў сетку ў [[2007]] годзе, выказаўся, што ён быў уцягнуты ў незлічоныя гарачыя спрэчкі з яго рэдактарам і сцвярджаў, што «Вы ходзіце па вельмі тонкіх гранях, каб быць поўным і адкрытым і кусаць руку, якая корміць». Аднак Піцер Лавэль (яшчэ падчас працы на канале) быў супраць гэтага сцвярджэння: «Ніхто не кажа мне, што казаць», але прызнаваў: «Часткай нашай місіі з’яўляецца піяр»&lt;ref name=&quot;Heyman&quot;/&gt;.

Падчас [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайны 2008 года ў Паўднёвай Асеціі]] карэспандэнт ''«Russia Today»'' Вільям Данбар падаў у адстаўку, таму што яму не дазволілі паведаміць аб расійскіх авіяўдарах па грамадзянскіх аб’ектах&lt;ref&gt;William Dunbar, [http://www.independent.co.uk/voices/commentators/william-dunbar-they-forced-me-out-for-telling-the-truth-about-georgia-2083870.html William Dunbar: They forced me out for telling the truth about Georgia], [[The Independent]], September 20, 2010.&lt;/ref&gt;. «[[Human Rights Watch]]» адзначае, што лічба ''RT'' у 2000 паўднёваасяцінскіх ахвяр была перабольшаная&lt;ref&gt;[http://rt.com/Top_News/2008-08-10/Death_toll_in_South_Ossetia_reaches_2000.html Death toll in South Ossetia reaches 2,000] ''Russia Today'' 10 August 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tom Parfitt [http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/13/georgia Russia exaggerating South Ossetian death toll, says human rights group] ''The Guardian'' 13 August 2008&lt;/ref&gt;. Шон Уокер, маскоўскі карэспандэнт ''«[[The Independent]]»'', сцвярджае, што ''«Russia Today»'' ужо «даручыў журналістам не паведамляць пра грузінскія вёскі ў Паўднёвай Асеціі, якія былі падвергнутыя этнічным чысткам». Ён таксама мяркуе, што «''RT'' узарвалі „генацыд“ ва ўсіх сваіх праграмах на працягу большай часткі вайны»&lt;ref name=Burrell/&gt;. Юлія Ёфэ пісала, што журналісту ''RT'', які адхіліўся ад «лініі Крамля, што грузіны забівалі бяззбройных асецін», была абвешчана вымова&lt;ref name=&quot;Ioffe&quot; /&gt;. Паводле дадзеных часопіса ''«[[Variety]]»'', крыніцы ў ''RT'' пацвердзілі, што Данбар падаў у адстаўку, але адхіліў абвінавачванні ў прадузятасці. Адзін з высокапастаўленых журналістаў з ''RT'' распавёў «Variety»: «Рускі ахоп я бачыў быў нашмат лепш, чым большую частку заходняга… Калі вы глядзіце на заходнія СМІ, ёсць шмат кленчання да маючых уладу. Расійскія навіны ў значнай ступені прарасійскія, але гэта і варта было чакаць»&lt;ref&gt;Nick Holdsworth, [http://www.variety.com/article/VR1117990468?refCatId=14 Russia claims media bias; Foreign minister blasts coverage of conflict], ''[[Variety (magazine)|Variety]]'', August 12, 2008.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:MinskTerror2011c.JPG|міні|справа|Праца журналістаў «RT» на месцы [[Тэракт у Мінскім метро (11 красавіка 2011)|тэракта ў Мінскім метро]] ([[Беларусь]], [[Мінск]], [[12 красавіка]] [[2011]] года).]]

У чэрвені [[2011]] года ''RT'' трансліраваў праграму пад назвай ''«{{Abbr|War on RT?|Вайна на RT?|0}}»'', у якой падкрэслівалася, што {{нп4|Глен Бек|Глен Бек|ru|Бек, Гленн}} з ''«Fox News»'' назваў RT «праўдай на сённяшні дзень», а ''NPR'' настройваў гледачоў ''RT'' супраць таго, што гэта нармальная сетка навін. Паводле Олівера Булау, ''RT'' адказаў: «не з таму, што гэта было непрадузятым, але таму, што ўсе астатнія таксама былі прадузятымі». Вядучая праграмы заключыла, што «аб’ектыўнасць увогуле з’яўляецца міфам і лепш быць сумленным, чым прыкрывацца добрапрыстойнымі прэтэнзіямі, прадстаўляючы праўду»&lt;ref name=&quot;Bullough&quot;/&gt;.

У верасні 2012 года брытанскі рэгулятар вяшчання {{нп4|Ofcom|Ofcom|en|Ofcom}} даказаў, што сюжэт пра двух лівійцаў, які паказвала Лізі Фелан на ''RT'' у жніўні 2011 года, быў недакладным і аднабокім. Ён заявіў, што лівійскія паўстанцы мелі мала народнай падтрымкі, а ''RT'' крытыкаваў заходнія СМІ, якія быццам хлусілі аб дзейнасці [[НАТА]]. Брытанскі рэгулятар вяшчання пастанавіў, што вяшчальнікі павінны адзначыць, што «калі элементы ў сваіх праграмах навін крытыкуюць палітыку і дзейнасць асоб, арганізацыі, урада або дзяржавы, яны не павінны быць аднабокімі і павінны мець належную дакладнасць»&lt;ref&gt;[http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/obb213/obb213.pdf Ofcom Broadcast Bulletin — Libyan dispatches], 10 September 2012, pp 19-35&lt;/ref&gt;. У лістападзе ''RT'' быў зноў абвінавачваны ў парушэнні правіл бесстароннасці ў адносінах да яго асвятлення сірыйскага канфлікта. Гэтая скарга з’явілася ў стужцы навін 12 ліпеня 2012 года. Скарга з’явілася пасля інтэрв’ю з рэдактарам Pan-African News Wire Абаёмі Азіківэ, які падтрымліваў пазіцыю сірыйскага ўрада, пасля чаго напісаў даклад з крытыкай байкоту некаторымі арабскімі краінамі сірыйскай тэлевізійнай і кінавытворчасці&lt;ref&gt;[http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/obb217/obb217.pdf Ofcom Broadcast Bulletin — Syrian news coverage], 5 November 2012, pp 15-27&lt;/ref&gt;.

[[Файл:RT covering protests in Moscow on 1012.JPG|left|thumb||Здымачная група RT здымае пратэсты [[Балотная плошча|на Балотнай плошчы]] ў Маскве 10 снежня 2011 года]]
Згодна з ''[[The Independent]]'', ''RT'' ахопліваў ўсе пратэсты, якія пачаліся ў снежні 2011 года і працягваліся да {{нп4|Прэзідэнцкія выбары ў Расіі|выбараў прэзідэнта Расіі ў сакавіку 2012 года|ru|Президентские выборы в России (2012)}}. Тым не менш, Маргарыта Сіманьян пісала ў [[твітэр]]ы, што пратэстоўцы павінны «гарэць у пекле», а ''RT'' абвінаваціў лідара апазіцыі Аляксея Навальнага ў моцных і нават фанатычных {{нп4|Рускі нацыяналізм|рускіх нацыяналістычных|ru|Русский национализм}} поглядах&lt;ref name=&quot;Walker2011&quot;&gt;{{cite news|last=Walker|first=Shaun|title=Why the Russian revolution is being televised at last|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/why-the-russian-revolution-is-being-televised-at-last-6276518.html|date=14 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=323132 Frozen fury] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713104840/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=323132 |date=13 ліпеня 2015 }}, [[Gulf Daily News]], February 05, 2012; note «Frozen fury» also was RT’s name for a story about a February 2012 protest.&lt;/ref&gt;.

Пасля майскіх пратэстаў 2012 года і сутыкненняў паміж паліцыяй і дэманстрантамі, Сіманьян напісала: «Вы былі папярэджаны, што ўвесь ваш летуценны ідэалізм скончыцца ў фанатычнай разні»&lt;ref&gt;{{cite news|last=Barry and Schwirtz|first=Ellen and Michael|title=Arrests and Violence at Overflowing Rally in Moscow|url=http://www.nytimes.com/2012/05/07/world/europe/at-moscow-rally-arrests-and-violence.html|newspaper=NYT|date=May 6, 2012}}&lt;/ref&gt;. ''RT'' абвінаваціў «шэраг радыкальных пратэстуючых» у сутыкненнях&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/putin-return-protest-movement-718/ Putin reloaded or Putin reformed?], RT.com, 07 May, 2012; edited: 07 May, 2012.&lt;/ref&gt;. Аляксей Навальны часта негатыўна высвятляўся на ''RT''&lt;ref name=&quot;independent.co.uk&quot; /&gt;, уключаючы асвятленне вобшукаў яго дома і офіса падчас расследавання сутыкненняў у маі&lt;ref&gt;[http://rt.com/politics/opposition-searches-protest-rally-571/ «Homes of Russian opposition figures searched ahead of rally»]. RT.com. 11 June 2012. Retrieved 14 June 2012.&lt;/ref&gt;. Пуцін выбраў ''RT'' для яго першага тэлеінтэрв’ю пасля выбараў і заявіў, што новыя законы супраць няўрадавых арганізацый або {{нп4|дыфамацыя|дыфамацыі|ru|Диффамация}} былі звязаныя толькі са «злачынствам і судаводствам, а не палітыкай»&lt;ref name=&quot;Weir&quot; /&gt;.

У 2012 годзе Джэсі Цвік у ''[[The New Republic]]'' крытыкавала ''RT'', сцвярджаючы, што канал паведаміў, што «ахвяры сярод грамадзянскага насельніцтва ў Сірыі мінімальныя, замежнае ўмяшальніцтва будзе мець катастрафічныя наступствы і любыя гуманітарныя заклікі з заходніх краін з’яўляюцца тонкім вэлюмам для [[НАТА]], каб ізаляваць [[Іран]], [[Кітай]] і [[Расія|Расію]]». Яна пісала, што ''RT'' хоча «зрабіць Злучаныя Штаты паказанымі у традыцыях чытання прапагандысцкіх лекцый у Расіі». Цвік таксама адзначыла, што Стывен Ф. Коэн раскрытыкаваў заходні ахоп сірыйскага канфлікту, сказаўшы, што ён з падазрэннем ставіўся да CNN і што «быццам бы адваротнага боку ''RT''. Гэта занадта чорна-бела, занадта дабрадзейна і проста. Кожны бок гучыць як хлопанне адной далонню»&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt;.

Цвік таксама напісала, што ''RT'' надаваў «непрапарцыянальна шмат часу» лібертарыянскаму рэспубліканцу Рону Полу падчас яго прэзідэнцкай кампаніі 2012 года&lt;ref name=&quot;Zwick&quot; /&gt;. Пол таксама даў інтэрв’ю на ''RT''&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=g11iyhhT5Hg Ron Paul interview on RT], May 5, 2011.&lt;/ref&gt;. Пасля яе экраннай адстаўкі Ліз Уол сказала, што прычынай гэтага &quot;было не яго пасланне свабоды, а яго пазіцыя неўмяшання і паслядоўнай крытыкі знешняй палітыкі ЗША. Яго пасланне падыходзіць ''RT'' у апавяданні таго, што «Злучаныя Штаты — велізарны хуліган»&lt;ref name=Wahl/&gt;. У чэрвеньскім шоу ''«Adam vs. the Man»'' Кокеш ўхваліў падтрымку і збор сродкаў для Пола, што прывяло да скаргі ў Федэральную выбарчую камісію аб тым, што палітычны ўклад быў зроблены замежнай карпарацыяй. Кокеш адказаў, што адмена збору сродкаў у жніўні была звязана са скаргай, але сцвярджаў, што гэта ўцягнула ў кампанію Пола Джэсі Бентан&lt;ref name=&quot;Politico&quot; /&gt;.

У жніўні 2013 года навіна адносна неправераных паведамленняў аб гібелі 450 курдскіх грамадзянскіх асоб недалёка ад мяжы Турцыі і Сірыі зноў парушыла правілы вяшчання брытанскай кампаніі Ofcom. Гэтая скарга сканцэнтравана на кадры, знятым на мабільным тэлефон, дзе трох чалавек нібыта спалілі жыўцом&lt;ref&gt;[http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/obb2402/obb241.pdf Ofcom Broadcast Bulletin — Graphic footage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160617020536/http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/obb2402/obb241.pdf |date=17 чэрвеня 2016 }}, 4 November 2013, pp 14-17&lt;/ref&gt;. У снежні Ofcom зноў абвінаваціў ''RT'' у парушэнні сваіх стандартаў у дачыненні да бесстароннасці дакументальнага фільма пад назвай ''«{{Abbr|Syrian Diary|Сірыйскі Дзённік|0}}»'', што трансліраваўся ў папярэднім сакавіку&lt;ref&gt;[http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/2431/obb244.pdf Ofcom Broadcast Bulletin — Syrian Diary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160617020526/http://stakeholders.ofcom.org.uk/binaries/enforcement/broadcast-bulletins/2431/obb244.pdf |date=17 чэрвеня 2016 }}, 16 December 2013, pp 6-25&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка 2014 года Эбі Марцін, вядучая ''«Breaking The Set»'', выступаючы непасрэдна да яе аўдыторыі гледачоў, сказала ў заключнай заяве шоу, што, хоць яна працуе ў ''RT'', яна супраць уварвання Расіі ва Украіну. Яна сказала, што «тое, што Расія зрабіла, было няправільным», так як яна выступае супраць умяшання любой краіны ва ўнутраныя справы іншых краін&lt;ref&gt;http://edition.cnn.com/2014/03/04/world/europe/russia-news-anchor-ukraine/&lt;/ref&gt;. Пазней Марцін сцвярджала, што ''RT'' па-ранейшаму падтрымлівае яе, нягледзячы на яе рознагалоссі з расійскім урадам&lt;ref&gt;http://rt.com/shows/breaking-set-summary/ukraine-conflict-perspectives-usa-885/&lt;/ref&gt;. Прэс-служба ''RT'' прапанавала Марцін камандзіроўку ў Крым і адказала на абвінавачванні ў прапагандзе, заявіўшы, што «Абвінавачванні ў прапагандзе, як правіла, усплываюць кожны раз, калі выхад навін, асабліва ''RT'', адважыцца паказаць на бок падзей, што не ўпісваецца ў мэйнстрымныя апавяданні, незалежна ад сітуацыі на месцах. Гэта адбылося ў Грузіі, гэта [[Анексія Крыма Расіяй|адбываецца ва Украіне]]»&lt;ref&gt;Graves, Lucia (March 4, 2014) [http://www.nationaljournal.com/politics/rt-defends-host-abby-martin-responds-to-accusations-of-pro-putin-propaganda-20140304 RT Defends Host Abby Martin, Responds to Accusations of Pro-Putin Propaganda], [[National Journal]] retrieved April 11, 2014&lt;/ref&gt;. Глен Грынуолд заявіў, што амерыканскія элітарныя СМІ любяць здзекавацца з расійскіх СМІ, асабліва ''RT'', як з крыніц бессаромнай прапуцінскай прапаганды, дзе свабоднае выказванне строга забаранілі. Згаджаючыся на тое, што «сетка мае моцную прарасійскую прадузятасць», ён выказаў думку, што дзеянне Марцін «дзіўна паказала, што азначае „журналісцкая незалежнасць“»&lt;ref&gt;Greenwald, Glenn (March 4, 2014) [https://firstlook.org/theintercept/2014/03/04/rt-host-abby-martin-condemns-russian-incursion-crimea-rt/ RT Host Abby Martin Condemns Russian Incursion Into Crimea — On RT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623172955/https://firstlook.org/theintercept/2014/03/04/rt-host-abby-martin-condemns-russian-incursion-crimea-rt/ |date=23 чэрвеня 2015 }} [[The Intercept]] retrieved march 21, 2014&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка 2014 года вядучая ''RT'' Ліз Уол з Вашынгтона, акруга Калумбія, падала у адстаўку ў эфіры, абвінавачваючы ''RT'' у прапагандзе. Яна патлумачыла пазней, «што яна адчувала абразу, будучы дачкой ваеннага ветэрана ЗША і партнёрам лекара, які працуе на ваеннай базе ЗША, і таму асабіста яна не можа быць часткай сеткі, якая фінансуецца Урадам Расійскай Федэрацыі і прабуе абяліць дзеянні Пуціна». Уол сцвярджала, што яе «зламала» тое, што ''RT'' наклаў цэнзуру на яе інтэрв’ю з [[Рон Пол|Ронам Полам]] аб «[[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|інтэрвенцыі Расіі ва Украіну]]». Рон Пол пазней сцвярджаў, што ён не быў падвергнуты цэнзуры ў любым выпадку і што яго паведамленне было дастаўлена ў поўным аб’ёме без змен яго меркавання&lt;ref&gt;http://www.ronpaulchannel.com/video/russia-coverage-rt-liz-wahl-media-bias/&lt;/ref&gt;. Джэймс Кірчык хутка апублікаваў эксклюзіўную гісторыю, тлумачачы, што ён перыядычна быў у кантакце з Уол за папярэднія шэсць месяцаў (ён раней з’яўляўся ў дыскусіі, каб асудзіць рускія «гей-прапагандысцкія» законы)&lt;ref&gt;James Kirchick [http://www.thedailybeast.com/articles/2014/03/05/exclusive-rt-today-anchor-liz-wahl-explains-why-she-quit.html#url=/articles/2014/03/05/exclusive-rt-today-anchor-liz-wahl-explains-why-she-quit.html Exclusive: RT Anchor Liz Wahl Explains Why She Quit] The Daily Beast ,05 Mar 2014&lt;/ref&gt;. У адказ ''RT'' распаўсюдзіў заяву: «Калі журналіст не згодны з пунктам гледжання рэдакцыі, звычайны парадак дзеянняў для вырашэння гэтых пытанняў — дыялог з рэдактарам, і, калі пытанні не могуць быць вырашаны, трэба сысці, як прафесіянал. Але калі хтосьці робіць вялікі грамадскі паказ асабістага рашэння, гэта не што іншае, як самарэкламны трук. Жадаем Ліз удачы на ​​яе абраным шляху»&lt;ref&gt;http://rt.com/usa/rt-reacts-liz-wahl-042/&lt;/ref&gt;. Іх пазнейшы даклад сцвярджае пра сувязь паміж Кірчыкам і «неакансерватыўнай мазгавой {{нп4|знешнепалітычная ініцыятыва|знешнепалітычнай ініцыятывай|ru|Внешнеполитическая инициатива}}», мяркуючы, што мерапрыемства было часткай «адраджэння кампаніі халоднай вайны»&lt;ref&gt;[http://rt.com/usa/neocons-stage-attack-alternative-media-965/ New report reveals how ‘American neocons’ stage attacks against alternative media] RT, 21 March 2014&lt;/ref&gt;.

У больш познім артыкуле ў часопісе ''Politico'' Уол заявіла, што «на працягу прыкладна двух з паловай гадоў я глядзела у іншы бок, пакуль сетка размазвала Амерыку дзеля надання лепшага выгляду Крамлю, у той час як прыхоўвала зверствы аднаго жорсткага дыктатара за іншым»&lt;ref name=Wahl&gt;Liz Wahl, [http://www.politico.com/magazine/story/2014/03/liz-wahl-quit-russia-today-putins-pawn-104888.html I Was Putin’s Pawn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150818062739/http://www.politico.com/magazine/story/2014/03/liz-wahl-quit-russia-today-putins-pawn-104888.html |date=18 жніўня 2015 }}, Politico magazine, March 21, 2014.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Liz Wahl on RT America.png|thumb|200px|Колішняя вядучая RT America Ліз Уол]]
Калі яе спыталі аб відэа інтэрв’ю госця RT Браян Шэлтэра з Reliable Sources (CNN), Ліз Уол адказала:

: «Яны атрымліваюць гэтыя крайнія галасы, варожыя па адносінах да Захаду пункты гледжання. Гэта вельмі экстрэмісцка. Слухай, я ўсё разумею пра карупцыю ва ўрадзе і пра крытыку ў адрас ўрада. Але гэта зусім іншае. Гэта прасоўвае замежную палітыку кагосьці, хто толькі што уварваўся ў краіну, уварваўся ў краіну і затым хлусіць пра гэта, выкарыстоўвае сродкі масавай інфармацыі ў якасці інструмента для выканання сваіх знешнепалітычных інтарэсаў. ''RT'' з’яўляецца часткай прапагандысцкай сеткі Пуціна, і гэта вельмі, вельмі трывожна ў выніку таго, што адбываецца сёння ва Украіне»&lt;ref name=&quot;Reliable Sources&quot;&gt;{{cite news|title=Putin TV in Chaos|url=http://www.cnn.com/video/data/2.0/video/bestoftv/2014/03/23/rs-putin-tv-in-chaos.cnn.html&lt;!--|http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/1403/23/rs.01.html--&gt;|publisher=CNN|date=March 24, 2014|author=Brian Stelter}}&lt;/ref&gt;.

Аглядальнік [[Нью-Ёрк Таймс]] Нікалас Крыстоф пракаментаваў на Piers Morgan Live першапачатковыя дзеянні Марціна і Уол: «Захапляюся іх шчырасцю, але, ведаеце, у рэшце рэшт, ''RT'' з’яўляецца рукой рускай прапаганды, таму я не думаю, што гэта будзе мець вельмі вялікае значэнне з геапалітычнымі наступствамі»&lt;ref name=&quot;Piers&quot;&gt;{{cite video|title=New Cold War?|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/1403/05/pmt.01.html|publisher=CNN|author=Piers Morgan|date=March 5, 2014}}&lt;/ref&gt;.

Былы вядучы ''RT'' у Маскве Стэйсі Бівенс і іншыя былыя журналісты ''RT'', якія ананімна гаварылі ў адпаведнасці з BuzzFeed, сцвярджалі, што яны шкадавалі пра працу на сетцы ''Russia Today'', спасылаючыся на нелюбоў да выкарыстання ёю прапаганды&lt;ref name=&quot;Bivens&quot;&gt;{{cite news|title=How the Truth is Made at Russia Today|url=http://www.buzzfeed.com/rosiegray/how-the-truth-is-made-at-russia-today|date=March 13, 2014|publisher=BuzzFeed|author=Gray, Rosie}}&lt;/ref&gt;.

Стыў Блумфілд, замежны рэдактар ''​​Monocle'', пісаў, што «ахоп ''RT'' Украіны, магчыма, не быў бы больш добрым да Масквы, нават калі б Уладзімір Пуцін выбраў сябе як галоўнае дзеючую асобу. У той час як Пуцін працягваў прыкідвацца, што не было ніякіх расійскіх войскаў у Крыме, менавіта яго думкі намалявалі на ''RT''. Штурм урадавых будынкаў па ўсёй Усходняй Украіне быў інтэрпрытаваны як зразумелыя дзеянні міралюбных пратэстуючых, якія баяцца „хаосу“ ў Кіеве»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ofcom should be looking again at Putin's TV news channel|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/apr/24/ukraine-russia-putin-news-reporting|date=April 24, 2014|publisher=The Gaurdian|author=Bloomfield, Steve}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2014 года група украінскіх журналістаў адкрыла сайт ''StopFake.org'', прысвечаны развянчанні прапаганды і заведама лжывай інфармацыі, апублікаванай расійскімі СМІ, у тым ліку ''RT''. Напрыклад, выкарыстанне кадраў з апошніх ваенных канфліктаў у Грузіі, Паўднёвай Асеціі або Сірыі і прадстаўленне іх як бягучых кадраў з Украіны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stopfake.org/en/|title=Struggle against fake information about events in Ukraine|publisher=StopFake.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.de/fake-news-can-ruin-lives-says-stopfakeorg-founder/a-17684358 |title=Fake news can ruin lives, says Stopfake.org founder |publisher=DW|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26546083 |title=Ukraine hits back at Russian TV onslaught|publisher=BBC|date=2014}}&lt;/ref&gt;.

== Здарэнні ==

29 мая 2006 года падчас паездкі вядомага пісьменніка [[Паўла Каэльё]] па [[Расія|Расіі]] ва [[Улан-Удэ]] супрацоўнікі міліцыі запатрабавалі ад здымачнай групы ''RT'', якая суправаджала пісьменніка, спыніць здымку. Міліцыянты заломвалі журналістам рукі і пагражалі адкрыць стральбу на паражэнне ў выпадку невыканання іх патрабаванняў. Гэты інцыдэнт настолькі ўразіў Каэльё, што той прыняў рашэнне не выходзіць з цягніка да [[Уладзівасток]]а&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/cinema/29may2006/paulo.html|title=Пауло Коэльо шокировали бурятские милиционеры: он больше не выходит на остановках|date=29 мая 2006|publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825072012/http://www.newsru.com/cinema/29may2006/paulo.html|archive-date=25 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

8 снежня 2006 года пасля інтэрв’ю з {{нп4|Андрэй Канстанцінавіч Лугавой|Андрэем Лугавым|ru|Луговой, Андрей Константинович}} супрацоўнікі МНС Расіі праверылі студыю тэлеканала на наяўнасць {{нп4|Радыеактыўнае заражэнне|заражэння радыеактыўнымі рэчывамі|en|Nuclear fallout}}. Такіх выяўлена не было&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2006/12/08/lugovoi/|title=Начался допрос Андрея Лугового|date=8 декабря 2006|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219185251/http://lenta.ru/news/2006/12/08/lugovoi/|archive-date=19 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

23 кастрычніка 2007 года здымачнай групе ''RT'' адмовілі ва ўездзе ў [[Эстонія|Эстонію]]. Журналісты павінны былі здымаць рэпартаж пра [[неанацызм]] ў [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rian.ru/media/20071023/85175049.html|title=Съемочную группу Russia Today не пустили в Эстонию|date=23 октября 2007|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219224247/http://ria.ru/media/20071023/85175049.html|archive-date=19 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

7 лістапад 2007 года ў [[Тбілісі]] падчас разгону {{нп4|Выступленні апазіцыі ў Грузіі, 2007|дэманстрацыі апазіцыі|ru|Выступления оппозиции в Грузии (2007)}} карэспандэнт ''RT'' Кацярына Азарава і аператар Яўген Літоўка атрымалі газавае атручванне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2007/11/07/today-anons.html|title=Корреспонденты Russia Today пострадали от действий грузинской полиции|date=7 ноября 2007|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2010-01-25}}&lt;/ref&gt;. Да таго ў журналістаў двойчы адбіралі камеру і адзнятыя матэрыялы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=45654|title=Политическое противостояние в Тбилиси достигло пика|date=7 ноября 2007|publisher=[[Маяк (радыёстанцыя)|Маяк]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://archive.today/20070619025004/http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=45654|archive-date=19 чэрвеня 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Graham W Phillips in Ukraine.jpg|міні|справа|Грэм Філіпс]]

21 лютага 2008 года падчас беспарадкаў у Белградзе пацярпела здымачная група ''RT'': прадзюсар Андрэй Федарцоў атрымаў удар па галаве, а аператара Андрэя Паўлава збілі падчас спробы штурму пасольства ЗША&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2008/02/21/beaten/|title=В Белграде избили журналистов Russia Today|date=21 февраля 2008|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220014413/http://lenta.ru/news/2008/02/21/beaten/|archive-date=20 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

10 жніўня 2008 года была прадпрынятая [[DoS-атака]] на сайт тэлеканала. Як паведамілі прадстаўнікі ''RT'', атака вялася з грузінскага IP-адраса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rian.ru/media/20080810/150250603.html|title=Сайт телеканала Russia Today подвергся атаке хакеров|date=10 августа 2008|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219231532/http://ria.ru/media/20080810/150250603.html|archive-date=19 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У ноч на 2 сакавіка 2014 года падчас [[Анексія Крыма Расіяй|крымскага крызісу]] хакеры, атрымаўшы доступ да адміністрацыйнага пароля сайта, узламалі яго і дадалі слова «Nazi» (нацыст, нацысцкі) да загалоўкаў усіх англамоўных матэрыялаў. У выніку загалоўкі сталі выглядаць так: «Расійскія сенатары прагаласавалі за адпраўку стабілізацыйных нацысцкіх войскаў на ўкраінскую тэрыторыю» або «Пуцін: Нацысцкія грамадзяне і войскі падвяргаюцца пагрозе на Украіне і маюць патрэбу ў абароне узброеных сіл». Нармальная праца сайта была адноўлена прыкладна праз паўгадзіны пасля ўзлому&lt;ref name=&quot;Lenta&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/02/rtdeface/ Хакеры добавили слово «nazi» к заголовкам сайта Russia Today]&lt;/ref&gt;.

У красавіку-маі 2014 года адбыліся некалькі выпадкаў, калі журналістаў ''RT'' не дапусцілі на тэрыторыю Украіны на падставе таго, што тыя не маглі «абгрунтаваць мэту візіту» (нягледзячы на акрэдытацыю ў Цэнтральнай выбарчай камісіі Украіны) або «не мелі дастаткова сродкаў». {{нп4|Супрацьстаянне ў Марыупалі|9 мая ў Марыупалі|ru|Противостояние в Мариуполе}} быў цяжка паранены журналіст ''RT Ruptly'' Фёдар Завалейкаў&lt;ref&gt;[http://russian.rt.com/article/33242 Украинские пограничники не пустили в страну съёмочную группу испанской ред]&lt;/ref&gt;.

Журналіст ''RT'' {{нп4|Грэм Філіпс|Грэм Філіпс|ru|Филлипс, Грэм (журналист)}} быў затрыманы Службай бяспекі Украіны і дэпартаваны з яе тэрыторыі. Сам журналіст распавёў, што шмат яго матэрыялаў былі выдаленыя&lt;ref&gt;[https://twitter.com/GrahamWP_UK/status/493025129388331008 Все мои счета взломали, 2000 видео удаленные, мой счет Феисбук удален.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20140725/1017586658.html СБУ задержала журналиста RT Филлипса и решила его выдворить]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;РТ26072014&quot;&gt;{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/42624|title=Грэм Филлипс о последствиях задержания на Украине: Я пытаюсь восстановить свою жизнь заново|date=26 июля 2014|publisher=РТ|access-date=2014-07-27}}&lt;/ref&gt;. Але Грэм павярнуўся і працягваў здымаць матэрыялы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ridus.ru/news/165865|title=Грэм Филлипс: западные журналисты на Украине не вылезают из гостиниц|author=Дмитрий Строганов|date=22 августа 2014|publisher=Ридиус|access-date=2014-09-12}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя ўзнагароды ==
* Верасень 2006&amp;nbsp;— на 10-м Міжнародным фестывалі тэлевізійных праграм і фільмаў&lt;ref&gt;[http://zolotoybuben.ru/ «Golden Tambourine» International Festival for Television programs and films] Zolotoy Buben&lt;/ref&gt; прэміяй «Залаты бубен» узнагароджаны дакументальны фільм ''RT'' «''{{Abbr|People of the Bering Strait|Народ Берынгавага праліва|0}}''» ў катэгорыі этнаграфіі і падарожжаў.
* Чэрвень 2007&amp;nbsp;— на 11-м Міжнародным экалагічным тэлевізійным фестывалі прэміяй «Выратаваць і захаваць»&lt;ref&gt;[http://www.admhmao.ru/english/newsE/2007/june/09.htm News of the Okrug] 11th «Save and Preserve» International Environmental Television Festival, 9 June 2007&lt;/ref&gt; прэміяй Гран-пры ўзнагароджаны фільм ''RT'' «''{{Abbr|Meeting with Nature|Сустрэча з прыродай|0}}''».
* Верасень 2007&amp;nbsp;— Еўразійская акадэмія тэлебачання і радыё&lt;ref&gt;[http://www.eatr.ru/ Eurasian Academy of Television and Radio], [[:ru:Евразийская академия телевидения и радио|Евразийская Академия Телевидения и Радио]]&lt;/ref&gt; ўзнагародзіла ''RT'' прэміяй прафесійнага майстэрства.
* Лістапад 2007&amp;nbsp;— рэпартаж ''RT'' з нагоды гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] атрымаў спецыяльны прыз 2007 AIB Media Excellence Awards&lt;ref&gt;[http://www.aib.org.uk/newsContent.asp?node_id=8,95&amp;content_id=1613 AIB Media Excellence Awards 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208155425/http://www.aib.org.uk/newsContent.asp?node_id=8%2C95&amp;content_id=1613 |date=8 лютага 2012 }} Association for International Broadcasting, 8 October 2007&lt;/ref&gt;.
* Красавік 2008&amp;nbsp;— студыя штодзённага шоу ''RT Entertaiment Today'', арганізаваная Марцінам Эндрусам і Аняй Фёдаравай, атрымлівае адмысловы расійскі дыплом&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=XA4hmrcRx1U Russia Today Wins Russian Entertainment Awards], Russian Entertainment Awards Youtube page, April 2008&lt;/ref&gt;.
* Верасень 2008&amp;nbsp;— Самай прэстыжнай ўзнагародай вяшчання Расіі {{нп4|ТЭФІ|ТЭФІ|ru|ТЭФИ}} узнагароджаны Кевін Оўэн у катэгорыі ''Вядучы інфармацыйнай праграмы''&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2008/09/26/tefi/ А ТЭФИ здесь тихие]&lt;/ref&gt;.
* Лістапад 2008&amp;nbsp;— Спецыяльны прыз журы ў лепшай творчай катэгорыі за артыкул ''Рускі Гламур'' у Лондане&lt;ref name=&quot;RTCorporate&quot; /&gt;.
* Студзень 2009&amp;nbsp;— Сусветны Сярэбраны медаль ад нью-ёркскіх фестываляў за лепшы дакументальны фільм «''{{Abbr|A city of desolate mothers|Горад пустынных мацярэй|0}}''» пра канфлікт у Паўднёвай Асеціі&lt;ref&gt;[http://www.newyorkfestivals.com/res/pdf/2009TVWINNERS.pdf 2009 Television Programming and Promotion Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171011092732/http://www.newyorkfestivals.com/res/pdf/2009TVWINNERS.pdf |date=11 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;.
* Жнівень 2010&amp;nbsp;— Першая намінацыя на Міжнародную прэмію «Эмі» ў катэгорыі «Навіны» за асвятленне візіту [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Барак Абама|Барака Абамы]] ў [[Расія|Расію]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iemmys.tv/news_item.aspx?id=110 |title=2010 International Emmy® Awards News &amp; Current Affairs Nominees Announced |publisher=International Emmy Awards |date=11 August 2010 |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319122534/http://iemmys.tv/news_item.aspx?id=110 |archive-date=19 сакавіка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Лістапад 2011 — Марцін Эндрус і штотыднёвік ''«Moscow Out»'' узнагароджаны «ШереMedia Award» за лепшую праграму ў намінацыі «Рэпартаж»&lt;ref&gt;[http://www.svo.aero/news/2011/2111/ Шереметьево «поймал» акул пера за публикации]&lt;/ref&gt;.
* Жнівень 2012&amp;nbsp;— Другая намінацыя на Міжнародную прэмію «Эмі» за паказ міжнароднага руху [[Захапі Уол-стрыт]]&lt;ref&gt;[http://www.iemmys.tv/news_item.aspx?id=151 Announcement of 2012 International Emmys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150418223854/http://www.iemmys.tv/news_item.aspx?id=151 |date=18 красавіка 2015 }}, [[Emmy Award#International Emmys|International Emmy Award]] website.&lt;/ref&gt;.
* Чэрвень 2013 — на міжнародным фестывалі ў Монтэ-Карла (самым прэстыжным еўрапейскім тэлевізійным конкурсе) тэлеканал ''RT'' атрымаў перамогу ў намінацыі «Лепшая інфармацыйная 24-гадзінная праграма». Узнагарода была ўручана за асвятленне падзей, звязаных з [[Падзенне метэарыта на Урале ў 2013 годзе|падзеннем чалябінскага метэарыта]]. Акрамя ''RT'', на атрыманне «Залатой німфы» прэтэндавалі такія міжнародныя каналы, як ''[[CNN]]'', ''[[Аль-Джазіра]]'' і ''[[Sky News]]''&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/06/14/rt/ Lenta.ru: Интернет и СМИ: ТВ и радио: RT получил премию телефестиваля в Монте-Карло]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/news/2013_06_14/Telekanal-Russia-Today-poluchil-Zolotuju-nimfu-na-festivale-v-Monte-Karlo-6324/ Телеканал Russia Today получил «Золотую нимфу» на фестивале в Монте-Карло — Новости — Культура — Голос России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140516111516/http://rus.ruvr.ru/news/2013_06_14/Telekanal-Russia-Today-poluchil-Zolotuju-nimfu-na-festivale-v-Monte-Karlo-6324/ |date=16 мая 2014 }}&lt;/ref&gt;.
* Красавік 2014 — ''RT'' атрымаў прыз прэстыжнага міжнароднага фестывалю ў Нью-Ёрку ''«New York Festivals»'' у намінацыі «Лепшая дакументальная/інфармацыйная праграма: гуманітарныя праблемы» за дакументальны фільм ''«{{Abbr|Blood and Honor|Кроўная помста|0}}»'' пра звычаі кроўнай помсты на сучасным Каўказе&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/ifx.asp?id=9a632514-16ef-f843-9b7a-4c222ca8ef1f Russia Today получил «золото» Нью-Йоркского международного фестиваля за фильм о кровной мести на Кавказе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426214754/http://www.interfax.ru/ifx.asp?id=9a632514-16ef-f843-9b7a-4c222ca8ef1f |date=26 красавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.
* 28 мая 2014 года пазаштатны карэспандэнт RT Фёдар Завалейкаў быў узнагароджаны ордэнам Мужнасці «за мужнасць і адвагу, праяўленыя пры выкананні прафесійнага абавязку». Журналіст працаваў у зоне канфлікту на ўсходзе Украіны і атрымаў раненне падчас абстрэлу&lt;ref&gt;[http://www.lifenews.ru/news/134001 Путин наградил орденом Мужества репортеров LifeNews и Russia Today]&lt;/ref&gt;.
* 5 чэрвеня 2014 года сайт тэлеканала RT (RT.com) прызнаны лепшым у катэгорыі «Навіны» ў рамках конкурсу «Interactive Media Awards»&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://ria.ru/society/20140605/1010824296.html|title = RT.com стал лучшим новостным сайтом по версии Interactive Media Awards}}&lt;/ref&gt;.
* 26 жніўня 2014 года аператар RT Міхаіл Кандакоў і яго асістэнт Кірыл Вагін былі ўзнагароджаны медалём «За адвагу» паводле вынікаў камандзіроўкі ў Сірыю, дзе яны патрапілі пад агонь&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://itar-tass.com/obschestvo/1401467|title = Путин наградил медалью &quot;За отвагу&quot; журналистов RT, пострадавших в Сирии}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
{{Commons category|Russia Today}}
* [[BBC]]
* [[CNN]]
* [[Fox News Channel]]
* [[Аль-Джазіра]]

== Заўвагі ==
;Каментарыі
: 1.{{note|a}}Паводле ацэнак Стывена Хеймана, больш за 100 мільёнаў долараў было выдаткавана на станцыі па стане на май 2008 года.&lt;ref name=&quot;Heyman&quot;/&gt;
;Крыніцы
{{Reflist|3}}

== Спасылкі ==
* [http://rt.com Афіцыйны сайт RT]
* {{YouTube|user = RussiaToday|RT}}
* {{twitter|RT_com|@RT_com}}
* {{facebook|RTnews|RT}}
* [http://rt.com/on-air/ RT Live] Прамы эфір

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Тэлеканалы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі]]
[[Катэгорыя:Прапагандысцкія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]]</text>
      <sha1>4f6v3ol1r4qnpek071eqq5n9xggq1fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204307</id>
    <revision>
      <id>5206336</id>
      <parentid>5160466</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9776" sha1="6b9ck1yohbhxg9570yw2f80pcudabba" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = Kazimier Chrščanovič. Казімер Хршчановіч (Č. Maniuška, 1840-49).jpg
|памер                    = 
|подпіс                   = Партрэт Казіміра Хршчановіча. [[Часлаў Манюшка]], 1840-я
|імя                      = Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч
|арыгінальнае імя         =
|грамадзянства            =
|дата нараджэння          = 
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              = 
|месца смерці             = 
|працаваў у гарадах       =[[Мінск]]
|стыль                    =
|найважнейшыя пабудовы    =[[Мінская ратуша]], [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскае падвор'е]], [[Пішчалаўскі замак]]
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = Kazimir Chrščanovič
}}
'''Казімір-Вікенцій Мельхіёравіч Хршчановіч''' ({{ДН|||1794}}, маёнт. [[Бястроск]], {{МН|Докшыцкі раён|ў Докшыцкім раёне|}} — {{ДС|8|5|1871}}) — беларускі [[архітэктар]]. [[Мінскі губернскі архітэктар]], вядомы як аўтар многіх значных будынкаў Мінска.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і патомных [[дваране|дваран]] ў маёнтку Бястроск недалёка ад вёскі [[Шунеўка]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. У 1813 паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]], пасля заканчэння вучобы ў [[1819]] годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофіі і некалькі гадоў займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. У сакавіку 1824 быў прызначаны памочнікам універсітэцкага архітэктара. Пасля здачы дадатковых экзаменаў у маі [[1825]] атрымаў дыплом архітэктара&lt;ref name=&quot;КХ&quot;&gt;[http://withoutdisguise.livejournal.com/423468.html Казимир Хрщанович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[13 кастрычніка]] [[1825]] года К.-В. Хршчановіч быў прызначаны [[Галоўныя архітэктары Мінска|мінскім губернскім архітэктарам]], на пасадзе якога праслужыў амаль 40 гадоў (у адстаўку выйшаў у [[1863]]). У [[1836]] узведзены ў ранг [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]]&lt;ref name=&quot;КХ&quot;/&gt;.

Меў сына {{нп5|Леў Казіміравіч Хршчановіч|Льва||Lev Khrshchonovich}} (1838—1907), таксама архітэктара.

== Творчасць ==
[[Файл:Miensk, Kašarskaja, Archirejski. Менск, Кашарская, Архірэйскі (1901-05).jpg|250px|міні|[[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскае падвор’е]] на паштоўцы пачатку XX стагоддзя]]
[[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Haŭsman. Менск, Кашарская-Падгорная, Гаўсман (1901-17) (3).jpg|thumb|250px|[[Дом Гаўсмана]] на паштоўцы пачатку XX стагоддзя]]

Найбольш значныя работы ў [[Мінск]]у: [[Прысутныя месцы (Мінск)|будынак Прысутных месцаў]] на рагу [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вул. Інтэрнацыянальнай]] ([[1852]]; з [[Л. Садоўскі]]м), [[будынак Мінскага вайсковага шпіталя|будынак вайсковага шпіталя]], будынкі [[Мінская гарадская бальніца|гарадской бальніцы]] ([[1840-я]] г.), будынак [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]] , [[губернатарскі дом (Мінск)|губернатарскі дом]] (канец [[1830-я|1830-х]] г.). Аўтар праектаў: у Мінску — [[Мінская ратуша|ратушы]] ([[1825]]), жылога [[дом Аксельрода|дома Аксельрода]] ([[1844]]), адміністрацыйных устаноў (1847, 1852,1853, 1857) і інш.; у [[Барысаў|Барысаве]] — адміністрацыйных устаноў (1843); у [[Пінск]]у — [[дом Ліпко|жылога дома А. Ліпко]] (1847) і інш&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}}&lt;/ref&gt;.

Разам з [[Міхаіл Іосіфавіч Чахоўскі|Міхаілам Чахоўскім]] кіраваў будаўніцтвам [[Пішчалаўскі замак|Пішчалаўскага замка]]&lt;ref&gt;[http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=83068 Турэмныя вежы ня вытрымалі]&lt;/ref&gt;.

У [[1847]] годзе К. Хршчановіч садзейнічаў узвядзенню [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|царквы Марыі Магдаліны]] ў Мінску&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]]
|частка         = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя
|загаловак      = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = 
|выдавецтва     = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]
|год            = 2011
|том            = 
|старонкі       = 333
|старонак       = 431
|серыя          = 
|isbn           = 978-985-01-0880-7
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

У [[1850-я]] гады спраектаваў новы комплекс [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|архірэйскага падвор’я]]. Прымаў удзел у рэканструкцыі [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскага касцёла]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока|}}&lt;/ref&gt;.

У [[1857]] годзе на рагу вуліц Падгорнай і Скобелеўскай — сучасныя вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|К. Маркса]] і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская]] пабудаваны [[Дом Гаўсмана]]. Разбураны ў канцы 1930-х гадоў пры будаўніцтве [[Будынак ЦК КПБ|будынка ЦК КПБ]]&lt;ref name=&quot;МБМ&quot;&gt;{{Cite web |url=http://szlachta.io.ua/s210970/doylidstva_belarusi._chastka_4_l-mensk._mehanichny_zavod |title=Дойлідства Беларусі. Частка 4 (Л-МЕНСК. МЕХАНІЧНЫ ЗАВОД) |access-date=9 кастрычніка 2013 |archive-date=17 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217175327/http://szlachta.io.ua/s210970/doylidstva_belarusi._chastka_4_l-mensk._mehanichny_zavod |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[1870]] стварыў [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]]&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}}
* {{крыніцы/БелЭн|17|Хршчано́віч Казімір Вікенцій|[[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|Чарнатаў В. М.]]|66}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=745}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://withoutdisguise.livejournal.com/423468.html Казимир Хрщанович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Барысава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Пінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>6b9ck1yohbhxg9570yw2f80pcudabba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Скендэрбэў Корча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204616</id>
    <revision>
      <id>5206289</id>
      <parentid>4139454</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="pn1famxs0dzurjqqxgswaww2c0o585q" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва          = Скендэрбэў Корча 
| Лагатып        = 
| ПоўнаяНазва    = Klubi Futbollistik Skënderbeu Korçë
| Мянушкі        = 
| Горад          = [[Корча]], [[Албанія]] 
| Заснаваны      = 15 красавіка [[1909]] 
| Стадыён        = [[Скендэрбэў (стадыён)|Скендэрбэў]], [[Корча]]
| Умяшчальнасць  = 12 000
| Прэзідэнт      = 
| Трэнер         = Генціян Лічы
| Чэмпіянат      = [[Першы дывізіён Албаніі па футболе|Першы дывізіён]]
| Сезон          = 2021/22
| Месца          = {{Падзенне}} 10 месца ў [[Албанская Суперліга|Суперлізе]]
| Сайт           = http://kfskenderbeu.com/

| pattern_la1 =_jomatiger2rw
| pattern_b1  =_jomatiger2rw
| pattern_ra1 =_jomatiger2rw
| pattern_sh1 =
| pattern_so1 =
| leftarm1    = FF0000
| body1       = FF0000
| rightarm1   = FF0000
| shorts1     = FF0000
| socks1      = FF0000
| pattern_la2 =_uhlsportstram19wr
| pattern_b2  =_uhlsportstram19wr
| pattern_ra2 =_uhlsportstram19wr
| pattern_sh2 =
| pattern_so2= 
| leftarm2    = ffffff
| body2       = FFFFFF
| rightarm2   = Ffffff
| shorts2     = FFFFFF
| socks2      = FFFFFF
}}

'''«Скендэрбэў»''' ({{lang-sq|Klubi Futbollistik Skënderbeu Korçë}}, Футбольны клуб Скендэрбэў Корча) — [[Албанія|албанскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Корча]], у цяперашні час выступае ў [[Албанская Суперліга|албанскай Суперлізе]]. Названы ў гонар нацыянальнага героя Албаніі [[Скандэрбэг]]а. Клуб заснаваны [[15 красавіка]] [[1909]] года, хатнія матчы праводзіць на стадыёне [[Скендэрбэў, стадыён|«Скендэрбэў»]], які змяшчае 12 000 гледачоў. Галоўнымі дасягненнямі «Скендэрбэў» з’яўляюцца восем перамог у чэмпіянаце Албаніі (у 1933, 2011—2016, 2018 гадах).

== Дасягненні ==
* '''[[Чэмпіянат Албаніі па футболе|Чэмпіянат Албаніі]]:'''
** '''Чэмпіён (8):''' 1933, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018

* '''[[Кубак Албаніі па футболе|Кубак Албаніі]]:'''
** '''Уладальнік (1):''' 2018

* '''[[Суперкубак Албаніі па футболе|Суперкубак Албаніі]]:'''
** '''Пераможца (3):''' 2013, 2014, 2018

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140809220803/http://kfskenderbeu.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-sq}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Албаніі|Скендэрбэў Корча]]
[[Катэгорыя:ФК Скендэрбэў Корча| ]]</text>
      <sha1>pn1famxs0dzurjqqxgswaww2c0o585q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daft Punk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205767</id>
    <revision>
      <id>5206530</id>
      <parentid>5181726</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53102" sha1="fuy8m59196mmhmlai7mif1045q680k7" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Гады                  = 1993 — 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/ca/artist/daft-punk/id5468295 |title=iTunes – Music – Daft Punk |publisher=Itunes.apple.com |date= |accessdate=13 May 2013}}&lt;/ref&gt;
| Горад                 = [[Парыж]]
| Мова                  = [[Англійская мова|англійская]]
}}

'''«Daft Punk»''' — французскі [[Электронная музыка|электронны]] дуэт, які складаецца з музыкантаў {{нп3|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|Гі-Мануэля дэ Амема Крысто|ru|Омем-Кристо, Ги-Мануэль де}} і {{нп3|Тамас Бангальтэ|Тамаса Бангальтэ|ru|Бангальте, Томас}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Daft Punk Bio, Music, News &amp; Shows|url=http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|publisher=DJZ.com|accessdate=7 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120074501/http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HouseSynthpop/&gt;&lt;ref name=Allmusic&gt;[http://www.allmusic.com/artist/daft-punk-p168791 Daft Punk Allmusic bio]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MusiqueVol.1&quot; /&gt;. Daft Punk дасягнулі значнай папулярнасці ў канцы 1990-х гадоў у Францыі і мелі далейшы поспех у наступныя гады. Іх стыль спалучае ў сабе элементы хауса з сінты-попам&lt;ref name=HouseSynthpop&gt;{{cite news| url= http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html | title= Daft Punk: Behind the robot masks| first= Bernadette | last= McNulty | work=The Telegraph |date=17 November 2007 | accessdate= 14 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Allmusic/&gt;. Менеджэрам групы з 1996 па 2008 быў Пэдра Вінтэр (Busy P), кіраўнік [[Ed Banger Records]]&lt;ref name=&quot;Pedro&quot; /&gt;. На пачатку кар’еры ўдзельнікі групы знаходзіліся пад уплывам розных рок-гуртоў, уключаючы [[The Beach Boys]] і [[The Rolling Stones]]&lt;ref name=&quot;DarlinBio&quot; /&gt;.

Бангальтэ і дэ Амем Крысто першапачаткова былі ў групе пад назвай [[Darlin']], якая хутка распалася. Дуэт стаў называцца Daft Punk, выпусціўшы дэбютны альбом Homework у 1997 годзе. Выпуск альбома Discovery быў яшчэ больш паспяховым, сінглы «[[One More Time (сінгл)|One More Time]]», «Digital Love», і «Harder, Better, Faster, Stronger». У сакавіку 2005 года дуэт выпусціў альбом Human After All, які атрымаў змешаныя водгукі. Тым не менш, сінглы «Robot Rock» і «Technologic» мелі поспех у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

Daft Punk гастраляваў у 2006 і 2007 і выпусціў канцэртны альбом Alive 2007, які выйграў прэмію [[Грэмі]] за Лепшы электронны/танцавальны альбом. Дуэт напісаў музыку да фільма [[Трон: Спадчына]] і ў 2010 годзе выпусціў альбом з саўндтрэкам фільма. У студзені 2013 года, Daft Punk пакінулі [[EMI Records]] зарады [[Sony Music Entertainment]], даччынага лэйбла [[Columbia Records|Columbia]]. Яны выпусцілі альбом Random Access Memories ў 2013, які атрымаў адабрэнне крытыкаў. Першы сінгл «Get Lucky» меў міжнародны поспех, дасягнуўшы піка ў топ-10 у 32 краін свету. Random Access Memories прывёў да пяці прэмій Грэмі ў 2014 годзе, у тым ліку альбом года, а таксама запіс года («Get Lucky»).

Гурт вядомы сваім акцэнтам на выкарыстанне візуальных і сюжэтных кампанентаў, звязаных з іх музычнымі творамі. Daft Punk таксама вядомы праз выкарыстанне масак; спецыяльна распрацаваныя шлемы і пальчаткі робляць музыкантаў падобных да робатаў. Яны маюць такі імідж у большасці сваіх публічных выступаў з 2001 года. Дуэт рэдка дае інтэрв’ю ці з’яўляецца на тэлебачанні.

== Гісторыя ==

=== 1987—1993: Раннія гады ===

Тамас Бангальтэ і Гі-Мануэль дэ Амем Крысто пазнаёміліся ў 1987 годзе падчас вучобы ў ліцэі Карно, сярэдняй школы ў [[Парыж]]ы&lt;ref name=&quot;MusiqueVol.1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060410194554/http://www.daft-musique.com/ Daft Punk Musique Vol. 1 Official Website]. [[Web archiving|Archived]] from 10 April 2006.&lt;/ref&gt;. Яны сталі добрымі сябрамі і пазней запісалі дэма-трэкі з іншымі музыкантамі са школы. У канчатковым выніку гэта прывяло да фарміравання групы пад назвай Darlin' з Ларанам Брансавічам у 1992&lt;ref name=&quot;DarlinBio&quot; /&gt;. Бангальтэ і дэ Амем Крысто ігралі на [[Бас-гітара|басу]] і [[Гітара|гітары]], адпаведна, у той час як Брансавіч — на барабанах&lt;ref name=&quot;FrenchConn&quot;&gt;James, Martin. ''French Connections: From Discotheque to Discovery''. London, United Kingdom: Sanctuary Publishing Ltd., 2003. pgs 265; 267; 268. (ISBN 1-86074-449-4)&lt;/ref&gt;. Трыо перайграла песню Darlin' гурта The Beach Boys, якая стала каверам арыгінальнай кампазіцыі&lt;ref name=&quot;Shimmies&quot;&gt;{{cite web |title= Shimmies in Super 8 |url=http://www.discogs.com/release/306155|work=biography |publisher=[[discogs]] |accessdate=17 July 2007}}&lt;/ref&gt;. Stereolab выпусціла абодва трэка на адной пласцінцы і запрасіла групу для сцэнічных выступленняў у Вялікабрытаніі&lt;ref name=&quot;Shimmies&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ROBOPOP&quot; /&gt;. Бангальтэ адчуваў, што «рок-н-рол, які мы зрабілі, даволі сярэдні, я думаю. Гэта было настолькі кароткім, можа быць, шэсць месяцаў, чатыры песні і два выступы»&lt;ref name=&quot;Interview at Mixmag 1997&quot; /&gt;. Адмоўны водгук ў Melody Maker Дэйва Джэнінгса&lt;ref&gt;{{cite web| title=Blog post by Ned Raggett |url=http://nedraggett.tumblr.com/post/50466658963/and-why-you-ask-am-i-showing-you-this-photo-of-a |last1=Raggett |first1=Ned |date= 14 May 2013 |work= [[Ned Raggett]]'s Blog |publisher= |accessdate=14 May 2013}}&lt;/ref&gt; ахрысціў музыку «Ненармальным панк трэшам»&lt;ref&gt;«Review of Shimmies in Super 8.» Melody Maker Apr.-May 1993: n. pag. Web. 6 April 2013.&lt;/ref&gt;. Музыканты палічылі агляд пацешным. Як заявіў дэ Амем Крысто, «Мы так доўга намагаліся знайсці [імя] Darlin', і гэта адбылося так хутка»&lt;ref name=&quot;DaftPulse&quot;&gt;Alan Di Perna, «We Are The Robots» ''Pulse!'', April 2001, pp. 65-69.&lt;/ref&gt;. Гурт Darlin' неўзабаве распаўся, пакінуўшы Брансавіча з гуртам Фенікс&lt;ref name=&quot;DarlinBio&quot; /&gt;. Бангальтэ і дэ Амем Крысто стварылі гурт Daft Punk і пачалі эксперыментаваць з драм-машынамі і сінтэзатарамі.

=== 1993—1999: ''Homework'' ===

У 1993 годзе Daft Punk удзельнічаў у рэйве EuroDisney, дзе яны сустрэлі з Сцюартам Мак-Міланам з гурта Slam, сузаснавальнік Лэйбла Soma Quality Recordings. Дэма-стужка, нададзена Мак-Мілану на рэйве, паслужыла асновай для дэбютнага сінглу Daft Punk «The New Wave», які выйшаў абмежаваным выпускам у 1994 годзе&lt;ref name=&quot;Interview at Mixmag 1997&quot; /&gt;. Сінгл таксама змяшчае канчатковы мікс «The New Wave» пад назвай «Alive», які павінен быў быць уключаны ў першы альбом Daft Punk.

Daft Punk вярнуліся ў студыю ў маі 1995 для запісу «Da Funk». Гэта стала першым камерцыйна паспяховым сінглам дуэта. Пасля поспеху «Da Funk», Daft Punk пачаў шукаць мэнэджэра. Выбар дуэта ў канчатковым выніку спыніўся на Пэдра Вінтэры, якія рэгулярна дапамагаў гурту і іншым музыкантам у яго начным клубе «Hype»&lt;ref name=&quot;FrenchConn&quot;/&gt;. Гурт падпісаў кантракт з Virgin Records ў верасні 1996 года і з гэтага часу дуэт ліцэнзіруе свае песні праз галоўны лэйбл гэтай кампаніі, Daft Trax&lt;ref name=&quot;MusiqueVol.1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FrenchConn&quot;/&gt;. Бангальтэ распавядаў пра рашэнне дуэта заключэння кантракта з Virgin:

{{Cquote|''Многія гуказапісвальныя кампаніі прапанавалі нам кантракты. Яны прыходзілі адусюль, але мы вырашылі пачакаць, збольшага таму, што мы не хацелі губляць кантроль над тым, што мы стварылі. Мы выключылі шмат гуказапісвальных кампаній. Мы не былі зацікаўлены ў грошах, таму мы адмовілі лэйблам, якія хацелі большага кантролю, чым мы былі гатовыя былі ім надаць. На самай справе, мы больш як партнёры з Virgin''.&lt;ref name=&quot;Yahoo&quot;&gt;{{cite web|url=http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809052134/http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archivedate=9 жніўня 2007|title=Yahoo! Music – Interviews|publisher=Yahoo! Music|date=30 December 2010|accessdate=3 January 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

Наконт мастацкага кантролю і свабоды, Бангальтэ заявіў:

{{Cquote|''У нас ёсць значна больш кантролю, чым грошы. Вы не можаце атрымаць усё. Мы жывем у грамадстве, дзе людзі хочуць грошы, таму яны не могуць атрымаць кантроль. Мы выбралі. Кантроль з'яўляецца свабодай. Людзі кажуць, што мы звар'яцелі на кантролі, але кантроль — гэта кантраляванне свайго лёсу без кантролю іншых людзей. Мы не прабуем маніпуляваць іншымі людзьмі, мы проста кантралюем тое, што мы робім самі. Кантраляванне, якое мы робім, робіць нас свабоднымі. Людзі павінны перастаць думаць, што мастак, які кіруе тым, што ён робіць, гэта дрэнна. Шмат мастакоў сёння толькі ахвяры, якія не маюць кантролю, і яны не свабодныя. І гэта дрэнна. Калі вы пачынаеце залежаць ад грошай, то грошы павінны дасягнуць мяжы, каб адпавядаць сваім выдаткам''.&lt;ref name=&quot;Yahoo&quot;/&gt;}}

«Da Funk» і «Alive» пазней былі ўключаныя ў дэбютны альбом ''Homework''. У лютым таго ж года брытанскі часопіс Muzik апісаў Homework як «адзін з самых раскручаных дэбютных альбомаў на працягу доўгага доўгага часу»&lt;ref&gt;Bush, C. (1997), Frog Rock, ''[[Muzik]]'', IPC Magazines Ltd, London, Issue No.21 February 1997.&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных The Village Voice, альбом адрадзіў музыку стылю хаус і адышоў ад еўраданса&lt;ref name=&quot;vv&quot;&gt;Woods, Scott (5 October 1999). [http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/ «Underground Disco?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109041512/http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/|date=9 студзеня 2015}}. ''[[The Village Voice]]''. Retrieved on 10 February 2012.&lt;/ref&gt;. Як адзначае крытык Алекс Рэйнер, Homework сабраў устаноўленыя клубныя стылі і «эклектызм» з біг-біт&lt;ref name=&quot;1001albums&quot;&gt;Rayner, Alex (2006).&lt;/ref&gt; Найбольш паспяховым сінглам з Homework быў «Around the World», які вядомы паўтаральным скандаваннем назвы песні. «Da Funk» быў таксама ўключаны ў саўндтрэк фільма Святы. Daft Punk выпусціла серыю музычных кліпаў для Homework, зпрадзюсіраваных Spike Jonze, Мішэлем Гондры, Раманам Каполай і Себ Жаньякам. Калекцыя відэа была выпушчана ў 1999 годзе пад назвай D.A.F.T.: A Story About Dogs, Androids, Firemen and Tomatoes.

=== 1999—2004: ''Discovery'' ===

У 1999 годзе дуэт запісваў свой другі альбом, які пачаў годам раней&lt;ref name=PitchforkOuttakes&gt;{{cite web|last=Dombal|first=Ryan|title=Daft Punk: Cover Story Outtakes|url=http://pitchfork.com/news/50746-daft-punk-cover-story-outtakes/|work=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]|publisher=pitchfork.com|accessdate=15 May 2013|date=15 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MTVeInterview&quot; /&gt;. Альбома ''Discovery'', выпушчаны ў 2001 годзе, меў яўны сінці-поп-арыентаваны стыль, такі ж, якім гурт заваяваў шмат фанатаў папярэднім альбомам Homework. Гурт сцвярджае, што альбом быў задуманы як спроба паўторна злучыцца з гуллівым дзяцінствам&lt;ref name=&quot;ROBOPOP&quot;&gt;Chris Gill, [http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ «ROBOPOP»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060103075925/http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ |date=3 студзеня 2006 }} (May 2001) ''Remix Magazine Online''. Retrieved 6 March 2007.&lt;/ref&gt;. Гэта тлумачыць інтэнсіўнае выкарыстанне музыкі канца 70-х і пачатку 80-х у альбоме. Альбом дасягнуў № 2 у Вялікабрытаніі, і яго сінгл «One More Time» трохі не зайняў першае месца ў брытанскім хіт-парадзе. Песня таксама вядомая тым, што ў вялікай ступені аўта-цюнінгаваная і сціснутая&lt;ref name=&quot;ROBOPOP&quot; /&gt;. Песня і альбом стварылі новае пакаленне прыхільнікаў, у асноўным знаёмых з другім альбомам Daft Punk. Сінглы «Digital Love» і «Harder, Better, Faster, Stronger» былі таксама вельмі паспяховымі ў Вялікабрытаніі і ў танцавальным чарце ЗША. «Digital Love» быў пазней перайграны гуртамі Kodaline і Hellogoodbye. Песня «Face to Face» стала хітом № 1 у амерыканскіх гульнявых чартах, нягледзячы на абмежаваны сінгл&lt;ref&gt;{{cite web |title= Face to Face (Rare Remixes!)|url=http://www.discogs.com/release/260250|work= biography|publisher=[[discogs]]|accessdate=3 October 2008}}&lt;/ref&gt;. 45-хвілінны ўрывак са спектакля ''Daftendirektour'', запісанага ў [[Бірмінгем]]е ў 1997 годзе, быў таксама выпушчаны ў 2001 годзе, пад назвай Alive 1997. У 2003 годзе пабачыў свет поўнаметражны анімацыйны фільм {{нп3|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы||Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem}}. Прадзюсарам фільма быў пад наглядам {{нп3|Лэйдзі Мацумота|Лэйдзі Мацумота|ru|Мацумото, Лэйдзи}}, які з’яўляецца іх героем дзяцінства. Музыканты з’явіліся ў некалькіх эпізодах мультфільма&lt;ref name=&quot;5555Insert&quot;&gt;''[[Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem]]'' companion leaflet (2003)&lt;/ref&gt;. Альбом Daft Club быў таксама выпушчаны для прасоўвання фільма. Раней праз інтэрнэт прадстаўлены зборнік рэміксаў з той жа назвай.

=== 2004—2008: ''Human After All'' ===

[[File:Daft Punk 2007.jpg|thumb|Daft Punk выступаюць у [[Горад Берклі, Каліфорнія|Берклі]] 27 ліпеня 2007 года]]

З 13 верасня і да 9 лістапада 2004 года Daft Punk прысвяцілі шэсць тыдняў стварэнні новага матэрыялу&lt;ref&gt;''Human After All'' liner notes (2005). Retrieved 17 December 2007.&lt;/ref&gt;. Дуэт выпусціў альбом Human After All ў сакавіку 2005 года. Водгукі былі змяшаныя, у асноўным былі скаргі на празмерна паўтаральны характар. Сінгламі альбома былі «Robot Rock», «Technologic», «Human After All», і «The Prime Time of Your Life». Найранейшай афіцыйнай заявай ад Daft Punk ў дачыненні альбом была «мы лічым, што Human After All кажа само за сябе».

Анталогія CD Daft Punk/DVD пад назвай ''Musique Vol. 1 1993—2005'' была выпушчана 4 красавіка 2006 года. Яна ўтрымлівае відэакліпы для «Robot Rock (Maximum Overdrive)» і «The Prime Time of Your Life», зробленыя Daft Punk і Тоні Гарднерам, repspectively. Daft Punk таксама выпусціла {{нп3|Рэміксавы альбом|альбом рэміксаў|ru|Ремиксовый альбом}} Human After All пад назвай Human After All: Remixes.

21 мая 2006 года Daft Punk выпусцілі свой першы фільм, Daft Punk’s Electroma, які быў прадстаўлены на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]]&lt;ref name=&quot;ElectromaReview&quot;&gt;[http://www.variety.com/index.asp?layout=features2006&amp;content=jump&amp;jump=review&amp;dept=cannes&amp;nav=RCannes&amp;articleid=VE1117930614&amp;cs=1 ''Daft Punk’s Electroma'' review] ''Variety''. Retrieved 26 February 2007.&lt;/ref&gt;. Фільм не ўключае ўласную музыку Daft Punk, што з’яўляецца навінкай для дуэта з улікам іх папярэдніх DVD і фільм-рэлізаз (''D.A.F.T.'' і ''Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы''). Начныя паказы фільма былі паказаны ў парыжскіх тэатрах у канцы сакавіка 2007 года&lt;ref name=&quot;DaftAllocine&quot;&gt;[http://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18400301.html ''Daft Punk’s Electroma'' Screenings Info] {{fr icon}} allocine.fr. Retrieved 11 April 2007.&lt;/ref&gt;. Першапачатковыя заўвагі грамадскасці з тых часоў былі станоўчымі&lt;ref name=&quot;ElectromaNews&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070928041619/http://www.thedaftclub.com/news.php?item.15.5 ''Daft Punk’s Electroma'' news] thedaftclub.com. Retrieved 29 March 2007.&lt;/ref&gt;.

Daft Punk выпусцілі свой другі канцэртны альбом пад назвай ''Alive 2007'' 19 лістапада 2007 года. Ён змяшчае запісы дуэта з туру ''Alive 2007''&lt;ref name=&quot;Spin.com&quot;&gt;[http://www.spin.com/articles/exclusive-daft-punk-unveil-live-album-details-midlake-release-ep Exclusive: Daft Punk Unveil Live Album Details; Midlake to Release EP] ''Spin''. Retrieved 27 August 2007.&lt;/ref&gt;. Жывая версія «Harder, Better, Faster, Stronger» з ''Alive 2007' была выпушчаная асобным сінглам. Аліўе Гандры зняў музычнае відэа для сінгла, які паказвае знятыя кадры з’яўлення Daft Punk, знятыя 250 гледачамі ў [[Бруклін]]е, Коні-Айленд&lt;ref name=&quot;Sideline&quot;&gt;[http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C Daft Punk Announce Live Album] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515011656/http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C |date=15 мая 2013 }} side-line.com. Retrieved 31 August 2007.&lt;/ref&gt;.

=== 2008—2011: ''Tron: Legacy'' ===

Пасля туру ''Alive 2007'' дуэт сканцэнтраваўся на іншых праектах. Інтэрв’ю з Пэдра Вінтэрам паказала, што Daft Punk вярнуўся да сваёй парыжскай студыі для працы над новым матэрыялам. Вінтэр таксама сышоў ад кіравання дуэтам, каб працаваць над лэйблам Ed Banger Records&lt;ref name=&quot;Studio&quot;&gt;[http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio Daft Punk Are Back in the Studio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113214106/http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio |date=13 лістапада 2012 }} inthemix.com. Retrieved 28 May 2008.&lt;/ref&gt;. Ён заявіў пазней у інтэрв’ю, што Daft Punk працуе з неўсталяванай кіруючай кампаніяй у Лос-Анджэлесе&lt;ref name=&quot;Pedro&quot;&gt;[http://bennylabamba.com/interview-daft-punk Interview: Pedro Winter/Ed Banger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022623/http://bennylabamba.com/interview-daft-punk|date=4 сакавіка 2016}} [[Pitchfork Media]]. Retrieved 26 July 2007.&lt;/ref&gt;. Дуэт стварыў сваю студыю Daft Arts у комплексе Джыма Хенсана ў Галівудзе&lt;ref&gt;[http://www.popmatters.com/pm/article/135516-tron-legacys-orchestral-score-reveals-a-new-side-of-daft-punk/ Tron: Legacy’s' orchestral score reveals a new side of Daft Punk]. [[Los Angeles Times]]. Retrieved on 7 April 2013.&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе Daft Punk займае 38 месца ў афіцыйным апытанні DJ Magazine пасля 71 месца ў мінулым годзе&lt;ref&gt;[http://djmag.com/index.php?op=top_100&amp;story=home DJmag.com: Top 100 DJs — Results &amp; History] djmag.com. Retrieved 31 August 2007.&lt;/ref&gt;. 8 лютага 2009 года Daft Punk выйграў [[Грэмі]] за ''Alive 2007'' і сінгл «Harder, Better, Faster, Stronger». Песня Джанет Джэксан «So Much Betta» з яе альбома Discipline стала ўзорам песні Daft Punk «Daftendirekt».

Daft Punk запісалі адзінаццаць новых міксаў сваёй музыку для відэагульні DJ Hero. Дуэт таксама з’яўляецца ў гульні у якасці пары персанажаў. Яны носяць свае шлемы эпохі альбома ''Discovery'' і жаночыя курткі альбома ''Human After All''. Сіквел DJ Hero 2 ўключае ў сябе рэмікс песні «Human After All», але персанажаў самога дуэта там няма.

У 2009 годзўе San Diego Comic-Con было абвешчана, што дуэт запіша 24 трэка для фільма Трон:Спадчына&lt;ref name=&quot;ComicCon&quot;&gt;{{cite web | title=SDCC: Comic-Con: Disney 3D Hits Hall H! | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | date=23 June 2009 | accessdate=23 June 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025234433/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | archivedate=25 кастрычніка 2014 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэта было арганізавана Джозэфам Трапанезай&lt;ref&gt;[http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy Daft Punk’s Classical Meets Cyberpunk Approach to «Tron: Legacy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022143017/http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy |date=22 кастрычніка 2022 }} culturemob.com. Retrieved 26 November 2010.&lt;/ref&gt;. Гурт супрацоўнічаў з ім на працягу двух гадоў, ад падрыхтоўкі вытворчасці да завяршэння. Альбом запісваўся аркестрам з 85 музыкантаў у AIR Lyndhurst Studios у Лондане&lt;ref name=&quot;TronDisneyStudio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104035555/http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archivedate=4 лістапада 2010|title=Disney Awards 2010: Tron Legacy|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=16 June 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Джозэф Касінскі, рэжысёр фільма, назваў матэрыял як сумессю аркестравых і электронных элементаў&lt;ref name=&quot;MTV&quot;&gt;{{cite web |title='Tron Legacy' Panel Report, Fresh From San Diego Comic-Con |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |publisher=MTV |date=23 July 2009 |accessdate=29 July 2009 |archive-date=21 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061323/http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Члены Daft Punk таксама згулялі эпізадычную ролю ў якасці дыск-жакеяў, якія носяць свае маскі робатаў в віртуальным свеце фільма. Алівія Уайлд заявіла, што дуэт можа быць звязаны з будучымі рэкламнымі мерапрыемствамі, звязаных з фільмам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web | title=Daft Punk to make appearance in 'Tron Legacy' film| url = http://www.nme.com/news/daft-punk/47693 | work=[[NME]] | date=6 October 2009 | accessdate=6 October 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=43652_0_2_0_C |title=Daft Punk go Disney in 'Tron Legacy' film |publisher=Side-line.com |accessdate=3 January 2011}}&lt;/ref&gt;. Тызэр паказвае Daft Punk і іх трэк «Derezzed» з фільма&lt;ref name=DerezzedDaftPunk&gt;{{cite web|title=Teaser trailer with &quot;Derezzed&quot; by Daft Punk|author=alexonx|date=26 October 2010|publisher=filmissimo.it|url=http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031214219/http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|archivedate=31 кастрычніка 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Саўндтрэк з фільма быў выпушчаны 6 снежня 2010 года&lt;ref name=&quot;TronSoundtrack&quot;&gt;[http://tronsoundtrack.com/ Official website of Tron Legacy’s soundtrack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025051720/http://tronsoundtrack.com/ |date=25 кастрычніка 2011 }}. Retrieved 27 September 2010.&lt;/ref&gt;. Таксама было выпушчана 2-дыскавае выданне альбома, якое ўключае ў сябе плакат дуэта з фільма. Таксама даступныя дадатковыя бонусныя трэкі праз розных анлайн-прадаўцоў. Афіцыйны кліп на «Derezzed», з працягласцю менш за дзве хвіліны, быў паказаны ўпершыню на MTV Networks ў той жа дзень, калі быў выпушчаны альбом&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |title=Review of Daft Punk's 'Derezzed' Music Video |publisher=MTV |accessdate=3 January 2011 |archive-date=9 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209072130/http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Відэа, якое ўключае Алівію Уайлд у ролі Кўоры, разам з выявамі Daft Punk ў Аркадзе Фліна, сталі пазней даступныя для куплі ў Itunes Store і ўключаныя ў [[DVD]] і [[Blu-Ray]] рэлізы фільма. Walt Disney выпусціла альбом рэміксаў пад назвай Tron: Legacy Reconfigured 5 красавіка 2011 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |title=Disney TRON: LEGACY Hits The Grid — Tuesday, 5 April |access-date=20 верасня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128164328/http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |archivedate=28 лістапада 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2010 Daft Punk былі дапушчаныя да Ordre des Arts et des Lettres. Бангальтэ і дэ Амему-Крысто прысвоена званне Шэвалье (рыцара).&lt;ref name=&quot;FR2&quot;&gt;[http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html «Daft Punk chevaliers des Arts et des Lettres !»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211205438/http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html|date=11 снежня 2013}} by Laure Narlian, ''[[France 2]]'' (24 August 2010). Retrieved 7 November 2010. (French)&lt;/ref&gt;.

=== 2011-наш час: ''Random Access Memories'' ===

Soma Records выпусціла раней неапублікаваны трэк пад назвай «Drive», які быў зроблены ў той час, як дуэт яшчэ працаваў з Soma Records, і запісы «Rollin'», «Scratchin'» і «Da Funk». Трэк быў уключаны ў зборнік лэйбла Soma да дваццатай гадавіны&lt;ref&gt;[http://www.somarecords.com/news/ Soma Records announce… Soma20 — Daft Punk — Drive Unreleased 1994] somarecords.com. Retrieved 25 August 2011.&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2011 года Daft Punk былі на дваццаць восьмым месцы ў «Топ-100 дыджэяў 2011 года» па версіі DJ Magazine пасля 44 месца годам раней&lt;ref&gt;[http://www.djmag.com/top100?page=3&amp;year=2011 DJ Mag Top 100 DJs of 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323110908/http://www.djmag.com/top100?page=3&amp;year=2011 |date=23 сакавіка 2012 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.&lt;/ref&gt;. 19 студзеня 2012 Daft Punk займае другое месца ў спіс найвялікшых танцавальных груп усіх часоў па версіі Mixmag, адстаўшы ад The Prodigy на некалькі пунктаў&lt;ref&gt;[http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed Mixmag | Mixmag’S Greatest Dance Act of All Time Revealed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121011412/http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed |date=21 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Daft Punk працаваў над сваім чацвёртым студыйным альбомам, ''Random Access Memories'', у супрацоўніцтве са спяваком і аўтарам песень Полам Уільямсам і фронтмэн гурта Chic Найлам Роджэрсам&lt;ref&gt;[http://pitchfork.com/news/44021-listen-lost-daft-punk-track-drive/ Listen: Lost Daft Punk Track «Drive»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=MiGTc_KdJlc Paul Williams on Hit Records Nightlife Video hosted by Eddie Muentes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ Disco legend Nile Rodgers talks about cancer, Broadway &amp; his Daft Punk connection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208050543/http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ |date=8 лютага 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=sarahanne |url=http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |title=Chic on |publisher=Fasterlouder.com.au |date=3 March 2012 |accessdate=31 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308110821/http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |archivedate=8 сакавіка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У маі 2012 было абвешчана, што Джорджыа Морадэр супрацоўнічаў з дуэтам, запісаўшы маналог пра сваё жыццё з 1960 па гэты дзень&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |title=BREAKING :: Giorgio Moroder Recorded With Daft Punk |publisher=URB |date=25 May 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823183703/http://urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |archivedate=23 жніўня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Чылі Гансалес заявіў у інтэрв’ю, што ён выконваў матэрыял для праекта дуэта ў аднадзённай сесіі. Ён таксама сказаў, што альбом будзе выпушчаны «вясной наступнага года»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |title=Field Day Radio &amp;#124; Field Day Festival |publisher=Fielddayfestivals.com |date=2 June 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925010404/http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |archivedate=25 верасня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Член Fourplay Натан Іст пазней адзначыў, што ён унёс свой уклад у праект&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wood|first=James|title=Interview: Bassist Nathan East Discusses Fourplay's New Album and His Days with Eric Clapton|url=http://www.guitarworld.com/interview-bassist-nathan-east-discusses-fourplays-new-album-and-his-days-eric-clapton|work=Guitar World|publisher=GuitarWorld.com|accessdate=21 December 2012|date=29 November 2012}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2012 года, Daft Punk прадаставіў пятнаццаціхвіліны мікс песень блюзавага музыканта Джуніяра Кімбру для Эдзі Слімана ў Yves Saint Laurent&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/news/daft-punk/66580 |title=Daft Punk unveil new blues mix listen |publisher=Nme.Com |date=11 October 2012 |accessdate=10 February 2013}}&lt;/ref&gt;. Дуэт таксама зайняў 44-е месца ў штогадовым спісе Top 100 DJ Magazine&lt;ref&gt;[http://www.djmag.com/top100?page=5&amp;year=2012 DJ Mag Top 100 DJs of 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130414044327/http://www.djmag.com/top100?page=5&amp;year=2012 |date=14 красавіка 2013 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года, дэ Амем-Крысто распавёў, што Daft Punk быў у працэсе падпісання кантракту з [[Sony Music Entertainment]] і лэйблам [[Columbia Records]]. Таксама стала вядома, што альбом будзе мець вясновы рэліз&lt;ref name=&quot;LeParisien&quot;&gt;[http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html Daft Punk arrive chez Sony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811062440/http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html |date=11 жніўня 2016 }} zik-zag.blog.leparisien.fr. Retrieved 26 January 2013.&lt;/ref&gt;. Пазней пачалася рэкламная кампанія, якая выкарыстоўвала рэкламныя шчыты і тэлевізійныя ролікі&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;{{cite web|last=Buerger|first=Megan|title=Daft Punk's Stealth Start for a Summer Hit|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324744104578471414206589292.html|work=[[The Wall Street Journal]]|publisher=online.wsj.com|accessdate=10 May 2013|date=9 May 2013}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка, як паведамляў афіцыйны сайт Random Access Memories запусціў The Collaborators, серыю 16 мм дакументальных відэа пра альбом&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Vision Behind the Lens: An Exclusive Interview with Cinematographer Ed Lachman|url=http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|work=The Creators Project|publisher=Vice Media Inc|accessdate=13 May 2013|author=Jordan Kinley and Kathleen Flood|date=3 April 2013|archive-date=26 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226052437/http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У тым жа месяцы папярэдні прагляд відэа на песню «Get Lucky» з Роджэрсам і [[Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам]] быў згуляны на фестывалі Coachella Valley&lt;ref&gt;{{cite web|title=Daft Punk Confirm Julian Casablancas, Panda Bear, Pharrell, More Collaborations With Coachella Video|url=http://pitchfork.com/news/50293-daft-punk-confirm-julian-casablancas-panda-bear-pharrell-more-collaborations-with-coachella-video/|publisher=[[Pitchfork Media]]|accessdate=13 April 2013|date=12 April 2013}}&lt;/ref&gt;. Песня была выпушчаны ў выглядзе лічбавай запампоўкі праз адзін тыдзень 19 красавіка 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml Daft Punk’s 'Get Lucky' Gets Very Specific Release Date] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219002047/http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml|date=19 лютага 2014}}. [[MTV News]]. Retrieved on 18 April 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |title=Pharrell And Daft Punk's 'Get Lucky' Officially Debuts Friday |publisher=Rapfix.mtv.com |date=18 April 2013 |accessdate=13 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514195441/http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |archivedate=14 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. «Get Lucky» стала першым брытанскім сінглам Daft Punk на 28 красавіка 2013 года, застаючыся пад нумарам адзін на працягу 4 тыдняў&lt;ref&gt;{{cite web|title=Daft Punk score first UK number one single|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22331311|publisher=BBC|accessdate=28 April 2013}}&lt;/ref&gt; (па стане на 24 мая). На сайце Spotify паведамляецца, што песня з’яўляецца найбольш праслухоўванай новай песняй ў гісторыі сэрвісу&lt;ref&gt;{{cite news|title=Disco 2.0: Following Daft Punk's 'Get Lucky', we've all caught Saturday Night Fever again|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/disco-20-following-daft-punks-get-lucky-weve-all-caught-saturday-night-fever-again-8613018.html|accessdate=13 May 2013|newspaper=The Independent|date=12 May 2013|author=Samuel Muston}}&lt;/ref&gt;. У 2013 MTV Video Music Awards Daft Punk дэбютавалі трэйлер да іх сінглу «Lose Yourself to Dance» і атрымалі ўзнагароду за «Лепшае жаночае відэа» побач з Роджэрсам і Фарэлам&lt;ref name=&quot;DaftVMAs&quot;&gt;{{cite web|title=Video Music Awards – Daft Punk VMA Appearance: The Robots Finally Emerge|url=http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|work=MTV.com|publisher=Viacom International Inc|accessdate=26 August 2013|author=Brenna Ehrlich|date=25 August 2013|archive-date=29 жніўня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829084700/http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

''Random Access Memories'' быў ганараваны Грэмі за лепшы танцавальны/электронны альбом, альбом Года і лепшы некласічны альбом, у той час як «Get Lucky» атрымала Грэмі як лепшы поп-дуэт і запіс года. Daft Punk таксама выканалі папуры на цырымоніі з Роджэрсам, Фарэлам і Стыві Уандэрам з «Get Lucky», «Le Freak», «Harder, Better, Faster, Stronger», «Another Star», «Lose Yourself to Dance» і «Around the World». Pharrell пазней выпусціў свой другі студыйны альбом ''G I R L'', у якім Daft Punk выканалі дадатковыя вакал для песні «Gust of Wind»&lt;ref&gt;Pharrell Williams, ''G I R L'' liner notes (2014).&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка 2014, нявыдадзеныя песня гурту «Computerized» ўсплыла ў Інтэрнэце. Песня паказвае Jay-Z і, здаецца, утрымліваюць элементы «The Son of Flynn» з саўндтрэку [[Трон: Спадчына]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indieshuffle.com/daft-punk-computerized-ft-jay-z/ |title=Daft Punk - Computerized (Ft. Jay Z) |publisher=http://www.indieshuffle.com|accessdate=2014-03-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уплыў ==

На музычны стыль Бангальтэ і дэ Амема-Крысто паўплывалі шмат крыніц. Задоўга да заняццяў электроннай музыкай ў якасці дуэта яны падзялілі густы [[Элтан Джон|Элтана Джона]], {{нп3|MC5|MC5|ru|MC5}}, [[The Rolling Stones]], [[The Beach Boys]] і {{нп3|The Stooges|The Stooges|ru|The Stooges}}&lt;ref name=&quot;DarlinBio&quot;&gt;{{cite web |title=Darlin' |url= http://www.discogs.com/artist/Darlin'|work=biography |publisher= [[discogs]] |accessdate=20 February 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Les Inrockuptibles]]'' (March 2005).&lt;/ref&gt;. Бангальтэ нагадаў, што гэтыя запісы заахвоцілі яго вывучаць англійскую мову ў якасці другой, так як ён хацеў зразумець словы&lt;ref name=&quot;lesinrocks2013&quot;&gt;''[[Les Inrockuptibles]]'' No. 910 (May 2013).&lt;/ref&gt;. Узаемнае захапленне дуэта [[рок]]-гуртамі прывяло да стварэння ўласнага індзі-групы пад назвай Darlin'. Бангальтэ патлумачыў: «Гэта было ўсё яшчэ магло быць падлеткавым. Гэта як, ведаеце, кожны хоча быць у гурце»&lt;ref name=&quot;Interview at Mixmag 1997&quot;&gt;Matthew Collin, [http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html «Do You Think You Can Hide From Stardom?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016230513/http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html|date=16 кастрычніка 2015}} (August 1997) ''[[Mixmag]]''. Retrieved 6 March 2007.&lt;/ref&gt;. Яны таксама чэрпалі натхненне з року і {{нп3|эйсід-хаус|эйсід-хаус|en|Acid house}} у Вялікабрытаніі на пачатку [[1990-я|1990-х]]. Дэ Амем-Крысто назваў Screamadelica гуртам Primal Scream, як альбом, які «склаў ўсе разам» з пункту гледжання жанру.

У буклеце альбома ''Homework'' музыканты аддалі належнае вялікай колькасці музычных мастакоў. Акрамя таго, буклет ўтрымлівае цытату з {{нп3|Браян Уілсан|Браяна Уілсана|ru|Уилсон, Брайан}}. Бангальтэ заявіў: «У музыцы Браяна Уілсана вы маглі сапраўды адчуць прыгажосць. Гэта было вельмі духоўным, як Боб Марлі»&lt;ref name=&quot;Interview at Mixmag 1997&quot; /&gt;. На пытанне пра поспех дэбютнага альбома Daft Punk і рост папулярнасці іх музычнага жанру Бангальтэ адказаў: «перад намі ў вас былі Фрэнкі Наклз або Хуан Аткінс і гэтак далей. Найменшае, што вы можаце зрабіць, гэта аддаць даніну тым, хто ўплывалі на людзей»&lt;ref name=&quot;Interview at Mixmag 1997&quot; /&gt;. Трэк Daft Punk «Teachers» з альбома ''Homework'' звяртаецца да некалькіх асоб, якія ўплывалі на гурт, напрыклад, Romanthony і Тода Эдвардса. Дэ Амем-Крысто заявіў: «Іх музыка мела вялікі эфект на нас гук. Іх вытворчасць, гук і голас Romanthony, эмоцыі і душа — гэта частка таго, як мы гучым сёння»&lt;ref name=&quot;ROBOPOP&quot; /&gt;.

Romanthony і Эдвардс пазней супрацоўнічаў з Daft Punk падчас работы з альбомам ''Discovery''. Для альбома Daft Punk сканцэнтраваліся на новых стылях электроннай музыкі. Асноўнай крыніцай натхнення быў сінгл «Windowlicker» Aphex Twin, які не быў «чыста клубным трэкам», у адпаведнасці з Бангальтэ&lt;ref name=&quot;MTVeInterview&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060327234551/http://www.mtve.com/article.php?ArticleId=40 «Daft Punk Embark On A Voyage of Discovery»] MTVe.com. Retrieved 22 February 2007.&lt;/ref&gt;. Дуэт таксама выкарыстоўваў старадаўняе абсталяванне для аднаўлення гуку мастака з папярэдняй эпохі. Падчас інтэрв’ю дэ Амем-Крысто растлумачыў, што «мы не рабілі спіс мастакоў, якіх мы любім, і не капіравалі іх песні»&lt;ref name=&quot;mixonlineinterview&quot;&gt;Bryan Reesman, [http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ Daft Punk interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110224721/http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ |date=10 лістапада 2014 }} mixonline.com. Retrieved 6 March 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MiamiHerald&quot;&gt;Michael Hamersly, [http://www.miami.com/mld/miamiherald/entertainment/weekend/15967428.htm «Ask the DJ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230909201418/https://www.miamiherald.com/miami-com/|date=9 верасня 2023}} (10 November 2006) ''[[The Miami Herald]]''. Retrieved 6 March 2007.&lt;/ref&gt;. Daft Punk зноў супрацоўнічаў з Эдвардсам наконт песні «Fragments of Time», размешчанай у альбоме ''Random Access Memories'' у 2013 годзе.

Падчас інтэрв’ю 2009 года Бангальтэ назваў [[Эндзі Уорхал]]а ў якасці аднаго з ранніх мастацкіх уплываў на саўндтрэк Трон:Спадчына. Дуэт чэрпаў натхненне з {{нп3|Вэндзі Карлас|Вэндзі Карласа|en|Wendy Carlos}}, кампазітара арыгінальнага фільма [[Трон (фільм)|Трон]], а таксама Макса Штайнера, Бернард Хермана, Джона Карпэнтэра, Вангеліс, Філіпа Гласа і Морыса Жара&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/12/daft-punks-legacy-act.html |title=Daft Punk's â€˜Legacy' act &amp;#124; Pop &amp; Hiss &amp;#124; Los Angeles Times |publisher=Latimesblogs.latimes.com |date= |accessdate=9 December 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Factmag&quot;&gt;[http://www.factmag.com/2010/11/18/daft-punk-tell-all-about-tron-legacy/ Daft Punk tell all about Tron: Legacy on Factmag.com]&lt;/ref&gt;. Daft Punk пазней шукаў «Заходні бераг Вібе» пры вытворчасці Random Access Memories, спасылкі на гурты, падобныя Fleetwood Mac, The Doobie Brothers і [[Eagles]]&lt;ref name=&quot;Edwards&quot;&gt;{{cite web|title=The Collaborators: Todd Edwards|url=http://www.youtube.com/watch?v=yf2bu0P_4Vo|work=YouTube|publisher=Google, Inc|accessdate=13 May 2013|author=TheCreatorsProject|format=Video upload|date=8 April 2013}}&lt;/ref&gt;. Яны таксама падкрэслілі ўплыў [[Жан-Мішэль Жар|Жана-Мішэля Жара]] ў інтэрв’ю пасля выпуску альбома&lt;ref&gt;{{cite web|title=Guest DJ: Daft Punk On The Music That Inspired 'Random Access Memories'|url=http://www.wwno.org/post/guest-dj-daft-punk-music-inspired-random-access-memories|work=89.9 WWNO|publisher=WWNO|accessdate=10 August 2013|author=Sam Yenguin|date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==
===Студыйныя альбомы===

* «Homework» (1997)
* «Discovery» (2001)
* «Human After All» (2005)
* «Random Access Memories» (2013)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Музыканты Францыі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Францыі]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Virgin Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Walt Disney Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]]
[[Катэгорыя:Музыканты ў масках]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2021 годзе]]
[[Катэгорыя:Музычныя дуэты]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]]</text>
      <sha1>fuy8m59196mmhmlai7mif1045q680k7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флорэс (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209134</id>
    <revision>
      <id>5206390</id>
      <parentid>5171666</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27185" sha1="mgd1zp9ly06whr6hjzv82b48bmk8coa" xml:space="preserve">{{значэнні2|Флорэс}}
{{Востраў
 |Назва                    = Флорэс
  |Нацыянальная назва      = id/Flores
 |Карта                    = Flores Topography.png
 |Архіпелаг                = Малыя Зондскія астравы
 |Акваторыя                = Ціхі акіян
 |Краіна                   = Інданезія
  |Рэгіён                  =
  |Раён                    = 
  |UTC                     = 
  |lat_dir = S |lat_deg = 8 |lat_min = 41 |lat_sec = 09
  |lon_dir = E |lon_deg = 121 |lon_min = 30 |lon_sec =29  
  |CoordScale              = 
 |Плошча                   = 13540
 |Вышыня                   = 2370
 |Насельніцтва             = 1897550
  |Год                     = 2021
 |Выява                    = 20160402090813 - Interesting coastal topography on the road between Moni and Maumere (25583109883).jpg
  |Подпіс выявы            = Горны пейзаж на паўночным узбярэжжы
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Flores, Indonesia
}}

'''Флорэс''' ({{lang-id|Flores}}) — буйны [[востраў]] у складзе архіпелага [[Малыя Зондскія астравы]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. Плошча — 13 540 км². Насельніцтва (2021 г.) — 1 897 550 чалавек.

== Геаграфія ==
[[Файл:Flores Topography.png|міні|злева|Тапаграфія Флорэса]]
Востраў Флорэс месціцца за 1450 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Ён выцягнуты з захаду на ўсход на 388 км. На поўначы абмежаваны [[Флорэс (мора)|морам Флорэс]], на поўдні — [[Саву (мора)|морам Саву]]. На захадзе ад Флорэса знаходзяцца астравы [[Рынча]], [[Падар (востраў)|Падар]], [[Гілі-Матанг]] і [[Камода (востраў)|Камода]], што ўваходзяць у склад [[Нацыянальны парк Камода|нацыянальнага парку Камода]], дзе захоўваецца апошняя ў свеце дзікая папуляцыя [[Варан камодскі|камодскага варана]]. На ўсходзе мяжуе з астравамі архіпелага [[Салор (архіпелаг)|Салор]].

Флорэс — [[Вулканічны востраў|востраў вулканічнага паходжання]], сфарміраваны ў выніку сутыкнення [[Еўразійская пліта|Еўразійскай]] і [[Інда-Аўстралійская пліта|Інда-Аўстралійскай]] тэктанічных пліт. Першы этап [[магма]]тычнай актыўнасці прыпадае на [[алігацэн]] — позні [[міяцэн]]. Ужо ў сярэдзіне алігацэну існаваў падводны [[вулкан]]ічны хрыбет, дзе адкладаліся [[пясчанік]]і і [[вапняк]]і. Другі этап прыпадае на [[пліяцэн]] — [[плейстацэн]], калі ўтварыліся шматлікія [[Кальдэра|кальдэры]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2019/EGU2019-16098.pdf|author1=Ahmad Fauzi Purwandono|author2=Damien Bonté|author3=Pri Utami|author4=Agung Harijoko|author5=Fiorenza Deon|author6=Fred Beekman|author7=Subagyo Pramumijoyo|author8=Jan-Diederik van Wees|title=Evolution of the volcanic arc on Flores Island, Indonesia, and its implication to geothermal resources|journal=Geophysical Research Abstracts|volume=21|year=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/288965531_2_Geology_and_fossil_sites_of_the_Soa_Basin_Flores_Indonesia|author1=Suminto|author2=M. J. Morwood|author3=I. Kurniawan|author4=F. Aziz|author5=G. D. van den Bergh|author6=D. R. Hobbs|year=2009|chapter=2. Geology and fossil sites of the Soa Basin, Flores, Indonesia|title=Geology, palaeontology and archaeology of the Pleistocene Soa Basin, Central Flores, Indonesia}}&lt;/ref&gt;. Найбольш інтэнсіўная вулканічная дзейнасць спынілася каля 1,66 млн гадоў таму, у перыяд існавання паверхневай [[суша|сушы]], яе сляды часткова перакрыты [[возера|азёрнымі]] і [[рака|рачнымі]] адкладаннямі.

Для большай часткі Флорэса характэрна [[гара|гарыстая]] паверхня. Адна з вяршынь вулкана Ранака́ на захадзе вострава дасягае 2 370 м. Вулкан [[Келімуту]] на поўдні цэнтральнага Флорэса адносна невысокі (1690 м), але славіцца 3 кратарнымі [[возера|азёрамі]], вада ў якіх час ад часу змяняе колер&lt;ref&gt;[https://www.indonesia.travel/gb/en/destinations/bali-nusa-tenggara/flores/lake-kelimutu Lake Kelimutu, A Perfect Place for Exploring the Extraordinary]&lt;/ref&gt;. На востраве сустракаюцца [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя крыніцы]]. Найбуйнейшая рака Сіса пачынаецца на вышыні 1400 м, яе даўжыня складае 87 км. Востраў знаходзіцца ў зоне высокай тэктанічнай актыўнасці. Падчас [[землятрус]]у і [[цунамі]] [[12 снежня]] [[1992]] г.&lt;ref&gt;[https://reliefweb.int/report/indonesia/indonesia-earthquake-dec-1992-un-dha-situation-reports-1-9?OpenDocument= Indonesia Earthquake Dec 1992 UN DHA Situation Reports 1 — 9]&lt;/ref&gt; загінула каля 250 чалавек.

Клімат [[Трапічны клімат|трапічны]] з выразным падзелам на вільготны і сухі сезоны&lt;ref&gt;[https://www.climatestotravel.com/climate/indonesia/flores Climate — Flores (Indonesia)]&lt;/ref&gt;. Вільготны сезон доўжыцца са [[снежань|снежня]] да [[сакавік]]а. У [[студзень|студзені]] колькасць ападкаў дасягае 290 мм. Гадавая колькасць ападкаў — 1590 мм. Але ападкі размеркаваны нераўнамерна. У гарах [[дождж|дажджы]] здараюцца часцей, чым на [[раўніна]]х, а на паўднёвым узбярэжжы часцей, чым на паўночным. У [[жнівень|жніўні]] колькасць ападкаў зніжаецца да 15 мм. У гэты перыяд некаторыя часткі вострава церпяць ад [[засуха|засухі]]. Сярэднегадавая тэмпература — +27,9 °C.

== Прырода ==
[[Прырода]] вострава Флорэс вызначаецца яго [[геаграфія|геаграфічнымі]] асаблівасцямі. Ён месціцца на ўсход ад [[Лінія Уолеса|лініі Уолеса]]&lt;ref&gt;{{Cite thesis|url=https://escholarship.org/uc/item/5458s4k2|last=Reilly|first=Sean Bryant|title=Historical Biogeography of Reptiles and Amphibians from the Lesser Sunda Islands of Indonesia}}&lt;/ref&gt;. На [[нізіна]]х і [[раўніна]]х, не залучаных [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасцю, з-за працяглага сухога сезона дамінуе [[саванна]], пакрытая [[метлюжковыя|метлюжковай]] травою ''аланг-аланг''. У [[гара]]х дзе-нідзе захаваліся [[мусон]]ныя [[Трапічны лес|трапічныя лясы]]. Тыповыя [[расліны]]: {{нп5|капусная пальма||en|Corypha utan}}, {{нп5|цукровая пальма||en|Arenga pinnata}}, [[какосавая пальма]], {{нп5|спініфекс||en|Spinifex (coastal grass)}}, [[фікус]]ы, [[бамбук]], розныя [[эпіфіты]]. На Флорэсе выдатна акліматызаваліся [[апунцыя]], [[батат]], [[акацыя]].

[[Археалогія|Археалагічныя]] і [[Палеанталогія|палеанталагічныя]] даследаванні паказалі, што яшчэ некалькі дзясяткаў тысяч гадоў таму [[фаўна|жывёльны свет]] Флорэса быў надзвычай разнастайным. Тут былі знойдзены рэшткі карлікавых {{нп3|Стэгадон|стэгадонаў|en|Stegodon}}, [[Варан камодскі|камодскіх варанаў]], гіганцкіх [[пацукі|пацукоў]], [[чарапахі|чарапах]] і [[птушкі|птушак]]&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2016/jun/09/bones-long-search-earliest-inhabitants-hobbits-flores Bones at last: the long search for the earliest inhabitants of Flores]&lt;/ref&gt;. У нашы дні дзікія [[сысуны]] прадстаўлены [[кажаны|кажанамі]], даўгахвостымі [[Макакі|макакамі]] і [[Дзікабразавыя|дзікабразамі]]. Затое востраў насяляюць амаль 30 відаў [[Паўзуны|паўзуноў]] і болей за 100 відаў [[птушкі|птушак]], у тым ліку [[Голубападобныя|галубы]], [[Папугаепадобныя|папугаі]], [[Чаплевыя|чаплі]], [[сапсан]], мясцовы від [[крумкач]]а і г. д. Навакольныя воды багаты рэдкімі відамі [[рыбы|рыб]], [[каралы|каралаў]], каля вострава адбываецца сезонная міграцыя [[кіты|кітоў]].

&lt;gallery&gt;
Gunung Egon.jpg|Актыўны [[вулкан]] на ўсходзе Флорэса
Unnamed Road, Waebela, Aimere, Kabupaten Ngada, Nusa Tenggara Tim., Indonesia - panoramio (2).jpg|[[Пляж]] на поўдні Флорэса
Kampung bena.jpg|[[Прырода]] поўдню цэнтральнага Флорэса
Monyet kelimutu 2.jpg|[[Макакі]]
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
[[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dorpsgezicht te Soekaria TMnr 10017635.jpg|міні|Горная вёска, фота каля [[1915]] г.]]
У цэнтральным Флорэсе ў 1950-я гг. і 1990-я гг. былі знойдзены прылады працы з [[пясчанік]]у і [[базальт]]у ўзростам каля 730 тысяч гадоў&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/271036269_Did_Homo_erectus_reach_the_Island_of_Flores|last1=Van den Bergh|first1=Gert|last2=Mubroto|first2=Bondan|last3=Aziz|first3=Fachroel|last4=Sondaar|first4=Paul|last5=Vos|first5=John|year=1996|title=Did Homo erectus reach the Island of Flores?|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|volume=14}}&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што іх маглі пакінуць прадстаўнікі [[Homo erectus]], якія здолелі перабрацца праз глыбокі [[праліў]], які ў той час аддзяляў Флорэс ад [[мацярык|мацерыка]]. Аднак найбольш знакамітая знаходка была зроблена [[Фізічная антрапалогія|антраполагамі]] ў [[2003]] г. у [[пячора|пячоры]] Ліанг-Буа. Яны выявілі адносна добра захаваныя [[шкілет]]ы карлікавага віду людзей [[Homo floresiensis]], якія жылі 100 тысяч — 50 тысяч гадоў таму&lt;ref&gt;[https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-floresiensis-hobbit.html Homo floresiensis: the real-life 'hobbit'?]&lt;/ref&gt;. Homo floresiensis маглі быць нашчадкамі Homo erectus, што паменшыліся ў памерах у выніку працяглага ізаляванага жыцця на востраве. Нягледзячы на малы аб’ём [[мозг]]у (420 см³) у параўнанні з [[Чалавек разумны|сучасным чалавекам]], яны выраблялі прылады працы і карысталіся агнём.

Людзі сучаснага тыпу з’явіліся на Флорэсе не раней за 50 тысяч гадоў таму&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1038/nature17179|author1=Sutikna, T.|author2=Tocheri, M.|author3=Morwood, M.|display-authors=etal|title=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|journal=Nature|volume=532|pages=366—369|year=2016}}&lt;/ref&gt;, што прыкладна супадае з перыядам знікнення Homo floresiensis і незвычайнай багатай астраўной [[фаўна|фаўны]]. Яны маглі размаўляць на [[Папуаскія мовы|папуаскіх мовах]], якія доўга захоўваліся на суседнім востраве [[Сумбава]] (гл. [[культура Тамбора]])&lt;ref&gt;[https://indonesiaexpat.id/travel/tambora-mysteries-lost-civilization/ Tambora: Mysteries of a Lost Civilization]&lt;/ref&gt; і працягваюць існаваць на [[Алор (архіпелаг)|астравах Алор]] на ўсходзе ад Флорэса&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/71f962b2-c5dd-43d0-8598-a7904ed9b6f5/content|author=Marian Klamer|chapter=Papuan-Austronesian language contact: Alorese from an areal perspective|title=Melanesian Languages on the Edge of Asia: Challenges for the 21st Century|year=2012|editor1=Nicholas Evans|editor2=Marian Klamer|pages=72-108}}&lt;/ref&gt;. Каля 3200 — 2600 гадоў таму сюды мігравалі [[аўстранезійцы]], якія выраблялі [[кераміка|кераміку]] і займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1371/journal.pone.0251407|last1=Cochrane|first1=EE|last2=Rieth|first2=TM|last3=Filimoehala|first3=D|year=2021|title=The first quantitative assessment of radiocarbon chronologies for initial pottery in Island Southeast Asia supports multi-directional Neolithic dispersal|journal=PLoS ONE|volume=16|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0251407}}&lt;/ref&gt;. Усе сучасныя народы Флорэса размаўляюць на [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскіх мовах]]. Адносная ізаляванасць розных частак вострава спрыяла іх разнастайнасці. Для моў цэнтральнага Флорэса характэрна адсутнасць [[афікс]]ацыі&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://escholarship.org/content/qt5p49t2w2/qt5p49t2w2_noSplash_098f103ce4a797eca600664039e32414.pdf?t=q432qs|author=Alexander Elias|chapter=Are the Central Flores languages really typologically unusual?|editor1=David Gil|editor2=Antoinette Schapper|title=Austronesian Undressed: How and Why Languages Become Isolating|series=Typological Studies in Language|year=2020|pages=287–338}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць пра асаблівасці ізаляванага развіцця або ўплыў папярэдніх папуаскіх моў.

[[Пісьмо]]выя звесткі пра Флорэс упершыню з’явіліся ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. у [[ява]]нскай імперыі [[Маджапахіт]], дзе востраў быў вядомы як ''Ніпа'' («[[змеі|змяя]]»). [[Міф]]ы пра паходжанне мясцовых кіруючых дынастый з Маджапахіта былі зафіксаваны ў [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]] і ў раёне [[Маўмерэ]]&lt;ref&gt;[https://benjaminlmoseley.com/2020/04/03/majapahit-ancestors-in-the-eastern-archipelago/ Majapahit Ancestors in the Eastern Archipelago]&lt;/ref&gt;.

У канцы [[1511]] г. або ў [[1512]] г. Флорэс быў адкрыты [[Партугалія|партугальскімі]] мараплаўцамі, пасланымі [[Афонсу ды Албукеркі]] з [[Малака (горад)|Малакі]] на [[Малукскія астравы]]. Першапачаткова яны пазнаёміліся з усходнім ускрайкам вострава, які атрымаў назву {{lang-pt|Cabo das Flores}} («мыс кветак»). Канчаткова назва '''Флорэс''' замацавалася за ўсім востравам толькі з [[1636]] г., калі была афіцыйна прынята [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1561]] г. партугальскія [[дамініканцы|дамініканскія манахі]] заснавалі на суседнім востраве [[Салор]] хрысціянскую місію. Яна вяла сваю дзейнасць і на Флорэсе. Так, у [[1599]] г. было ўзгадана 8 [[каталіцызм|каталіцкіх]] парафій, што існавалі на ўсходнім і паўночным узбярэжжах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |title=The Portuguese on Solor and in the Lesser Sunda Islands |access-date=19 лістапада 2022 |archive-date=19 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119180408/https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Місія на Салоры спыніла сваё існаванне ў [[1613]] г. з-за нападу [[Нідэрланды|галандцаў]]. Дамініканцы перасяліліся ў {{нп5|Ларантука|Ларантуку|en|Larantuka}} на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Флорэса. У гэтым месцы таксама асядалі партугальцы, што ратаваліся ад галандскіх нападаў на Малаку і [[Макасар]]. Звычайна яны жаніліся з мясцовымі жанчынамі. Іх нашчадкі ''ларантукейрас'' актыўна займаліся [[гандаль|гандлем]], удзельнічалі ў каланізацыі [[Тымор]]а. Фармальна ўсходні Флорэс быў прызнаны часткай партугальскіх валоданняў толькі ў канцы [[17 стагоддзе|XVII]] ст.

У 1613—[[1640]] гг. [[мангарай]] з заходняга Флорэса былі падпарадкаваны [[макасарцы|макасарцамі]] з дзяржавы Гова&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але ў рэшце рэшт супраціўленне тубыльцаў вымусіла макасарцаў пакінуць востраў. У канцы XVII ст. землі мангарай трапілі пад уплыў [[султан]]аў дзяржавы Біма з суседняга вострава [[Сумбава]]. Вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] ў [[1815]] г. саслабіла султанат, і мангарай пры падтрымцы галандцаў пазбавіліся ад яго ўлады. У [[1851]] г. партугальскі губернатар Тымора, заклапочаны выдаткамі, перадаў усходні Флорэс пад кіраванне Галандскай Ост-Індскай кампаніі з умовай выплаты 200 000 [[гульдэн]]аў і захавання каталіцкага веравызнання мясцовых жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://muse.jhu.edu/pub/176/monograph/chapter/1589346/pdf|author=Douglas Kammen|title=Three Centuries of Conflict in East Timor|chapter=2. Maubara and the Dutch East India Company|year=2015|publisher=Rutgers University Press}}&lt;/ref&gt;. Дагавор быў пацверджаны партугальскім урадам толькі ў [[1854]] г. У [[1907]] г. галандская адміністрацыя распаўсюдзіла сваю ўладу на заходні Флорэс.

У [[1942]]—[[1945]] гг. Флорэс быў акупаваны [[Японія|японскай]] арміяй. У жніўні [[1945]] г. быў уключаны ў склад незалежнай [[Інданезія|Інданезіі]]. Канчаткова інданезійскае кіраванне было ўсталявана пасля [[1950]] г.

== Насельніцтва ==
Карэннымі насельнікамі вострава Флорэс з’яўляюцца такія [[аўстранезійцы|аўстранезійскія]] народы, як [[сіка (народ)|сіка]], [[мангарай]], [[Баджа (народ)|баджа]], [[ламахолат]], [[палуэ]], нгада, эндэ, ліё, рыунг, нагэ-кеа і інш. Асаблівасцю Флорэса з’яўляецца тое, што асноўнае веравызнанне мясцовага насельніцтва — [[каталіцызм]] (каля 60 % вернікаў), хаця колькасць мусульманскага насельніцтва таксама значная&lt;ref&gt;[http://www.fides.org/en/news/10218-ASIA_INDONESIA_Flores_happy_island_of_Muslim_Christian_harmony_among_families_in_schools_and_in_society_testimony_from_Sr_Daniela_Martinello_13_years_on_mission_in_Indonesia ASIA/INDONESIA — «Flores, happy island of Muslim-Christian harmony among families, in schools and in society»: testimony from Sr Daniela Martinello, 13 years on mission in Indonesia]&lt;/ref&gt;.

Найбуйнейшыя [[горад|гарады]]: [[Маўмерэ]], [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]], [[Лабуан-Баджа]].

== Эканоміка ==
Болей за 70 % [[эканоміка|эканомікі]] Флорэса&lt;ref name=&quot;prahu-hub.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ |title=PULAU FLORES INDAH ALAM DAN KAYA SUMBER DAYA |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121195822/https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ |archive-date=21 лістапада 2022 |access-date=21 лістапада 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ў той ці іншай ступені злучана з [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] (вытворчасцю і перапрацоўкай), так што [[будаўніцтва]] і [[прамысловасць]] разглядаюцца як другасныя галіны, а [[гандаль]] і паслугі — як трэцярадныя. Асноўныя камерцыйныя прадукты сельскай гаспадаркі — [[арэх]]і (47,2 %) і [[кафейнае дрэва|кава]] (28,1 %). Вытворчасць кавы працягвае расці дзякуючы сусветнаму попыту і праграмам развіцця кававага [[турызм]]у. Для ўнутранага спажывання вырошчваюць [[рыс]], [[кукуруза|кукурузу]] і [[батат]].

Сектар турызму не вельмі вялікі (1 %)&lt;ref name=&quot;prahu-hub.com&quot;/&gt;, але турызм актыўна ўплывае на іншыя галіны, у тым ліку будаўніцтва і [[транспарт]]. Характэрна, што раён [[Лабуан-Баджа]], дзе спыняецца большасць турыстаў, якія накіроўваюцца ў [[Нацыянальны парк Камода]], дае 44 % рэгіянальнага ўнутранага прадукту.

Улады [[Інданезія|Інданезіі]] разглядаюць магчымасць развіцця вытворчасці [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальнай энергіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |title=3 Sumber Daya Alam Di Flores |access-date=21 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121195807/https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |archivedate=21 лістапада 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|||431}}

== Спасылкі ==
{{Wikivoyage|Flores (Indonesia)}}
* [https://discoveryourindonesia.com/flores-indonesia/ Турыстычны даведнік]
* [https://factsofindonesia.com/history-of-flores Гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |date=17 лістапада 2022 }}
* [https://magazine.bluekarmasecrets.com/flores-island-people Людзі і культура]
* [http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf Геалогія Інданезіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf |date=17 лістапада 2022 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]]
[[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]]</text>
      <sha1>mgd1zp9ly06whr6hjzv82b48bmk8coa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёмсбарг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209504</id>
    <revision>
      <id>5206743</id>
      <parentid>4558466</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5036" sha1="nkr42gi7sakhohwdkyatt9i6bafqh4o" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
[[Файл:Olav Tryggvasons saga - Uvaeret Hjoerungavaag - H. Egedius.jpg|thumb|Ёмсбаргскія вікінгі ў [[Бітва пры Х'ёрунгавагу|бітве ў заліве Х’ёрунгаваг]]. Мастак Хальвдан Эгедыус.]]

'''Ёмсбарг''' — крэпасць паўлегендарнага ваеннага брацтва [[ёмсвікінгі|ёмсвікінгаў]] паміж 960 і 1043 гадамі ў вусці [[Одэр (рака)|Одэра]].

== Месцазнаходжанне ==
Існаванне Ёмсбарга пакуль не пацверджана навуковымі данымі, аднак, у святле выяўлення рэштак [[дацкія кругавыя замкі|добра ўмацаваных ваенных лагераў]] такую магчымасць навукоўцы не выключаюць. Выказвалі здагадкі, што Ёмсбаргам можа быць паселішча, выяўленае ў вусце Одэра каля цяперашняга [[Волін (горад)|Воліна]] ([[Польшча]]), але знаходкі ў ім занадта сціплыя, каб дапусціць падобную ідэнтыфікацыю (пар. [[Вінета (горад)|Вінета]]).

== Гісторыя і значэнне ==
Паводле «[[Сага пра ёмсвікінгаў|Сагі пра ёмсвікінгаў]]», крэпасць была заснавана ў X ст. [[вікінгі|вікінгам]] [[Палнатакі]] дзесьці на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], у вусці [[Одэр (рака)|Одэра]]. Ёмсбарг быў буйной крэпасцю з вялікай гаванню, якая магла змясціць адначасова 300 вялікіх караблёў. Адсюль вікінгі здзяйснялі набегі на [[Нарвегія|Нарвегію]], [[Швецыя|Швецыю]], [[Англія|Англію]], [[Данія|Данію]] і іншыя краіны.

Пасля таго як ёмсбаргскія вікінгі пацярпелі ў 986 г. паражэнне ад нарвежскага [[ярл]]а [[Хокан II Магутны|Хокана]], які імкнуўся пазбавіцца ад дацкага вяршэнства, Ёмсбарг страціў значную частку свайго ўплыву, аднак працягваў заставацца незалежным апорным пунктам вікінгаў аж да 40-х гадоў XI ст., калі ён быў захоплены нарвежскім [[конунг]]ам [[Магнус Добры|Магнусам Добрым]].

== Пра ёмсвікінгаў ==
{{main|Ёмсвікінгі}}
Ёмсбарг быў галоўнай базай абшчыны ёмсвікінгаў, у якой падтрымлівалася вельмі строгая дысцыпліна і куды не дапушчаліся жанчыны. Сярод вікінгаў Ёмсбарга не было людзей маладзей за 18 гадоў і старэй за 50. Воінам забаранялася адлучвацца з крэпасці больш чым на тры дні. Усе яны падпарадкоўваліся закону помсты за загінулага субрата. Найвялікшай ганьбай для вікінга з Ёмсбарга лічылася праявіць баязлівасць ці не перадаць захопленую здабычу ў распараджэнне абшчыны, якая павінна была дзяліць здабытае ў баі паміж усімі воінамі. Паміж вікінгамі забараняліся якія-небудзь сваркі. Парушальнікаў прынятага ў Ёмсбаргу звычаю выганялі з абшчыны.

== Гл. таксама ==
* [[Вінета (горад)|Вінета]]
* [[Труса]]

== Літаратура ==
* Гуревич А. Я. Существовал ли Йомсборг? \\ Избранные труды. Т. 1. Древние германцы. Викинги. — Спб., 1996.
* Nordisk familjebok. B. 13. Stockholm, 1910.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.heimskringla.no/islandsk/sagaer/jomsvikingasaga/index.php Jómsvíkinga saga «Сага пра Ёмсвікінгаў» (на ісландскай мове])
* [http://books.google.com/books?id=vnwrAAAAYAAJ&amp;pg=PA13&amp;dq=kongen&amp;lr=lang_da&amp;num=100&amp;as_brr=1&amp;as_pt=ALLTYPES&amp;ei=ZT2xSa3cDqOOyQS7x_nNDQ#PPP1,M1 «Сага пра Ёмсвікінгаў» (на дацкай мове)]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вікінгі]]
[[Катэгорыя:Скандынавія]]
[[Катэгорыя:Ёмсвікінгі]]</text>
      <sha1>nkr42gi7sakhohwdkyatt9i6bafqh4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатландская незалежнасць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210011</id>
    <revision>
      <id>5206774</id>
      <parentid>5172704</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50847" sha1="lp8nb7x8frq7zhrxvpgm3cn1ahn3s99" xml:space="preserve">'''Рух за незалежнасць Шатландыі, Шатландская незалежнасць, Шатландскі сепаратызм, Шатландская сецэсія''' ({{lang-en|Scottish independence}}; {{lang-gd|Neo-eisimeileachd na h-Alba}}) — палітычная мэта некаторых палітычных і грамадскіх рухаў за аднаўленне [[суверэнітэт]]у [[Шатландыя|Шатландыі]] і выхаду яе са складу [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]].

Як правіла, у залежнасці ад палітычных гледжанняў на гэту мэту, называецца або аднаўленнем шатландскай [[незалежнасць|незалежнасці]] і [[сецэсія]]й або шатландскім [[нацыяналізм]]ам і [[сепаратызм]]ам.

Шатландскі ўрад правёў [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі]] 18 верасня [[2014]] года, намерваючыся ў выпадку яго поспеху абвясціць незалежнасць у сакавіку-красавіку [[2016]] года. Для гэтых мэт шатландскі ўрад склаў дэталёвы план мерапрыемстваў па падрыхтоўцы і пераходу да незалежнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/0043/00439770.pdf|title = Будучыня Шатландыі: Ваш шлях да незалежнай Шатландыі - кароткае апісанне (афіцыйны пераклад на рускай мове)|author = Scottish Government|date = 26 November 2013|publisher = Scottish Government|access-date = 3 кастрычніка 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140903095741/http://www.scotland.gov.uk/Resource/0043/00439770.pdf|archive-date = 3 верасня 2014|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.scotland.gov.uk/Publications/2013/11/9348/0|title = Scotland's Future: Your Guide to an Independent Scotland|author = Scottish Government|date = 26 November 2014|publisher = Scottish Government}}&lt;/ref&gt;. Аднак на рэферэндуме большасць жыхароў Шатландыі прагаласавала супраць аддзялення ад Вялікабрытаніі.

== Гісторыя ==
{{also|Шатландскае каралеўства|Войны за незалежнасць Шатландыі}}
[[Выява:Actsofunion1707painting.jpg|300px|міні|справа|Карціна Вальтэра Томаса Монінгтана ''«Аб'яднанне парламентаў Англіі і Шатландыі ў 1707 годзе»'']]
Шатландыя была незалежнай дзяржавай з [[843]] па [[1707]] год. [[Візіт караля Георга IV у Шатландыю ў 1822 годзе]] (першы візіт кіруючага манарха з 1650), з аднаго боку, прынёс некаторую стабілізацыю ў Шатландыі, з іншага боку, натхніў прыхільнікаў незалежнасці на стварэнне Шатландскага ўрада&lt;ref&gt;{{cite book |author=Prebble, John |title=The King's Jaunt: George IV in Scotland, August 1822 'One and Twenty Daft Days' |year=2000 |url=https://archive.org/details/kingsjauntgeorge0000preb_t3l1 |publisher=Birlinn Publishers |isbn=1-84158-068-6 }}&lt;/ref&gt;.

Да сярэдзіны [[XIX]] стагоддзя ў Шатландыі ўсё больш выразна выказвалася ідэя стварэнне свайго самакіравальнага ўрада. Упершыню пытанне аб самастойнасці шатландскай асамблеі было ўзнята ў [[1853]] годзе, але разуменне знайшоў, як ні дзіўна, толькі ў кансерватыўных колах, дзе заўважалі, што [[Ірландыя]] атрымала больш самакіравання, чым Шатландыя. У [[1885]] годзе было адноўлена міністэрства па справах Шатландыі і пасада сакратара па справах Шатландыі пры Урадзе Вялікабрытаніі&lt;ref name=bbchistory&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/politics97/devolution/scotland/briefing/history.shtml|title=Scottish Referendums|publisher=BBC|access-date=11 June 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN1zT1c?url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/devolution/scotland/briefing/history.shtml|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skyminds.net/politics/scottish-politics/scottish-home-rule/|title=Scottish Home Rule|publisher=Skyminds.net|access-date=6 April 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN36dqf?url=http://www.skyminds.net/politics/scottish-politics/scottish-home-rule/|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Напачатку [[XX]] стагоддзя рух за незалежнасць Шатландыі ўсё больш набірала сілу. У [[1921]] годзе ўтварылася Шатландская нацыянальная ліга. Першапачаткова яна не падтрымлівала поўнай незалежнасці Шатландыі, а толькі імкнулася пашырыць яе самакіраванне. У той час поўная незалежнасць лічылася малаверагоднай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scottishindependence.com/snp_history.htm |title=History of the Scottish National Party |publisher=Scottishindependence.com |access-date=6 April 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cre.gov.uk/publs/connections/04sp_scotland.html|title=Multiculturalism and Scottish nationalism|publisher=Commission for Racial Equality|access-date=21 June 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN4giel?url=http://www.equalityhumanrights.com/page-not-found/index.html?url=%2Fpubls%2Fconnections%2F04sp_scotland.html|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 1970-я ===
Адкрыццё радовішчаў у [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] ля ўсходняга ўзбярэжжа Шатландыі актывізавала дэбаты пра поўны суверэнітэт Шатландыі. [[Шатландская нацыянальная партыя]] запусціла праграму «[[Гэта шатландская нафта]]», лічачы, што адкрыццё радовішчаў нафты можа паслужыць незалежнасці Шатландыі, і сродкі выручаныя за нафту могуць пайсці на карысць адной Шатландыі, а не ўсяму Злучанаму Каралеўству&lt;ref name=bbchistory2&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/politics97/devolution/scotland/briefing/c20scot.shtml|title=The Devolution Debate This Century|publisher=BBC|access-date=11 June 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN5gdeD?url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/devolution/scotland/briefing/c20scot.shtml|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У [[1979]] годзе адбыўся '''першы рэферэндум аб [[дэвалюцыя|дэвалюцыі]]''' — стварэнні спецыяльнага заканадаўчага органа ў Шатландыі, зрэшты, паўнамоцтвы новага органа дзяржаўнай улады былі сур'ёзна абмежаваны. За стварэнне Шатландскай асамблеі прагаласавала 51,62 % выбаршчыкаў, супраць 48,38 %&lt;ref name=bbchistory2 /&gt;. Нягледзячы на перамогу, лейбарысцкі ўрад Вялікабрытаніі адмовіўся прызнаць вынікі рэферэндуму, лічачы, што такая малая перавага не адлюстроўвае дакладна меркаванне жыхароў Шатландыі. Да таго ж па ўмовах рэферэндуму для стварэння парламента патрэбныя былі галасы 40 % жыхароў Шатландыі, пры агульнай яўцы ў 63,6 %, апынулася, што толькі 32,9 % прагаласавалі «Так». Адмова ўрада ў стварэнні Шатландкай асамблеі прывяла да палітычнага крызісу, частка дэпутатаў ад Шатландыі выказала вотум недаверу Ураду Вялікабрытаніі. У выніку ўрад быў адпраўлены ў адстаўку, [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|на выбарах, якія адбыліся ў маі 1979 года]], упэўненую перамогу атрымала Кансерватыўная партыя на чале з [[Маргарэт Тэтчэр]]. Пытанне аб стварэнні Шатландскага парламента было адкладзена на доўгія 20 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psr.keele.ac.uk/area/uk/ge74b/seats74b.htm|title=Regional distribution of seats and percentage vote|publisher=psr.keele.ac.uk|access-date=21 June 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN6NaBg?url=http://www.politicsresources.net/|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Перадача паўнамоцтваў ===
[[Выява:Debating chamber, Scottish Parliament (31-05-2006).jpg|300px|міні|справа|Зала пасяджэнняў шатландскага парламента]]
[[Выява:NationalistGraffiti.jpg|300px|міні|справа|Нацыяналістычны надпіс у [[Эдынбург]]у ''Пакончым з кіраваннем Лондана'']]
{{main|Парламент Шатландыі}}

Правал рэферэндуму 1979 года не прывёў напачатку да кансалідацыі палітычных сіл шатландскіх прыхільнікаў незалежнасці. Погляды шатландскіх палітыкаў сур'ёзна адрозніваліся. Частка працягвала выступаць за поўную незалежнасць Шатландыі, умераныя нацыяналісты патрабавалі частковага суверэнітэту.

У [[1988]] годзе ў Шатландыі быў створаны Шатландскі Канстытуцыйны канвент, які згуртаваў прадстаўнікоў розных партый, грамадскіх рухаў і цэркваў. У 1989 годзе Шатландскі Канстытуцыйны канвент прыняў заяву пра поўную незалежнасць Шатландыі, гэты дакумент не меў ніякай юрыдычнай сілы, але змог кансалідаваць шматлікіх прыхільнікаў незалежнасці, што прывяло ў канчатковым выніку да выбараў 1998 года.

Супраць стварэння Шатландскага парламента традыцыйна выступала Кансерватыўная партыя, прадстаўнікі партыі лічылі, што стварэнне Шатландскага парламента можа прывесці да поўнага суверэнітэту Шатландыі. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1997|усеагульных выбарах 1997 года]] [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўная партыя]] на чале з [[Джон Мэйджар|Джонам Мэйджарам]]&lt;ref name=&quot;Major&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/politics97/background/pastelec/ge97.shtml|title=Politics 97|date=September 1997|publisher=BBC|access-date=14 October 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN79zEe?url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/background/pastelec/ge97.shtml|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; прайграла выбары лейбарыстам. Пасля выбараў лейбарыст [[Дональд Дзьюар]], [[Дзяржаўны сакратар па справах Шатландыі|сакратар па справах Шатландыі]] заявіў пра магчымасць правядзення новага рэферэндуму аб стварэнні Шатландскага парламента.

На '''другім рэферэндуме аб дэвалюцыі''', які адбыўся ў верасні [[1997]] года, 74,3 % працэнта (44,87 % ад агульнай колькасці выбаршчыкаў) выказаліся за стварэнне Шатландскага парламента. У 1998 годзе Парламент Вялікабрытаніі прыняў [[Акт аб Шатландыі 1998 года]], у адпаведнасці з якім у Шатландыі ствараліся ўласны парламент і адміністрацыя — аналаг кабінета міністраў&lt;ref name=bbchistory2 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0015/13272/TheScottishParliament_18312-6142__S__.pdf|title=Scottish Parliament Factsheet 2003|publisher=The Electoral Commission|access-date=16 December 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN80mED?url=http://www.electoralcommission.org.uk/__data/assets/electoral_commission_pdf_file/0015/13272/TheScottishParliament_18312-6142__S__.pdf|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Шатландскі парламент]] — гэта аднапалатны заканадаўчы орган, які складаецца з 129 дэпутатаў, 73 з якіх выбіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] ад розных акруг, а 56 выбіраюцца па спецыяльнай дадатковай (змяшанай) сістэме. Яшчэ аднаго члена парламента прызначае сваім указам Каралева па прадстаўленні дэпутатаў. Прызначаны член парламента з'яўляецца лідарам партыі пераможцаў і становіцца кіраўніком Шатландскай адміністрацыі&lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/About/Ministers «About Scottish Ministers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131119081340/http://www.scotland.gov.uk/About/Ministers |date=19 лістапада 2013 }} Scottish Government. Retrieved 26 September 2007.&lt;/ref&gt;.

Першым кіраўніком шатландскай адміністрацыі стаў [[Дональд Дзьюар]], лідар шатландскіх лейбарыстаў. [[Шатландская нацыянальная партыя]] на першых выбарах стала апазіцыйнай партыяй&lt;ref name=bbchistory2 /&gt;.

== Рэферэндум аб поўным суверэнітэце ==
[[Выява:A National Conversation launch.jpg|right|thumb|Першы міністр Шатландыі [[Алекс Салманд]] і яго намеснік [[Нікала Сцёрджэн]], 14 жніўня 2007 г.]]
{{main|Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі, 2014}}
Падчас выбарчай кампаніі [[2007]] года Шатландская нацыянальная партыя абяцала ў выпадку перамогі правесці рэферэндум пра поўны суверэнітэт Шатландыі не пазней за [[2010]] год&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6548717.stm At-a-glance: SNP manifesto], ''[[BBC News]]'', 12 April 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/12_04_07_snpmanifesto.pdf |title=SNP Manifesto (PDF) |format=PDF |access-date=19 January 2012 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;. Пасля перамогі на выбарах нацыяналісты прынялі [[Белая кніга|Белую кнігу]] пра будучыню Шатландыі, у якой выкладзены варыянты будучыні Шатландыі, а таксама яе поўны дзяржаўны суверэнітэт&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://politics.guardian.co.uk/scotland/story/0,,2072912,00.html |title= SNP wins historic victory |work=The Guardian |date= 4 May 2007|access-date=20 June 2007 | location=London | first=Patrick | last=Wintour}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6944934.stm SNP outlines independence plans], ''[[BBC News]]'', 14 August 2007&lt;/ref&gt;. Шэраг брытанскіх палітыкаў, у тым ліку [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]] шатландзец [[Гордан Браўн]], рэзка асудзілі прыняты дакумент&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6182762.stm |title=UK &amp;#124; Scots split would harm UK - Brown |publisher=BBC News |date=25 November 2006 |access-date=6 April 2009}}&lt;/ref&gt;. Партыі, якія прайгралі на выбарах, аб'ядналіся супраць партыі нацыяналістаў, што не дало апошнім прыняць важнае рашэнне аб прызначэнні рэферэндуму аб суверэнітэце Шатландыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.commissiononscottishdevolution.org.uk/|title=Commission on Scottish Devolution|publisher=Commission on Scottish Devolution|access-date=6 April 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlN8pSRt?url=http://www.commissiononscottishdevolution.org.uk/|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7371693.stm |title=Scotland &amp;#124; Devolution body members announced |publisher=BBC News |date=28 April 2008 |access-date=6 April 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theherald.co.uk/news/news/display.var.2231446.0.Calman_devolution_commission_revealed.php Calman devolution commission revealed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080720151006/http://www.theherald.co.uk/news/news/display.var.2231446.0.Calman_devolution_commission_revealed.php |date=20 ліпеня 2008 }}, ''[[The Herald (Glasgow)|The Herald]]'', 28 April 2008.&lt;/ref&gt;. Галасаванне прайшло [[25 студзеня]] [[2010]] года, на якім рэферэндум планавалася прызначыць на [[30 лістапада]] (Дзень [[Святы Андрэй|Святога Андрэя]], заступніка Шатландыі). Як першапачаткова чакалася, рашэнне так і не было прынята падчас галасавання. У 2010 годзе было абвешчана пра тое, што прызначэнне рэферэндуму не будзе магчымым да новых выбараў у парламент у 2011 годзе&lt;ref name=ReferendumBill2010&gt;{{cite web
|url=http://www.scotland.gov.uk/About/programme-for-government/2009-10/summary-of-bills/referendum-bill
|title=Referendum Bill
|publisher=[[Scottish Government]]
|work=Official website, About &gt; Programme for Government &gt; 2009-10 &gt; Summaries of Bills &gt; Referendum Bill
|date=2 September 2009
|access-date=10 September 2009
|archive-url=https://www.webcitation.org/5jggEjHoR?url=http://www.scotland.gov.uk/About/programme-for-government/2009-10/summary-of-bills/referendum-bill
|archive-date=10 верасня 2009
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-11196967 | work=BBC News | title=Scottish independence plan 'an election issue' | date=6 September 2010}}&lt;/ref&gt;.

На выбары [[2011]] года ШНП ішла з праграмай у якой правядзенне рэферэндуму аб незалежнасці Шатландыі з'яўлялася асноўнай мэтай у выпадку перамогі&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-13305522 | work=BBC News | title=Scottish election: SNP wins election | date=6 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Black|first=Andrew|title=Scotland's 129 MSPs sworn in after SNP win|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-13351212|work=BBC News|publisher=BBC|access-date=26 June 2011|date=11 May 2011}}&lt;/ref&gt;. Шатландская нацыянальная партыя атрымала абсалютную большасць у парламенце, пасля чаго сфармаваў урад Шатландыі пад цалкам сваім кантролем. Адразу пасля перамогі [[Алекс Салманд]] [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|заявіў пра намер правесці рэферэндум аб незалежнасці]] ў [[2014]] ці [[2015]] годзе&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gardham|first=Magnus|title=Holyrood election 2011: Alex Salmond: Referendum on Scottish independence by 2015|url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/politics-news/2011/05/02/alex-salmond-referendum-on-scottish-independence-by-2015-86908-23102061/|access-date=3 August 2011|newspaper=The Daily Record|date=2 May 2011}}&lt;/ref&gt;.

У студзені [[2012]] года прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] і міністр па справах Шатландыі Майкл Мур заявілі, што правядзенне гэтага рэферэндуму магчыма, але яны не згодны з прызначанымі тэрмінамі і складам&lt;ref&gt;{{cite news|last=MacDonnel|first=Hamish|title=Cameron's plan to take charge of Scottish independence vote|url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/politics-news/2011/05/02/alex-salmond-referendum-on-scottish-independence-by-2015-86908-23102061/|access-date=12 November 2011|newspaper=The Independent|date=11 November 2011}}&lt;/ref&gt;. Аднак, у выніку падпісанага 15 кастрычніка 2012 года «Эдынбургскага пагаднення», абодва бакі прыйшлі да кампрамісу, замацаваўшы дату і парадак правядзення рэферэндуму.&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Лондан дазволіў Шатландыі рэферэндум аб незалежнасці|url = http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2012/10/121015_scotland_referendum_agrement.shtml|work = Руская Служба Бі-Бі-Сі|date = 15  кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = &quot;Эдынбургскае пагадненне&quot;: прызначаны рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі ад брытанскай кароны|author = Дзмітрый Сёмушын|url = http://www.regnum.ru/news/polit/1582780.html|work = ІА Regnum|date = 17 кастрычніка 2012}}&lt;/ref&gt;

Кампанія па незалежнасці Шатландыі была запушчана [[25 мая]] [[2012]] года. Алекс Салманд заклікаў мільён шатландцаў падпісаць заяву пра падтрымку незалежнасці Шатландыі да правядзення рэферэндуму. Гэта прапанова была падтрымана шэрагам знакамітасцей шатландскага паходжання, у колькасці якіх былі [[Шон Конеры]] і [[Алан Камінг]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-18162832 |title= Scottish independence: 'Yes' campaign to be launched |publisher=BBC News | date=25 May 2012 |access-date=25 May 2012 | location=London | last=Staff}}&lt;/ref&gt;. 22 жніўня 2014 года Блэр Джэнкінс, кіраўнік руху «Так, Шатландыя!», афіцыйна пацвердзіў, што па правераных даных, дэкларацыю на карысць суверэнітэту падпісала 1,001,186 выбаршчыкаў.&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Scottish independence: 1m voters sign declaration in favour of yes vote|author = Libby Brooks|url = http://www.theguardian.com/politics/2014/aug/22/scottish-independence-1m-voters-sign-declaration|work = The Guardian|date = 22 August 2014}}&lt;/ref&gt;

Да раніцы 19 верасня ўсе галасы былі палічаны: 55,3 % выступілі супраць незалежнасці&lt;ref name=bbc-result&gt;{{cite news|title=Scottish referendum: Scotland votes no to independence|url=http://www.bbc.com/news/uk-scotland-29270441|access-date=19 September 2014|agency=BBC News|date=19 September 2014}}&lt;/ref&gt;. З прычыны таго, што большасць выбаршчыкаў прагаласавалі супраць незалежнасці Шатландыі, яна засталася ў складзе Вялікабрытаніі.
Па выніках рэферэндуму лідар [[Шатландская нацыянальная партыя|Шатландскай нацыянальнай партыі]] Алекс Салманд прыняў рашэнне пра неадкладную адстаўку&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2014/09/140919_scotland_salmond_resigns.shtml Першы міністр Шатландыі Салманд сыходзіць у адстаўку.]&lt;/ref&gt;.

== Законнасць ==
У адпаведнасці з тэкстам і мемарандумамі «Эдынбургскага пагаднення», падпісанага прадстаўнікамі ўрадаў Вялікабрытаніі і Шатландыі 15 кастрычніка 2012 года ў Эдынбургу, «урады дамаўляюцца, што рэферэндум: будзе мець празрыстую прававую базу» і «з'явіцца фармальным адлюстраваннем бесстаронняга тэста і канчатковага рашэння народа Шатландыі, вынік якога будзе выконвацца ўсімі бакамі».&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Text of the 'Edinburgh Agreement'|url = http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/text-of-the-edinburgh-agreement-8212225.html|work = The Independent|date = 15 кастрычніка 2014}}&lt;/ref&gt;

Частка брытанскіх юрыстаў лічаць незаконным рашэнне Шатландскага парламента аб правядзенні рэферэндуму, паколькі парламент Злучанага Каралеўства валодае поўным суверэнітэтам на ўсёй тэрыторыі Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;[http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp2003/rp03-084.pdf An introduction to devolution in the UK] House of Commons Library, Research Paper 03/84, 17 November 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=UK Parliament - Parliamentary sovereignty|publisher=Parliament.uk|date=21 November 2007|access-date=6 April 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNCylL4?url=http://www.parliament.uk/about/how/sovereignty/|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;N. Burrows, [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203/abstract «Unfinished Business: The Scotland Act 1998»], ''The Modern Law Review'', vol. 62, issue 2, (March 1999), p 249:&lt;/ref&gt;. Аднак, прынцып суверэнітэту Брытанскага парламента аспрэчваецца шатландскай судовай сістэмай кантынентальнага права. Так, у 1953 годзе, пры разглядзе судовай справы «''Мак-Кормік супраць Генеральнага пракурора Шатландыі''» (які аспрэчваў права Лізаветы II называцца так у Шатландыі), галоўны суддзя-лорд [[Вышэйшы крымінальны суд Шатландыі|Вышэйшага крымінальнага суда Шатландыі]], лорд Купер Кураскі, даў станоўчую ацэнку справы, у якой заявіў, што «прынцып неабмежаванага суверэнітэту Парламента з'яўляецца прынцыпам выключна англійскім і не мае аналага ў канстытуцыйным праве Шатландыі».&lt;ref&gt;''MacCormick v Lord Advocate'' 1953 SC 396 at p 411 (англ.)&lt;/ref&gt; У гэтай сувязі шматлікія шатландскія палітыкі і грамадскія дзеячы схільныя спасылацца на прынцып [[Народны суверэнітэт|народнага суверэнітэту]], замацаванага ў [[Арбрацкая дэкларацыя|Арбрацкай дэкларацыі]] 1320 года, пацверджанай у 1989 годзе так званай квазі-юрыдычнай «Спасылкай на наяўнасць права» (''англ''. — [[:en:Claim of Right 1989|Claim of Right]]). У цэлым, шатландскія прававыя эксперты прыходзяць да высновы, што з-за адсутнасці прэцэдэнту ў сістэме агульнага права і няпісанай Брытанскай канстытуцыі, палажэнні гэтага дагавора і дадатковых мемарандумаў з'яўляюцца вельмі нявызначанымі і іх выкананне будзе залежаць ад шматлікіх палітычных і міжнародных фактараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.scottishconstitutionalfutures.org/OpinionandAnalysis/ViewBlogPost/tabid/1767/articleType/ArticleView/articleId/431/Christine-Bell-The-Legal-Status-of-the-Edinburgh-Agreement.aspx|title = Christine Bell: The Legal Status of the 'Edinburgh Agreement'|author = Christine Bell|date = 05 November 2012|publisher = Scottish Constitutional Futures Forum|access-date = 3 кастрычніка 2014|archive-date = 3 верасня 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140903092452/http://www.scottishconstitutionalfutures.org/OpinionandAnalysis/ViewBlogPost/tabid/1767/articleType/ArticleView/articleId/431/Christine-Bell-The-Legal-Status-of-the-Edinburgh-Agreement.aspx|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

Магчымасць перамогі нацыяналістаў і факт самога правядзення рэферэндуму выклікалі таксама спрэчкі сярод брытанскіх палітыкаў. Спрэчкі таксама вяліся галоўным чынам па пытанні, ці мае права парламент Шатландыі прызначаць рэферэндум. Многія палітыкі лічаць, што галасаванне ў Шатландыі не будзе мець юрыдычнай сілы, паколькі супярэчыць шэрагу пунктаў [[Акт пра Унію, 1707|Акту пра Саюз 1707 года]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1998/ukpga_19980046_en_1|title=Scotland Act 1998 (c. 46)|publisher=Opsi.gov.uk|date=19 November 1998|access-date=6 April 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNBYgZC?url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46/contents|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.interscience.wiley.com/journal/118772717/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 Scotland and parliamentary sovereignty]{{Недаступная спасылка}} Legal Studies, Volume 24, Issue 4, pages 540—567, December 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scottishpolitics.org/devolution/realparliament.html|title=A Real Scottish Parliament|publisher=Scottishpolitics.org|access-date=6 April 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNCBYdO?url=http://www.scottishpolitics.org/devolution/realparliament.html|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная легітымнасць ==
[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Статут Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]] замацоўвае [[Права на самавызначэнне|права народаў на самавызначэнне]], [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]] таксама гарантуе права народаў на змяненне грамадзянства; Вялікабрытанія з'яўляецца ўдзельнікам абодвух дакументаў. Палітыкі шатландскага і брытанскага парламентаў ухвалілі права шатландскага народа на самавызначэнне&lt;ref&gt;Hazell, Robert. [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/jul/29/snp.scotland Rites of secession], ''[[The Guardian]]'', 29 July 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JSH&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.scottishlabour.org.uk/speech-accepting-the-leadership|title=Speech accepting the Scottish Labour leadership|date=18 December 2011|work=Scottish Labour official website|publisher=Colin Smyth, Scottish General Secretary, The Labour Party|access-date=11 January 2012|location=Glasgow|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNDjPRw?url=http://www.scottishlabour.org.uk/speech-accepting-the-leadership|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кіруючыя структуры [[Еўрасаюз]]а абвясцілі (напрыклад, [[Старшыня Еўракамісіі]] [[Жазэ Мануэль Барозу]]), што ў выпадку абвяшчэння незалежнасці Шатландыя не здабудзе ў ім членства аўтаматычна, а будзе абавязана падаваць заяўку, якую дзеючыя члены саюза павінны будуць разгледзець і, або задаволіць, або не, у выпадку, калі некаторыя краіны-члены накладуць сваё вета. Аднак, некаторыя міжнародныя эксперты, напрыклад, дырэктар Інстытута глабальных даследаванняў пры ўніверсітэце Жэневы, Нікалас Леват, выказваюць меркаванне, што выключэнне незалежнай Шатландыі з ЕС будзе супярэчыць усім асноватворным прынцыпам, на якіх грунтуецца Еўрасаюз, і што, «аднойчы ўвайшоўшы, так проста выйсці не атрымаецца»&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Indy Scotland cannot be thrown out of EU says leading international authority|author = Newsnet reporter|url = http://newsnetscotland.com/index.php/referendum/9668-indy-scotland-cannot-be-thrown-out-of-eu-says-leading-international-au|work = NewsnetScotland.com|date = 31 August 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Падтрымка незалежнасці ==
Найбольш актыўна ідэю незалежнасці Шатландыі падтрымлівае Шатландская Нацыянальная партыя, таксама за незалежнасць выступаюць [[Шатландская партыя зялёных]], [[Шатландская сацыялістычная партыя]] і Салідарнасць (Шатландыя) ([http://www.new.solidarityscotland.org/ Solidarity Scotland]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140925103407/http://www.new.solidarityscotland.org/ |date=25 верасня 2014 }}). З арганізацыяй і рухам «Так, Шатландыя!» цесна супрацоўнічае аддзяленне «Лейбарысты за незалежнасць» ([http://www.labourforindy.com/ Labour for Independence] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801002841/http://www.labourforindy.com/ |date=1 жніўня 2013 }}), якое ўяўляе частку традыцыйна лейбарысцкага электарата Шатландыі, якая адкалолася ад яго і выступае за абнаўленне праваленай сацыяльнай палітыкі курсу неа-лейбарыстаў, якая праводзілася ў часы прэм'ерства [[Тоні Блэр]]а і [[Гордан Браўн|Гордана Браўна]]. Сярод іншых буйных грамадскіх арганізацый, якія падтрымліваюць рух з'яўляюцца: «Жанчыны за незалежнасць» ([http://www.womenforindependence.org/ Women for Independence]), «Бізнес за Шатландыю» ([http://www.businessforscotland.co.uk/ Business for Scotland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006115452/http://www.businessforscotland.co.uk/ |date=6 кастрычніка 2014 }}), а таксама «Кампанія за радыкальную незалежнасць» ([http://radicalindependence.org/ Radical Independence Campaign, ''RIC'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021051754/http://radicalindependence.org/ |date=21 кастрычніка 2014 }}). У культурным асяроддзі таксама вылучаецца актыўнасць шатландскай артыстычна-крэатыўнай арганізацыі «Нацыянальны калектыў» ([http://nationalcollective.com/ National Collective] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140828085911/http://nationalcollective.com/ |date=28 жніўня 2014 }}).&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Artists tour Scotland looking for a Yes to independence|author = Mark Hennessy|url = http://www.irishtimes.com/news/world/uk/artists-tour-scotland-looking-for-a-yes-to-independence-1.1890595|work = The Irish Times|date = 8 August 2014}}&lt;/ref&gt;

Сярод плюсаў незалежнасці вылучаюць:
* Прынцып самавызначэння — шатландцы самі будуць вырашаць усе пытанні, які тычацца Шатландыі&lt;ref&gt;{{cite web|title=Scotland's future will be in Scotland's hands|url=http://www.heraldscotland.com/politics/political-news/scotlands-future-will-be-in-scotlands-hands.17666615|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNGgd7n?url=http://www.heraldscotland.com/politics/political-news/scotlands-future-will-be-in-scotlands-hands.17666615|archive-date=18 студзеня 2013|access-date=3 кастрычніка 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Кантроль за абаронай і знешняй палітыкі — азначае, што Шатландыя надалей сама будзе выбіраць уступаць, або не ўступаць у якія-небудзь міжнародныя арганізацыі. Магчымы выхад з [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|НАТА]] і не ўступленне ў [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=The future of the UK's strategic nuclear deterrent |url=http://books.google.com/books?id=XKMfYAUzOWgC&amp;pg=PA167&amp;dq=scotland+independence+nuclear+weapons&amp;hl=gd&amp;sa=X&amp;ei=Fbe8T_igJ-ev0QXV9PQx&amp;ved=0CFQQ6AEwBw#v=onepage&amp;q=scotland%20independence%20nuclear%20weapons&amp;f=false |page=167}}&lt;/ref&gt;.
* Бяз'ядзерны статус.
* Кантроль над здабычай нафты ў [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] у межах Шатландыі, большая частка грошай будзе заставацца ў Шатландыі, а не пераходзіць у бюджэт Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{cite book |title=Negotiating Self-Determination |last1=Hannum|first1=Hurst|last2=Babbitt|first2=Eileen|url=http://books.google.com/books?id=gf78chlTvU4C&amp;pg=PA40&amp;dq=scotland+oil+independence&amp;hl=gd&amp;sa=X&amp;ei=csq8T76CE4bE0QXL7t01&amp;ved=0CEoQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=scotland%20oil%20independence&amp;f=false |page=40 |publisher=Lexington Books |year=2006}}&lt;/ref&gt;.
* Форма кіравання — шатландцы самі могуць выбраць, заставацца ім манархіяй або выбраць рэспубліканскую форму кіравання&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://observer.guardian.co.uk/politics/story/0,,1323939,00.html |title=Holyrood survives birth pains |work=The Guardian |date=10 October 2004 |access-date=21 June 2007 |location=London |first=Lorna |last=Martin |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Праціўнікі незалежнасці ==
Супраць шатландскай незалежнасці выступаюць усе тры буйныя партыі Вялікабрытаніі. Таксама ў Шатландскім парламенце ў нацыяналістаў маецца сур'ёзная апазіцыя ў твары Шатландскай Лейбарысцкай партыі, Шатландскай Кансерватыўнай партыі і шатландскіх ліберал-дэмакратаў. Супраць незалежнасці выступаюць таксама вядомыя палітыкі-шатландцы, напрыклад [[Джордж Галаўэй]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.opendemocracy.net/ourkingdom/gerry-hassan/journey-into-world-of-george-galloway-indyref-and-limits-of-left-populism|title = A journey into the world of George Galloway: the indyref and the limits of left populism|author = Gerry Hassan|date = 28 August 2014|publisher = OpenDemocracy.net|access-date = 3 кастрычніка 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140828200459/https://www.opendemocracy.net/ourkingdom/gerry-hassan/journey-into-world-of-george-galloway-indyref-and-limits-of-left-populism|archive-date = 28 жніўня 2014|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Асноўным апанентам ШНП і руху «Так, Шатландыя!» з'яўляецца заснаваны ў 2012-м годзе шатландскі рух [[Лепш разам|«Лепш разам»]] (''англ''. — [[:en:Better Together (campaign)|Better Together]]), лозунгам якога з чэрвеня 2014 года стаў выраз «Не, дзякуй!» (''англ''. — No thanks!).&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Scottish independence: Better Together campaign adopts 'No Thanks' slogan|url = http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-27779131|work = BBC|date = 10 чэрвеня 2014}}&lt;/ref&gt;

Праціўнікі незалежнасці паказваюць галоўным чынам на эканамічныя мінусы незалежнасці. Магчыма будуць парушаны важныя эканамічныя сувязі з астатнімі часткамі Вялікабрытаніі, таксама яны лічаць, што ва ўмовах сур'ёзнай канкурэнцыі ў глабальнай эканоміцы Шатландыі будзе выгодна заставацца часткай такой моцнай у эканамічным і палітычным сэнсе дзяржавы як Вялікабрытанія. Па-юніянісцку настроеныя палітыкі таксама асцерагаюцца, што, у выпадку поспеху Шатландскай незалежнасці, падобнае пытанне можа паўстаць у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] і [[Уэльс]]е&lt;ref name=&quot;Maddox&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.scotsman.com/latestnews/Oil-price-fuels-fresh-row.4209389.jp |title= Oil price fuels fresh row on Scots 'deficit'|work=The Scotsman|date= 21 June 2008|access-date=25 June 2008|location=Edinburgh|first=David|last=Maddox}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=447&amp;id=134592007 |title=Study finds no benefit in fiscal autonomy as McCrone calls time on Barnett |work=The Scotsman |date=26 January 2007 |access-date=18 August 2007 |location=Edinburgh |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204060251/http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=447&amp;id=134592007 |archive-date=4 лютага 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/4803758.stm|title= 'Billions needed' to boost growth |publisher=BBC News |date= 14 March 2006|access-date=18 August 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.scotsman.com/opinion.cfm?id=385272006|title= Public/private sectors in economy need to be rebalanced |work=The Scotsman |date= 15 March 2006|access-date=18 August 2007 |location=Edinburgh}}&lt;/ref&gt;.

== Грамадская думка ==
З нагоды незалежнасці ў Шатландыі было праведзена мноства апытанняў грамадскай думкі&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1535193/Britain-wants-UK-break-up-poll-shows.html | location=London | work=The Daily Telegraph | first1=Patrick | last1=Hennessy | first2=Melissa | last2=Kite | title=Britain wants UK break up, poll shows | date=26 November 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/scotland/9015374/Britain-divided-over-Scottish-independence.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Britain divided over Scottish Independence |date=15 January 2012 | first=Patrick | last=Hennessy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article5908726.ece | title=Voters ditch SNP over referendum | work=The Times | date=15 March 2009 | access-date=16 March 2009 | location=London | first=Jason | last=Allardyce | archive-date=13 верасня 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110913202706/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article5908726.ece | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ukpollingreport.co.uk/blog/scottish-independence Scottish Independence] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101221190054/http://ukpollingreport.co.uk/blog/scottish-independence |date=21 снежня 2010 }} UK Polling Report.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/tns-voting-intentions-poll-december-2010_1294676878.pdf Independence Poll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120425141434/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/tns-voting-intentions-poll-december-2010_1294676878.pdf |date=25 красавіка 2012 }} TNS-BMRB, 13 December 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.heraldscotland.com/news/politics/support-for-independence-growing-1.1105921?localLinksEnable=false Support for independence growing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522172712/https://www.heraldscotland.com/news/12565457.Support_for_independence_growing/ |date=22 мая 2022 }} Herald Scotland, 9 June 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dinwoodie&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.heraldscotland.com/news/politics/yes-voters-take-lead-in-new-independence-poll-1.1121712|title=Yes voters take lead in new independence poll|last=Dinwoodie|first=Robbie|date=5 September 2011|work=The Herald|access-date=5 September 2011|location=Glasgow|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522172708/https://www.heraldscotland.com/news/12556282.Yes_voters_take_lead_in_new_independence_poll/ |archive-date=22 мая 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У сярэднім за поўны суверэнітэт выступаюць ад 32 % да 38 % насельніцтва Шатландыі&lt;ref name = &quot;poll research&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-16473265|title=Q&amp;A: Scottish independence row|work=BBC News|publisher=BBC|date=17 January 2012|access-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt;, а электарат, які яшчэ нявызначыўся, складае 11-12 %&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Scottish independence: undecided voters Yes boost|author = Scott Macnab|url = http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/scottish-independence-undecided-voters-yes-boost-1-3510786|work = The Scotsman|date = 15 жніўня 2014}}&lt;/ref&gt;. Пасля прыходу да ўлады Шатландскай Нацыянальнай партыі колькасць прыхільнікаў незалежнасці трохі паменшылася&lt;ref name = &quot;poll research&quot;/&gt; У той жа час колькасць тых, хто жадае правядзення рэферэндуму вагаецца ад 70 % да 75 %.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independence1st.com/content/polls.shtml|title=Polls on support for independence and for a referendum on independence|publisher=Independence First|access-date=11 June 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DlNJCynY?url=http://www.independence1st.com/|archive-date=18 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Незалежнасць Каталоніі]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{сепаратызм}}
{{Шатландыя ў тэмах}}

[[Катэгорыя:Сепаратызм паводле краін]]
[[Катэгорыя:Нацыяналізм паводле краін]]
[[Катэгорыя:Права Шатландыі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Шатландыі]]</text>
      <sha1>lp8nb7x8frq7zhrxvpgm3cn1ahn3s99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларуская міфалогія</title>
    <ns>10</ns>
    <id>210377</id>
    <revision>
      <id>5206600</id>
      <parentid>5200160</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5876" sha1="pyywjx26nx58j7yzco9816a3dfrvzp3" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларуская міфалогія
|navbar                    = 
|state                     = 
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак = [[Беларуская міфалогія]]
|выява =
|стыль_цела = 
|стыль_загалоўкаў = 
|стыль_спісаў =
|клас_спісаў   = hlist hlist-items-nowrap


|стыль_уверсе = 
|уверсе =

|загаловак1                = Багі
|спіс1                     = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Славянскія багі
 |list1style=
 |list1 =
* [[Вялес]]
* [[Пярун]]
* [[Ярыла]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
* [[Маці-Зямля]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
* [[Доля (міфалогія)|Доля]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 |group2 = Балцкія багі
 |list2 =
* [[Дзіевас]]
* [[Пяркунас]]
* [[Лайма (міфалогія)|Лайма]]
* [[Аўшра (міфалогія)|Аўшра]]
* [[Вялняс]]
* [[Жэміна]]
 |group3 = Персанажы фальклора
 |list3 =
* [[Зара-Зараніца]]
* [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]]
* [[Месяц, беларуская міфалогія|Месяц]]
* [[Юрай]]
* [[Святы Ілля (фальклор)|Ілля]]
* [[Улас (фальклор)|Улас]]
}}

|загаловак2                = Духі
|спіс2                     = {{Навігацыйная табліца|child
 |groupstyle = 
 |group1 = Лес
 |list1style=
 |list1 =
* [[Вужалкі]]
* [[Зазоўка]]
* [[Гаёвы Дзед]]
* [[Гаёўкі]]
* [[Лясун]]
* [[Пушчавік]]
 |group2 = Балота
 |list2 =
* [[Аржавенік]]
* [[Балотнік (міфалогія)|Балотнік]]
* [[Лазавік (міфалогія)|Лазавік]]
* [[Багнік]]
* [[Лойма]]
 |group3 = Рэкі, азёры
 |list3 =
* [[Вадзянік]]
* [[Азярніцы]]
* [[Свіцязянкі‎]]
* [[Русалка]]
 |group4 = Гаспадарка
 |list4 =
* [[Дамавік]]
* [[Дамавуха]]
* [[Гуменнік]]
* [[Ёўнік]]
* [[Красналюдкі]]
* [[Паўночнікі]]
* [[Пячурнік]]
* [[Сёрбай]]
* [[Хлеўнік]]
* [[Хут]]
* [[Валасень]]
* [[Пуннік]]
* [[Лён і Лляніца]]
* [[Раёк (беларуская міфалогія)|Раёк]]
 |group5 = Нячысцікі
 |list5 =
* [[Паветрыкі]]
* [[Прахі]]
* [[Пякельнікі]]
* [[Чорт]]
* [[Люцыпар]]
* [[Хіхітун]]
* [[Шэшачкі]]
 |group6 = Хваробы,&lt;br&gt; бедствы
 |list6 =
* [[Апівень]]
* [[Баба-вяліканка]]
* [[Бадзюля]]
* [[Белая Баба]]
* [[Змора]]
* [[Кадук]]
* [[Касны]]
* [[Копша]]
* [[Мара (міфалогія)|Мара]]
* [[Начніцы (міфалогія)|Начніцы]]
* [[Паморак]]
* [[Траска-Шухна]]
* [[Чорная Баба]]
 |group7 = Пагроза&lt;br&gt;для дзяцей
 |list7 =
* [[Жалезная баба]]
* [[Жалезны чалавек (міфалогія)|Жалезны чалавек]]
* [[Меша]]
* [[Расамаха (міфалогія)|Расамаха]]
* [[Стрыга]]
* [[Хапун]]
* [[Цыгра]]
 |group8 = Іншыя духі
 |list8 =
* [[Дзяды]]
* [[Зюзя]]
* [[Кладнік]]
* [[Кумяльган]]
* [[Наўцы]]
* [[Ох]]
* [[Сон (беларуская міфалогія)|Сон]] 
}}

 |загаловак3 = Людзі,&lt;br&gt; пачвары
 |спіс3 =
* [[Валатоўны]]
* [[Ваўкалак]]
* [[Ведзьма]]
* [[Вупыр]]
* [[Волат]]
* [[Дзіва Аднавокае]]
* [[Зачараваныя князёўны]]
* [[Камень-кравец]]
* [[Цмок]]
* [[Ядзеркі]]
|загаловак4 = Жывёлы
|спіс4 =
* [[Варгін]]
* [[Вужыны Цар]]
* [[Кук (міфалогія)|Кук]]
* [[Рыбін Цар]]
* [[Стаўры і Гаўры]]
* [[Хабёр (міфалогія)|Хабёр]]
* [[Шкурапея]]
|загаловак5 = Расліны
|спіс5 =
* [[Папараць-кветка]]
* [[Кветкі-цары]]
|загаловак6 = Землі
|спіс6 =
* [[Вырай]]
* [[Залатая Гара]]
* [[Калінавы мост]]
* [[Смародзіна (беларуская міфалогія)|Рака Смародзіна]]
* [[Край свету (беларуская міфалогія)|Край свету]]
* [[Лысая гара]]
* [[Пекла (беларуская міфалогія)|Пекла]]
|загаловак7 = Сусвет
|спіс7 =
* [[Вецер (беларуская міфалогія)|Вецер]]
* [[Вечарніца (беларуская міфалогія)|Вечарніца]]
* [[Вясёлка (беларуская міфалогія)|Вясёлка]]
* [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|Касмагонія]]
* [[Рабінавая ноч]]
* [[Сусвет (беларуская міфалогія)|Сусвет]]
* [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнае Дрэва]]
|загаловак8 = Героі
|спіс8 =
* [[Бай (міфалогія)|Бай]]
* [[Белаполь]]
* [[Брас (легенда)|Брас]]
* [[Лют (князь)|Лют]]
* [[Машэка]]
* [[Менеск]]
* [[Радар (міфалогія)|Радар]]
* [[Рыдан]]
* [[Рымар]]


|стыль_унізе = 
|унізе ='''Заўвагі''': &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; гістарычнасць спрэчная; &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; боскі статус спрэчны.
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pyywjx26nx58j7yzco9816a3dfrvzp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Фулхэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212214</id>
    <revision>
      <id>5206290</id>
      <parentid>5182469</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11620" sha1="sfiie45czkvxermorhus3j2asvn1yb2" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва          = Фулхэм
|Лагатып        = Fulham FC.png
|ШырыняЛагатыпа = 155px
|ПоўнаяНазва    = Fulham Football Club
|Горад          = [[Лондан]], [[Англія]]
|Мянушкі        = Дачнікі, Белыя&lt;br /&gt;(''The Cottagers'', ''The Whites'')
|Заснаваны      = [[1879]]
|Стадыён        = [[Крэйвен Котэдж]]
|Умяшчальнасць  = 25 700
|Прэзідэнт      = 
|Трэнер         = 
|Чэмпіянат      = [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]]
|Сезон          = [[Англійская Прэм’ер-ліга 2022/2023|2022/23]]
|Месца          = 10 месца
|Сайт           = http://www.fulhamfc.com/

| pattern_la1 = _fulham2324h
| pattern_b1 = _fulham2324h
| pattern_ra1 = _fulham2324h
| pattern_sh1 = _fulham2324h
| pattern_so1 = _color_3_stripes_white
| leftarm1 = 000000
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _fulham2324a
| pattern_b2 = _fulham2324a
| pattern_ra2 = _fulham2324a
| pattern_sh2 = _fulham2324a
| pattern_so2 = _3_stripes_black
| leftarm2 = F31185
| body2 = F31185
| rightarm2 = F31185
| shorts2 = F31185
| socks2 = F31185
| pattern_la3 = _fulham2324t
| pattern_b3 = _fulham2324t
| pattern_ra3 = _fulham2324t
| pattern_sh3 = _fulham2324t
| pattern_so3 = _fulham2324tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''«Фу́лхэм»''' ({{lang-en|Fulham F.C.}}) — [[Англія|англійскі]] [[футбольны клуб]] з [[Лондан]]а. Названы па імені лонданскага раёна [[Фулхэм, Лондан|Фулхэм]], які размяшчаецца ў паўднёва-захадняй частцы [[Лондан]]а. Клуб быў заснаваны ў [[1879]] годзе.

Клуб правёў 29 сезонаў у вышэйшым дывізіёне англійскага футбола, большасць з якіх прыпадае на 1960-я і 2000-я гады. Апошнія поспехі звязаны са старшынёй клуба [[Махамед аль-Фаед|Махамедам аль-Фаедам]], пасля таго, як клуб падняўся з чацвёртага дывізіёна ў 1990-х гадах. «Фулхэм» ніколі не перамагаў у нацыянальных і міжнародных спаборніцтвах, але ўдзельнічаў у двух фіналах. У 1975 годзе клуб аспрэчваў перамогу ў фінале [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] адзіны раз у сваёй гісторыі, атрымаўшы паражэнне з лікам 2:0 ад [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]]. У 2010 годзе «Фулхэм» дасягнуў фіналу [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]], але там атрымаў паражэнне ад іспанскага клуба [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]] з [[Мадрыд]]а з лікам 2:1 у дадатковы час&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2010/overview/index.html#200910+atletico+crown+historic+campaign «2009/10: Atlético crown historic campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120101062354/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2010/overview/index.html#200910+atletico+crown+historic+campaign |date=1 студзеня 2012 }}. Uefa.com.&lt;/ref&gt;.

За клуб у розныя часы выступалі вядомыя ігракі, як [[Джоні Хейнс]], [[Джордж Коэн]], [[Бобі Робсан]], [[Родні Марш]] і [[Элан Малеры]]. Свае хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне [[Крэйвен Котэдж|«Крэйвен Котэдж»]], які размяшчаецца на беразе ракі [[Тэмза|Тэмзы]]. Пляцоўка з’яўляецца хатняй арэнай клуба з [[1896]] года. Трэнеровачная база клуба знаходзіцца побач з [[Матспурскі парк|Матспурскім паркам]], дзе таксама размяшчаецца і клубная акадэмія.

== Гісторыя ==

=== Канец XIX стагоддзя ===
У пачатку сваёй гісторыі «Фулхэм», як многія іншыя каманды тых гадоў, быў вымушаны здымаць для гульняў чужыя палі, бо не мог забяспечыць сябе ўласным стадыёнам. Свая арэна, якая атрымала назву [[Крэйвен Котэдж|«Крэйвен Котэдж»]], з’явілася ў клуба ў 1894 годзе, аднак як паўнавартасны стадыён яна была дабудавана толькі да 1896 года. У тым жа 1896 годзе «дачнікі» (мянушка клуба сярод заўзятараў) атрымалі статус прафесійнай каманды і пачалі выступаць у другім дывізіёне Лонданскай лігі. У наступным сезоне клуб заявіў пра сябе ўжо ў спаборніцтвах Паўднёвай лігі.

=== XX стагоддзе ===
Першым сур’ёзным поспехам клуба прынята лічыць трапленне «Фулхэма» ў паўфінал [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] ў сезоне 1907/08. Паступова каманда перабралася з Трэцяга ў Другой дывізіён, а потым здолела выйсці ў першы. На працягу першай паловы XX стагоддзя «Фулхэм» не дасягаў якіх-небудзь вышынь, застаючыся тыповым серадняком, часта змагаючыся за выжыванне. На працягу 1950-х і 1960-х гадоў у складзе «дачнікаў» рэгулярна з’яўляліся таленавітыя ігракі, як [[Джоні Хейнс]], сэр [[Бобі Робсан]], [[Элан Малеры]] і многія іншыя. Аднак у Першым дывізіёне (вышэйшай англійскай лізе на той момант), які пасля стаў Прэм’ер-лігай, «Фулхэм» выступаў не вельмі ўдала, застаючыся ў сярэдзіне табліцы і перыядычна вылятаючы з эліты.

У канцы 1960-х гадах у клуба пачаўся заняпад. У 1968 годзе «Фулхэм» пакінуў эліту англійскага футбола на доўгія 33 гады. На працягу гэтага перыяду «дачнікі» вагаліся паміж другім і трэцім дывізіёнамі, часам трапляючы ў кубкавыя спаборніцтвы. У 1975 годзе клуб дабіўся найвышэйшага дасягнення ў сваёй кубкавай гісторыі: «дачнікі» дайшлі да фіналу Кубка Англіі, дзе прайгралі [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэму Юнайтэд»]] з лікам 2:0.

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Славакія}}|Бр|[[Марак Радак]]||1996}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Кені Тэтэ]]||1995}}
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Нігерыя}}|Аб|[[Калвін Бэсі]]||1999}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Тасін Адарабіёя]]||1997}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Гарысан Рыд]]||1995}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Мексіка}}|Нап|[[Рауль Хіменес]]||1991}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Уэльс}}|ПА|[[Гары Уілсан]]||1997}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Албанія}}|Нап|[[Арманда Броя]]||2001}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Шатландыя}}|ПА|[[Том Кэрні]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Адама Траарэ]]||1996}}
{{Ігрок|12|{{Сцяг|Сенегал}}|Аб|[[Фадэ Бало-Турэ]]||1997}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|ЗША}}|Аб|[[Тым Рым]]||1987}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Ямайка}}|Нап|[[Бобі Дэкардова-Рыд]]||1993}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Бернд Лена]]||1992}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Андрэас Перэйра]]||1996}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Радрыгу Муніз]]||2001}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Віліян Боржыс да Сілва|Віліян]]||1988}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Бельгія}}|Аб|[[Тымаці Кастань]]||1995}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Нігерыя}}|ПА|[[Алекс Івобі]]||1996}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Штэвен Бенда]]||1998}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Жуан Пальінья]]||1995}}
&lt;!--{{Ігрок|27|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|Аб|[[Кевін Мбабу]]||1995}}--&gt;
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Саша Лукіч]]||1996}}
&lt;!--{{Ігрок|30|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Карлус Вінісіус]]||1995}}--&gt;
{{Ігрок|31|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Іса Дыяп]]||1997}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|ЗША}}|Аб|[[Энтані Робінсан]]||1997}}
&lt;!--{{Ігрок|35|{{Сцяг|Аўстралія}}|ПА|[[Тайрэс Франсуа]]||2000}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|38|{{Сцяг|Уэльс}}|ПА|[[Люк Харыс]]||2005}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок||{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Тэрэнс Кангало]]||1994}}--&gt;
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.fulhamfc.com/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.premierleague.com/page/fulham-fc «Фулхэм»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111122050926/http://www.premierleague.com/page/fulham-fc |date=22 лістапада 2011 }} на premierleague.com
* [http://en.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/clubs/club=75386/profile/index.html «Фулхэм»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130205014956/http://en.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/clubs/club=75386/profile/index.html |date=5 лютага 2013 }} на uefa.com
* [http://www.skysports.com/football/teams/fulham «Фулхэм»] на skysports

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Англійская Прэм’ер-ліга}}
{{Чэмпіянат Футбольнай лігі}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Фулхэм]]
[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Лондана|Фулхэм]]
[[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Фулхэм]]
[[Катэгорыя:ФК Фулхэм| ]]</text>
      <sha1>sfiie45czkvxermorhus3j2asvn1yb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаўер Савіёла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212535</id>
    <revision>
      <id>5206488</id>
      <parentid>4917148</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11443" sha1="p8gvi2xervegi25svthycxn0gs4e7fg" xml:space="preserve">{{Футбаліст
| імя               = Хаўер Савіёла
| выява             = 
| шырыня            = 
| апісанне выявы    =
| поўнае імя        = Хаўер Педра Савіёла
| мянушка           = ''Трус (El Conejo)''
| рост              = 
| вага              = 
| грамадзянства     = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}}
| пазіцыя           = [[нападнік (футбол)|нападнік]]
| цяперашні клуб    = {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Барселона|Барселона U-19]]
| нумар             = 
| пасада            = трэнер
| клубы             = {{футбольная кар’ера
 |1998—2001|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]|86 (44)
 |2001—2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|119 (49)
 |2004—2005|{{арэнда}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]]|29 (7)
 |2005—2006|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Севілья|Севілья]]|30 (9)
 |2007—2009|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|17 (3)
 |2009—2012|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]|69 (24)
 |2012—2013|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|27 (8)
 |2013—2014|{{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос (Пірэй)]]|26 (12)
 |2014—2015|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Элас Верона|Элас Верона]]|15 (1)
 |2015|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]|13 (0)}}
| нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера
 |2001|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе U-20|Аргенціна (да 20)]]|7 (11)
 |2000—2007|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|39 (11)}}
| трэнерскія клубы  = {{футбольная кар’ера 
 |2016—2022|{{Сцяг|Андора||20px}} [[ФК Ардына|Ардына]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} 
 |2022—|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона U-19]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} 
| медалі            =
 {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}}
  {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Афіны 2004]]|[[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|футбол]]}}
 {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Кубак канфедэрацый 2005|Германія 2005]]}}
 {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2004|Перу 2004]]}}
| абнаўленне даных пра клуб = 7 студзеня 2023
}}
'''Хаўер Педра Савіёла Фернандэс''' ({{lang-es|Javier Pedro Saviola Fernandez}}; нар. {{ДН|11|12|1981}}, {{МН|Буэнас-Айрэс||}}, [[Аргенціна]]) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] футбаліст (нападнік) і трэнер. Ігрок нацыянальнай [[зборная Аргенціны па футболе|зборнай Аргенціны]] (2000—2007). Маючы іспанскае паходжанне, у 2004 годзе атрымаў грамадзянства гэтай краіны. Хаўер уваходзіць у спіс «125 найлепшых футбалістаў свету» (вядомага як «[[ФІФА 100]]»), складзенага ў 2004 годзе па просьбе [[ФІФА]] да стагоддзя гэтай арганізацыі легендарным [[Пеле]].

== Кар’ера ==

=== «Рывер Плэйт» ===
Хаўер дэбютаваў у складзе [[ФК Рывер Плэйт|«Рывер Плэйт»]] ва ўзросце 16 гадоў і амаль адразу стаў адным з выдатных бамбардзіраў клубу.

=== «Барселона» ===
У 2001 годзе, ва ўзросце 19 гадоў, Савіёла з’ехаў за мяжу, каб гуляць у клубе [[ФК Барселона|«Барселона»]]. Яго трансфер абышоўся іспанцам у 15 млн фунтаў стэрлінгаў. Неўзабаве пасля чаго, у 2004 годзе, Хаўер атрымаў іспанскае грамадзянства. Пад кіраўніцтвам трэнера [[Карлес Рэшак|Карлеса Рэшака]] Савіёла забіў 17 галоў у сваім першым сезоне, стаўшы чацвертым бамбардзірам [[Ла Ліга|Ла Лігі]].

Другі год Савіёлы ў клубе пачаўся не гэтак добра, бо аргенцінец за паўсезону меў толькі два галы на сваім рахунку. Калі [[Луі ван Гал|ван Гал]] быў звольнены, а [[Радамір Анціч]] стаў новым галоўным трэнерам «Барселоны», Савіёла забіў яшчэ 11 галоў да сканчэння сезону.

=== «Рэал» ===
10 ліпеня 2007 года [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]] склаў кантракт з Хаўерам на тры гады, пасля таго як дзеянне кантракту з «Барселонай» скончылася&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552710.html Saviola to sign off at Barça] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905153043/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552710.html |date=5 верасня 2017 }}. UEFA.com&lt;/ref&gt;.

=== «Бенфіка» ===
26 чэрвеня 2009 года [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфіка»]] і «Рэал» дамовіліся аб пераходзе аргенцінца ў партугальскі клуб, сума дагавора склала 5 млн еўра.

=== «Малага» ===
У апошнія гадзіны трэнсфернага акна 2012 года Савіёла ўзгадніў пераход ў [[ФК Малага|«Малагу»]]&lt;ref&gt;[http://www.vavel.com/es/futbol/malaga/183996-saviola-tratare-de-aportar-lo-maximo-al-equipo.html Saviola: &quot;Trataré de aportar lo máximo al equipo&quot;]. Vavel.&lt;/ref&gt;, такім чынам вярнуўшыся ў [[Ла Ліга|Ла Лігу]].

=== «Алімпіякос» ===
25 ліпеня 2013 года Савіёла падпісаў двухгадовы кантракт з грэчаскім чэмпіёнам [[ФК Алімпіякос Пірэй|«Алімпіякосам»]]&lt;ref&gt;[http://www1.skysports.com/football/news/12691/8839191/transfer-news-javier-saviola-completes-switch-to-olympiacos Javier Saviola completes switch to Olympiacos] Sky Sports&lt;/ref&gt;.

=== «Верона» ===
1 верасня 2014 года стала вядома, што сваю кар’еру Савіёла працягне ў італьянскім клубе «Верона»&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/news-1917110-saviola-stal-igrokom-verony.html Савиола стал игроком «Вероны»]. championat.com&lt;/ref&gt;.

=== «Рывер Плэйт» ===
30 чэрвеня 2015 года было абвешчана аб вяртанні Савіёлы ў [[ФК Рывер Плэйт|«Рывер Плэйт»]]. Праз месяц Савіёла разам з клубам стаў уладальнікам [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]]. У студзені 2016, адгуляўшы ўсяго паўгады, разарваў кантракт з «Рывер Плэйтам»&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1036052940.html Савиола покинул «Ривер Плейт» спустя полгода после возвращения]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная кар’ера ==
У 2001 годзе дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе нацыянальнай [[Зборная Аргенціны па футболе|зборнай Аргенціны]].

== Трэнерская кар’ера ==
У верасні 2016 года Савіёла атрымаў трэнерскую пасаду ў андорскім клубе [[ФК Ардына|«Ардына»]]&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1044075139.html Савиола будет тренировать в Андорре]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;. Таксама гуляў у міні-футбол за [[ФК Энкамп|«Энкамп»]], разам з якім стаў чэмпіёнам Андоры. У 2022 годзе перайшоў на працу ў юніёрскую каманду [[ФК Барселона|«Барселоны»]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Аргенціны
|Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2004
|Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2006
}}
{{ФІФА 100}}

{{DEFAULTSORT:Савіёла Хаўер}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Манака]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Севілья]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Малага]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпіякос Пірэй]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона]]
[[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Ігракі ў міні-футбол]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]]
[[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]]
[[Катэгорыя:ФІФА 100]]</text>
      <sha1>p8gvi2xervegi25svthycxn0gs4e7fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баравое (возера, Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213693</id>
    <revision>
      <id>5206645</id>
      <parentid>4412228</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="ibfmqbj2aeky06nbi0gqhcfa27x4bdg" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=тапонім|Баравое}}
{{Возера2
 |Назва                    = Баравое
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 49|lat_sec = 40
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec = 10
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 137,6
 |Даўжыня                  = 0,52
 |Шырыня                   = 0,42
 |Плошча                   = 0,22
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 1,55
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Баравое''' — возера ў [[Глускі раён|Глускім]] раёне [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], за 9,5 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Глуск]], за 1,4 км на паўднёвы захад ад [[Згода|вёскі Згода]]. Адносіцца да басейна [[Даколька|ракі Даколька]].

Плошча каля 0,22 км², даўжыня 0,52 км, найбольшая шырыня 0,42 км. Даўжыня берагавой лініі 1,55 км.&lt;/br&gt;
Возера акружана вялікай забалочанай поймай, да якой прылягаюць балоцістыя лугі, якія параслі [[хмызняк]]ом. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком і рэдкалессем, на поўдні забалочаныя.

У возеры водзяцца [[карась]], [[акунь]], [[плотка]], [[лешч]], [[лінь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]].

== Спасылкі ==
* [http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-118.jpg Ліст карты N-35-118] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504145715/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-118.jpg |date=4 мая 2013 }}

[[Катэгорыя:Азёры Глускага раёна]]</text>
      <sha1>ibfmqbj2aeky06nbi0gqhcfa27x4bdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзікае (возера, Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213716</id>
    <revision>
      <id>5206646</id>
      <parentid>4849635</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="jl843ozoiwk8o2sr4f4ej4x7ypofek5" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Дзікае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Дзікае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 57|lat_sec = 17
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 03
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 137,6
 |Даўжыня                  = 0,59
 |Шырыня                   = 0,52
 |Плошча                   = 0,28
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 1,64
 |Найбольшая глыбіня       = 1,2
  |Сярэдняя глыбіня        = 0,46
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Дзі́кае''' — [[возера]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], за 13 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Глуск]], за 3 км на ўсход ад пасёлка [[Кіраўскае (Глускі раён)]], побач з балотам Дзікае. Адносіцца да басейна ракі [[Ліса (рака)|Ліса]] (левы прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]).

Плошча паверхні каля 0,28 км², даўжыня 0,59 км, найбольшая шырыня 0,52 км. Найбольшая глыбіня 1,2 м, сярэдняя 0,46 м. Даўжыня берагавой лініі 1,64 км. Аб’ём вады 0,13 млн м³.&lt;br /&gt;
[[Бераг]]і нізкія, тарфяністыя. Месцамі параслі [[хмызняк]]ом, на захадзе забалочаныя. Дно возера тарфяністае, выслана [[сапрапель|сапрапелем]]. Злучана ручаём з сістэмай [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў і каналам з ракой Ліса. Вакол возера асушанае тарфяное [[балота]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 114.
* Ліст карты N-35-118. Выданне 1981 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/mogil_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Магілёўскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230225055358/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/mogil_cha.pdf |date=25 лютага 2023 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Магілёўскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122093231/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf |date=22 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Глускага раёна]]</text>
      <sha1>jl843ozoiwk8o2sr4f4ej4x7ypofek5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрышчэнне Русі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215235</id>
    <revision>
      <id>5206552</id>
      <parentid>5193458</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79085" sha1="44amkue69ov53kkrwgtnub260d7b1u2" xml:space="preserve">[[Выява:Крещение Руси.jpg|thumb|right|300px|«[[Хрышчэнне Русі, фрэска|Хрышчэнне Русі]]». Фрэска работы [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|Віктара Васняцова]] ў кіеўскім [[Уладзімірскі сабор (Кіеў)|Уладзімірскім саборы]] (1896).]]
'''Хрышчэнне Русі''' — увядзенне ў [[Старажытнаруская дзяржава|Кіеўскай дзяржаве]] [[хрысціянства]] як [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіі]], ажыццёўленае ў канцы X стагоддзя князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам Святаславічам]]. Крыніцы даюць супярэчлівае датаванне хрышчэння&lt;ref name=&quot;вехи истории&quot;&gt;Русское православие: вехи истории / Науч ред. д.и.н. А. И. Клибанов. — М., 1989. — С. 17&lt;/ref&gt;. Традыцыйна, следам за летапіснай храналогіяй, падзею адносяць да 988 года&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat05.htm Повесть временных лет, Ипатьевский список]&lt;/ref&gt; і лічыць пачаткам афіцыйнай [[Гісторыя Рускай царквы|гісторыі Рускай царквы]] (некаторыя даследчыкі думаюць, што [[хрышчэнне]] Русі адбылося пазней — у 990&lt;ref name=&quot;вехи истории&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Рапов О. М. Официальное крещение князя Владимира Святославовича и киевлян / Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства. — М.: Высш. шк., 1988. — С. 208—254; 397.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рапов О. М. О дате принятия христианства князем Владимиром и киевлянами. — [[Вопросы истории]], 1984, № 6, с. 44-45.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карташёв&quot;&gt;[[Карташёв А. В.]] Очерки по истории русской церкви. Том I. Репринтное воспроизведение. YMCA-PRESS. Париж. 1959. — М.: Наука, 1991. — С. 114&lt;/ref&gt; або 991 годзе&lt;ref name=&quot;Карташёв&quot; /&gt;).

Шэраг аўтараў разумее пад гэтым паняццем таксама і працэс распаўсюджвання хрысціянства на Русі ў XI—XII стагоддзях&lt;ref&gt;''Отечественная история: История России с древнейших времен до 1917 года: энциклопедия.'' Редкол.: В. Л.&amp;nbsp;Янин. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. Т. 3, стр. 151.&lt;/ref&gt;.

== Паняцце ==
Выраз «Хрышчэнне Русі» ёсць у [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]:
&lt;blockquote&gt;
'''Пад 1074 годам.''' Быў таксама другі брат, імем Ерамей, які памятаў хрышчэнне зямлі Рускай&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat09.htm Повесть временных лет, Ипатьевский список]&lt;/ref&gt;.
{{oq|cu|{{Script/Slavonic|Въ лѣто {{comment|҂ѕ҃ ф҃ п҃ в҃|6582}} · … Тако же и другыи братъ именемъ Єремѣи иже помнѧше крс҄щниє земли Руськои …}}}}
&lt;/blockquote&gt;
Таксама ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 6496 годам ад стварэння свету (прыкладна 988&lt;ref&gt;Поўнага супадзення з сучасным летазлічэннем няма з прычыны розніцы ў даце адліку новага года.&lt;/ref&gt;) ёсць наступны тэкст (малітва князя Уладзіміра):
&lt;blockquote&gt;
'''Блаславёны Гасподзь Ісус Хрыстос, які палюбіў новых людзей, Рускую зямлю і прасвяціў яе хрышчэннем святым&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt;.'''
{{oq|cu|{{Script/Slavonic|Въ лѣто ҂ѕ҃ ѵ҃ ч҃ ѕ҃ · Блгс҄нъ Гс҄ь Іс҄съ Хс҄ъ иже възлюби новꙑꙗ люди Рускую землю. и просвѣтити&lt;ref&gt;У [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім летапісе]] тут стаіць &quot;просвѣти&quot;.&lt;/ref&gt; ю кр҃щениємь ст҃мь}}}}
&lt;/blockquote&gt;
У расійскай гістарыяграфіі Новага часу паняцце ўпершыню ўжыта [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васілём Тацішчавым]] («хрышчэнне славян і Русі»)&lt;ref&gt;''[[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Татищев В. Н.]]'' История Российская, [http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis003.htm  глава 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929085710/http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis003.htm |date=29 верасня 2008 }}&lt;/ref&gt; і [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалаем Карамзіным]] («хрышчэнне Расіі»)&lt;ref&gt;''[[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Карамзин Н. М.]]'' История Государства Российского. [http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar01_09.htm Т.1, глава 9.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928113840/http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar01_09.htm |date=28 верасня 2008 }}&lt;/ref&gt;. Разам з ім у літаратуры таксама ўжывалі і ўжываюць паняцці або абазначэнні «Асвета Русі», «увядзенне хрысціянства», «другая рэлігійная рэформа Уладзіміра» і інш.

== Перадгісторыя ==
[[Выява:A03 Pribytie v Kiev episkopa.jpg|thumb|right|250px|Прыбыццё ў [[Кіеў]] епіскапа. Гравюра [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]], 1839]]
{{гл. таксама|Андрэй Першазваны|Паход русі на Царград, 860}}
Шэраг аўтараў лічыць фактам&lt;ref&gt;Еп. Порфирий Успенский. ''Четыре беседы Фотия, святейшего патриарха Константинопольского''. СПб., 1863; Никон (Лысенко). ''«Фотиево» крещение славяно-россов и его значение в предыстории Крещения Руси'': ''Богословские труды''. Сборник № 29. М.,1989, стр. 27-40; Прот. Лев Лебедев. ''Крещение Руси''. Изд. МП, 1987, стр. 63 — 76.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Парменов А.'' [http://www.pravoslavie.ru/put/060714150199  ''Русь у стен Царьграда''] // Православие.ру, 14.07.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Священник Виктор Кузнецов.[https://web.archive.org/web/20060224175842/http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/05/604/62.html ''Аскольдово крещение''] // Завтра. — № 24 (604). — 15.06.2005 г.&lt;/ref&gt;, што князі [[Аскольд]] і [[Дзір]] з &lt;!--Просьба не правіць «баляры» (камент першага аўтара артыкула), гэта зыходная балгарская форма пазнейшых «баяраў», не «боляры» як было тут раней, бо націск на «я» (камент пазнейшага беларусізатара :)).--&gt; «балярамі» і нейкай колькасцю народа прынялі хрышчэнне ў Кіеве ад епіскапа, пасланага [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскім патрыярхам]] [[Фоцій I|Фоціем I]] на пачатку або сярэдзіне 860-х гадоў, неўзабаве па [[Паход русаў на Царград (860)|паходзе русаў на Канстанцінопаль у 860 годзе]]&lt;ref&gt;Митрополит Макарий. [http://krotov.info/history/makariy/makar122.html ИСТОРИЯ РУССКОЙ ЦЕРКВИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101221043345/http://krotov.info/history/makariy/makar122.html |date=21 снежня 2010 }}&lt;/ref&gt;, па іншых крыніцах&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/Kleinchroniken/Texts/text3_II.phtml 860/6368 (Инд. 8) после июня — 866/6374 (Инд. 14)]&lt;/ref&gt; — у часы [[Васілій I Македанянін|Васіля I]] (867—886) і патрыярха [[Ігнацій, Патрыярх Канстанцінопальскі|Ігнація]] (867—877). Гэтыя падзеі часам называюць першым (Фоціевым, або Аскольдавым) хрышчэннем Русі.
[[Выява:Radziwiłł Chronicle (miniatures of Olga of Kiev received and baptized in Constantinople).jpg|thumb|left|200px|Хрышчэнне Вольгі ў Царградзе. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]]
[[Выява:PerovVG PervHristianKievGRM.jpg|thumb|right|250px|[[Васіль Рыгоравіч Пяроў|В. Р. Пяроў]]. «Першыя хрысціяне ў Кіеве». 1880. Карціна ілюструе тайныя сустрэчы хрысціян у язычніцкім Кіеве]]
[[Выява:Vladimir2.jpg|thumb|left|200px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філосафам аб хрысціянстве. [[Радзівілаўскі летапіс]]]]
[[File:58-manasses-chronicle.jpg|thumb|left|200px|«Хрышчэнне русаў». Мініяцюра з сярэднебалгарскага перакладу летапісу Канстанціна Манасія (Маскоўскі перапіс ад 1345 г. знаходзіцца ў Дзяржаўным гістарычным музеі).]]
[[Выява:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|250px|[[Іван Ягоравіч Эгінк|І. Я. Эгінк]]. «Вялікі князь Уладзімір выбірае веру». 1822]]
Першай з уладароў Кіеўскай дзяржавы, якія афіцыйна прынялі [[хрысціянства]] візантыйскага абраду, была княгіня [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга]]&lt;ref&gt;{{кніга
 |аўтар         = Рыбаков Б. А.
 |загаловак      = Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв.
 |месца         = Москва
 |выдавецтва  = Наука
 |год           = 1982
 |старонкі      = 368
 |ref           = Рыбаков
}}&lt;/ref&gt; (па найбольш аргументаванай версіі, у 957 годзе, хоць прапануюць і іншыя даты). У 957 годзе Вольга з вялікім пасольствам здзейсніла афіцыйны візіт у [[Канстанцінопаль]], вядомы па апісанні прыдворных цырымоній імператарам [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанцінам Багранародным]] у творы «Цырымоніі», прычым яе суправаджаў святар Рыгор&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = Литаврин Г.Г.
 | загаловак      = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.)
 | месца         = Санкт-Петербург
 | выдавецтва  = Алетейя
 | год           = 2000
 | старонкі      = 208
 | isbn          = 5-89329-270-7
 | ref           = Литаврин
}}&lt;/ref&gt;. Імператар называе Вольгу ўладаркай ([[архантыса]]й) Русі, імя яе сына Святаслава (у пераліку світы пазначаны «''людзі Святаслава''») згадана без тытула. Вольга дабівалася хрышчэння і прызнання Візантыяй Русі як роўнай хрысціянскай імперыі. Пры хрышчэнні яна атрымала імя Алена. Аднак, на думку шэрага гісторыкаў, пра саюз удалося дагаварыцца не адразу&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = Литаврин Г.Г.
 | загаловак      = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.)
 | месца         = Санкт-Петербург
 | выдавецтва  = Алетейя
 | год           = 2000
 | старонкі      = 213
 | isbn          = 5-89329-270-7
 | ref           = Литаврин
}}&lt;/ref&gt;. У 959 годзе Вольга прыняла візантыйскае пасольства, але адмовілася паслаць на дапамогу Візантыі войска. У тым жа годзе яна адправіла паслоў да германскага імператара [[Атон I Вялікі|Атона I]] з просьбай даслаць епіскапаў і святароў і заснаваць царкву на Русі. Гэтая спроба сыграць на супярэчнасцях паміж Канстанцінопалем і Рымам аказалася ўдалай, Канстанцінопаль пайшоў на ўступкі, заключыў узаемавыгадны дагавор, а германскае пасольства на чале з біскупам Адальбертам вярнулася назад ні з чым. У 960 годзе на дапамогу грэкам адправілася войска русаў, якое ваявала на [[Крыт|Крыце]] супраць арабаў пад кіраўніцтвам будучага імператара [[Нікіфар II Фока|Нікіфара Фокі]]&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = Петрухин В.Я.
 | загаловак      = Древняя Русь, IX в. - 1263 г.
 | месца         = Москва
 | выдавецтва  = АСТ
 | год           = 2005
 | старонкі      = 83
 | isbn          = 5-17-028246-X
 | ref           = Петрухин
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = Литаврин Г.Г.
 | загаловак      = Византия, Болгария, Древняя Русь (IX — начало XII в.)
 | месца         = Санкт-Петербург
 | выдавецтва  = Алетейя
 | год           = 2000
 | старонкі      = 212
 | isbn          = 5-89329-270-7
 | ref           = Литаврин
}}&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчавым]] (на аснове спрэчнага [[Іаакімаўскі летапіс|Іаакімаўскага летапісу]]), сімпатыі да хрысціян і хрысціянства праяўляў кіеўскі князь (972—978) [[Яраполк Святаславіч]], забіты [[варагі|варагамі]] загадам свайго брата [[Уладзімір I Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]].

Даныя археалогіі пацвярджаюць пачатак распаўсюджвання хрысціянства да афіцыйнага акту хрышчэння Русі. З сярэдзіны Х ст. у пахаваннях знаці сустракаюцца першыя нацельныя крыжы&lt;ref&gt;''Петрухин В. Я.'' Начало этнокультурной истории Руси IX—XI вв. М.; Смоленск, 1995. — С. 224.&lt;/ref&gt;. Такія знаходкі вядомыя на могільніках ранніх гарадоў, дружынных цэнтраў і гандлёва-рамесных паселішчаў у [[Кіеў|Кіеве]], {{нп4|Гнёздаўскія курганы|Гнёздаве|ru|Гнёздовские курганы}}, {{нп4|Шастовіцкі археалагічны комплекс|Шастовіцы|ru|Шестовицкий археологический комплекс}}, {{нп4|Цімероўскі археалагічны комплекс|Цімерове|ru|Тимерёвский археологический комплекс}} і іншых.&lt;ref&gt;''Мусин А. Е.'' О распространении христианства в древней Руси IX—XIV веков на основе данных археологии и письменных источников // Исторический вестник. — № 6. — 2000. — С. 4-17.&lt;/ref&gt; Таксама ў некаторых пахаваннях знаці, зробленых у язычніцкіх некропалях Х ст. у адмысловых драўляных «камерах», паглыбленых у зямлю, знойдзеныя свечкі, якія адлюстроўваюць хрысціянскія элементы пахавальнага абраду (Гнёздава&lt;ref&gt;''Авдусин Д. А., Пушкина Т. А.'' Три погребальные камеры из Гнездова // История и культура древнерусского города. — М., 1989. — С. 193—196&lt;/ref&gt;, Цімерова&lt;ref&gt;''Недошивина Н. Г., Фехнер М. В.'' Погребальный обряд Тимеревского могильника // Советская археология. — 1985. — № 2. — С. 111&lt;/ref&gt;, Шастовіца&lt;ref&gt;''Блифельд Д. I.'' Давньоруськi пам’ятники Шестовицы. — К., 1977. — С. 138—142.&lt;/ref&gt;).

=== Выбар веры Уладзімірам ===
Племянныя культы не маглі стварыць адзіную дзяржаўную рэлігійную сістэму, бо паганскі пантэон не мог аб’яднаць вераванні ўсіх плямён Старажытнай Русі.

Паводле «Аповесці мінулых гадоў», да хрышчэння князя Уладзіміра мела месца «выпрабаванне вер». У 986 годзе да князя Уладзіміра прыбылі паслы ад волжскіх булгар, якія прапанавалі яму перайсці ў іслам. Калі яны расказалі князю пра абрады, якія неабходна выконваць, у тым ліку і аб забароне на піццё віна, Уладзімір адказаў знакамітай фразай: «Русі ёсць весялосць піць», пасля чаго адхіліў прапанову булгар. Пасля іх у Кіеў прыбылі нямецкія місіянеры, пасланыя Ватыканам. Аднак рускі князь не захацеў прыняць ад іх хрышчэння. Наступнымі былі хазарскія яўрэі, якія прапаноўвалі Уладзіміру прыняць іўдаізм. У адказ на гэта ён, ведаючы што хазары была разгромлена яго бацькам Святаславам, спытаў, дзе іх зямля. Яўрэі былі вымушаны прызнацца, што ў іх няма сваёй зямлі — Бог рассеяў іх па іншых краінах. Уладзімір адмовіўся ад іўдаізму. Затым на Русь прыбыў візантыец, якога рускі летапісец за мудрасць назваў Філосафам. Ён расказаў рускаму князю аб біблейскай гісторыі і хрысціянскай веры. Аднак Уладзімір яшчэ не прыняў канчатковага рашэння і раіўся са сваімі бліжэйшымі баярамі. Было вырашана дадаткова выпрабаваць веру, пабываўшы на богаслужэннях у мусульман, у немцаў і ў грэкаў. Калі пасля наведвання Канстанцінопаля пасланцы вярнуліся ў Кіеў яны з захапленнем паведамілі князю: «Не ведалі дзе мы ёсць — на небе ці на зямлі». У выніку Уладзімір зрабіў выбар на карысць хрысціянства паводле грэчаскага абраду&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = Петрухин В.Я.
 | загаловак      = Древняя Русь, IX в. - 1263 г.
 | месца         = Москва
 | выдавецтва  = АСТ
 | год           = 2005
 | старонкі      = 95
 | isbn          = 5-17-028246-X
 | ref           = Петрухин
}}&lt;/ref&gt;.

== Хрышчэнне князя Уладзіміра і кіяўлян ==
[[Выява:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|thumb|250px|«Хрышчэнне князя Уладзіміра». Фрэска працы [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|У. М. Васняцова]] ў кіеўскім [[Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскім саборы]]. Канец 1880-х]]

Згодна з [[Аповесць мінулых гадоў|«Аповесцю мінулых гадоў»]], у 6496 годзе «ад стварэння свету» (гэта значыць прыблізна ў 988 годзе н.э.)&lt;ref&gt;Іншае датаванне і некалькі розныя абставіны хрышчэння князя і кіяўлян прыведзены ў «Пахвале князю рускаму Уладзіміру» [[Якаў Чарнарызец|Якава Мніха]] ([[XI стагоддзе]]), згодна з якой хрышчэнне кіяўлян трэба адносіць да [[990]] года, «у трэцяе лета» пасля асабістага хрышчэння князя. Так, [[Алег Міхайлавіч Рапаў|А. М. Рапаў]] меркаваў (Рапов О. М. ''О дате принятия христианства князем Владимиром и киевлянами.'' — «Вопросы истории», 1984, № 6), што Уладзімір, будучы ўжо ахрышчаным, авалодаў [[Херсанес Таўрычаскі|Херсонам]] у канцы красавіка — пачатку мая 990 года, а хрышчэнне кіяўлян адбылося ў канцы ліпеня — пачатку жніўня таго ж года.&lt;/ref&gt; [[Вялікія князі Кіеўскія|кіеўскі князь]] [[Уладзімір Святаславіч]] прыняў рашэнне [[Хрышчэнне|хрысціцца]] ад [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай Царквы]]. Пасля чаго, ва ўладарства [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] Багранародных, прысланае канстанцінопальскім патрыярхам [[Мікалай II Хрысаверг|Мікалаем II Хрысавергам]] духавенства ахрысціла кіеўскіх людзей у [[Днепр|Дняпры]] і (або) [[Пачайна (рака)|Пачайне]]. Паводле [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]], князь у час хрышчэння свайго народа ўзнёс малітву:
{{цытата|Боже великий, сотворивый небо и землю! При́зри на новыя люди сия и даждь им, Господи, уведети Тебе, истиннаго Бога, якоже уведеша Тя страны христианския, и утверди в них веру праву и несовратну, и мне помози, Господи, на супротивнаго врага, да надеяся на Тя и Твою державу, побежю козни его!}}
[[Выява:Храм святого Владимира 4.jpg|thumb|left|200px|[[Уладзімірскі сабор, Херсанес Таўрычаскі|Уладзімірскі сабор]] у [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанесе]] са статуяй [[Андрэй Першазваны|Андрэя Першазванага]] на пярэднім плане]]
[[Выява:Lebedev baptism.jpg|thumb|right|250px|[[Клаўдзій Васільевіч Лебедзеў|К. В. Лебедзеў]]. «Хрышчэнне кіяўлян»]]
Многія гісторыкі адносяць хрышчэнне самога Уладзіміра да 987 года. Па візантыйскіх і арабскіх крыніцах, у 987 годзе Канстанцінопаль заключае з Руссю саюз для падаўлення бунту [[Варда Фока Малодшы|Варды Фокі]]. Умовай князя быў шлюб з царэўнай [[Ганна Візантыйская|Ганнай]], сястрой імператараў Васіля і Канстанціна, — які не адпавядаў звычайным патрабаванням рамейскіх васілеўсаў і іх статусу. Тады, у разгар вайны з Вардам Фокам Уладзімір напаў на [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]], візантыйскі горад у Крыме, і авалодаў ім, у пагрозу Царграду. Імператары пагадзіліся на шлюб Ганны з Уладзімірам пры ўмове яго папярэдняга хрышчэння, што Уладзімір і зрабіў, прыняўшы ў хрышчэнні імя Васіль — па сваім хросным бацьку імператары [[Васіль II Балгарабойца|Васілію II]]; тады Уладзімір («вдасть же за вено Корсунь греком царицы деля») «даў жа як [[Вена (права)|вена]] Херсанес грэкам царыцы дзеля».

З візантыйскіх хронік пра «хрышчэнні Русі» ў 988 годзе паведамляе толькі «Ананім Бандуры», у якім перадаецца сюжэт пра выбар вер князем Уладзімірам, і «Ватыканская хроніка»:
&lt;blockquote&gt;
У годзе 6496 [988] быў ахрышчаны Уладзімір, які хрысціў &lt;!--Просьба не правіць «Расія» — транслітарацыя {{lang-el|Ρωσία}} (камент першага аўтара артыкула); тут транслітарацыя «Росія» з націскам на «о» (камент пазнейшага беларусізатара).--&gt;Росію&lt;ref name=&quot;Vatik&quot;/&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Апошняе паведамленне, імаверна, — зваротны пераклад з «Аповесці мінулых гадоў»&lt;ref name=&quot;Vatik&quot;&gt;Цит по: [http://www.lants.tellur.ru/history/DRSZI/II.3.htm ''М. В. Бибиков'' Когда была крещена Русь? взгляд из Византии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220721/http://www.lants.tellur.ru/history/DRSZI/II.3.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // Древняя Русь в свете зарубежных источников. М.,2003. С.108-109.&lt;/ref&gt;. Агулам, у візантыйскай літаратуры падзея 988 года засталася практычна незаўважанай, бо, па ўяўленнях грэкаў, навяртанне Русі ў хрысціянства адбылося стагоддзем раней&lt;ref name=&quot;Petrush&quot;&gt;Петрушко В. И. ''История Русской Церкви с древнейших времен до установления патриаршества: учебное пособие.'' — М.: Издательство ПСТГУ, 2007, стр. 30.&lt;/ref&gt;.

Першы сярод мітрапалітаў кіеўскіх русін паходжаннем [[Іларыён Кіеўскі|Іларыён]] (XI ст.) так тлумачыў матывы князя Уладзіміра:&lt;ref&gt;[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4868 «{{unicode|О законѣ Моисѣомъ данѣѣмъ, и о благодѣти и истинѣ Исусомъ Христомъ бывшии. И како законъ отиде, благодѣть же и истина всю землю исполни, и вѣра въ вся языкы простреся и до нашего языка рускаго, и похвала кагану нашему Влодимеру, от негоже крещени быхомъ и молитва къ богу от всеа земли нашеа}}»] текст по: ГИМ, Синод. собр., № 591.&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
{{unicode|&lt;…&gt; и въсиа разумъ въ сердци его, яко разумѣти суету идольскыи льсти и възыскати единого Бога, сътворьшааго всю тварь видимую и невидимую. Паче же слышано ему бѣ всегда о благовѣрьнии земли Гречьскѣ, христолюбиви же и сильнѣ вѣрою, како единого Бога въ Троици чтуть и кланяются, како въ них дѣются силы и чюдеса и знамениа, како церкви людии исполнены, како веси и гради благовѣрьни вси въ молитвах предстоять, вси Богови прѣстоять. И си слышавъ, въждела сердцемь, възгорѣ духомъ, яко быти ему христиану и земли его}}
&lt;/blockquote&gt;

== Устанаўленне царкоўнай арганізацыі ў Кіеве ==
{{Асноўны артыкул|Кіеўская мітраполія да 1458}}
У XX стагоддзі была выказана і падтрымана некаторымі царкоўнымі гісторыкамі (М. Д. Прыселкавым&lt;ref&gt;М. Д. Приселков. ''Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII вв.'' С.-Петербург, 1913&lt;/ref&gt; і [[Антон Уладзіміравіч Карташоў|А. Карташовым]]) гіпотэза аб тым, што пры Уладзіміры Кіеўская Царква знаходзілася ў кананічнай залежнасці ад Охрыдскай іерархіі [[Балгарская праваслаўная царква|Балгарскай Царквы]], якая ў той час нібыта валодала [[аўтакефалія]]й (што не адпавядае агульнапрынятым фактам), большасць даследчыкаў не схільна яе падзяляць.

У рускіх летапісных крыніцах фігуруе некалькі розных імён першага [[Мітрапаліты кіеўскія|кіеўскага мітрапаліта]]&lt;ref&gt;Так, у «Аповесці мінулых гадоў» першае ўпамінанне — пад [[1039]]/[[1040]] годам — мітрапаліта [[Феапемпт]]а; жыційныя помнікі, прысвечаныя святым [[Святыя Барыс і Глеб|Барысу і Глебу]] палавіны XI стагоддзя называюць імя мітрапаліта [[Іаан I, мітрапаліт кіеўскі|Іаана I]] (верагодна, папярэдніка Феапемпта); розныя рэдакцыі Царкоўнага статута князя Уладзіміра (прыкладна XIII стагоддзе) у якасці мітрапаліта, «прыведзенага» князем Уладзімірам «ад Фотея Патрыярха», называюць альбо «Міхаіла», альбо «Леон(т)а»; некаторыя грэчаскія крыніцы (трактат «Аб перамяшчэннях епіскапаў», Царкоўная гісторыя Нікіфара Каліста) кажуць аб пераводзе пры імператары [[Васілій II Балгарабойца|Васіліі II]] «у &lt;!-- Просьба не правіць» Расія «: транслітарацыя грэч. Ρωσία --&gt;Расію» мітрапаліта [[Севастыя Армянская|Севастыі]] Феафілакта.&lt;/ref&gt;. У Рускай царкве ў XVI стагоддзі зацвердзілася традыцыя лічыць ім грэчаскага (або сірыйскага) мітрапаліта [[Міхаіл, мітрапаліт кіеўскі|Міхаіла (Сірыйца)]], які ў месяцаслове называецца «першым мітрапалітам Кіеўскім»&lt;ref&gt;[http://days.pravoslavie.ru/Life/life1631.htm Святитель Михаил, митрополит Киевский] на сайте [[Православие.Ru]]&lt;/ref&gt;. Мітрапаліту Міхаілу прыпісваюць заснаванне [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Залатаверха-Міхайлаўскага манастыра]] ў Кіеве, а манахам, якія прыбылі з ім, — заснаванне манастыра, які пазней называўся [[Межыгорскі манастыр|Кіева-Межыгорскім]].

== Хрышчэнне іншых зямель Кіеўскай дзяржавы ==
{{Main | Хрышчэнне Ноўгарада}}
Вядома, што першымі епіскапскімі кафедрамі, акрамя Кіева, была [[Наўгародская епархія|Наўгародская]], а таксама, магчыма, [[Чарнігаў]]ская і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімір-Валынская]] і Белгародская (цяпер паселішча [[Белагародка]] пад Кіевам), [[Полацкая епархія]], [[Пераяслаў-Хмяльніцкая епархія|Пераяслаўская епархія]].

На частцы тэрыторый хрысціянства ўводзілася сілай; пры гэтым знішчаліся культавыя збудаванні язычнікаў, хто супраціўляўся падвяргаліся рэпрэсіям&lt;ref&gt;''Шахматов А. А.'' Повесть временных лет, т.1. Вводная часть. Текст. Примечания. Пг., 1916.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гальковский Н. М. Борьба христианства с остатками язычества в Древней Руси. В 2-х томах. Репринт. 1913, 1916 гг.&lt;/ref&gt;. Аднак трэба мець на ўвазе, што супраціўленне хрышчэнню мела ў пераважнай большасці выпадкаў, па сутнасці, ''палітычны, антыкіеўскі аспект, чым антыхрысціянскі'' (гл. напрыклад, артыкул ''[[Хрышчэнне Ноўгарада]]''), хаця мелі месца і іншыя, акрамя палітычнага, аспекты: сацыяльны, культурны, бытавы і інш.; прычым рэлігійны аспект адыгрываў зусім не галоўную ролю&lt;ref&gt;Так ці іначай, галоўнае язычніцкае бажаство (Пярун), якое процістаяла арганізацыйна царкве, не мела трывалых каранёў ні ў насельніцтва, ні ў жрэцтва. Калі ж княжацкае асяроддзе адмовілася ад яго, яно не магло стаць сцягам колькі-небудзь масавых антыхрысціянскіх рухаў. Ва ўсякім выпадку, праяў рэлігійнага фанатызму мы нідзе не бачым. Праўда, у Ноўгарадзе змена рэлігій адбылася цяжэй, чым у Кіеве. Але і за гэтым стаяў не столькі фанатызм, колькі '' традыцыйны палітычны сепаратызм Ноўгарада ''. У іншых месцах трымаліся паганства, але не абавязкова Перуна. — гл. '' Кузьмин А. Г.'' Падение Перуна. Становление христианства на Руси. Издательство: М.: Молодая гвардия, 1988 — ISBN 5-235-00053-6 стр.186&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. Издательство: М.: Русский издательский центр, 2012 — ISBN 978-5-4249-0005-1 стр.54-55&lt;/ref&gt;.

Так, згодна з паведамленнем [[Іаакімаўскі летапіс|Іаакімаўскага летапісу]], пацверджаным археалагічнымі дадзенымі XX стагоддзя, Ноўгарад аказаў актыўнае супраціўленне ўвядзенню хрысціянства: ён быў ахрышчаны ў 990 годзе епіскапам [[Іаакім Карсунянін|Іаакімам]] і [[Спіс наўгародскіх пасаднікаў|наўгародскім пасаднікам]] [[Верабей Стаянавіч|Вераб’ём Стаянавічам]] пры ваеннай дапамозе кіеўскага ваяводы [[Дабрыня|Дабрыні]] (брат мацеры князя Уладзіміра — [[Малуша|Малушы]]) і [[тысяцкі|тысяцкага]] [[Пуцята, тысяцкі|Пуцяты]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Татищев В. Н.]]|загаловак=История Российская|том=1|старонкі=113}} ([http://az.lib.ru/t/tatishew_w_n/text_0070.shtml Текст])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьёв С. М.]] |url=http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Solov/07.php|title=История России с древнейших времён.|place= СПб.|publisher=Издание Высочайше утвержденного Товарищества «Общественная польза»|year=1896|access-date=2014-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''[[Алег Міхайлавіч Рапаў|Рапов О. М.]]'' [http://annales.info/rus/novgorod/krest.htm#_ftnref41 О времени крещения населения Новгорода Великого] // [[Вестник МГУ]]. История. — 1988. — № 3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Алег Міхайлавіч Рапаў|Рапов О. М.]]'' Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства. — М.: Русская панорама, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Падаўленне мяцяжу наўгародскіх вешчуноў дало, на думку даследчыкаў, паходжанне наўгародскай прымаўцы: «Путята крести мече́м, а Добрыня огне́м» — гл. ''Русский биографический словарь.'' — СПб, 1905, Т. 6. — С. 484.&lt;/ref&gt;.

На [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскай]] перыферыі таго часу — у [[Растоў|Растове]] і [[Мурам]]е супраціўленне ўвядзенню хрысціянства, згодна з традыцыйнай царкоўнай гісторыяй, працягвалася да XII стагоддзя: два першыя епіскапы, пасланыя ў Растоў, былі выгнаны, трэці — [[Лявонцій Растоўскі|св. Лявонцій]] — шмат зрабіў для зацвярджэння хрысціянскай веры ў Растове. Супраціўленне хрышчэнню было таксама адным з фактараў, якія ўзмацнялі [[славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі|славянскую каланізацыю Паўночна-Усходняй Русі]], куды перасяляліся стойкія прыхільнікі язычніцтва. Канчаткова растаўчане былі ахрышчаны толькі толькі епіскапам [[Ісая, епіскап Растоўскі|Ісаем]] († 15 мая [[1090]])&lt;ref&gt;[http://www.saints.ru/i/Isaiya_episkop_Rostovskii.html Исаия, епископ Ростовский.]&lt;/ref&gt;, які ўзышоў на кафедру ў [[1078]] годзе. Да 1070-х гг., мабыць, адносяцца і падзеі, апісаныя ў [[Жыціе Аўрамія Растоўскага|«Жыціі»]]&lt;ref&gt;[http://halkidon2006.narod.ru/saints/avr33.htm Житие преподобного отца нашего Аврамия Ростовского.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/acts/11/3/avraam_rostov.htm Житие и подвизи и чудотворение преподобнаго и богоноснаго отца нашего Авраамия архимандрита Богоявленскаго ростовскаго чудотворца.]&lt;/ref&gt; [[Аўрамій Растоўскі|Аўрамія Растоўскага]], у тым ліку знішчэнне ім ідала [[Вялес]]а, на месцы якога быў узведзены [[Аўраміеў Богаяўленскі манастыр|Богаяўленскі манастыр]].

Згодна з ісландскімі сагамі, [[Полацк]] быў ахрышчаны каля [[1000]] года ісландскім вікінгам-хрысціянінам [[Торвальд Кодрансан|Торвальдам Вандроўнікам]], які атрымаў ад канстанцінопальскага Імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] грамату «паўнамоцнага прадстаўніка Візантыі ў рускіх гарадах Усходняй Балтыкі»&lt;ref name=&quot;Джаксон08&quot;&gt;{{кніга
| аўтар=Джаксон Т. Н.
| загаловак=Austr í görðum. Древнерусские топонимы в древнескандинавских источниках
| глава= 8. «Palteskja ok þat ríki allt, er þar liggr til»
| месца={{М.}}
| выдавецтва=Языки славянской культуры
| год=2001
| серыя=Studia historica. Series minor
| спасылка=http://www.ulfdalir.narod.ru/literature/Jackson_T_Austr/p8.htm
| isbn=5-94457-022-9}}&lt;/ref&gt;.

== Наступствы прыняцця хрысціянства ==

=== Цывілізацыйнае значэнне ===
Цывілізацыйнае значэнне хрышчэння Русі велізарна. Вядомы філолаг [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]], ацэньваючы значэнне прыняцця хрысціянства для [[Руская цывілізацыя|Рускай цывілізацыі]], піша&lt;ref&gt;''Топоров В. Н.'' Язык и культура: об одном слове-символе // [http://www.inslav.ru/images/stories/books/BSI1986(1988).pdf Балто-славянские исследования. 1986.] — М.: [[Навука, выдавецтва|Наука]], 1988. — С. 3.&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Гэтыя дзве падзеі [прыняцце хрысціянства Руссю і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]], якія адыгралі выключную ролю ў гісторыі гэтых краін і прадвызначылі на многія стагоддзі іх месца ў гісторыі, гэта трэба расцэньваць і як падзеі сусветнага характару... Прыняцце хрысціянства на Русі не толькі далучыла да ўжо хрысціянскага свету самую вялікую і самую аддаленую частку адзінай прасторы - Усходнюю Еўропу, але і тым самым у гістарычна найбліжэйшай будучыні адкрыла новы велізарны свет, які павінен быў хрысціянізавацца з дапамогай рускіх хрысціян, «[[Прытча пра работнікаў у вінаградніку|працаўнікоў адзінаццатай гадзіны]]»... І якія б ні былі наступныя лёсы хрысціянства ва Усходняй Еўропе, яго спадчына стала неад'емнай часткай духоўнай культуры і тут, - магчыма, '''асабліва''' тут.
{{oq|ru|Эти два события [принятие христианства Русью и [[Великое княжество Литовское|Литвой]]], сыгравшие исключительную роль в истории этих стран и предопределившие на многие столетия их место в истории, должны расцениваться и как события вселенского характера… Принятие христианства на Руси не только приобщило к уже христианскому миру наиболее обширную и самую отдалённую часть единого пространства — Восточную Европу, но и тем самым в исторически ближайшем будущем открыло новый огромный мир, который должен был христианизироваться с помощью русских христиан, «[[Притча о работниках в винограднике|тружеников одиннадцатого часа]]»… И каковы бы ни были последующие судьбы христианства в Восточной Европе, его наследие стало неотменимой составной частью духовной культуры и здесь, — может быть, '''особенно''' здесь.}}}}

=== Палітычныя наступствы ===
Хрышчэнне Русі адбылося да канчатковага [[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|расколу]] [[Рымска-каталіцкая царква|Заходняй]] і [[Праваслаўе|Усходняй]] цэркваў, але ў перыяд, калі ён ужо цалкам выспеў і праявіўся як у [[дагматыка|веравучэнні]], так і ва ўзаемаадносінах царкоўнай і свецкай улад.

У візантыйскай царкоўна-дзяржаўнай правасвядомасці [[Імператар]] (''[[Басілеўс]]'') мысліўся як Захавальнік і Вярхоўны Абаронца [[Праваслаўе|праваслаўя]] (эпістыманарх), і такім чынам, як адзіны самадзержац (аўтакратар) ўсіх праваслаўных народаў. Кіраўнікі іншых хрысціянскіх народаў (дзяржаў) атрымлівалі ад яго тытулы архонтаў, князёў, стольнікаў. Такім чынам, прыняўшы хрышчэнне ад рамеяў (візантыйцаў), Уладзімір уключыў Русь у арбіту візантыйскай дзяржаўнасці&lt;ref&gt;''Карташёв А. В.'' [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html История русской Церкви. Распространение христианства.] // Церковное управление в киевский период.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;14.3. Источники церковного права государственного про­исхождения. // ''Цыпин В. А.'' [http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 Церковное право] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513064018/http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 |date=13 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Так, Кіеўскаму вялікаму князю ў XII стагоддзі ў Канстанцінопалі прысвойваўся сціплы прыдворны тытул стольніка&lt;ref&gt;30.1. Русская Церковь в юрисдикции Константинопольско­го Патриархата.] // ''Цыпин В. А.'' [http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 Церковное право] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513064018/http://www.klikovo.ru/db/book/msg/4168 |date=13 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;. Кіеўская ж мітраполія ў Канстанцінопальскіх дыптыхах займала месца ў шэрагу апошніх: у найстаражытнейшым з іх — 61-е, а ў больш познім, складзеным пры [[Андронік II Палеалог|Андроніку II Палеалогу]] (1306—1328) — 77-е месца.

Мітрапаліт [[Платон (Леўшын)]] у пачатку XIX стагоддзя бачыў асаблівае значэнне ў прыняцці хрысціянства з Канстанцінопаля (а не Рыма)&lt;ref&gt;''Преосвященный Платон, Митрополит Московский.'' Краткая Церковная Российская История. — М.: Синодальная типография, 1805. — С. 15—16.&lt;/ref&gt;:
{{цытата|«Вялікую падзяку абавязана Расія ўзносіць Пастыраначальніку Хрысту, што не агарнуў яе цемрай захаду, то ёсць, што не падпала яна пад ярмо западныя Рымскай Царквы, дзе ўжо ў гэты час, па многіх забабонах і прысваеннях Пап сабе неабмежаванай улады, і па духу ва ўсім свецкаму, а не евангельскаму, усё амаль было перавернута. Аслабаніў нас Гасподзь ад гэтых сетак; хоць захад антыхрыставым намаганнем усяляк пяўся нас сабе пакарыць, як потым гэта будзе больш відаць.»
{{oq|ru|«Великое благодарение обязана Россия воссылать Пастыреначальнику Христу, что не объял её мраком запада, то есть, что не подверглась она игу западныя Римския церкви, где уже в сие время, по многим суевериям и присвоениям Пап себе неограниченной власти, и по духу во всём мирскому, а не Евангельскому, всё почти было превращенно. Свободил нас Господь от сих сетей; хотя запад Антихристовым усилием всемерно тщался нас себе покорить, как впоследствии сие будет более видимо.»}}}}

=== Культурныя наступствы ===
Прыняцце хрысціянства садзейнічала развіццю дойлідства і жывапісу ў сярэдневяковых яе формах, пранікненню візантыйскай культуры як спадчынніцы антычнай традыцыі. Асабліва важным было распаўсюджванне кірылічнай пісьменнасці і кніжнай традыцыі: іменна пасля хрышчэння Русі ўзніклі першыя помнікі старажытнарускай пісьмовай культуры.
[[Выява:Князь Глеб Святославович убивает волхва на Новгородском вече.jpg|thumb|250px|&lt;center&gt;«Князь [[Глеб Святаславіч, князь наўгародскі|Глеб Святаслававіч]] забівае [[Вяшчуны|вешчуна]] на Наўгародскім вечы (Княжы суд)», 1898 год.&lt;br /&gt;[[Андрэй Пятровіч Рабушкін|А. П. Рабушкін]]&lt;center&gt;]]
Прыняцце хрысціянства як дзяржаўнай рэлігіі непазбежна цягнула ліквідацыю [[славянская міфалогія|язычніцкіх культаў]], якія карысталіся да таго [[Вялікі князь|вялікакняжацкай]] падтрымкаю.

Духавенства асуджала язычніцкія абрады і святы (некаторыя з іх захоўваліся доўгі час з прычыны таго, што некаторымі даследчыкамі кваліфікуецца як [[рэлігійны сінкрэтызм]] ці дваяверства&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1807.html Крещение Руси и двоеверие] // ''Никольский Н. М.'' История русской церкви. — 3-е изд. — М.: Политиздат, 1985. — 448 с.&lt;/ref&gt;). Разбураліся культавыя збудаванні — [[ідал]]ы, [[капішча|капішчы]]&lt;ref&gt;Архіепіскап [[Макарый, мітрапаліт Маскоўскі і ўсяе Русі|Макарый]]: «&lt;…&gt; яко же и во всей Рускои земли было до крещения, еже мы прияхом от святого великого князя Владимера святое креще­ние: во всей Рускои земли скверные молбища идольские разорены тогда» (Послание архиепископа Макария великому князю Ивану Васильевичу. 1534 г. // [[Полное собрание русских летописей]]. Т. 5. Вып. 1. С. 141—142.)&lt;/ref&gt;.

На думку некаторых даследчыкаў, якія абапіраюцца на «[[Аповесць мінулых гадоў]]», «паўстанне [[вяшчун|вешчуноў]]» ва Уладзіміра-Суздальскай Русі ў 1024 (а таксама ў 1071) суправаджалася дзеяннямі і забойствамі, якія мелі рытуальны характар&lt;ref name=&quot;§ 5&quot;&gt;[http://www.history.pu.ru/biblioth/russhist/histruss/02.htm Гл. II, § 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080104193743/http://www.history.pu.ru/biblioth/russhist/histruss/02.htm |date=4 студзеня 2008 }} // ''Дворниченко А. Ю., Кащенко С. Г., Флоринский М. Ф.'' Отечественная история (до 1917 г.). — М., 2002&lt;/ref&gt;. Яраслаў Мудры «жорстка расправіўся з вешчунамі, каб навесці парадак у данніцкіх абласцях»&lt;ref name=&quot;§ 5&quot;/&gt;; у 1070-х гадах у Ноўгарадзе вяшчун быў забіты дружынай князя Глеба («гэта быў рэлігійны і бытавы канфлікт, пераплецены з барацьбой супраць улады Кіева»)&lt;ref name=&quot;§ 4&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Dvor/02.php Гл. II, § 4.] // ''Дворниченко А. Ю., Кащенко С. Г., Флоринский М. Ф.'' Отечественная история (до 1917 г.). — М., 2002&lt;/ref&gt; (гл. [[Суздальскае паўстанне 1024 года]]).

== Ацэнкі ў гістарыяграфіі ==

=== У царкоўнай гістарыяграфіі (гісторыі Царквы) ===
У [[Святы Рускай праваслаўнай царквы|месяцаслове]] [[Гісторыя Рускай царквы|Рускай Царквы]] ніколі не было і няма штогадовага (устаноўленага [[богаслужэбны статут|богаслужэбным Статутам]]) [[Праваслаўныя святы|успаміну]] ў гонар падзей 988—989 гадоў. Аднак, у сувязі са святкаваннем 1 жніўня [[Выходжанне (вынясенне) святых дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга|Выходжання святых дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга]] (Першага Спаса), ёсць меркаванне, што ўстаноўлены рускім богаслужэбным Статутам «хросны ход на крыніцы» ў гэты дзень устаноўлены ў памяць хрышчэння Русі&lt;ref&gt;С. В.&amp;nbsp;Булгаков. ''Настольная книга для священно-церковно-служителей''. Киев, 1913, стр. 291 (примечание).&lt;/ref&gt;. Аж да пачатку XIX стагоддзя ў Расіі не было гісторыі Рускай Царквы як навуковай галіны або вучэбнай дысцыпліны: першай сістэматычнай працай стала «Кароткая Царкоўная Расійская Гісторыя» мітрапаліта Маскоўскага [[Платон (Леўшын)|Платона (Леўшына)]] (М., 1805 у 2-х ч.). Царкоўны гісторык пачатку XXI стагоддзя У. І. Петрушко пісаў: &quot;Дзіўна, але грэчаскія аўтары наогул не ўпамінаюць нават пра такую эпахальную падзею, як хрышчэнне Русі пры святым Уладзіміры. Зрэшты, у грэкаў былі свае прычыны: епархія &lt;!-- «Росія» транслітарацыя грэч. Ρωσία --&gt;&quot;Росія&quot; фармальна была адкрыта стагоддзем раней.&quot;&lt;ref name=&quot;Petrush&quot;/&gt;

[[Расійская імперыя|Руская]] царкоўна-гістарычная літаратура XIX — пачатку XX стагоддзя гісторыю хрысціянства ў Расіі і Рускай царквы звычайна разглядала пачынаючы з I стагоддзя, звязваючы яе з дзейнасцю апостала Андрэя Першазванага. Так, адзін з найбольш аўтарытэтных царкоўных гісторыкаў канца XIX стагоддзя [[Яўген Еўсігнеевіч Галубінскі|Я. Е. Галубінскі]] першы раздзел свайго фундаментальнага даследавання «Гісторыя Рускай Царквы» абазначыў як «Хрысціянства на Русі да Св. Уладзіміра»&lt;ref name=&quot;GoubIst&quot;&gt;Е.&amp;nbsp;Голубинский. ''История Русской Церкви.'' М., 1901, Том I (репринт — М. 2002), стр. 1—104.&lt;/ref&gt;. Найбольш аўтарытэтны рускі царкоўны гісторык мітрапаліт [[Макарый (Булгакаў)]] прысвячае гісторыі хрысціянства ў Расіі да 988 года першыя 2 часткі сваёй асноўнай працы&lt;ref&gt;Макарий (Булгаков), митрополит Московский и Коломенский. [http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/makary.htm ''История Русской церкви'' 12 томов. СПб, 1883.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014182514/http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/makary.htm |date=14 кастрычніка 2008 }}&lt;/ref&gt;.
Для абазначэння ж таго, што адбылося ў Кіеве ў канцы X стагоддзя выкарыстоўваліся розныя тэрміны (гэта значыць не існавала ўстоянай тэрміналогіі): «агульнае Рускай зямлі хрышчэнне пры Святым Уладзіміры»&lt;ref&gt;Преосвященный Платон Митрополит Московский. ''Краткая Церковная Российская История''. М. — Синодальная типография, 1805, стр. 21: Глава IV «О общем Руския земли крещении при Святом Владимире».&lt;/ref&gt;, «схіленне князя Уладзіміра»&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/mak1204.htm ''История Русской церкви''. Том 1. Часть 2. Глава IV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202001931/http://www.magister.msk.ru/library/history/makary/mak1204.htm |date=2 снежня 2008 }} Макарий (Булгаков), митрополит Московский и Коломенский.&lt;/ref&gt;, «канчатковае ўстройства Праваслаўнай Царквы ў Расіі пры святым Уладзіміры і Яраславе»&lt;ref&gt;Е. И.&amp;nbsp;Смирнов. ''История Христианской Церкви.'' ТСЛ, 2007 (по изданию 1915 года), стр. 448. — арыгінал быў выдадзены як падручнік для [[Духоўная семінарыя|духоўных семінарый]]&lt;/ref&gt;. Сам князь Уладзімір звычайна называўся «асветнікам»&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavie.ru/put/070207123754 Архиепископ Аверкий (Таушев). ''Крещение Руси и заветы…'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ccel.org/contrib/ru/History/History1.html Граф М. В.&amp;nbsp;Толстой. ''Рассказы из истории Русской Церкви'']&lt;/ref&gt;, як ён называецца і ў складзеным у канцы XIX стагоддзя [[акафіст|акафісце]] яму&lt;ref name=&quot;Akaf&quot;&gt;[http://molitva-1.narod.ru/akaf_06.htm  Акафист святому равноапостольному князю Владимиру]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйнае выданне Маскоўскай патрыярхіі ў 1971 годзе пісала&lt;ref&gt;''50-летие восстановления патриаршества.'' // [[Журнал Московской Патриархии]]. Специальный выпуск. М. 1971, стр. 25.&lt;/ref&gt;:
{{цытата|«Па паданні, прамяні хрысціянскай веры асвяцілі межы Расіі ўжо ў першыя дзесяцігоддзі хрысціянства. Пачатак хрысціянізацыі Русі гэта паданне звязвае з іменем святога апостала Андрэя Першазванага, які быў на Кіеўскіх гарах &lt;...&gt; У 954 годзе прыняла хрышчэнне княгіня Кіеўская Вольга. Усё гэта падрыхтоўвала найвялікшыя падзеі ў гісторыі рускага народа - хрышчэнне князя Уладзіміра і наступнае за гэтым у 989 годзе хрышчэнне Русі.»
{{oq|ru|«По преданию, лучи христианской веры озарили пределы России уже в первые десятилетия христианства. Начало христианизации Руси это предание связывает с именем святого апостола Андрея Первозванного, бывшего на Киевских горах &lt;…&gt; В 954 году приняла крещение княгиня Киевская Ольга. Всё это подготавливало величайшие события в истории русского народа — крещение князя Владимира и последовавшее за этим в 989 году крещение Руси.»}}}}
Указанне 989 (а не 988) года адпавядала пераважнаму ў той час погляду ў савецкай гістарычнай навуцы аб тым, што падзея адбылася пасля 988 года&lt;ref name=&quot;BSE&quot;&gt;[http://bse.sci-lib.com/article066246.html Крещение Руси] [[Большая советская энциклопедия|БСЭ]]. М., 1973, Т. 13, стр. 1241.&lt;/ref&gt;.

Аднак, у «Праваслаўным царкоўным календары» на 1983, калі пачалася падрыхтоўка да святкавання «1000-годдзя Хрышчэння Русі», даваўся 988 год, а падзеі надавалася значэнне пачатку працэсу: «Хрышчэнне кіяўлян у 988 годзе дало пачатак зацвярджэнню хрысціянства ва ўсёй Рускай зямлі»&lt;ref&gt;''Православный церковный календарь 1983.'' М. — Издание Московской Патриархии, 1982, стр.2.&lt;/ref&gt;.

Юрыдычна афіцыйны ''Грамадзянскі Статут РПЦ'', зарэгістраваны ў [[Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі|Міністэрстве юстыцыі]] [[РСФСР]] [[30 мая]] [[1991]] года (пазнейшыя не публікаваліся), абвяшчаў: «Руская Праваслаўная Царква вядзе сваё гістарычнае быццё ад Хрышчэння Русі, што мела месца ў 988 годзе ў Кіеве пры вялікім князю Уладзіміры»&lt;ref&gt;''[http://jmp.ru/ ЖМП]'' 1991, № 10, стр. 11—13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pagez.ru/olb/327.php |title=Гражданский устав Русской Православной Церкви (1991 г.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421040231/http://pagez.ru/olb/327.php |archive-date=21 красавіка 2009 |access-date=29 лістапада 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* {{нп5|Гісторыя Рускай царквы||ru|История Русской церкви}}
* [[Праваслаўе ў Беларусі]]

== Зноскі ==
{{reflist|3}}

== Літаратура ==
; Навуковая
* {{артыкул |аўтар=Алексеев С. В. |загаловак=Крещение Руси: Источники против интерпретаций |спасылка=http://apologetics.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=80:2011-07-27-18-43-19&amp;catid=39:2011-07-26-20-26-05&amp;Itemid=64 |выданне=Историческое обозрение |месца=М. |выдавецтва=ИПО |год=2004 |выпуск=5 |старонкі=20 – 33 |ref=Алексеев |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211940/http://apologetics.ru/index.php?catid=39:2011-07-26-20-26-05&amp;id=80:2011-07-27-18-43-19&amp;itemid=64&amp;option=com_content&amp;view=article |archive-date=10 сакавіка 2016 }}
* ''Беляев С. А.'' [http://drevnyaya.ru/vyp/stat/s2_4_4.pdf О названии церкви, в которой был крещен князь Владимир] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2001. № 2(4). С. 50-68.
* {{кніга |аўтар=Брайчевский М. Ю. |загаловак=Утверждение христианства на Руси |спасылка=https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Braich/index.php |месца=К. |выдавецтва=Академия наук Украинской ССР, Наукова думка |год=1989 |старонак=294 |ref=Брайчевский |archive-date=27 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827022912/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Braich/index.php }}
* {{кніга |загаловак=Введение христианства на Руси |адказны=Сухов А. Д. (ред.) |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1987 |старонак=302 }}
* {{артыкул |аўтар=Васильев М. А. |загаловак=Русь в 980-е годы: выбор религиозных альтернатив |спасылка=https://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/choice/ |выданне=Русский Архипелаг |год=2001 |ref=Васильев |archive-date=14 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914113351/http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/choice/ }}
* {{кніга |аўтар=Голубинский Е. Е. |загаловак=История Русской Церкви. В 2 т |спасылка=http://relig-library.pstu.ru/modules.php?name=1163 |месца=М. |выдавецтва=Императорское общество истории и древностей российских при Московском университете |год=1880 |том=1: Период первый, Киевский или Домонгольский. Первая пол. |старонак=793 |ref=Голубинский }}
* {{кніга |аўтар=Гордиенко Н. С.|загаловак=«Крещение Руси»: факты против мифов и легенд. Полемические заметки |спасылка=http://www.razumei.ru/files/others/pdf/Gordienko_Kreschenie_Rusi.pdf |месца=Л. |выдавецтва=Лениздат |год= 1986|старонак=287 |ref=Гордиенко}}([http://konan.3dn.ru/load/kreshhenie_rusi_fakty_protiv_legend_i_mifov_gordienko_n_s/18-1-0-513 оглавление])
* {{кніга |аўтар=Карташев А. В. |загаловак=Очерки по истории Русской Церкви |спасылка=http://krotov.info/history/11/smo/kart102.html |месца=Мн. |выдавецтва=Харвест |год=2007 |старонак=416 |isbn=978-985-511-021-8 |ref=Карташёв |archive-date=9 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809075244/http://krotov.info/history/11/smo/kart102.html }}
* {{артыкул |аўтар=Кузьмин А. Г. |загаловак=Крещение Руси]: концепции и проблемы |спасылка=http://www.portal-slovo.ru/download/history/Kuzmin6.pdf |выданне=Вопросы религии и религиоведения |месца=М. |год=2009 |выпуск=1 Часть 2 |старонкі=11-48 |ref=Кузьмин |archive-url=https://web.archive.org/web/20051226231750/http://www.portal-slovo.ru/download/history/Kuzmin6.pdf |archive-date=26 снежня 2005 }}
* {{кніга |загаловак=Крещение Руси» в трудах русских и советских историков |адказны=Окулов А. Ф. (отв. ред.) |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1988 |старонак=337 |серыя=Научно-атеистическая библиотека |isbn=5-244-00114-0 }}
* {{кніга |аўтар=Лев (Лебедев), прот.|загаловак=Крещение Руси |месца=М. |выдавецтва=Издание Московской Патриархии |год=1987 |ref=Лебедев }}
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Христианство в России|Г. Л—ий}}
* {{кніга |аўтар=Назаренко А. В. |частка=Русская Церковь в Х — 1-й трети XV века |спасылка частка=https://web.archive.org/web/20060901200912/http://ezh.sedmitza.ru/index.html?did=484 |загаловак=Православная энциклопедия: В 25-ти тт |месца=М. |выдавецтва=Церковно-научный центр «Православная энциклопедия» |год=2000 |том=«Русская Православная Церковь» |старонак=38-60 |ref=Назаренко }}
* {{кніга |аўтар=Панченко А. М. |частка=Красота Православия и крещение Руси |спасылка частка=http://ec-dejavu.ru/b/Baptism_Russia.html |загаловак=Русская история и культура: Работы разных лет |месца=СПб. |выдавецтва=Юна |год=1999 |старонкі=377—391 |ref=Панченко }}
* {{кніга |аўтар=Панченко А. М. |частка=Летописный рассказ об Андрее Первозванном и флагеллантство. |спасылка частка=http://panchenko.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=2332 |загаловак=Исследования по древней и новой литературе |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1987 |слупкі=172-177 |старонак= 468 |ref=Панченко }}
* {{кніга |аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Русская церковь в IX — первой трети XII в. Принятие христианства |месца=М. |выдавецтва=Высшая школа |год=1988 |старонак=416 |ref=Рапов }}
* {{кніга
 | загаловак      = Тысячелетие введения христианства на Руси
 | адказны = Громова Е., Куренная Н., Ритчик Ю.
 | месца         = Москва
 | год           = 1993
 | старонак       = 240
 | isbn          = 5-201-00759-7
}}
* {{кніга |аўтар=Фроянов И. Я.|загаловак=Загадка крещения Руси |спасылка=https://imtw.ru/topic/24400-загадка-крещения-руси/ |месца=М. |выдавецтва=Алгоритм |год=2007 |старонак=336 |серыя=Древнейшая история Руси |isbn=978-5-9265-0409-2 |ref=Фроянов }}

; Публіцыстыка
* {{артыкул |аўтар=Алексеев С. В. |загаловак=Мифы о крещении Руси |спасылка=http://www.foma.ru/mifyi-o-kreshhenii-rusi.html |выданне=Фома |год=2013 |нумар=7 (123) |ref=Алексеев }}
* {{артыкул |аўтар=Володихин Д. М. |загаловак= Крещение Руси: как это было|выданне=Фома |год=2013 |нумар=7 (123) |ref=Володихин }}
* {{артыкул |аўтар=Аверкий (Таушев), архиеп. |загаловак=Храним ли мы заветы св. кн. Владимира? |спасылка=http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&amp;dir=tema&amp;month=0906 |выданне=Русский инок |год=2006 |нумар=49 (212) |ref=Таушев |archive-date=28 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928134346/http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&amp;dir=tema&amp;month=0906 }}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url=http://postnauka.ru/video/21100|title=Культ рода в домонгольской Руси: Филолог Фёдор Успенский о христианизации Руси, крещении умерших и статусе оглашенных|access-date=2014-08-26|lang=ru}}
* {{cite web|url=http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html|title=Житие святого равноапостольного великого князя Владимира, крестителя Руси|access-date=2014-08-26|lang=ru}}
* {{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20140728/1017562667.html|title=День крещения Руси|access-date=2014-08-26|lang=ru}}

{{Русь}}
{{Кіеўская Русь}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старажытнаруская дзяржава]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Рускай царквы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя рэлігіі ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Русі]]</text>
      <sha1>44amkue69ov53kkrwgtnub260d7b1u2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хогвартс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218223</id>
    <revision>
      <id>5206519</id>
      <parentid>5171911</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28643" sha1="8v7f3tpfq0yf9mcqnako123aocqvlhl" xml:space="preserve">{{Цыкл артыкулаў пра Гары Потэра}}
{{Картка ўніверсітэта
 |назва = Школа Чарадзейства і Чараўніцтва «Хогвартс» 	
 |скарачэнне = Хогвартс
 |эмблема              =
 |выява          =
 |арыгінал             = Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry
 |міжназва        = 
 |ранейшае              = 
 |дэвіз                = {{lang-la|Draco dormiens nunquam titillandus!}} &lt;br /&gt; {{lang-be|Не будзіце спячага дракона!}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://forum.lingvo.ru/actualthread.aspx?tid=19857 |title={{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140927182833/ |date=27 верасня 2014 }} Draco dormiens nunquam titillandus / Іншыя моўныя пары &amp;#91;ActualForum&amp;#93;&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt; |access-date=30 снежня 2014 |archive-date=27 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927182833/http://forum.lingvo.ru/actualthread.aspx?tid=19857 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 |заснаваны              = больш за 1000 гадоў назад 
 |зачынены               = 
 |рэарганізаваны        = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = школа магіі
 |найменне пасады = Рэктар
 |піб пасады        = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары           = 
 |выкладчыкі        = 
 |размяшчэнне         = 
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = 
 |узнагароды              = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec =  
 |CoordScale          =  
 |edu_region          =  
 |nocat=1
}}
'''Хо́гвартс''' — выдуманая навучальная ўстанова чараўнікоў з [[Серыя раманаў пра Гары Потэру|сусвету «Гары Потэра»]]. Афіцыйная назва ''Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry'' або, радзей, ''Hogwarts Academy of Witchcraft and Wizardry'', у перакладах — ''Школа/Акадэмія Чарадзейства і Чараўніцтва «Хогвартс»''. У [[Гары Потэр і Тайны пакой|другой кнізе]] ўдакладняецца, што «Хогвартс» у перакладзе на «маглаўскую» мову — гэта «вяпрук». Калі пераставіць склады англійскай назвы (Hogwarts), то атрымаецца слова «warthog», якое азначае афрыканскі дзік, барадавачнік.

Паводле слоў выкладчыка гісторыі магіі, [[Катберт Бінс|Катберта Бінса]], Хогвартс быў заснаваны каля тысячы гадоў назад чатырма чараўнікамі: чараўнікамі [[Годрык Грыфіндор|Годрыкам Грыфіндорам]] ({{lang-en|Godric Gryffindor}}), [[Салазар Слізерын|Салазарам Слізерынам]] ({{lang-en|Salazar Slytherin}}), і чараўніцамі [[Кандыда Кагтэўран|Кандыдай Кагтэўран]] ({{lang-en|Rowena Ravenclaw}}) і [[Пенелопа Пуфендуй|Пенелопай Пуфендуй]] ({{lang-en|Helga Hufflepuff}}). Мэтай заснавальнікаў было навучанне і выхаванне дзяцей з магічным патэнцыялам. Гэтых дзяцей збіралі па ўсёй краіне. Аднак з часам сярод заснавальнікаў адбыўся раскол. Салазар Слізерын лічыў, што ў школе не варта навучаць дзяцей, бацькі якіх [[магл]]ы, а прымаць варта дзяцей толькі з сем'яў, дзе абодва бацькі чараўнікі. Рознагалоссі паміж Слізерынам і астатнімі заснавальнікамі прывялі да таго, што Салазару Слізерыну прыйшлося пакінуць сцены школы.

Хогвартс, верагодна, з'яўляецца адзінай школай магіі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Навучанне доўжыцца 7 гадоў. У канцы кожнага года здаюцца экзамены, але асабліва важныя для будучыні вучняў экзамены ў канцы 5-га і 7-га года. Колькасць вучняў Хогвартса дакладна невядомая, але хутчэй за ўсё, туды прымаюцца абсалютна ўсе дзеці-чараўнікі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

Кіруюць школай дырэктар і намеснік дырэктара. Да моманту пачатку дзеяння дырэктарам школы з'яўляецца [[Альбус Дамблдар]], яго намеснікам — [[Мінерва Мак-Гонагал]]. Дырэктар адчытваецца перад Саветам Апекуноў, якія складаюцца з 12 чалавек.

Навучанне ў школе бясплатнае, але кнігі і школьны інвентар навучэнцы звычайна купляюць самі. Аднак ёсць спецыяльны фонд для куплі падручнікаў і школьнага інвентара маламаёмасным вучням.

== Месцазнаходжанне школы і агульныя звесткі ==

У другой кнізе апавядаецца, што [[Гары Потэр|Гары]] з [[Рон Уізлі|Ронам]] падчас палёту ў Хогвартс на зачараванай машыне містара Уізлі рухаліся строга на поўнач, а значыць, Хогвартс размешчаны на поўнач ад Лондана.

Паводле іншага інтэрв'ю, Хогвартс знаходзіцца недзе ў [[Шатландыя|Шатландыі]]&lt;ref name=&quot;fraser-scotland&quot;&gt;''«Hogwarts … Logically it had to be set in a secluded place, and pretty soon I settled on Scotland in my mind.»'' Fraser, L., ''An interview with J.K.Rowling'', Mammoth, London, 2000. ISBN 0-7497-4394-8. pp 20-21.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;johnstone-herald&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/1997/0697-herald-johnstone.html|title=Happy ending, and that's for beginners|date=1997-06-24|accessdate=2007-10-05|publisher=The Herald via AccioQuote!|archive-date=28 верасня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014527/http://www.accio-quote.org/articles/1997/0697-herald-johnstone.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Шматлікія заклінанні ў школе і вакол яе не дазваляюць маглам убачыць яе: усё, што можа ўбачыць магл — гэта разваліны і шыльду «Keep out» (Небяспечна)&lt;ref&gt;«Гары Потэр і Кубак агню», гл. 11&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі школы, акрамя замка, ёсць горнае возера, вялікі лес, празваны Забароненым з-за небяспечных істот (у прыватнасці, [[Акрамантул|гіганцкіх павукоў]] (Акрамантулаў) і [[Кентаўры|кентаўраў]]), якія жывуць там, аранжарэі, савятнік, леснікова хатка і поле для гульні ў [[квідыч]]. Замак акружаны горамі. Сходы (якіх у замку 142) і школьныя памяшканні рухаюцца&lt;ref&gt;«Былі лесвіцы, якія ў пятніцу прыводзілі Гары зусім не туды, куды вялі ў чацвер» — «Гары Потэр і філасофскі камень», глава 8, стар. 165—166&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=108 How do you remember everything from different books when you are still writing the HP series?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205111505/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=108 |date=5 лютага 2012 }} from JKRowling.com.&lt;/ref&gt;. Усярэдзіне замак абвешаны карцінамі, персанажы якіх ходзяць адзін да аднаго ў госці. Некаторыя дзверы ў замку адчыняюцца, толькі калі дакрануцца да іх у пэўным месцы, другія — калі іх ветліва папрасіць, трэція дзверы наогул фальшывыя&lt;ref&gt;«Гары Потэр і філасофскі камень», глава 8, стар. 166&lt;/ref&gt;.

[[Чараўніцтва свету Гары Потэра#Віды перамяшчэння ў прасторы|Трансгрэсія]] ў Хогвартс і з Хогвартса немагчымая&lt;ref&gt;Гары Потэр і Кубак агню, гл.28&lt;/ref&gt;, але гэта забарона можа быць знята на абмежаваны час у абмежаванай прасторы&lt;ref&gt;Гары Потэр і Прынц-паўкроўка&lt;/ref&gt;. Электронныя прыборы на тэрыторыі Хогвартса не працуюць. У кнізе ''[[Гары Потэр і Кубак агню]]'', [[Герміёна Грэйнджэр|Герміёна]] тлумачыць, што прычына ў высокім узроўні магіі на тэрыторыі школы. Аднак у школе ёсць радыё для чараўнікоў, якое працуе ад магіі, а не ад электрычнасці. Акрамя таго, прафесар Слізнарт у вольны час слухае ў сябе ў кабінеце старэнькі [[грамафон]].

Найбліжэйшым населеным пунктам з'яўляецца вёска [[Хогсмід]] — адзіная ў Вялікабрытаніі, дзе жывуць толькі чараўнікі. Таксама Хогсмід назва не толькі вёскі, але і найбліжэйшай да Хогвартса чыгуначнай станцыі, на якую прыбывае цягнік «[[Хогвартс Экспрэс]]» (гл. ніжэй). На карце, якую Дж. К. Роўлінг намалявала для здымкі фільмаў паводле сваіх кніг, станцыя знаходзіцца на паўднёвым ўсходзе ад школы, а вёска Хогсмід — на паўночным захадзе.

Дэвіз Хогвартса — ''«Draco dormiens nunquam titillandus!»'', што на [[латынь|латыні]] азначае ''« Не будзіце спячага цмока!»''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1101-torontostar.htm|title=2001: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELUeQdPE?url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1101-torontostar.htm|archivedate=11 лютага 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Роўлінг так растлумачыла паходжанне дэвізу:&lt;ref&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-bloomsbury-fry.html Fry, Stephen. &quot;Launch Day interview aboard the Hogwarts Express, &quot; Bloomsbury Press, July 8, 2000.]&lt;/ref&gt;
{{пачатак цытаты}}All the schools I've ever been to or taught in have mottos: «Persevere», «Onwards and Upwards». I wanted good solid practical advice for Hogwarts.{{канец цытаты}}

У Хогвартса ёсць і гімн, які прыводзіцца ў сёмым раздзеле («Сартавальны капялюш») кнігі «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]».

Звесткі пра колькасць студэнтаў у Хогвартсе супярэчлівыя. У адным інтэрв'ю Роўлінг сказала, што іх недзе з 1000&lt;ref name=1000s&gt;{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-scholastic-chat.htm |title=2000: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt; |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025064927/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-scholastic-chat.htm |archive-date=25 кастрычніка 2018 |access-date=30 снежня 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, у другім — што іх каля 600&lt;ref name=600s&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/2005/0705-tlc_mugglenet-anelli-2.htm 2005: Accio Quote!, the largest archive of J.K. Rowling interviews on the web&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Паводле інтэрв'ю Роўлінг, школа з'яўляецца мультыканфесійнай (multifaith)&lt;ref&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/list2007.html 2007: Accio Quote!, the Largest Archive of J.K. Rowling quotes on the web&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У рамане згадваюцца аналагічныя школы ў іншых краінах — [[Шармбатон]] у [[Францыя|Францыі]] і [[Дурмстранг]], месцазнаходжанне якога не называецца. У чацвёртай кнізе Герміёна расказвае сябрам, што школа Дурмстранг, верагодна, знаходзіцца дзесьці на поўначы, таму што ў спіс неабходных рэчаў для студэнтаў уваходзіць футравае адзенне. Акрамя таго, згадваецца Інстытут [[Судовы працэс над салемскімі ведзьмамі|Салемскіх Ведзьмаў]]. З тэксту незразумела, ці з'яўляецца гэты інстытут школай магіі, але Роўлінг пацвердзіла, што гэта сапраўды так. У чацвёртай кнізе згадваецца таксама школа магіі ў [[Бразілія|Бразіліі]].

Паводле Джаан Роўлінг, школа вядзьмарства Хогвартс — «бяспечнае месца для ЛГБТ». Сярод вучняў Хогвартса шмат лесбіянак, геяў, бісексуалаў і трансгендараў, а таксама створаны вучнёўскі ЛГБТ-клуб.&lt;ref&gt;[http://www.gay.ru/news/rainbow/2014/12/18-30365.htm Джаан Роўлінг паведаміла, што школа вядзьмарства Хогвартс — «бяспечнае месца для ЛГБТ» ]&lt;/ref&gt;

== Паступленне ==
Чароўнае пяро ў Хогвартсе рэгіструе нараджэнне магаў і запісвае іх імёны на вялікі скрутак пергаменту&lt;ref&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/2000/0200-scholastic-chat.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120731081205/http://www.accio-quote.org/articles/2000/0200-scholastic-chat.htm |date=31 ліпеня 2012 }} ''accio-quote.org.''&lt;/ref&gt;. Кожны год світак чытаецца і запрашэнні ў Хогвартс высылаюцца ўсім брытанскім дзецям. Прымаць запрашэнне не абавязкова: некаторыя бацькі аддаюць перавагу хатняму навучанню. Запрашэнне павінна быць прынята ці адпрэчана не пазней 31 ліпеня. У выпадку, калі дзіця расце ў маглаў, хто-небудзь з персанала школы прыязджае, каб пагаварыць з дзіцем і яго бацькамі ці апекунамі і дапамагчы яму з купляй падручнікаў і інвентара.

Разам з пісьмом высылаецца спіс падручнікаў, формы і інвентара. У першай кнізе спіс уключае 8 падручнікаў, а таксама:

* Тры простыя рабочыя мантыі (чорныя)
* Адзін просты востраканцовы капялюш (чорны) на кожны дзень
* Адна пара ахоўных пальчатак (са скуры дракона ці аналагічнага па ўласцівасцях матэрыялу)
* Адзін зімовы плашч (чорны, зашпількі сярэбраныя)
* 1 чарадзейную палачку
* 1 кацёл (алавяны, стандартны памер № 2)
* 1 камплект шкляных ці крыштальных флаконаў
* 1 тэлескоп
* 1 медныя шалі

Студэнты могуць прывезці з сабой саву, кошку, жабу (хоць на працягу дзеяння трох першых кніг Рон прывозіў з сабой пацука [[Пітэр Петыгру|Каросту]], у кнізе «[[Гары Потэр і вязень Азкабана]]» Герміёна прывезла рудога ката Жываглота, а ў 6 кнізе «[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]» [[Джыні Уізлі]] прывезла з сабой ''карлікавага пухнаціка ''Арнольда. Першакурснікам забаронена браць з сабой [[Мётлы, Гары Потэр|мётлы]].

Усё гэта можна купіць у [[Касы завулак, Гары Потэр|Касым завулку]], патаемнай вуліцы, уваход у якую знаходзіцца каля бара «[[Дзіравы Кацёл]]».

Кнігі і школьны інвентар навучэнцы звычайна купляюць самі. У шостай кнізе згадваецца спецыяльны фонд для куплі падручнікаў і школьнага інвентара маламаёмасным вучням.

У кнігах няма звестак пра тое, як дзеці да 11 гадоў навучаюцца чытанню, пісьму і ліку. Дзеці, чые бацькі ці апекуны — маглы, хутчэй за ўсё, вучацца ў звычайных маглаўскіх пачатковых школах, як гэта было з Гары Потэрам і, верагодна, з [[Герміёна Грэйнджэр|Герміёнай Грэйнджэр]]. Дзяцей з магічных сем'яў, магчыма, вучаць бацькі або для іх навучання праграме пачатковай школы выкарыстоўваецца нейкі від магіі.

== Факультэты ==

Хогвартс падзлены на 4 факультэты (houses), кожны названы па прозвішчы свайго заснавальніка: [[Грыфіндор]], [[Слізерын]], [[Кагтэўран]] і [[Пуфендуй]]. Кожны факультэт мае свой талісман, свае колеры і свайго прывіда. На працягу навучальнага года факультэты спаборнічаюць за кубак факультэтаў, набіраючы і губляючы балы. Кожны факультэт мае сваю каманду па квідычы, якія спаборнічаюць за кубак школы па гэтым чарадзейным відзе спорту. Гэтыя два спаборніцтвы спараджаюць суперніцтва паміж факультэтамі. На чале факультэта стаіць [[дэкан]] (Head), які ў мінулым вучыўся на гэтым факультэце. На сваім факультэце дэкан адказвае за данясенне важнай інфармацыі да ведама студэнтаў, пакаранні студэнтаў за сур'ёзныя правіны, рэагаванне на аварыйныя сітуацыі. Кожны факультэт мае ўласныя спальні і сваю гасціную. За рэдкімі выключэннямі, спальні і гасціная факультэта недаступныя для студэнтаў іншых факультэтаў і ахоўваюцца карцінамі, дзвярамі або суцэльнай сцяной, якія патрабуюць разгадаць загадку (гасціная Кагтэўрана), пастукаць па дзвярах у асобым рытме (гасціная Пуфендуя) ці назваць пароль (гасціныя Грыфіндора і Слізерына). На сваім факультэце хлопчыкі не маюць правы ўваходзіць у спальні для дзяўчынак, а дзяўчынкі ў спальні для хлопчыкаў уваходзіць могуць. Гэта правіла ўсталявалі заснавальнікі, якія лічылі дзяўчынак больш прыстойнымі.

У першыя гады існавання Хогвартса яго заснавальнікі асабіста адбіралі студэнтаў для сваіх факультэтаў. У далейшым з-за турботы пра адбор студэнтаў пасля смерці заснавальнікаў Годрык Грыфіндор зняў свой капялюш, і кожны заснавальнік дадаў туды свае веды. З тых часоў студэнтаў размяркоўвае Размеркавальны Капялюш.

=== Размеркаванне па факультэтах ===
Размеркаванне вучняў па факультэтах адбываецца на 1-м курсе перад самым пачаткам навучання. Працэсам размеркавання займаецца спецыяльны чароўны [[Размеркавальны Капялюш]]. Вучань павінен надзець Капялюш на галаву, і тады ён дасць адказ — на які факультэт варта паступіць гэтаму вучню. Пры гэтым Капялюш зыходзіць з асабістых якасцяў вучня: храбрых і высакародных яна адпраўляе ў Грыфіндор, разумных і цямлівых — у Кагтэўран, упартых і сумленных — у Пуфендуй, а хітрых і вёрткіх (да перамогі над Валдэмортам — галоўным чынам, чыстакроўных) — у Слізерын.

Калі вучань па сваіх якасцях падыходзіць розным факультэтам, Капялюш прапануе выбраць яму сабе. Так, Гары Потэр пры размеркаванні паўтараў пра сябе: «Толькі не Слізерын», — і капялюш, прыслухаўшыся да яго жадання выкрыкнуў: «Грыфіндор».

Але Альбус Дамблдар гаворыць Гары Потэру пра тое, што рашэнне Капялюша залежыць не ад прыроджаных якасцей вучня, а толькі ад яго жадання.

Рашэнне Капялюша прымаецца ўсімі з павагай, абскарджанню не падлягае і выконваецца няўхільна. Не вядома ніводнага выпадку наступнага пераходу вучняў з аднаго факультэта на іншы, незадаволенасці вучня сваім размеркаваннем ці прыкладаў навучання аднаго чалавека на некалькіх факультэтах.

Хоць падчас Бітвы за Хогвартс Валдэморт падпаліў Капялюш, ён не згарэў і працягваў функцыянаваць.&lt;ref&gt;У эпілогу Гары Потэр кажа сыну: «Але калі гэта важна для цябе, ты можаш выбіраць паміж Грыфіндорам і Слізерынам. Размеркавальны Капялюш улічыць тваё жаданне.»&lt;/ref&gt;

=== Балы ===
Штогод праходзіць спаборніцтва паміж факультэтамі, які з іх атрымае больш балаў. За дасягненні і прамашкі кожнага студэнта — як акадэмічныя, так і дысцыплінарныя — могуць быць налічаны ці зняты балы з яго факультэта. Такім чынам, у Хогвартсе выкарыстоўваюцца групавыя заахвочванні і пакаранні. У першай кнізе грыфіндорцы аб'яўляюць калектыўны байкот Гары Потэру і яго сябрам за страту 150 балаў.

Здымаць ці дадаваць балы факультэтам мае права любы выкладчык, а таксама факультэцкі стараста. Здаецца, што няма правіл наконт таго, якая колькасць балаў здымаецца ці дадаецца ў якіх выпадках (акрамя няпісаных традыцый: напрыклад, за правільны адказ на ўроку налічаюць 5-10 балаў, столькі ж здымаюць за дробную правіну).

Таксама балы налічаюцца за высокія вынікі ў штогадовым турніры па квідычы паміж чатырма факультэтамі.

Адмяраюць балы вялікія зачараваныя пясочныя гадзіннікі ў холе. Іх чатыры: па адным на кожны факультэт. Замест пясчынак у іх — каштоўныя камяні колеру факультэта: [[рубін]]ы ў грыфіндорскіх гадзінах, жоўтыя [[тапаз]]ы — у пуфендуйскіх, [[сапфір]]ы — у кагтэўранскіх, [[смарагд]]ы — у слізерынскіх. Калі балы дадаюцца ці здымаюцца з факультэта, у адпаведных гадзінніках такая ж колькасць камянёў падае ў ніжнюю палову ці, наадварот, падымаецца ў верхнюю.

У канцы кожнага года факультэт, які набраў найбольшую колькасць ачкоў, выйграе кубак школы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://hp-lexicon.org/essays/essay-hogwarts-how-many.html How Many Students Are There At Hogwarts? By Steve Vander Ark.]

{{Гары Потэр}}

[[Катэгорыя:Выдуманыя навучальныя ўстановы]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя замкі]]
[[Катэгорыя:Хогвартс| ]]</text>
      <sha1>8v7f3tpfq0yf9mcqnako123aocqvlhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Парма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221982</id>
    <revision>
      <id>5206287</id>
      <parentid>4170833</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9585" sha1="0tgahjnpp8pf8uf11gzjnbhpamrggyx" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва            = Парма
|Лагатып          = Logo Parma Calcio 1913 (adozione 2016).png
|ПоўнаяНазва      = Parma Calcio 1913 S.r.l.
|Мянушкі          =
|Заснаваны        = [[27 ліпеня]] [[1913]]
|Расфарміраваны   =
|Горад            = [[Парма]], [[Італія]]
|Стадыён          = [[Эніа Тардзіні (стадыён)|Эніа Тардзіні]]
|Умяшчальнасць    = 22 359
|Прэзідэнт        = -
|Трэнер           = 
|Чэмпіянат        = [[Серыя В]]
|Сезон            = [[Серыя B 2021/2022|2021/22]]
|Месца            = 12 месца
|Сайт             = http://parmacalcio1913.com/

|pattern_la1 = _parma2122h
|pattern_b1 = _parma2122h
|pattern_ra1 = _parma2122h
|pattern_sh1 = _parma2122h
|pattern_so1 = _parma2122h
|leftarm1 = FFFFFF
|body1 = FFFFFF
|rightarm1 = FFFFFF
|shorts1 = f
|socks1 = 000000
|pattern_la2 = _parma2122a
|pattern_b2 = _parma2122a
|pattern_ra2 = _parma2122a
|pattern_sh2 = _parma2122a
|pattern_so2 = _parma2122a
|leftarm2 = f
|body2 = f
|rightarm2 = f
|shorts2 = f
|socks2 = ffdd00
| pattern_la3 = _parma2122t
| pattern_b3 = _parma2122t
| pattern_ra3 = _parma2122t
| pattern_sh3 = _parma2122t
| pattern_so3 = _monterrey1213t1
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''Парма''' ({{lang-it|Parma}}) — італьянскі футбольны клуб з горада [[Парма]], які размяшчаецца ў правінцыі [[Эмілія-Раманья]]. У цяперашні час выступае ў [[Серыя B|Серыі B]]. Трохразовы ўладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]. Клуб з’яўляецца двухразовым уладальнікам [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] (1995, 1999), уладальнікам [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]] (1993), нягледзячы на тое, то «Парма» ніколі не перамагала ў нацыянальным чэмпіянаце і ніколі не спаборнічала за галоўныя міжнародныя трафеі да 1990-х гадоў. У часы, калі каманда спансавалася [[Каліста Танці]], клуб атрымаў восем з гэтых трафеяў у перыяд паміж 1992 і 2002 гадамі, а таксама «Парма» дасягнула свайго найлепшага месца ў лізе — другое месца ў [[Серыя A 1996/1997|сезоне 1996/97]]. [[ФК Ювентус|«Ювентус»]], [[ФК Мілан|«Мілан»]] і [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|«Інтэрнацыянале»]] з’яўляюцца адзінымі італьянскімі клубамі, якія маюць больш поспехаў у еўракубках, чым «Парма»&lt;ref&gt;Mynk, K.C. (17 April 2009). [http://bleacherreport.com/articles/157851-how-the-mighty-have-fallen-the-fall-of-ten-untouchable-football-clubs#page/4 «How the Mighty Have Fallen: The Decline of 10 Untouchable Football Clubs»]. BleacherReport.com&lt;/ref&gt;. Клуб быў заснаваны ў ліпені [[1913]] года пад назвай «Verdi Foot Ball Club», але клуб змяніў сваю назву ў снежні таго ж года. «Парма» праводзіць свае хатнія матчы ў на [[Эніа Тардзіні (стадыён)|стадыёне імя Эніа Тардзіні]] з 1923 года.

У сярэдзіне 2000-х гадоў «Парма» мела фінансавыя праблемы, якія былі выкліканы ў канцы 2003 года скандалам вакол малочнай кампаніі [[Parmalat]], выкліканай банкруцтвам мацярынскай кампаніі, што выклікала ўсталявання ў клубе вонкавага кантролю да студзеня 2007 года. Клуб традыцыйна гуляе ў прывабны футбол і мае развітую футбольную акадэмію&lt;ref&gt;[http://football-italia.net/node/14591 «Return of the Don»]. Football-Italia.net&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на нядаўні спад у поспехах клуб з’яўляецца асацыяваным сябрам і адным з васьмі італьянскіх клубаў, якія з’яўляюцца часткай [[Асацыяцыя еўрапейскіх клубаў|Асацыяцыі еўрапейскіх клубаў]], якая ўтварыліся пасля распаду [[G-14]].

Пасля працэдуры банкруцтва, якая прайшла 22 чэрвеня 2015 года, правапераемнік «Пармы» пад назвай «Парма Кальча 1913» быў адпраўлены ў [[Серыя D|Серыю D]], аднак за тры сезоны клуб тройчы павысіўся і вярнуўся ў [[Серыя A|Серыю A]], дзе гуляў на працягу трох гадоў.

== Гісторыя ==

=== Раннія гады ===
Клуб быў заснаваны ў ліпені [[1913]] года як «Verdi Foot Ball Club» ў гонар стагоддзя з дня нараджэння знакамітага опернага кампазітара [[Джузэпэ Вердзі]], які нарадзіўся ў правінцыі Парма. Клуб адразу ж абраў жоўты і сіні колеры, якія з’яўляюцца дзейнымі і на сёння&lt;ref&gt;[http://www.football-italia.net/clubs/Parma/history «Parma Club History»]. Football-Italia.net.&lt;/ref&gt;. У снежні таго ж года клуб змяніў сваю назву на «Парма» і пачалі насіць белыя кашулі, упрыгожаныя чорным крыжам&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/it/teams/italy/4/parma/info «Parma»]. Goal.com.&lt;/ref&gt;. «Парма» пачала гуляць у футбольных лігах у сезоне 1919/20 пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і пачала будаўніцтва стадыёна «Эніа Тардзіні» праз два гады пасля гэтага&lt;ref&gt;[http://fcparma.com/societa/stadio/?lang=en/ «Stadio &amp;#91;The Tardini&amp;#93;»]{{Недаступная спасылка}}. FCParma.com.&lt;/ref&gt;. «Парма» стала членам-заснавальнікам [[Серыя B|Серыі B]]. У сезоне 1935/36 «Парма» стала членам-заснавальнікам [[Серыя С|Серыі С]], дзе клуб заставаўся да прасоўвання ў Серыю B у 1943 годзе. Аднак футбол у Італіі быў спынены з-за вядзення баявых дзеянняў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], нягледзячы на тое, што каманда праводзіла матчы ў спаборніцтве [[Campianto Alta Italia]] ў 1944 годзе.

Пасля вайны «Парма» тры гады правяла ў Серыі B, якая на той момант падзялілася на дзве рэгіянальныя лігі, перад тым як зноў была зведзена ў сезоне 1948/49 у Серыю С. Клуб правёў яшчэ пяць сезонаў у Серыі С пакул не вярнуўся ў Серыю B, дзе ў сезоне 1954/55 клуб заняў дзевяты радок, гэта значыць клубны рэкорд таго часу. Гэта была эпоха, у якой ігракі клубу ў цэлым мелі іншую працу або былі яшчэ студэнтамі і калі аматарскія [[рэгбі]]йныя і [[валейбол]]ьныя каманды горада, як «[[Рэгбі Парма 1931]]» і «[[Феравіеры Парма]]», былі больш папулярнымі сярод мяшчан. «Парма» дэбютавала ў еўракубках у [[Серыя A 1960/1961|сезоне 1960/61]], перамогшы швейцарскі клуб [[ФК Белінцона|«Белінцона»]] ў [[Кубак Альпаў|Кубку Альпаў]], але затым каманда зноў вылецела ў Серыю С. Каманда правяла ўсяго адзін сезон у Серыі C да вылету на гэты раз у [[Серыя D|Серыю D]] у 1966 годзе.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Parma Football Club}}
* [http://www.fcparma.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-it}}{{ref-en}}
* [http://www.parmafans.it/ Фан-сайт] {{ref-it}}
* [http://www.parmafc.ru/ Сайт заўзятараў футбольнага клуба Парма] {{ref-ru}}
* [http://www.fc-parma.com/ ФК Парма] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Італіі|Парма]]
[[Катэгорыя:ФК Парма| ]]</text>
      <sha1>0tgahjnpp8pf8uf11gzjnbhpamrggyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Манака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223974</id>
    <revision>
      <id>5206284</id>
      <parentid>4841593</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14422" sha1="edf3i42p33f6ro3gu5aafkj6o4tvorj" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва            = Манака
|Лагатып          =
|ШырыняЛагатыпа   = 135px
|ПоўнаяНазва      = Association Sportive de Monaco Football Club
|Мянушкі          =
|Заснаваны        = [[23 жніўня]] [[1924]]
|Расфарміраваны   =
|Горад            = [[Фанвіей]], [[Манака]]
|Стадыён          = [[Луі II (стадыён)|Луі II]]
|Умяшчальнасць    = 18 500
|Прэзідэнт        =
|Трэнер           = 
|Чэмпіянат        = [[Ліга 1]]
|Сезон            = [[Ліга 1 у сезоне 2022/2023|2022/23]]
|Месца            = 6 месца
|Сайт             = http://www.asm-fc.com/

|pattern_la1        = _monaco2324h
|pattern_b1         = _monaco2324h
|pattern_ra1        = _monaco2324h
|pattern_sh1        = _monaco2324h
|pattern_so1        = _monaco2324hl
|leftarm1           = FFFFFF
|body1              = FF0000
|rightarm1          = FFFFFF
|shorts1            = FFFFFF
|socks1             = FF0000
|pattern_la2        = _ASMonaco2324a
|pattern_b2         = _ASMonaco2324a
|pattern_ra2        = _ASMonaco2324a
|pattern_sh2        = _ASMonaco2324a
|pattern_so2        = _ASMonaco2324a
|leftarm2           = 
|body2              = 
|rightarm2          = 
|shorts2            = 
|socks2             = 
|pattern_la3        = _ASMonaco2324t
|pattern_b3         = _ASMonaco2324t
|pattern_ra3        = _ASMonaco2324t
|pattern_sh3        = _ASMonaco2324t
|pattern_so3        = _ASMonaco2324t
|leftarm3           = 
|body3              = 
|rightarm3          = 
|shorts3            = 
|socks3             = 
}}
'''«Манака»''' ({{lang-fr|Monaco}}) — футбольны клуб з горада [[Фанвіей]], княства [[Манака]]. Клуб быў заснаваны ў [[1924]] годзе, цяпер гуляе ў [[Французская Ліга 1|Лізе 1]], найвышэйшым дывізіёне французскага футбола. Каманда гуляе свае хатнія матчы на стадыёне [[Луі II (стадыён)|«Луі II»]] у [[Фанвіей]].

Нягледзячы на тое, што клуб размяшчаецца ў [[Манака]], клуб лічыцца французскім, бо знаходзіцца ў [[Сістэма футольных ліг Францыі|французскай сістэме футбольных ліг]] і таму, што Княства Манака не з’яўляецца членам [[УЕФА]]&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/search/index.html#Monaco Monaco] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004064335/http://www.uefa.com/search/index.html#Monaco |date=4 кастрычніка 2013 }}. uefa.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=4735/news/newsid=99547.html Favourable draw for big names] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007044210/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=4735/news/newsid=99547.html |date=7 кастрычніка 2013 }}. FIFA.com&lt;/ref&gt;. «Манака» з’яўляецца адным з самых паспяховых клубаў у [[Францыя|Францыі]], заваяваўшы восем чэмпіёнскіх тытулаў і атрымаўшы перамогу ў пяці розыгрышах [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]. Клуб таксама рэгулярна выступае ў еўрапейскіх футбольных спаборніцтвах, заняўшы другое месца ў гэткіх турнірах, як [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубак уладальнікаў кубкаў]] і [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] у 1992 і 2004 гадах адпаведна.

Найбольш паспяховымі гадамі клуба лічацца 1970-я і канец 1980-х. Найбольш выбітнымі галоўнымі трэнерамі клуба з’яўляюцца [[Люсьен Ледзюк]] і [[Арсен Венгер]], пад кіраўніцтвам якіх клуб быў адным з лідараў еўрапейскага футбола. Традыцыйнымі колерамі «Манака» з’яўляюцца чырвоны і белы, што адпавядае колерам сцяга княства. «Манака» з’яўляецца членам [[Асацыяцыя еўрапейскіх клубаў|Асацыяцыі еўрапейскіх клубаў]]. У снежні 2011 года дзве трэці акцый клуба былі прададзены інвестыцыйнай групе на чале з расійскім мільярдэрам [[Дзмітрый Рыбалоўлеў|Дзмітрыем Рыбалоўлевым]]&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/russian-billionaire-dmitry-rybolovlev-completes-takeover-of-monacos-soccer-club/2011/12/23/gIQADCG3DP_story.html Russian billionaire Dmitry Rybolovlev completes takeover of Monaco’s soccer club] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203143943/https://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/russian-billionaire-dmitry-rybolovlev-completes-takeover-of-monacos-soccer-club/2011/12/23/gIQADCG3DP_story.html |date=3 лютага 2019 }}. Washington Post&lt;/ref&gt;.

Пры фінансавай падтрымцы Рыбалоўлева, клуб набыў некалькі знакамітых ігракоў, у тым ліку [[Радамель Фалькаа Гарсія|Радамеля Фалькаа]], [[Жуан Матынью|Жуана Матынью]], [[Хамес Радрыгес|Хамеса Радрыгеса]] і [[Рыкарду Карвалью]], якія дэбютавалі за клуб у сезоне 2013/14.

== Гісторыя ==
Футбольны клуб «Манака» быў заснаваны [[23 жніўня]] [[1924]] года як аб’яднанне шматлікіх мясцовых клубаў, заснаваных у Францыі і ў княстве. Першыя гады клуб праводзіў у аматарскіх рэгіянальных спаборніцтвах французскага дэпартамента [[Праванс-Альпы-Лазурны бераг]], хутка павышаючыся ў сістэме ліг у 1920-х гадах. У 1933 годзе «Манака» быў запрошаны ў [[Федэрацыя футбола Францыі|Федэрацыю футбола Францыі]], атрымаўшы такім чынам прафесіянальны статус. Аднак дэбют клуба ў друім дывізіёне атрымаўся правальным, паколькі каманда была адкінута ў аматарскую лігу на наступны год. Да 1948 года «Манака» паўторна набыў прафесійны статус і вярнуўся ў французскі другі дывізіён, трывала сканчваючы сезон уверсе табліцы. З гэтым вынікам сталых намаганняў у прасоўванні да французскага першага дывізіёна «Манака» ў 1953 годзе атрымала права выступаць у найвышэйшай лізе французскага першынства.

У 1960 годзе першы знакавы трэнер «Манака» [[Люсьен Ледзюк]], прывёў клуб да яго першага прафесійнага трафея, [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]. У фінале спаборніцтва манегаскі нанеслі паражэнне клубу [[ФК Сент-Эцьен|«Сент-Эцьен»]] з лікам 4:2 у дадатковы час. Гэты першапачатковы поспех быў палепшаны ў наступным годзе, калі клуб атрымаў перамогу ў чэмпіянаце Францыі ў першы раз у сваёй гісторыі, атрымаўшы права на ўдзел у [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубку еўрапейскіх чэмпіёнаў]]. Ледзюк пасля прывёў клуб да першага залатога дубля ў 1963 годзе. Пасля ад’езду Ледзюка ў 1963 годзе, «Манака» замацаваўся ў сярэдзіне табліцы лігі на працягу большай часткі наступнага дзесяцігоддзя. У 1975 годзе [[Жан-Луі Кампара]], сын былога прэзідэнта [[Шарль Кампара|Шарля Кампара]], стаў старшынёй клуба. У сваім другім сезоне, ён вярнуў у клуб Ледзюка, які адразу ж заваяваў клубу выхад у першы дывізіён у 1977 годзе і выйграў чэмпіянат краіны на наступны год. Ледзюк пасля пакінуў клуб зноў у 1979 годзе. Новымі трэнерамі пачаргова былі [[Люсьен Мюлер]] і [[Жэрар Банід]], абодва з якіх не здолелі спыніць падзенне клуба.

У пачатку 1980-х гадоў клуб зноў пачаў дабівацца поспехаў у нацыянальных спаборніцтвах. «Манака» атрымліваў тытулы амаль кожны другі год, гэта значыць Кубак Францыі ў 1980 годзе і 1985 годзе, чэмпіянат Францыі ў 1982 годзе, удзел у фінале Кубка Францыі ў 1984 годзе. У [[Ліга 1 у сезоне 1985/1986|сезоне 1985/86]], «Манака» перамог [[ФК Бардо|«Бардо»]] з лікам 9:0, што і да сённяшнага дня з’яўляецца адной з самых вялікіх перамог у гісторыі клуба&lt;ref&gt;[http://www.frenchleague.com/club/historique.asp?no_affil_fff=500211 Ligue 1, Ligue 2, Coupe de la Ligue, Trophée des Champions]. Frenchleague.com.&lt;/ref&gt;.

== Трафеі ==
* '''[[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіянат Францыі]]:'''
** '''Чэмпіён (8):''' 1961, 1963, 1978, 1982, 1988, 1997, 2000, 2017
* '''[[Кубак Францыі па футболе|Кубак Францыі]]:'''
** '''Уладальнік (5):''' 1960, 1963, 1980, 1985, 1991
* '''[[Суперкубак Францыі па футболе|Суперкубак Францыі]]:'''
** '''Уладальнік (4):''' 1961, 1985, 1997, 2000
* '''[[Кубак французскай лігі па футболе|Кубак французскай лігі]]:'''
** '''Уладальнік:''' 2003

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|[[Радослаў Маецкі]]||1999}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Вандэрсан (футбаліст, 2001)|Вандэрсан]]||2001}}
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Чылі}}|Аб|[[Гільерма Марыпан]]||1994}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Малі}}|ПА|[[Махамед Камара]]||2000}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Тыла Керэр]]||1996}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|ПА|[[Дэніс Закарыя]]||1996}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Эльес Бен Сегір]]||2005}}
&lt;!--{{Ігрок|8|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Эліят Матазо]]||2002}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|9|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Нап|[[Майран Бааду]]||2001}}--&gt;
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Вісам Бен Едэр]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|12|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Каю Энрыкі]]||1997}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Сенегал}}|Аб|[[Ісмаіл Якабс]]||1999}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|Бр|[[Філіп Кён]]||1998}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Аляксандр Галавін]]||1996}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Японія}}|ПА|[[Такумі Мінаміно]]||1995}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Юсуф Фафана]]||1999}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Касум Уатара]]||2004}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Магнес Акліуш]]||2002}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Гана}}|Аб|[[Махамед Салісу]]||1999}}
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|[[Крэпен Дыята]]||1999}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|ЗША}}|Нап|[[Фоларын Балаган]]||2001}}
&lt;!--{{Ігрок|29|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Фелікс Лемарэшаль]]||2003}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|34|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Крыслен Матсіма]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|36|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}}|Нап|[[Брэль Эмбало]]||1997}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Эдан Дыёп]]||2004}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Сунгуту Магаса]]||2003}}
{{Ігрок|99|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Вільфрыд Сінго]]||2000}}
&lt;!--{{Ігрок||{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Тыягу Рыбейру]]||2002}}--&gt;
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.asm-fc.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509154430/http://www.asm-fc.com/ |date=9 мая 2008 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Манака}}
{{Ліга 1}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Францыі|Манака]]
[[Катэгорыя:ФК Манака| ]]</text>
      <sha1>edf3i42p33f6ro3gu5aafkj6o4tvorj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Іванавіч Струеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225121</id>
    <revision>
      <id>5206337</id>
      <parentid>5198203</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11043" sha1="6mfy23hofjv1a8n02nqafcfy4j11any" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|імя              =Віктар Іванавіч Струеў
|арыгінальнае імя = {{lang-ru|Виктор Иванович Струев}}
|вікісховішча     = Viktar Strujeŭ
}}
{{цёзкі2|Струеў}}
'''Віктар Іванавіч Стру́еў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виктор Иванович Струев}}; {{ДН|4|4|1864}} — {{ДС|12|7|1924}}) — беларускі [[архітэктар]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]]. Скончыў {{нп3|Маскоўская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя С. Р. Строганава|Строганаўскае вучылішча|ru|Московская государственная художественно-промышленная академия имени С. Г. Строганова}} і [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства|Вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]] ў 1892 годзе ў Маскве{{sfn|БелЭн|2002}}.

З 1893 года працаваў у [[Мінск]]у, у тым ліку ў [[1909]]—[[1917]] гадах [[Мінскі епархіяльны архітэктар|Мінскім епархіяльным архітэктарам]]. З 1914 выкладчык малюнка ў [[Мінскае епархіяльнае вучылішча|Мінскім епархіяльным вучылішчы]] і інжынер будаўнічага аддзялення губернскага праўлення. З 1915 года — {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}}{{sfn|БелЭн|2002}}. З 1920 года архітэктар рэспубліканскага пададдзела Камітэта дзяржаўнага будаўніцтва. З 1921 года — дэкан архітэктурнага аддзялення [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] і адначасова архітэктар Камісарыята народнай асветы. З 1923 года — архітэктар Заходняй акругі, а з 1924 года — архітэктар горада Мінска{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Творчасць ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Church of Alexander Nevsky-8.jpg|250px|міні|[[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|Царква Аляксандра Неўскага]]]]
[[Файл:Belarus-Minsk-House of Artists-2.jpg|250px|міні|[[Юбілейны дом|Будынак царкоўна-археалагічнага музея]] ў Мінску]]

У 1896—1898 гадах на тэрыторыі [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|вайсковых могілак]] горада Мінска па праекце В. Струева была пабудавана [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|Царква Аляксандра Неўскага]]. Гэта адзіны храм Мінска, які амаль цалкам захаваў сваё першапачатковае аблічча. ({{ГККРБ 4|712Г000046}})

У пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] архітэктарам перабудавана [[Свята-Пакроўская царква (Асінагарадок)|Свята-Пакроўская царква]] ў вёсцы [[Асінагарадок]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]. ({{ГККРБ 4|213Г000582}})

У 1905 годзе па праекце В. Струева пабудавана [[Свята-Троіцкая царква (Белавуша)|Свята-Троіцкая царква]] ў в. [[Белавуша]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]&lt;ref&gt;Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. - Спб., 1864.&lt;/ref&gt;. ({{ГККРБ 4|113Г000670}})

Па праекце архітэктара Струева ў [[1907]]&lt;ref name=&quot;Комм&quot;&gt;Часам у якасці даты прыводзіцца 1913 год. Гл.: {{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том =  3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}&lt;/ref&gt; годзе перад [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Васкрасенскім саборам]] у [[Барысаў|Барысаве]] на адной восі з ім узведзена цагляная [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|званіца]], створаная з цэглы ў стылі самога храма. У ліку іншых званіца сведчыць аб добрым веданні Струевым народнага дойлідства і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі&lt;ref name=&quot;ГісторыяМаст3&quot;&gt;{{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том =  3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}&lt;/ref&gt;.

Распрацаваў 5 тыпавых праектаў школьных будынкаў ([[1912]]). У [[1909]]—[[1910]] гадах выканаў праекты мураваных будынкаў школ для [[Тураў|Турава]], [[Ракаў|Ракава]] і [[Заслаўе|Заслаўя]] (узорныя), вёсцы [[Даманавічы (Салігорскі раён)|Даманавічы]] [[Салігорскі раён|Салігорскага раён]]а, у [[1912]] — вёсцы [[Бабчын]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раён]]а&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;.

У 1913 годзе архітэктар збудаваў (з архітэктарам [[Іван Аляксандравіч Фамін|Iванам Фаміным]]) [[Царкоўна-археалагічны музей, Мінск|будынак]] [[Юбілейны дом|царкоўна-археалагічнага музея]] паводле загаду мінскага архірэя [[Мітрафан (Краснапольскі)|Мітрафана]] і па ініцыятыве [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт|Мінскага царкоўна-археалагічнага камітэта]]{{sfn|БелЭн|2002}}. ({{ГККРБ 4|713Г000175}})

В. Струеў распрацаваў праект і каштарыс [[Спаса-Праабражэнская царква (Язвінкі)|Праабражэнскай царквы]] ў вёсцы [[Язвінкі]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]]. ({{ГККРБ 4|113Г000471}})

Паводле яго праектаў узведзены мураваныя цэрквы ў [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Лунінец)|Лунін]]цы ([[1907]]), [[Свята-Ільінская царква (Любча)|Любч]]ы ([[1908]]), вёсках [[Свята-Міхайлаўская царква (Зембін)|Зембін]] [[Барысаўскі раён|Барысаўск]]ага (1901), [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]] [[Валожынскі раён|Валожынск]]ага, [[Мядзведзічы]] [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]] ([[1904]]), [[Латыгалічы|Латыгаліч]]ах [[Чашніцкі раён|Чашніцк]]ага ([[1906]]) і [[Тарасава (Мінскі раён)|Тарасава]] [[Мінскі раён|Мінск]]ага ([[1908]]) раёнаў&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Струеў Віктар Іванавіч}}&lt;/ref&gt;, [[храм прападобнага Сімяона Стоўпніка]] ў вёсцы [[Барок (Слуцкі раён)|Барок]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]&lt;ref name=&quot;Храм&quot;&gt;[https://hram.by/Aрхітэктар-Струеў_Віктар_Іванавіч Aрхітэктар: Струеў Віктар Іванавіч // Праект HRAM.BY]{{v|4|6|2023}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Стру́еў Віктар Іванавіч|[[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў |Чарнатаў В. М.]]|209}}
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Струеў Віктар Іванавіч}}

== Спасылкі ==
* [https://hram.by/Aрхітэктар-Струеў_Віктар_Іванавіч Aрхітэктар: Струеў Віктар Іванавіч // Праект HRAM.BY]{{v|4|6|2023}}
* [https://zembin.by/novosti/iz-istorii-minskih-zdaniy-kto-postroil-tserkov-aleksandra-nevskogo-i-gde-nahoditsya-yubileynyiy-dom.html Из истории минских зданий. Кто построил церковь Александра Невского и где находится Юбилейный дом? // Православный Зембин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230604174005/https://zembin.by/novosti/iz-istorii-minskih-zdaniy-kto-postroil-tserkov-aleksandra-nevskogo-i-gde-nahoditsya-yubileynyiy-dom.html |date=4 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|4|6|2023}}
{{commonscat|Viktar Strujeŭ}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Струеў Віктар Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>6mfy23hofjv1a8n02nqafcfy4j11any</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Лацыа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225292</id>
    <revision>
      <id>5206282</id>
      <parentid>5152538</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13868" sha1="j0on1rguepy4l9x0scqxp1c5evv8why" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва            = Лацыа
|Лагатып          = &lt;!--SS Lazio.png--&gt;
|ШырыняЛагатыпа   = 165px
|ПоўнаяНазва      = Società Sportiva Lazio S.p.A.
|Заснаваны        = [[9 студзеня]] [[1900]]
|Горад            = [[Рым]], [[Італія]]
|Стадыён          = [[Стадыа Алімпіка]]
|Умяшчальнасць    = 70 634
|Прэзідэнт        = 
|Трэнер           = 
|Чэмпіянат        = [[Серыя A]]
|Сезон            = [[Серыя A 2025/2026|2025/26]]
|Месца            = 9 месца
|Сайт             = http://www.sslazio.it/

|pattern_la1= _lazio2324H
|pattern_b1 = _lazio2324H
|pattern_ra1= _lazio2324H
|pattern_sh1= _lazio2324H
|pattern_so1= _lazio2324Hl
|leftarm1  = 80C6FF
|body1     = 80C6FF
|rightarm1 = 80C6FF
|shorts1   = FFFFFF
|socks1    = FFFFFF
|pattern_la2= _lazio2324A
|pattern_b2 = _lazio2324A
|pattern_ra2= _lazio2324A
|pattern_sh2= _lazio2324A
|pattern_so2= _lazio2324Al
|leftarm2  = 1D274A
|body2     = 1D274A
|rightarm2 = 1D274A
|shorts2   = 1D274A
|socks2    = 1D274A
|pattern_la3= _lazio2324T
|pattern_b3 = _lazio2324T
|pattern_ra3= _lazio2324T
|pattern_sh3= _lazio2324T
|pattern_so3= _lazio2324Tl
|leftarm3  = FFFFFF
|body3     = FFFFFF
|rightarm3 = FFFFFF
|shorts3   = 1D274A
|socks3    = 1D274A
}}
'''«Ла́цыа»''' ({{lang-it|S.S. Lazio}}) — італьянскі футбольны клуб з горада [[Рым]]. Заснаваны ў [[1900]] годзе. Двухразовы [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіён Італіі]] (1974, 2000), сяміразовы ўладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]. Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА]] (1999) і [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] (1999).

Каманда была заснавана ў 1900 годзе, і большую частку сваёй гісторыі праводзіць найвышэйшай лігі краіны [[Серыя A|Серыі A]]. Клуб меў першы буйны поспех у 1958 годзе, калі перамог у [[Кубак лігі Італіі па футболе|Кубку лігі]]. У 1974 годзе яны выйгралі свой першы тытул Серыі А. Апошнія 15 гадоў былі самым паспяховым перыядам у гісторыі «Лацыа», калі яны перамаглі ў [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубку ўладальнікаў кубкаў]] і [[Суперкубак УЕФА|Суперкубку УЕФА]] ў 1999 годзе, чэмпіянат Італіі ў [[2000]] годзе, некалькі кубкаў лігі і дасягнулі да фіналу [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] ў 1998 годзе.

«Лацыа» традыцыйна мае блакітныя кашулі і шорты з белымі шкарпэткамі. Іх стадыён [[Стадыа Алімпіка]] мае ўмяшчальнасць у 72 689 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/competitions/ucl/finals/newsid=739497.html «Stadio Olimpico»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130701105224/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html |date=1 ліпеня 2013 }}. uefa.com.&lt;/ref&gt;, які яны падзеляюць з [[ФК Рома|«Ромай»]]. «Лацыа» мае даўнюю канкурэнцыю з «Ромай», дэрбі паміж гэтымі клубамі называецца [[Рымскае дэрбі|Рымскім дэрбі]], супрацьстаянне вядзецца з 1929 года&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/sports/indepth/feature-soccer-rome.html «Il Derby della Capitale»]. cbc.ca.&lt;/ref&gt;.

Клуб «Лацыа» з’яўляецца спартыўным клубам, які аб’ядноўвае каманды ў сарака спартыўных дысцыплін, больш чым любое іншае спартыўнае аб’яднанне ў свеце&lt;ref&gt;[http://www.sslazio.it/societa/storia.html «La Storia»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html |date=30 жніўня 2010 }}. S.S. Lazio.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Targalazio.jpg|thumb|200px|злева|Дошка ў памяць стварэння Лацыа на плошчы Свабоды ў Рыме]]
Спартыўная арганізацыя «Società Podistica Lazio» была заснавана [[9 студзеня]] [[1900]] года ў раёне Праці ў [[Рым]]е былым ваенным Луіджы Біджарэлі&lt;ref&gt;[http://www.sslazio.it/societa/storia.html «Club info»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html |date=30 жніўня 2010 }}. S.S. Lazio.&lt;/ref&gt;. «Лацыа» з’яўляецца першай футбольнай камандай з Рыма, якая пачала ўдзельнічаць у розыгрышу лігі ў 1912 годзе, як толькі [[Італьянская федэрацыя футбола]] стала арганізоўваць чэмпіянаты ў цэнтры і на поўдні Італіі. Клуб у першыя гады існавання лігі выходзіў у фінал плей-оф нацыянальнага чэмпіянату тры разы, але гэтак ніводнага разу не атрымліваў перамогу, прайграўшы ў 1913 годзе клубу «Про Верчэлі», у 1914 годзе — «Казале», а ў 1923 годзе — [[ФК Джэноа|«Джэноа»]].

У 1927 годзе клуб быў адзінай буйной рымскай камандай, якая супраціўляўся спробам [[фашызм|фашысцкага]] рэжыму на аб’яднанне ўсіх клубаў горада ў адзіную каманду [[ФК Рома|«Рома»]]. Клуб гуляў у першым сезоне [[Серыя A|Серыі А]], якая была арганізавана ў 1929 годзе, на чале з легендарным італьянскім нападнікам [[Сільвіа Піёла]]й&lt;ref&gt;[http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm «Silvio Piola»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110702214359/http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |date=2 ліпеня 2011 }}. cronologia.leonardo.it.&lt;/ref&gt;. Найвышэйшай выніковай пазіцыяй клуба ў даваенныя часы ёсць другое месца ў 1937 годзе.

У 1950-я гады клуб займаў пазіцыі ў сярэдзіне ці верхняй палове выніковай табліцы, а таксама атрымаў перамогу ў [[Кубак Італіі па футболе 1958|Кубку Італіі 1958]]. «Лацыа» ўпершыню вылецела з вышэйшага дывізіёна італьянскага чэмпіянату ў 1961 годзе ў [[Серыя B|Серыю B]], але вярнулася ў вышэйшы дывізіён праз два гады. Пасля шэрагу фінішаў у сярэдзіне табліцы, клуб зноў атрымаў паніжэнне ў класе ў [[Серыя A 1970/1971|сезоне 1970/71]]&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tablesi/ital71.html «Italy 1970/71»]. RSSSF.&lt;/ref&gt;. Вярнуўшыся ў Серыю А ў [[Серыя A 1972/1973|сезоне 1972/73]], «Лацыа» адразу ж нечакана стала адным з прэтэндэнтаў на скудэта, разам з [[ФК Мілан|«Міланам»]] і [[ФК Ювентус|«Ювентусам»]], толькі параза ў апошні дзень чэмпіянату не дазволіла камандзе заняць першае месца. У тыя часы за клуб гулялі такія ігракі, як капітан [[Джузэпэ Уілсан]], а таксама паўабаронцы [[Лучана Рэ Чэконі]] і [[Марыа Фрусталупі]] і нападнік [[Джорджа Чыналья]]. Пасаду галоўнага трэнера займаў [[Тамаза Маэстрэлі]]&lt;ref&gt;[http://www.vecchiasignora.com/lofiversion/index.php/t26959.html «La Lazio di Re Cecconi»]{{Недаступная спасылка}}. Vecchiasignora.com.&lt;/ref&gt;.

== Тытулы ==
* '''[[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: (2)'''
** 1974, 2000
* '''Уладальнікі [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: (7)'''
** 1958, 1998, 2000, 2004, 2009, 2013, 2019
* '''Уладальнікі [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: (5)'''
** 1998, 2000, 2009, 2017, 2019
* '''Уладальнікі [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубак уладальнікаў Кубкаў]]:'''
** 1999
* '''Уладальнікі [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]:'''
** 1999

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
&lt;!--{{Ігрок|1|{{Сцяг|Партугалія}}|Бр|[[Луіш Машыміяну]]||1999}}--&gt;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Лука Пелегрыні]]||1999}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Патрысіа Габарон]]||1993}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Уругвай}}|ПА|[[Маціяс Весіна]]||1991}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Японія}}|ПА|[[Даіці Камада]]||1996}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Феліпі Андэрсан Перэйра Гоміс|Феліпі Андэрсан]]||1993}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Матэа Гендузі]]||1999}}
&lt;!--{{Ігрок|8|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Маркус Антоніу Сілва Сантус|Маркус Антоніу]]||2000}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|8|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|[[Жан-Даніэль Акпа-Акпро]]||1992}}--&gt;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Педра Радрыгес Ледэсма|Педра Радрыгес]]||1987}}
&lt;!--{{Ігрок|9|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Алесандра Росі]]||1997}}--&gt;
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Луіс Альберта]]||1992}}
&lt;!--{{Ігрок|11|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Матэа Канчэльеры]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Алесіа Раманьёлі]]||1995}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Нікола Казале]]||1998}}
&lt;!--{{Ігрок|16|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Дымітрые Каменавіч]]||2000}}--&gt;
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Чыра Імобіле]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Данія}}|Нап|[[Густаў Ісаксен]]||2001}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Валентын Кастэльянас]]||1998}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Мація Цаканьі]]||1995}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Парагвай}}|Нап|[[Дыега Гансалес (футбаліст, 2003)|Дыега Гансалес]]||2003}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Албанія}}|Аб|[[Эльсеід Хюсай]]||1994}}
&lt;!--{{Ігрок|26|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|[[Тома Башыч]]||1996}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|27|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Рауль Мора]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Андрэ Андэрсан]]||1999}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Мануэль Ладзары]]||1993}}
&lt;!--{{Ігрок|31|{{Сцяг|Літва}}|Бр|[[Марус Адамоніс]]||1997}}--&gt;
{{Ігрок|32|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Даніла Катальдзі]]||1994}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Луіджы Сепэ]]||1991}}
{{Ігрок|34|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Марыа Хіла]]||2000}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Грэцыя}}|Бр|[[Хрыстас Мандас]]||2001}}
&lt;!--{{Ігрок|44|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Рамана Фларыяні Мусаліні]]||2003}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|50|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Марка Берціні]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|65|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Нікола Равела]]||2001}}
{{Ігрок|77|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|ПА|[[Адам Марушыч]]||1992}}
{{Ігрок|87|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Крысціяна Ламбардзі]]||1995}}
{{Ігрок|94|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Іван Праведэль]]||1994}}
&lt;!--{{Ігрок|96|{{Сцяг|Алжыр}}|ПА|[[Махамед Фарэс]]||1996}}--&gt;
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.sslazio.it/ Афіцыйны сайт]{{ref-it}}
* [http://www.sslazio.ru Расійскі фан-клуб]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Лацыа}}
{{Серыя A}}
{{Чэмпіёны Італіі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Італіі|Лацыа]]
[[Катэгорыя:ФК Лацыа| ]]</text>
      <sha1>j0on1rguepy4l9x0scqxp1c5evv8why</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Вердэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225502</id>
    <revision>
      <id>5206281</id>
      <parentid>5098798</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10491" sha1="6wen6jrbjjfrnmzvc2wkrnlnzpa1aaj" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Вердэр}}
{{Футбольны клуб
|Назва            = Вердэр
|Лагатып          = SV-Werder-Bremen-Logo.svg
|ШырыняЛагатыпа   = 155px
|ПоўнаяНазва      = Sportverein Werder Bremen von 1899 e. V.
|Заснаваны        = [[4 лютага]] [[1899]]
|Горад            = [[Брэмен]], [[Германія]]
|Стадыён          = [[Везерштадыян]]
|Умяшчальнасць    = 42 100
|Прэзідэнт        = 
|Трэнер           = 
|Чэмпіянат        = [[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэсліга]] 
|Сезон            = [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2022/2023|2022/23]]
|Месца            = 13 месца
|Сайт             = http://www.werder.de/

| pattern_la1  = _werder2324h
| pattern_b1   = _werder2324h
| pattern_ra1  = _werder2324h
| pattern_sh1  = _werder2324h
| pattern_so1  = _werder2324hl
| leftarm1     = 007642
| body1        = 007642
| rightarm1    = 007642
| shorts1      = FFFFFF
| socks1       = 007642
| pattern_la2  = _werder2324a
| pattern_b2   = _werder2324a
| pattern_ra2  = _werder2324a
| pattern_sh2  = _werder2324a
| pattern_so2  = _werder2324a
| leftarm2     = FFFFFF
| body2        = FFFFFF
| rightarm2    = FFFFFF
| shorts2      = FFFFFF
| socks2       = FFFFFF
| pattern_la3  = 
| pattern_b3   = _werder2324t
| pattern_ra3  = 
| pattern_sh3  = _werder2324t
| pattern_so3  = 
| leftarm3     = 161616
| body3        = 161616
| rightarm3    = 161616
| shorts3      = 161616
| socks3       = 161616
}}
'''«Вердэр»''' ({{lang-de|SV Werder Bremen}}) — нямецкі футбольны клуб з горада [[Брэмен]]. Заснаваны ў [[1899]] годзе. Чатырохразовы [[Чэмпіянат Германіі па футболе|чэмпіён Германіі]] (1965, 1988, 1993, 2004), шасціразовы пераможца [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]] (1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009). Пераможца [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубка ўладальнікаў кубкаў]] (1992), фіналіст [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] (2009).

Клуб быў заснаваны [[4 лютага]] [[1899]] года як «Fußballverein Werder»&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club=50040/profile/index.html «SV Werder Bremen»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101021042805/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club%3D50040/profile/index.html |date=21 кастрычніка 2010 }}. UEFA.&lt;/ref&gt; групай з шаснаццаці прафесійна-тэхнічных школаў, якія выйгралі прыз спартыўнага абсталявання&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Werder-Bremen_340031.html «#16 Werder Bremen»]. Forbes Magazine.&lt;/ref&gt;. Яны ўзялі сваю назву ад рэдка выкарыстоўваемага рэгіянальнага нямецкага слова «рачны паўвостраў», якое апісвае бераг ракі ў месцы, дзе спачатку гуляла каманда. На дадзены момант таварыства «Вердэр» налічвае 39 100 членаў&lt;ref&gt;[http://www.weltfussball.de/teams/werder-bremen/1/ «Werder Bremen.:. Steckbrief»]. Weltfussball.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Пасля шматлікіх рэгіянальных поспехаў і заваёваў кубка, яго першы нацыянальны поспех прыйшоў з перамогай у [[Кубак Германіі па футболе|Кубку Германіі]] ў 1961 годзе. Калі ў 1962 годзе была створана [[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэсліга]], Брэмен стаў чэмпіёнам яе другога сезона ў 1965 годзе.

Клуб пакінуў Бундэслігу ў 1980 годзе на адзін сезон і вярнуўся туды са сваім новым трэнерам [[Ота Рэхагель|Ота Рэхагелем]] для новых перамог: другое месца ў 1983 і 1986 гадах, і яшчэ адно званне чэмпіёна ў 1988 годзе. У Кубку Германіі «Вердэр» выходзіў у фінал у 1989 і 1990 гадах, але канчаткова перамог у 1991 годзе. У наступным еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубку Кубкаў]] Брэмен таксама быў паспяховы і выйграў яго ў 1992 годзе. У 1993 годзе «Вердэр» стаў чэмпіёнам у трэці раз. Кубак Германіі быў выйграны зноў і на наступны 1994 год.

У 1995 годзе Рэхагель сышоў з каманды, каб трэніраваць [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыю Мюнхен»]], і гэта прывяло да крызісу, які скончыўся толькі ў 1999 годзе з прыходам новага трэнера [[Томас Шааф|Томаса Шаафа]]. Брэмен перамог «Баварыю» ў фінале Кубка. Наступныя гады клуб замацаваўся ў верхняй палове табліцы лігі.

У 2004 годзе, праз пяць гадоў пасля прыходу Томаса Шаафа, «Вердэр» заваяваў свой чацвёрты тытул чэмпіёна. Каманда вырвалася на 9 ачкоў наперад і мела дзве гульні ў запасе, перад выязной гульнёй з супернікам — «Баварыяй». «Вердэр» перамог 3:1 і аформіў чэмпіёнства. Ледзь пазней клуб перамог каманду з [[Другая Бундэсліга|Другой Бундэслігі]] [[ФК Алеманія Ахен|«Алеманію»]] 3:2 у фінале Кубка Германіі. Гэта быў пяты кубак у гісторыі клуба. У выніку, у 2004 годзе быў зроблены залаты дубль (яго дамагаліся толькі чатыры каманды ў [[Германія|Германіі]]).

У 2009 годзе каманда прабілася ў фінал [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]], але прайграла ў авертайме данецкаму [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёру»]] з лікам 1:2. Але затое каманда перамагла ў фінале Кубка Германіі ў леверкузенскага [[ФК Баер Леверкузен|«Баера»]] з лікам 1:0, заваяваўшы шосты кубак у сваёй гісторыі.

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Чэхія}}|Бр|[[Іржы Паўленка]]||1992}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Аліўе Дэман]]||2000}}
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Энтані Юнг]]||1991}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Ніклас Штарк]]||1995}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Амас Піпер]]||1998}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Данія}}|ПА|[[Енс Стагэ]]||1996}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Германія}}|Нап|[[Марвін Дукш]]||1994}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Мітчэл Вайзер]]||1994}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|[[Давід Каўнацкі]]||1997}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Германія}}|ПА|[[Леанарда Бітэнкурт]]||1993}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Мілаш Велькавіч]]||1995}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Сенэ Лінен]]||1999}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Германія}}|Нап|[[Джасцін Ньінма]]||2000}}
{{Падзел складу}}
&lt;!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Германія}}|Нап|[[Абдэнега Нанкішы]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Гвінея}}|ПА|[[Набі Кейта]]||1995}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Калумбія}}|Нап|[[Рафаэль Сантас Барэ]]||1995}}
&lt;!--{{Ігрок|19|{{Сцяг|Тога}}|ПА|[[Дыкені Саліфу]]||2003}}--&gt;
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Аўстрыя}}|ПА|[[Рамана Шмід]]||2000}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Нарвегія}}|Нап|[[Ісак Хансен-Аароэн]]||2004}}
&lt;!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Германія}}|Нап|[[Эрэн Дынкчы]]||2001}}--&gt;
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Аргенціна}}|Аб|[[Хуліян Малаціні]]||2001}}
&lt;!--{{Ігрок|24|{{Сцяг|Шатландыя}}|Нап|[[Олівер Берк]]||1997}}--&gt;
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Фелікс Агу]]||1999}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Скелі Альверо]]||2002}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|Германія}}|Нап|[[Нік Вальтэмадэ]]||2002}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Міхаэль Цэтэрэр]]||1995}}
{{Ігрок|32|{{Сцяг|Аўстрыя}}|Аб|[[Марка Фрыдль]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1998}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Германія}}|ПА|[[Леан Опіц]]||2005}}
{{Ігрок|36|{{Сцяг|Германія}}|ПА|[[Крысціян Грос]]||1989}}
{{Ігрок|38|{{Сцяг|Германія}}|Бр|[[Эдуарду Геслер]]||1999}}
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.werder.de/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170918151303/http://www.werder.de/ |date=18 верасня 2017 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Бундэсліга}}
{{Чэмпіёны Германіі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Германіі|Вердэр]]
[[Катэгорыя:ФК Вердэр| ]]</text>
      <sha1>6wen6jrbjjfrnmzvc2wkrnlnzpa1aaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227233</id>
    <revision>
      <id>5206343</id>
      <parentid>4508892</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Магілёўскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12645" sha1="g0ccfolz3br6zetcx8npt1l8wd4kqo8" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = 
|памер                    = 
|подпіс                   = 
|імя                      =Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі
|арыгінальнае імя         =
|грамадзянства            =
|дата нараджэння          = 
|месца нараджэння         = 
|дата смерці              =
|месца смерці             = 
|працаваў у гарадах       =Гл. тэкст
|стыль                    =
|найважнейшыя пабудовы    =[[Будынак рэальнага вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рэальнае вучылішча]]
|горадабудаўнічыя праекты = 
|рэстаўрацыя помнікаў     = 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          = 
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = Uladzislaŭ Milianoŭski
}}
{{Цёзкі2|Міляноўскі}}
'''Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі''' ({{ДН|||1830}}&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=229 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 220] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{ДС|||1892}}&lt;ref name=&quot;ПК&quot;&gt;[http://school34.mogilev.by/content/view/4136/192/ Владислав Семенович Миляновский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180818194541/http://school34.mogilev.by/content/view/4136/192/ |date=18 жніўня 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — інжынер-архітэктар, творчае жыццё якога цесна звязана з Магілёвам.

== Біяграфія ==

=== Адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. Пачатковую адукацыю атрымаў у Ковенскай гімназіі&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;, пасля чаго паступіў у пецярбургскае [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Будаўнічае вучылішча]]&lt;ref name=&quot;ХІМ&quot;&gt;[http://www.bibliorossica.com/book.html?currBookId=2234 Слюнькова И. Н. Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи. Пересоздание наследия] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, якое скончыў у 1853 годзе са званнем архітэктарскага памочніка і з правам на чын X класа&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===
Пасля завяршэння адукацыі пачаў сваю службовую дзейнасць сталаначальнікам у ліфляндскай губернскай дарожнай камісіі, але праз тры месяцы перавёўся ў Магілёў, дзе займаў паслядоўна пасады малодшага архітэктара ў губернскай будаўнічай і дарожнай камісіях (1853-65) і ў губернскім праўленні (1865-75). З 1875 года заняў пасаду губернскага інжынера&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_RU_NLR_bibl_1918940/viewer/?page=7 Памятная книжка Могилевской губернии на 1885 год. Стр. 3] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (некаторыя крыніцы памылкова падаюць што У. Міляноўскі быў губернскім архітэктарам&lt;ref name=&quot;ХІМ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Архітэктура Магілёва51&quot;&gt;Чарняўская Т.I. — Архiтэктура Магiлёва, 1973. стар. 51&lt;/ref&gt;). Адначасова выконваў абавязкі епархіальнага архітэктара (1854-91).
[[Файл:Магілёў. Польскі (Каталіцкія) могілкі (25).jpg|міні|злева|Магіла на Польскіх могілках]]
Пахаваны на [[Польскія могілкі (Магілёў)|Польскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]&lt;ref name=&quot;ПК&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Аляксандраўскае рэальнае вучылішча.jpg|thumb|250px|[[Будынак рэальнага вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рэальнае вучылішча]] ў Магілёве]]
[[Файл:Mahiloŭ, Školišča, Bernardynski. Магілёў, Школішча, Бэрнардынскі (U. Milanoŭski, 1860-69).jpg|міні|250px|Абмерны чарцёж [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Магілёў)|Бернардзінскага касцёла]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зроблены Уладзіславам Міляноўскім, 1860-я]]
Найбольш значная тэхнічная дзейнасць яго ставіцца да 1863-75 гадоў, калі ў Паўночна-Захадным краі будавалася шмат храмаў. На працягу гэтых 13 гадоў ім быў пабудаваны па сваіх і часткова па чужых праектах шэраг сабораў, у тым ліку саборы ў павятовых гарадах [[Магілёў|Магілёве]], [[Рагачоў|Рагачове]], [[Сянно|Сянне]], [[Быхаў|Быхаве]], [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]], [[Клімавічы|Клімавічах]], пяціглавыя мураваныя цэрквы ў мястэчках [[Хоцімск]]у і [[Касцюковічы|Касцюковічах]]. Усяго ўзвёў больш 15 мураваных і каля 20 драўляных вясковых цэркваў&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ХІМ&quot;/&gt;.

У 1883 годзе кіраваў, саўмесна з архітэктарам Высоцкім, перабудовай і прыстасаваннем былога будынка аб’яднаных грамадзянскай і крымінальнай палат пад будынак для акруговага суда ў Магілёве&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

У 1885 годзе У. Міляноўскі пабудаваў па ўласным праекце будынак [[Будынак рэальнага вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскага рэальнага вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]], а ў 1887 годзе кіраваў пабудовай пад’язнога шляху ад Оршы да станцыі Маскоўска-Брэсцкай чыгункі&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

На працягу ўсёй сваёй службы, акрамя прамых абавязкаў, Уладзіслаў Сямёнавіч не раз выконваў абавязкі гарадскога і епархіяльнага архітэктара, кіраваў пабудовай мастоў і прыватных будынкаў, рамонтам турмаў, бальніц, багаўгодных устаноў, казармаў, гімназій, прысутных месцаў, [[Дом губернатара (Магілёў)|губернатарскага дома ў Магілёве]] і іншае&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

=== Асобныя праекты ===
[[Файл:Bychaŭ, Haradzieckaja-Rynak. Быхаў, Гарадзенская-Рынак (1941).jpg|250px|міні|Быхаўскі сабор]]
[[Файл:Собор в Черикове. Фото нач. ХХ в.jpg|250px|міні|Чэрыкаўскі сабор на фота [[Мікалай Мікалаевіч Астанковіч|М. М. Астанковіча]]]]
* Мураваныя саборы&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
** [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Рагачоў)|Свята-Аляксандра-Неўскі сабор]] ў г. [[Рагачоў|Рагачове]] (не захаваўся)
** [[Свята-Мікалаеўская царква (Сянно)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] у г. [[Сянно|Сянне]] (аўтар праекта [[Канстанцін Андрэевіч Тон|К. А. Тон]]; не захаваўся)
** [[Свята-Троіцкі сабор (Быхаў)|Свята-Троіцкі сабор]] у г. [[Быхаў|Быхаве]] (не захаваўся)&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=41271 Быхов. Собор Спаса Преображения] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
** [[Свята-Троіцкі сабор (Чэрыкаў)|Свята-Троіцкі сабор]] у г. [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] (не захаваўся)&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=41273 Чериков. Собор Троицы Живоначальной] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
** [[Свята-Міхайлаўская царква (Клімавічы)|Свята-Міхайлаўская царква]] ў г. [[Клімавічы|Клімавічах]]&lt;ref&gt;згаданы як будаўнік у кн. {{кніга|аўтар=[[Інэса Мікалаеўна Слюнькова|Слюнькова И. Н.]]|загаловак=Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи. Пересоздание наследия|адказны=|месца = М.|выдавецтва= Прогресс-Традиция|год = 2009|том = |старонкі= 228|старонак= |isbn = }}&lt;/ref&gt;
* Мураваныя пяціглавыя цэркві&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
** [[Свята-Троіцкі сабор (Хоцімск)|Свята-Троіцкі сабор]] у г. [[Хоцімск]]у
** [[Касцюковіцкі сабор|Сабор]] у г. [[Касцюковічы|Касцюковічах]]
* будынак [[Будынак рэальнага вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскага рэальнага вучылішча]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;
* мост падкоснай сістэмы&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/railway/1533/%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A2 Мост подкосный]&lt;/ref&gt; на р. [[Проня|Проні]] ў г. [[Чавусы|Чавусах]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;
* пад’язны шлях ад [[Орша|Оршы]] да ст. [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Маскоўска-Брэсцкай чыгункі]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;

== Грамадская дзейнасць ==

Больш 20 гадоў займаўся страхавой справай у рускім таварыстве, складаўся дырэктарам магілёўскага папячыцельскага аб турмах камітэту і іншае&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==

* ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені
* ордэн Святога Станіслава 2-й ступені
* кавалер ордэна Святой Ганны 2-й ступені
* кавалер ордэна Святой Ганны 3-й ступені
* Медаль у памяць вайны 1853-56

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Uladzislaŭ Milianoŭski}}
* [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=229 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 220]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міляноўскі Уладзіслаў Сямёнавіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Магілёўскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>g0ccfolz3br6zetcx8npt1l8wd4kqo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:StarDeg</title>
    <ns>3</ns>
    <id>228755</id>
    <revision>
      <id>5206386</id>
      <parentid>5206173</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жюстэн Годар */ Адказ</comment>
      <origin>5206386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18487" sha1="4aqws7fz3qx3g6mytcrrlgncvipviyx" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:01, 21 красавіка 2015 (MSK)

== Аўтадогляд ==
Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:33, 7 кастрычніка 2016 (MSK)

* В мене не має заперечень, але ж мої знання білоруськї дуже слабкі. Дяку.[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 20:48, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
** Радыкальна супраць. Удзельнік не ведае мовы, створаныя ўдзельнікам артыкулы маюць дрэннае фарматаванне. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 20:53, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
*** Нармальнае яны маюць фарматаванне, ды і на нармальнай мове напісаны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:58, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
**** І шаблоны выдатныя. Як [[Шаблон:Кабінет Ліндана Джонсана|гэты]]. Удзельнік не чуў пра шаблоны выгляду {{ш|lang-en}}. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 21:18, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
** саме такі шаблони я пастійна ставлю в бел.вікі, і нічога ;-) [[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 21:51, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
::: Вы ўжо вызначнеся, на якой мове пішаце. Нічога? Ну-ну, траціна шаблона на рускай. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 21:58, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
:::: [[Удзельнік:Artificial123|Спадар Арціфішл]], а давайце спачатку Вы ўважлівей будзеце падыходзіць да ўласных перакладаў, як то &quot;Вестманнаэйяр&quot; [[Хеймір Хадльгрымсан|тут]] або &quot;Іспанія (любы.)&quot; [[Вісентэ дэль Боске|тут]], а потым ужо раздаваць парады іншым удзельнікам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:15, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
***лепш марнаваць час на паляпшэнне артыкулаў а не на спрэчкі паміж сабой па відавочным пытаннях[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 06:58, 8 кастрычніка 2016 (MSK)

Шаноўны калега StarDeg, як разумею, пакуль што няма Вашай адназначнай згоды. А на будучыню, калі адчуеце жаданне і магчымасць атрымаць паўнамоцтвы Аўтадаглядчыка, напішыце, калі ласка, на [[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|маю старону размоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 7 кастрычніка 2016 (MSK)
* [[Дораці Гіш]] перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:20, 8 кастрычніка 2016 (MSK)
** Добры дзень. Мяркую, статус аўтадаглядчыка быў бы для Вас карысны. Але патрэбна Ваша згода. Адкажыце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 4 сакавіка 2020 (+03)
***Добры дзень. Здаецца я паспеў да гэтага статуса.Что я павінен рабіць далей.--[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 21:02, 4 сакавіка 2020 (+03)
**** {{зроблена}}, цяпер вашыя праўкі будуць аўтаматычна адзначаюцца дагледжанымі. Плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 5 сакавіка 2020 (+03)

== Адкат праўкі ==

Вітаю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD&amp;oldid=1809642&amp;diff=cur Так] рабіць не трэба, паколькі з часам артыкулы становяцца даўжэйшымі і зручна мець гэту спасылку і ў канцы таксама.--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 13:36, 14 кастрычніка 2016 (MSK)

== Вікіфікацыя ==

Калі ласка, рабіце [[:ru:Википедия:Викификация|вікіфікацыю]] сваіх артыкулаў ('''[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9_I,_%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%80%D1%85_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96&amp;diff=2417548&amp;oldid=2417507 прыклад]''') — артыкулы без унутраных спасылак не ўяўляюць ніякай карысці для Вікіпедыі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:41, 30 кастрычніка 2016 (+03)
Добра [[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 11:43, 30 кастрычніка 2016 (+03)

== Мадонна Канестабіле‎ ==

Наступны раз такое будзе выстаўляцца да выдалення. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 16:31, 10 лютага 2017 (+03)
: Падтрымліваю заўвагу. Адны &quot;сходы Эрмітажа&quot; чаго вартыя. Калі ласка, перад тым як захоўваць артыкул, перачытвайце тэкст. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 16:52, 10 лютага 2017 (+03)

== Звесткі пра краіны ==

Вітаю!

Я заўважыў тое, што Вы дапамагаеце падтрымліваць у актуальным стане звесткі пра пэўныя краіны (урад, ВУП і г. д.) у шаблонах-картках. Супольнасць Вам вельмі ўдзячная за гэта. Калі ласка, выпраўляйце гэту інфармацыю таксама і ў тэксце артыкула. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:31, 10 верасня 2017 (MSK)

Дякую, буду намагатися--[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 10:33, 10 верасня 2017 (MSK)

== Арфаграфія ==

Калі пасля Вас [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%83%D1%88_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&amp;type=revision&amp;diff=3053525&amp;oldid=3053514 столькі] выпраўляць у такім маленькім артыкуле, лепш увогуле не пісаць. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 09:40, 9 снежня 2017 (MSK)
: Правіць Вікіпедыю можа кожны ахвотны. Нават [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:06, 9 снежня 2017 (MSK)
:: І нават [[Удзельнік:JerzyKundrat|палякі]]. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]&lt;/font&gt; 11:07, 9 снежня 2017 (MSK)
::: І ўвогуле, кожны харошы чалавек можа.
::: Таму лепш пісаць і, набываючы вопыт і веды, павышаць узровень граматнасці. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 11:16, 9 снежня 2017 (MSK)
: Вітаю, шаноўны StarDeg. Вялікі дзякуй вам за артыкулы пра палітыкаў, самому вельмі падабаецца гэта тэма. Але, калі ласка, звяртайце ўвагу на арфаграфію ў гэтых артыкулах: года, лідар, лідары, менеджар, урада, а не году, лідэр, лідэры, менеджэр, ураду. Таксама заўважце, што існуе правіла [[ВП:Апостраф]]. У артыкуле пра мужчыну вы напісалі &quot;харвацкая&quot;, а не &quot;харвацкі&quot; ([[Ціхамір Арэшкавіч]]). Таксама ў падобныя (маленькія) артыкулы варта прастаўляць шаблон {{ш|politics-stub}}, а лепей пісаць артыкулы паболей. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 20:12, 16 кастрычніка 2018 (MSK)
*Дякую--[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 06:41, 17 кастрычніка 2018 (MSK)

==Вікі любіць Зямлю-2020==
{| width=&quot;800&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;&quot;
|-
|[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]]
| &lt;div style=&quot;font-size:16pt;  text-align: center;&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color: DarkBlue;&quot;&gt;'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''&lt;/big&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:13pt;&quot;&gt;
{{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва&lt;/br&gt;«[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''&lt;/br&gt;маем гонар запрасіць Вас да супрацы.&lt;/br&gt;Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]].
|}
--[[Удзельнік:W]] 14:15, 30 траўня 2020 (UTC+3)

== [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Планаваныя сустрэчы]] ==
Вітаю! Як маецеся? Запрашаю на 40-ю Вікісустрэчу 15 студзеня з нагоды [[:m:Wikipedia 20/be-tarask|20-х угодкаў]] Вікіпэдыі. Будзе торт і сяброўскі пачастунак. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:39, 30 лістапада 2020 (UTC+3)
* Дякую за запрошення, але я мешкаю в Одесі (Україна) так що навряд чи скоштую Вашого чудового торта ;-) --[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 15:03, 30 лістапада 2020 (+03)

== Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў ==

Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:53, 26 лютага 2021 (+03)

== Прызначэнне схавальнікаў гісторыі ==

Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:46, 3 красавіка 2022 (+03)

Вітаю Вас. Проголосував ЗА. З повагою. Живе Беларюсь!--[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 06:31, 4 красавіка 2022 (+03)
: Дзякуй. Ніжэй там яшчэ адзін запыт, схавальнікі мусіць быць мінімум два. Слава Украіне! --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:47, 4 красавіка 2022 (+03)
** Зробив --[[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 17:27, 4 красавіка 2022 (+03)


==Даследванне супольнасці==

Прывітанне,

Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. 

Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні!

Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні].

Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі.

# мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды,
# ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост.

Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю.

Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне].

--[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:43, 7 жніўня 2024 (+03)

== [[Жюстэн Годар]] ==
Сам зможаш выправіць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:55, 26 верасня 2026 (+03)

:Будь ласка дапамажыть... [[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] ([[Размовы з удзельнікам:StarDeg|размовы]]) 19:22, 26 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>4aqws7fz3qx3g6mytcrrlgncvipviyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228957</id>
    <revision>
      <id>5206464</id>
      <parentid>4464211</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12026" sha1="iu9qe80bqpwg8bvezvkcl0jcw2fl2i6" xml:space="preserve">{{Картка футбольнага матча
|назва               = Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015
|арыгінальнае        = 2015 UEFA Champions League Final
|лагатып             = 
|шырыня              = 
|подпіс              = 
|турнір              = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]]
|каманда1            = [[ФК Ювентус|Ювентус]]
|каманда1краіна      = {{flagicon|ITA}} Італія
|каманда1лік         = 1
|каманда2            = [[ФК Барселона|Барселона]]
|каманда2краіна      = {{flagicon|ESP}} Іспанія
|каманда2лік         = 3
|дэталі              = 
|дата                = [[6 чэрвеня]] [[2015]]
|стадыён             = [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]]
|горад               = [[Берлін]]
|ігрок_матчу1а       = 
|арбітр              = {{Сцяг Турцыі}} [[Джунейт Чакыр]]
|наведвальнасць      = 70 442
|надвор'е            = 
|папярэдні           = [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014|2014]]
|наступны            = [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2016|2016]]
}}

'''Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015''' — фінальны матч [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/15]], 60-га сезону [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|галоўнага клубнага турніра Еўропы]], арганізаванага [[УЕФА]]. Гульня прайшла на [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскім стадыёне]] ў [[Берлін]]е, [[6 чэрвеня]] [[2015]] года. Пераможцам стала іспанская [[ФК Барселона|«Барселона»]], якая выйграла ў італьянскага [[ФК Ювентус|«Ювентуса»]] з лікам 3:1, і тым самым стала пяціразовым уладальнікам трафея.

Пераможца '''фінала Лігі чэмпіёнаў УЕФА''' атрымлівае права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Еўропы УЕФА 2014-2015 гадоў|Лігі Еўропы 2014/15]] за [[Суперкубак УЕФА 2015]]. А таксама маюць права прайсці ў паўфінал [[Клубны чэмпіянат свету FIFA 2015|клубнага чэмпіянату свету 2015]] ў якасці прадстаўніка [[УЕФА]].

== Месца правядзення ==

Фінал прайшоў на Алімпійскім стадыёне, у Берліне. Месца правядзення фінала было абвешчана на пасяджэнні Выканаўчага камітэта УЕФА ў Лондане 23 мая 2013 года.

== Шлях да фінала ==

''Заўвага: Ва ўсіх выніках, прыведзеных ніжэй, ачкі фіналіста даюцца першая (Д: матч дома; Г: матч у гасцях).''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
!Этап
!colspan=4|{{flagicon|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
|- style=&quot;background:#c1e0ff&quot;
|Супернік
|colspan=3|Вынік
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015. Групавы этап|Групавы этап]]
|Супернік
|colspan=3|Вынік
|-
|align=left|{{flagicon|SWE}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
|colspan=3|2:0 (Д)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|1 тур
|align=left|{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]
|colspan=3|1:0 (Д)
|-
|align=left|{{flagicon|ESP}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]
|colspan=3|0:1 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|2 тур
|align=left|{{flagicon|FRA}} [[ФК ПСЖ|Пары Сен-Жэрмен]]
|colspan=3|2:3 (Г)
|-
|align=left|{{flagicon|GRE}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
|colspan=3|0:1 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|3 тур
|align=left|{{flagicon|NED}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|colspan=3|3:1 (Д)
|-
|align=left|{{flagicon|GRE}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
|colspan=3|3:2 (Д)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|4 тур
|align=left|{{flagicon|NED}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|colspan=3|2:0 (Г)
|-
|align=left|{{flagicon|SWE}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
|colspan=3|2:0 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|5 тур
|align=left|{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]
|colspan=3|4:0 (Г)
|-
|align=left|{{flagicon|ESP}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]
|colspan=3|0:0 (Д)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|6 тур
|align=left|{{flagicon|FRA}} [[ФК ПСЖ|Пары Сен-Жэрмен]]
|colspan=3|3:1 (Д)
|-
|colspan=4 valign=top|'''Група A (2-е месца)'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]
| 6 || 4 || 1 || 1 || 14:3 || +11 || '''13'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
| 6 || 3 || 1 || 2 || 7:4 || +3 || '''10'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|GRE}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
| 6 || 3 || 0 || 3 || 10:13 || -3 || '''9'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|SWE}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
| 6 || 1 || 0 || 5 || 4:15 || -11 || '''3'''
|}

|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|Выніковае становішча
|colspan=4 valign=top|'''Група F (1-е месца)'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| 6 || 5 || 0 || 1 || 15:5 || 10 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|FRA}} [[ФК Пары Сэн-Жэрмэн|ПСЖ]]
| 6 || 4 || 1 || 1 || 10:7 || 3 || '''13'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|NED}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
| 6 || 1 || 2 || 3 || 8:10 || -2 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]
| 6 || 0 || 1 || 5 || 1:12 || -11 || '''1'''
|}

|- style=&quot;background:#c1e0ff&quot;
|Супернік
|{{Comment|Лік|Выніковы лік двух матчаў}}
|Матч 1
|Матч 2
|Плэй-оф
|Супернік
|{{Comment|Лік|Выніковы лік двух матчаў}}
|Матч 1
|Матч 1
|-
|align=left|{{flagicon|GER}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]
|5:1
|2:1 (Д)
|3:0 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|1/8
|align=left|{{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
|3:1
|2:1 (Г)
|1:0 (Д)
|-
|align=left|{{flagicon|FRA}} [[ФК Манака|Манака]]
|1:0
|1:0 (Д)
|0:0 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|1/4
|align=left|{{flagicon|FRA}} [[ФК ПСЖ|Пары Сен-Жэрмен]]
|5:1
|3:1 (Г)
|2:0 (Д)
|-
|align=left|{{flagicon|ESP}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
|3:2
|2:1 (Д)
|1:1 (Г)
|style=&quot;background:#c1e0ff&quot;|Паўфіналы
|align=left|{{flagicon|GER}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]
|5:3
|3:0 (Д)
|2:3 (Г)
|}

== Пасол матча ==
Былы гулец [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] [[Карл-Хайнц Рыдле]], які выйграў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігу чэмпіёнаў]] у складзе [[ФК Барусія Дортмунд|дортмундскай «Барусіі»]] ў [[1997]] годзе, быў названы ў якасці пасла фінальнага матчу.

== Квіткі ==
Перыяд усеагульнага продажу квіткоў доўжыўся з 5 па 23 сакавіка 2015 года. Квіткі былі даступныя ў чатырох цэнавых катэгорыях: 70, 160, 280 і 390 [[еўра]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2217443.html|title=Berlin final tickets go on international sale|publisher=UEFA.com|date=3 марта 2015|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313195751/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2217443.html|archive-date=13 сакавіка 2015|access-date=23 красавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Звязаныя падзеі ==
[[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2015|Фінал Лігі чэмпіёнаў 2015 сярод жанчын]] адбыўся [[14 мая]] [[2015]] года на [[Стадыён Фрыдрых-Людвіг-Ян Шпортпарк|стадыёне Фрыдрых-Людвіг-Ян Шпортпарк]] таксама ў [[Берлін]]е&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.uefa.com/womenschampionsleague/index.html|title=Friedrich-Ludwig-Jahn-Sportpark stages Berlin final|publisher=ru.uefa.com|date=8 ноября 2014|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

==Справаздача аб матчы==
===Матч===
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 чэрвеня]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]],&lt;br/&gt;[[Берлін]]
| гледачоў= 70 442
| арбітр= {{Сцяг Турцыі}} [[Джунейт Чакыр]]
| каманда1=[[ФК Ювентус|Ювентус]] {{Сцяг|ITA}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| лік=1:3
| галы1= [[Альвара Марата|Марата]] {{гол|55}}
| галы2= {{гол|4}} [[Іван Ракіціч|Ракіціч]]&lt;br/&gt;{{гол|68}} [[Луіс Суарэс|Суарэс]]&lt;br/&gt;{{гол|90+7}} [[Неймар]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/prematch/player-lists/index.html Справаздача]
}}

=== Склады ===

=== Статыстыка матча ===

== Гл. таксама ==
* [[Фінал Лігі Еўропы УЕФА 2015]]
* [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2015]]
* [[Суперкубак УЕФА 2015]]
* [[Спіс фіналаў Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў і Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]

==Спасылкі==
{{зноскі}}

{{Сезоны Лігі чэмпіёнаў УЕФА}}

[[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Фінал]]
[[Катэгорыя:Спорт у Берліне]]
[[Катэгорыя:2015 год у Берліне]]
[[Катэгорыя:Фіналы Лігі чэмпіёнаў УЕФА|2015]]</text>
      <sha1>iu9qe80bqpwg8bvezvkcl0jcw2fl2i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бяздоннае (возера, Віцебскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231922</id>
    <revision>
      <id>5206621</id>
      <parentid>4415362</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="4yxkmy8ifgxnq1ylyy2kfnnjgnzb9za" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Бяздоннае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 10|lat_sec = 18.35
  |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 56|lon_sec = 58.75
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,18
 |Шырыня                   = 0,1
 |Плошча                   = 0,02
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 0,42
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Бяздоннае''' — [[возера]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім]] раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], за 14 км на захад ад горада [[Віцебск]], за 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Навасёлкі (Лятчанскі сельсавет)|Навасёлкі]], у басейне ракі [[Заходняя Дзвіна]].

Плошча паверхні 0,02 км². Даўжыня 0,18 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 0,42 км.

Размешчана сярод лесу. На поўдні ўзвышанай градой аддзелена ад возера [[возера Белае, Віцебскі раён|Белае]].

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }}
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:Азёры Віцебскага раёна]]</text>
      <sha1>4yxkmy8ifgxnq1ylyy2kfnnjgnzb9za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаране (Бычыхінскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235178</id>
    <revision>
      <id>5206764</id>
      <parentid>4893623</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="a1hbg33sdxhwyyfn89gow5fskenfwu9" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гаране}}
{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Гаране
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Гарадоцкі
|сельсавет             = Бычыхінскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Гара́не'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haranie}}, {{lang-ru|Горане}}) — былая&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[вёска]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Бычыхінскі сельсавет|Бычыхінскага сельсавета]].

Ліквідавана ў 2017 годзе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917v0085532&amp;p1=1 Решение Городокского районного Совета депутатов от 29 сентября 2017 г. № 170 Об упразднении сельских населенных пунктов Городокского района]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У складзе саўгаса імя Я. М. Свярдлова&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>a1hbg33sdxhwyyfn89gow5fskenfwu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаране (Стадолішчанскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235492</id>
    <revision>
      <id>5206766</id>
      <parentid>4893896</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3697" sha1="by65lnwuinpdmb3mksu56fovy4eib52" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гаране}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Гаране
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 33.52
 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 11|lon_sec = 41.06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Гарадоцкі
|сельсавет             = Стадолішчанскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Гара́не'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гара́ны'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haranie}}, {{lang-ru|Горане}}) — [[вёска]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Стадолішчанскі сельсавет|Стадолішчанскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У складзе саўгаса &quot;Смалоўка&quot;&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Стадолішчанскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Стадолішчанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна]]</text>
      <sha1>by65lnwuinpdmb3mksu56fovy4eib52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свядава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235730</id>
    <revision>
      <id>5206544</id>
      <parentid>4895501</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4906" sha1="21yjb27evesgepf54jrr3yhkk8tze4s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Свядава
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Глыбоцкі
|сельсавет             = Зябкаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Свя́дава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sviadava}}, {{lang-ru|Свядово}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зябкаўскі сельсавет|Зябкаўскага сельсавета]].

== Назва ==
Вёска ля возера [[Свядава (возера)|Свядава]] (на карце XVIII ст. - Свяды)

== Гісторыя ==
У 1921—1945 гадах вёска Свядава I i Свядава II у складзе [[Празарокі (гміна)|гміны Празарокі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 125 жыхароў, 37 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 70.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 169 жыхароў, 27 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 24&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|XI|635|Świadowo, wieś, powiat dzisieński, gmina Prozoroki}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Зябкаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Зябкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]]</text>
      <sha1>21yjb27evesgepf54jrr3yhkk8tze4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мнюта 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235826</id>
    <revision>
      <id>5206548</id>
      <parentid>4895598</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5461" sha1="7wwk99i5sl8dx6r1gdlciq7o81clnbc" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Мнюта 2
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 26
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 57|lon_sec = 08
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Глыбоцкі
|сельсавет2            = Пліскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243016511
}}
{{значэнні|Мнюта (значэнні)}}
[[Файл:Пахаванні_польскіх_жаўнераў.png|thumb|Пахаванні польскіх жаўнераў вайны 1919—1921 гг.|320x320пкс]]
'''Мню́та 2'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Mniuta 2}}, {{lang-ru|Мнюто 2}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначаная як вёска Мнёта (&quot;Мніото&quot;).

== Гісторыя ==
У 1921—1945 гадах маёнтак у складзе [[Пліса (гміна)|гміны Пліса]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 62 жыхары, 7 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 67.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 47 жыхароў, 4 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 22&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
* Пахаванні польскіх жаўнераў польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў
* Сядзібна-паркавы ансамбль Пяркоўскіх

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Вікенцьевіч Мірош]] (нар. 1965) — беларускі палітык.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VI|557|Mniuta, dobra, powiat dzisieński, gmina Plissa}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]]</text>
      <sha1>7wwk99i5sl8dx6r1gdlciq7o81clnbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галбея (вёска)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237436</id>
    <revision>
      <id>5206517</id>
      <parentid>4897023</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6722" sha1="7xt7w640saguzhfmrpm1gcdv31bfe24" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Галбея
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 12|lat_sec = 36
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 11|lon_sec = 57
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Варапаеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243011728
}}

'''Галбе́я'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́лбея'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Halbieja}}, {{lang-ru|Голбея}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Варапаеўскі сельсавет|Варапаеўскага сельсавета]].

За 0,5 км на поўдзень ад вёскі знаходзяцца археалагічныя помнікі — [[Галбея (археалагічны помнік)|гарадзішча і курганны магільнік]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. вёска пазначаная як &quot;Галбеі&quot; (у множным ліку), на беразе рэчкі [[Галбіца|Галбеіцы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Hałbieja. Галбея (1928).jpg|міні|злева|Гута ў Галбеі. 1928]]
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

З 1939 года ў [[БССР]]. З 1940 года цэнтр [[Галбейскі сельсавет|Галбейскага сельсавета]] ў складзе [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З ліпеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нацысцкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. З 1954 года ў Маладзечанскай вобласці, пасля скасавання ў гэтым жа годзе Галбейскага сельсавета ўвайшла ў склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]. З 1960 года ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] Віцебскай вобласці, з 1962 года ў Пастаўскім раёне.

18 снежня 2009 года пасля скасавання Белькаўскага сельсавета перададзена ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Варапаўскага пассавета&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region14/text366.htm Рашэнне Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў ад 18.12.2009 N 202 «Пра скасаванне Белькаўскага сельсавета і змяненне межаў Варапаеўскага пассавета і Курапольскага сельсавета Пастаўскага раёна»] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, з 2013 года ў [[Варапаеўскі сельсавет|Варапаўскім сельсавеце]].

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 168 жыхароў, 30 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 34.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 242 жыхары, 40 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
&lt;!--{{Commons|Category:}}--&gt;
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.1|567|Hołbieja, wieś i dobra, powiat dzisieński, gmina Postawy}}

{{Варапаеўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Варапаеўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Галбея (вёска)| ]]</text>
      <sha1>7xt7w640saguzhfmrpm1gcdv31bfe24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тузбіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237452</id>
    <revision>
      <id>5206523</id>
      <parentid>4897039</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6539" sha1="d76mcdwjr1t17llcul076itx1bwrc36" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тузбіца
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 16|lat_sec = 17
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 10|lon_sec = 11
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Курапольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243012355
}}

'''Ту́збіца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tuzbica}}, {{lang-ru|Тузбица}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курапольскі сельсавет|Курапольскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначаная як вёска &quot;Тужбіца&quot;, на рэчцы Тужбіцы (цяпер [[Паловіца (прыток Дзісны)|Палавіца]]), што выцякае з возера [[Тужба (возера)|Тужба]].

== Гісторыя ==
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы, пазней у складзе гміны Варапаева Паставы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Тузбіцкі сельсавет|Тузбіцкага сельсавета]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З ліпеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нацысцкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года вёска ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. Пасля скасавання 16 ліпеня 1954 года Тузбіцкага сельсавета перададзена ў склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] Віцебскай вобласці, з 25 снежня 1962 года ў Пастаўскім раёне.

18 снежня 2009 года перададзена са скасаванага Белькаўскага сельсавета ў [[Курапольскі сельсавет]]&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region14/text366.htm Рашэнне Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў ад 18.12.2009 N 202 «Пра скасаванне Белькаўскага сельсавета і змяненне межаў Варапаеўскага пассавета і Курапольскага сельсавета Пастаўскага раёна»] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 251 жыхар, 55 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 35.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 246 жыхароў, 62 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 44&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Алена Іванаўна Гінько]] (нар. 1965) — беларуская паэтэса.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|678|Tużbica, wieś, powiat dzisieński, gmina Postawy}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Курапольскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Курапольскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>d76mcdwjr1t17llcul076itx1bwrc36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206525</id>
      <parentid>5206523</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5206525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6541" sha1="s8pukyf1wcpifdise2m6wnawk29lzp5" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тузбіца
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 16|lat_sec = 17
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 10|lon_sec = 11
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Курапольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243012355
}}

'''Ту́збіца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tuzbica}}, {{lang-ru|Тузбица}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курапольскі сельсавет|Курапольскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. пазначаная як вёска &quot;Тужбіца&quot;, на рэчцы Тужбіцы (цяпер [[Паловіца (прыток Галбіцы)|Паловіца]]), што выцякае з возера [[Тужба (возера)|Тужба]].

== Гісторыя ==
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы, пазней у складзе гміны Варапаева Паставы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Тузбіцкі сельсавет|Тузбіцкага сельсавета]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З ліпеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нацысцкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года вёска ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. Пасля скасавання 16 ліпеня 1954 года Тузбіцкага сельсавета перададзена ў склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] Віцебскай вобласці, з 25 снежня 1962 года ў Пастаўскім раёне.

18 снежня 2009 года перададзена са скасаванага Белькаўскага сельсавета ў [[Курапольскі сельсавет]]&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region14/text366.htm Рашэнне Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў ад 18.12.2009 N 202 «Пра скасаванне Белькаўскага сельсавета і змяненне межаў Варапаеўскага пассавета і Курапольскага сельсавета Пастаўскага раёна»] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 251 жыхар, 55 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 35.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 246 жыхароў, 62 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 44&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Алена Іванаўна Гінько]] (нар. 1965) — беларуская паэтэса.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|678|Tużbica, wieś, powiat dzisieński, gmina Postawy}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Курапольскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Курапольскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>s8pukyf1wcpifdise2m6wnawk29lzp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарты (Пастаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237725</id>
    <revision>
      <id>5206532</id>
      <parentid>4897223</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="2zw3mr7s9nz87ysz7y4xmg29q9zc4y2" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Чарты}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чарты
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 10|lat_sec = 49
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 36
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Курапольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243007314
}}

'''Чарты́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čarty}}, {{lang-ru|Черты}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курапольскі сельсавет|Курапольскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На карце XVIII ст. вёска пазначаная на паўднёвым беразе зніклага возера [[Тужба (возера)|Тужба]], з якога выцякала рэчка Тужбіца (цяпер [[Паловіца (прыток Галбіцы)|Паловіца]]).

== Гісторыя ==
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Паставы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

Да [[2002]] года ўваходзіла ў склад [[Юнькаўскі сельсавет|Юнькаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.kaznachey.com/doc/3LtwPT9EiBP Решение Витебского областного Совета депутатов от 26 сентября 2002 г. № 161 Об изменении границ Куропольского и Юньковского сельсоветов Поставского района Витебской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 156 жыхароў, 29 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 34.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 161 жыхар, 33 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Курапольскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Курапольскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>2zw3mr7s9nz87ysz7y4xmg29q9zc4y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кушлікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237992</id>
    <revision>
      <id>5206796</id>
      <parentid>5068621</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5504" sha1="fv2kga2wtvw4qf5oap7x5qeo79cylzr" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Кушлікі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 47
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 24|lon_sec = 00
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Баравухскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243023336
}}

'''Ку́шлікі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kušliki}}, {{lang-ru|Кушлики}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=2175903|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;|url-status=}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Баравухскі сельсавет|Баравухскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;LVIA, f. SA, b. 1&lt;/ref&gt;. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] паблізу Кушлікаў у 1661 годзе адбылася [[Бітва пад Кушлікамі|пераможная для Рэчы Паспаслітай бітва]] з маскоўскімі войскамі.

Да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] належала з 66 падданымі [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|Полацкаму езуіцкаму кляштару]]&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 12. — Воп. 1. — Спр. 159. — А. 137; Ф. 248. — Воп. 64. — Спр. 5636. — А. 3—5.&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Кушлікаўскі сельсавет|Кушлікаўскага сельсавета]]. Да 10 кастрычніка 2013 года Кушлікі ўваходзілі ў склад [[Адамоўскі сельсавет (Полацкі раён)|Адамоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D913v0060692|title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 года № 292 &quot;Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области&quot;|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла — {{ГККРБ 4|213Д000674}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Баравухскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Баравухскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>fv2kga2wtvw4qf5oap7x5qeo79cylzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астроўшчына (Полацкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238025</id>
    <revision>
      <id>5206795</id>
      <parentid>4897456</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="144hljt734bb16klymv1h3lkyuqefzg" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=тапонім|Астроўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Астроўшчына
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = 22
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 23|lon_sec = 40
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Астроўшчынскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243023323
}}
'''Астро́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Astroŭščyna}}, {{lang-ru|Островщина}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Астроўшчынскі сельсавет|Астроўшчынскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на захад ад горада [[Полацк]]&lt;ref name=&quot;bel2&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2к}}&lt;/ref&gt;, за 130 км ад [[Віцебск]]а&lt;ref name=&quot;bel2&quot; /&gt;, за 15&lt;ref name=&quot;bel2&quot; /&gt; км ад чыгуначнага прыпыначнага пункта [[Ветрына (прыпыначны пункт)|Ветрына]], каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|14}}.

== Насельніцтва ==
* [[1994]] год — 388 жыхароў, 148 двароў&lt;ref name=&quot;bel2&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]&lt;ref name=&quot;bel2&quot; /&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] (нар. 1957) — паэт, бард, перакладчык.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 58.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=15|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Астроўшчынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Астроўшчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>144hljt734bb16klymv1h3lkyuqefzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блізніца (Полацкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238109</id>
    <revision>
      <id>5206794</id>
      <parentid>5018377</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="8m5pq8os0cuopu1mssg9f4tj84b0zv4" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Блізніца}}
{{НП-Беларусь
|статус                = [[Аграгарадок]]
|беларуская назва      = Блізніца
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Костёл - panoramio (22).jpg
|подпіс                = [[Касцёл Божай Волі (Блізніца)|Касцёл Божай Волі]]
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 19|lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 36|lon_sec = 12
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Вароніцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      =211293 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243026391
}}

'''Блі́зніца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bliznica}}, {{lang-ru|Близница}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=106241|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вароніцкі сельсавет|Вароніцкага сельсавета]].

== Славутасці ==
[[Файл:Усадебный дом Лисовских - panoramio.jpg|міні|злева|Сядзібны дом Лісоўскіх]]
[[Файл:Памятник Герою Советского союза Сильницкому М.Ф. - panoramio.jpg|міні|злева|Помнік Герою Савецкага Саюза М. Ф. Сільніцкаму]]
* Сядзіба Лісоўскіх &quot;Варанец&quot; ([[XIX]] — пач. [[XX]] ст.)
* [[Касцёл Божай Волі (Блізніца)|Касцёл Божай Волі]] (2001—2004)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/bliznica/index.htm}}

{{Вароніцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вароніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Блізніца (Полацкі раён)| ]]</text>
      <sha1>8m5pq8os0cuopu1mssg9f4tj84b0zv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жарнасекі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238147</id>
    <revision>
      <id>5206802</id>
      <parentid>4897591</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="2ovdrldvetk5knb9xd8gckigyfu6yt7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Жарнасекі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 25|lat_sec = 28
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 28|lon_sec = 16
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Ветрынскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243023097
}}

'''Жарнасе́кі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Žarnasieki}}, {{lang-ru|Жерносеки}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ветрынскі сельсавет|Ветрынскага сельсавета]].

Да 19 студзеня 1973 года Жарнасекі знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Ветрынскага пассавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 8 (1382).&lt;/ref&gt;, пасля — у складзе [[Руднянскі сельсавет (Полацкі раён)|Руднянскага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ветрынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Ветрынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>2ovdrldvetk5knb9xd8gckigyfu6yt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карпекі (Полацкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238192</id>
    <revision>
      <id>5206806</id>
      <parentid>4897643</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="nymoc2q5rk2npxkne7vcl6hrrp9lng7" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Карпекі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Карпекі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 27|lat_sec = 14
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 58|lon_sec = 34
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет2            = Гаранскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243028634
}}

'''Карпе́кі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karpieki}}, {{lang-ru|Карпеки}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038240&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 34 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)|Гаранскага сельсавета]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Тачыла]] (нар. [[1950]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>nymoc2q5rk2npxkne7vcl6hrrp9lng7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новыя Гараны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238205</id>
    <revision>
      <id>5206790</id>
      <parentid>4897656</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="nac67oncjifzlsclixquo6jqu3uncpe" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Новыя Гараны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 17
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 02|lon_sec = 44
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет2            = Гаранскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243028601
}}
'''Но́выя Гара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Novyja Harany}}, {{lang-ru|Новые Гораны}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)|Гаранскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 15 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад [[Полацк]]а, за 85 км ад [[Віцебск]]а&lt;ref name=&quot;bel11&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|11к}} — С. 374.&lt;/ref&gt;, каля правага берага ракі [[Заходняя Дзвіна]] і аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|151}} (Полацк — [[Обаль (Шумілінскі раён)|Обаль]]).

== Насельніцтва ==
* [[2000]] год — 400 жыхароў у 146 дварах&lt;ref name=&quot;bel11&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}} — С. 374.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта. Полоцк: план. Новополоцк: План|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>nac67oncjifzlsclixquo6jqu3uncpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206791</id>
      <parentid>5206790</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="s4141sp25bmdn1pglyq536x5bav3fu7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Новыя Гараны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 17
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 02|lon_sec = 44
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет2            = Гаранскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243028601
}}
'''Но́выя Гара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Novyja Harany}}, {{lang-ru|Новые Горяны}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)|Гаранскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 15 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад [[Полацк]]а, за 85 км ад [[Віцебск]]а&lt;ref name=&quot;bel11&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|11к}} — С. 374.&lt;/ref&gt;, каля правага берага ракі [[Заходняя Дзвіна]] і аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|151}} (Полацк — [[Обаль (Шумілінскі раён)|Обаль]]).

== Насельніцтва ==
* [[2000]] год — 400 жыхароў у 146 дварах&lt;ref name=&quot;bel11&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}} — С. 374.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта. Полоцк: план. Новополоцк: План|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>s4141sp25bmdn1pglyq536x5bav3fu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палата (аграгарадок)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238336</id>
    <revision>
      <id>5206807</id>
      <parentid>5126302</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="oz7o9xx2nl3pqzfg0nxy8ysqpz9wl56" xml:space="preserve">{{значэнні|Палата (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Палата
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 36|lat_sec = 43
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 06|lon_sec = 15
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Палатоўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243026692
}}

'''Палата́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Palata}}, {{lang-ru|Полота}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038240&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 34 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўночны ўсход ад [[Полацк]]а, за 130 км ад [[Віцебск]]а, каля ракі [[Палата]]&lt;ref name=&quot;bel11&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|11}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* [[2000]] год — 634 жыхары ў 273 дварах&lt;ref name=&quot;bel11&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|||538}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=21|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000}}{{ref-ru}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Палатоўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Палатоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Палата (аграгарадок)| ]]</text>
      <sha1>oz7o9xx2nl3pqzfg0nxy8ysqpz9wl56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рудня (Фарынаўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238374</id>
    <revision>
      <id>5206801</id>
      <parentid>5014103</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4425" sha1="joys8cf8168g6600rj0wzoa6vrvtcen" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Рудня}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Рудня
|выява                 = 
|подпіс                = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Фарынаўскі
}}

'''Ру́дня'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Rudnia}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=106241|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У [[1866]] годзе працаваў вінакурны завод&lt;ref&gt;Маніс, М. А., Чарняўская, С. С. Полаччына ў другой палове XIX—XX ст. / М. А. Маніс, С. С. Чарняўская // Памяць: Полацкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік С. С. Чарняўская; рэдкалегія: І. Б. Каросцік і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 1999. — 699, [1] с. — С. 60. — ISBN 985-06-0447-6.&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Руднянскі сельсавет (Ветрынскі раён)|Руднянскага сельсавета]], у 1959—1960 гадах цэнтр [[Ліцвінаўскі сельсавет|Ліцвінаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.&lt;/ref&gt;, у 1968—1989 гадах цэнтр [[Руднянскі сельсавет (Полацкі раён)|Руднянскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Rudnia (Polack District)}}

{{Фарынаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Фарынаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>joys8cf8168g6600rj0wzoa6vrvtcen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Захарнічы (аграгарадок)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238400</id>
    <revision>
      <id>5206804</id>
      <parentid>4897832</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7401" sha1="tkshfgvestsln76wn8dwdtbli9zmgd1" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Захарнічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Захарнічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 03
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 44
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Палатоўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243024223
}}

'''Заха́рнічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zacharničy}}, {{lang-ru|Захарничи}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038240&amp;q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 34 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1954—1960 гадах цэнтр [[Захарніцкі сельсавет|Захарніцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.&lt;/ref&gt;. Да 17 ліпеня 1964 года вёска ў складзе [[Грамоўскі сельсавет|Грамоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).&lt;/ref&gt;, да 10 кастрычніка 2013 года — у складзе [[Юравіцкі сельсавет (Полацкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=D913v0060692&amp;p1=1 |title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области |access-date= |archiveurl= |archivedate= |url-status= }}&lt;/ref&gt;, дзе з 21 чэрвеня 2000 года да 10 кастрычніка 2013 года з’яўлялася цэнтрам сельсавета.

20 сакавіка 2012 года ў склад Захарнічаў увайшла вёска [[Янкава (Полацкі раён)|Янкава]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2012-40/2012_40_9_49056.pdf Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 20 марта 2012 г. № 112 Об упразднении деревни Янково Юровичского сельсовета и об изменении границ аг. Захарничи Юровичского сельсовета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715212348/http://www.pravo.by/pdf/2012-40/2012_40_9_49056.pdf |date=15 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2010 год — 54 чалавекі
* 1999 год — 61 чалавек

== Славутасці ==
[[Файл:Родовое захоронение Хруцких - panoramio.jpg|thumb|Радавое пахаванне Хруцкіх]]
* Радавое пахаванне [[род Хруцкіх|Хруцкіх]]. Пахаваны мастак [[Іван Фаміч Хруцкі]], яго брат і таксама мастак Андрэй Фаміч Хруцкі, сын Іосіф Іванавіч Хруцкі (1850-1918) са сваёй жонкай Ганнай Каэтанаўнай і іх малодшай дачкой Аленай Іосіфаўнай (1891-1944), а таксама дачка Алены [[Ядвіга Аляксандраўна Мацяеўская]] (1916-1996)&lt;ref&gt;[http://nspaper.by/2010/02/06/mastak-vyaliki-svajgo-krayu.html МАСТАК ВЯЛІКІ СВАЙГО КРАЮ]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

=== Страчаная спадчына ===
* Сядзіба Златкоўскіх
* Сядзіба Хруцкіх
* Царква могілкавая
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Палатоўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Палатоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>tkshfgvestsln76wn8dwdtbli9zmgd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горспля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238541</id>
    <revision>
      <id>5206477</id>
      <parentid>4897964</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4485" sha1="1guncf5102pjz6rafrczo7men2tjjxo" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Горспля
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 48|lat_sec = 42
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec = 11
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Расонскі
|сельсавет             = Янкавіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243024293
}}

'''Го́рспля'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Horsplia}}, {{lang-ru|Горспля}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Янкавіцкі сельсавет|Янкавіцкага сельсавета]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. вёска Горспля на беразе возера Горспля (цяпер [[Сяляўскае]], на іншым беразе вёска [[Сяляўшчына (Расонскі раён)|Сяляўшчына]]).

&quot;Село Горспле&quot; ў Полацкім павеце фіксавалася ўжо ў 1500 годзе. Паводле літоўскага лінгвіста і назвазнаўцы [[Казімерас Буга|К. Бугі]], праз прамежкавую старарускую форму ''Gъrsъple''- ад балцкага *''Gurs-upis''. Другі складнік ад ''upė'' &quot;рака&quot;, а першы без вядомых паралеляў сярод вядомых балцкіх рачных назваў&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 524.&lt;/ref&gt;. Следам за Бугам балцкай бачыў гэтую назву і Ул. Тапароў&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 171.&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Станіслаў Шантыр]] (каля 1763 — пасля 1846) — мемуарыст, гісторык рэлігіі. 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Янкавіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Янкавіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]]</text>
      <sha1>1guncf5102pjz6rafrczo7men2tjjxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрчыцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240829</id>
    <revision>
      <id>5206738</id>
      <parentid>5104769</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="7s39zct77o8lid4tvci9fkj6vzlh8pa" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чэрчыцы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 51
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 06|lon_sec = 46
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Шумілінскі
|сельсавет2            = Обальскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243026943
}}

'''Чэ́рчыцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čerčycy}}, {{lang-ru|Черчицы}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Обальскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Обальскага сельсавета]].

== Назва ==
З-пад Зэльвы ([[Крамяніца]]) фіксавалася прозвішча Чэрч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-67S9-C?i=775&amp;cat=1542834&lt;/ref&gt;, было [[Ружаны|ружанскае]] Чэрчэвіч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-P975-1?i=478&amp;cat=782473&lt;/ref&gt;. Было старое літоўскае Чэрчыс&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pasvalia.lt/dokumentai/8020-pusaloto-romos-kataliku-parapijos-baznycios-1802-1814-metu-kriksto-metriku-knyga |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119054350/http://www.pasvalia.lt/dokumentai/8020-pusaloto-romos-kataliku-parapijos-baznycios-1802-1814-metu-kriksto-metriku-knyga |archive-date=19 студзеня 2026 |access-date=27 лютага 2026 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ёсць латышскае ''Čērčis''&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/756640&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Обальскі сельсавет (Шумілінскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Обальскі сельсавет (Шумілінскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]]</text>
      <sha1>7s39zct77o8lid4tvci9fkj6vzlh8pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорны Бор (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241438</id>
    <revision>
      <id>5206597</id>
      <parentid>5197884</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="q85cyx9vaek0nsrj4i3vz2k16q1vl2p" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Чорны Бор}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Чорны Бор
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 56
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 58|lon_sec = 49
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243041284
}}

'''Чо́рны Бор'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čorny Bor}}, {{lang-ru|Чёрный Бор}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&amp;q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 28 км у напрамку на паўночны захад ад [[Быхаў|Быхава]], за 37 км ад [[Магілёў|Магілёва]]&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17|||279}}&lt;/ref&gt;, на аўтадарозе {{таблічка-by|Р|93}}.

== Насельніцтва ==
* [[2003]] год — 319 жыхароў у 139 дварах&lt;ref name=&quot;bel17&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
* [[Метэарыт Чорны Бор|Чорны Бор]] — каменны [[метэарыт]], які ўпаў каля вёскі ў [[1965]] годзе
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|||279}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Чорны Бор (Быхаўскі раён)| ]]</text>
      <sha1>q85cyx9vaek0nsrj4i3vz2k16q1vl2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жукавічы (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241647</id>
    <revision>
      <id>5206658</id>
      <parentid>4903376</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1961" sha1="6n0ubfjt1rul170j7aqdd7gb5jvvr1q" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Жукавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Жукавічы
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Жу́кавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Žukavičy}}, {{lang-ru|Жуковичи}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]].

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>6n0ubfjt1rul170j7aqdd7gb5jvvr1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Згода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241648</id>
    <revision>
      <id>5206639</id>
      <parentid>4903377</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="12nu86l48m4v2g922kxarzoakxhy2ll" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Згода
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Зго́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zhoda}}, {{lang-ru|Згода}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]]. За 1,4 км на паўднёвы захад ад вёскі знаходзіцца возера [[Баравое (возера, Глускі раён)|Баравое]]. 

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>12nu86l48m4v2g922kxarzoakxhy2ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206640</id>
      <parentid>5206639</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="ge4ijqeuql61ypvupw9eiyfcknidlvq" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Згода
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Зго́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zhoda}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]]. За 1,4 км на паўднёвы захад ад вёскі знаходзіцца возера [[Баравое (возера, Глускі раён)|Баравое]]. 

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>ge4ijqeuql61ypvupw9eiyfcknidlvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падлужжа (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241651</id>
    <revision>
      <id>5206663</id>
      <parentid>5023446</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="srdjz0irw4uanjba19iqc5lnpevxxl7" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Падлужжа}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Падлужжа
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Падлу́жжа'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Padlužža}}, {{lang-ru|Подлужье}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]].

== Гісторыя ==
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913m0061089&amp;q_id=1868075|title=Решение Могилёвского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 года № 23-1 &quot;Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасць ==

* Селішча, на правым беразе р. [[Пціч (рака)|Пціч]] на ўсходняй ускраіне вёскі Падлужжа — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513В000420}}.

== Вядомыя асобы ==
* [[Мікалай Адамавіч Бялоў]] (нар. 1947) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>srdjz0irw4uanjba19iqc5lnpevxxl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поблін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241652</id>
    <revision>
      <id>5206664</id>
      <parentid>5023720</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="augguypu7hfaf53q9qz56efdhmn0h55" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Поблін
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''По́блін'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Poblin}}, {{lang-ru|Поблин}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]].

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913m0061089&amp;q_id=1868075|title=Решение Могилёвского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 года № 23-1 &quot;Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасць ==

* Селішча, размешчана 1 км на поўнач ад могілак в. Поблін — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513В000422}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>augguypu7hfaf53q9qz56efdhmn0h55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Розлевічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241653</id>
    <revision>
      <id>5206666</id>
      <parentid>4903382</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="gmmrxshcipaxd2nl9127t0m0biq7evn" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Розлевічы
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Ро́злевічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Rozlievičy}}, {{lang-ru|Розлевичи}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскога сельсавета]].

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Глускі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>gmmrxshcipaxd2nl9127t0m0biq7evn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабровічы (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241694</id>
    <revision>
      <id>5206657</id>
      <parentid>4903419</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="g7635acug331tno9o13f22xk41sbqrq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Бабровічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Бабровічы
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Бабро́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Babrovičy}}, {{lang-ru|Бобровичи}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>g7635acug331tno9o13f22xk41sbqrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяржынскі (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241695</id>
    <revision>
      <id>5206642</id>
      <parentid>4903420</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1320" sha1="tf3piu8qxrrlbb3i27zhvri0mzwl8ri" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзяржынскі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Дзяржынскі
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Дзяржы́нскі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дзяржы́нск'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dziaržynski}}, {{lang-ru|Дзержинский}}) — [[пасёлак]] у [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>tf3piu8qxrrlbb3i27zhvri0mzwl8ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замасточча (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241696</id>
    <revision>
      <id>5206660</id>
      <parentid>4903421</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1344" sha1="hk9g6j8eym10g6ew6oqngin009pi6fp" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Замасточча}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Замасточча
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Замасто́чча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Но́выя Каса́рычы, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zamastočča}}, {{lang-ru|Замосточье}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>hk9g6j8eym10g6ew6oqngin009pi6fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заракуша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241697</id>
    <revision>
      <id>5206661</id>
      <parentid>4903422</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1169" sha1="bebc9l37tu5on4xxmaqlczvl5y1ryvr" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Заракуша
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Зараку́ша'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zarakuša}}, {{lang-ru|Заракуша}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>bebc9l37tu5on4xxmaqlczvl5y1ryvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касарычы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241698</id>
    <revision>
      <id>5206662</id>
      <parentid>4903423</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="4kb3fv7j09izmoe802ynmlb0y0o6qby" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Касарычы
|выява                 = Kasaryčy, Juraŭskaja. Касарычы, Юраўская (D. Strukov, 1864-67).jpg
|подпіс                = Касарычы на малюнку [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]]
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Каса́рычы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kasaryčy}}, {{lang-ru|Косаричи}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://wikimapia.org/#lang=be&amp;lat=52.750815&amp;lon=28.764610&amp;z=15&amp;m=b/ Wikimapia]

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Касарычы| ]]</text>
      <sha1>4kb3fv7j09izmoe802ynmlb0y0o6qby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241699</id>
    <revision>
      <id>5206675</id>
      <parentid>4903424</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="m1yhhs9jmymdnv2c215ikg9zsrp5gjn" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Катка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}
'''Ка́тка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Katka}}) — [[аграгарадок]] у [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 21 км у напрамку на поўдзень ад гарадскога пасёлка [[Глуск]]&lt;ref name=&quot;bel8&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|8к}}&lt;/ref&gt;, за 192 км ад [[Магілёў|Магілёва]]&lt;ref name=&quot;bel8&quot; /&gt;, за 1 км на паўднёвы захад ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|34}}.

== Гісторыя ==
Дакладна невядома, ці існавала паселішча на гэтым месцы да XIX стагоддзя. Паводле адной з версій, Катку заснавалі крыху пазней за суседнюю вёску [[Замасточча (Глускі раён)|Замасточча]] выхадцы з вёскі [[Касарычы]]. Паводле мясцовых паданняў, уладальнік маёнтка прымусова перасяліў сюды сялян, якія жылі каля млына на рацэ. Станам на 1916 год сяляне Каткі мелі ва ўласнасці 1374,5 дзесяціны зямлі&lt;ref&gt;[https://www.glusk.by/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/istoriya-derevni-katka/ glusk.by]&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Катцы налічвалася 117 дамоў і пражывала 542 чалавекі. У жніўні 1942 года падчас каранай аперацыі акупанты знішчылі і спалілі 92 дамы. За перыяд акупацыі ахвярамі нацыстаў сталі 26 мясцовых жыхароў&lt;ref&gt;[https://db.narb.by/village/katka/ db.narb.by]&lt;/ref&gt;.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1998 годзе — 629 жыхароў, 222 двары&lt;ref name=&quot;bel8&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8}} — С. 174.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-118. Выданне 1981 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>m1yhhs9jmymdnv2c215ikg9zsrp5gjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пціч (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241700</id>
    <revision>
      <id>5206644</id>
      <parentid>4903425</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1255" sha1="kr490ze6r38had6tuzt7kbvnptj28oz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пціч}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пціч
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
|ранейшыя імёны        = Халапенічы
}}

'''Пціч'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pcič}}, {{lang-ru|Птичь}}) — [[пасёлак]] у [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>kr490ze6r38had6tuzt7kbvnptj28oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слабодка (Каткаўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241701</id>
    <revision>
      <id>5206667</id>
      <parentid>4903426</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="2xid5josew37mvg18dlzc96nfk5vbwo" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Слабодка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Слабодка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Слабо́дка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Slabodka}}, {{lang-ru|Слободка}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>2xid5josew37mvg18dlzc96nfk5vbwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Запруддзе (Круглянскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243019</id>
    <revision>
      <id>5206633</id>
      <parentid>4904355</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="mkqmuugl2jaoy2utn9qehso4funvjro" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Запруддзе}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Запруддзе
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
}}

'''Запру́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zapruddzie}}, {{lang-ru|Запрудье}}) — [[аграгарадок]] у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]].

У 2013 годзе вёска была перададзена з [[Комсеніцкі сельсавет|Комсеніцкага сельсавета]] ў [[Запрудскі сельсавет|Ляснянскі]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;, які праз год быў перайменаваны ў Запрудскі&lt;ref&gt;[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Могилевский%20облсовет/type-Решение/7-4-20.12.2014.htm РЕШЕНИЕ МОГИЛЕВСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 20 декабря 2014 г. № 7-4 О некоторых вопросах административно- территориального устройства Круглянского района Могилевской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]</text>
      <sha1>mkqmuugl2jaoy2utn9qehso4funvjro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тубышкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243028</id>
    <revision>
      <id>5206636</id>
      <parentid>4904363</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3363" sha1="pnpcaxkjkafpbt7rci07pxh3p0s54lq" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тубышкі
|выява                 = Тубышкі. Руіны царквы (08).jpg
|подпіс                = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
}}

'''Ту́бышкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ту́бушкі'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tubyški}}, {{lang-ru|Тубышки}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1675 годзе ў складзе [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску, фонд 1875, вопіс 1, справа 6&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе вёска была перададзена з [[Комсеніцкі сельсавет|Комсеніцкага сельсавета]] ў [[Ляснянскі сельсавет (Круглянскі раён)|Ляснянскі]]&lt;ref&gt;[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}&lt;/ref&gt;, які праз год быў перайменаваны ў Запрудскі&lt;ref&gt;[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Могилевский%20облсовет/type-Решение/7-4-20.12.2014.htm РЕШЕНИЕ МОГИЛЕВСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 20 декабря 2014 г. № 7-4 О некоторых вопросах административно- территориального устройства Круглянского района Могилевской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Мікалай Рыгоравіч Чарняеў]] (1838—1910) — рускі военачальнік, генерал-лейтэнант.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Tubyški}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]</text>
      <sha1>pnpcaxkjkafpbt7rci07pxh3p0s54lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азёры (Круглянскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243097</id>
    <revision>
      <id>5206630</id>
      <parentid>5097811</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2217" sha1="iayn3m6bjddv2j0hhu5afvrx8if4xf6" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Азёры}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Азёры
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
}}

'''Азёры'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Aziory}}, {{lang-ru|Озёры}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]]. Каля вёскі возера [[Безыменнае (возера, Шклоўскі раён)|Безыменнае]].

== Гісторыя ==
У 1647 годзе згадваецца як фальварак і вёска ў складзе маёнтка [[Шупені (Круглянскі раён)|Шупені]] ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]].&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 1775, воп. 1, спр. 1, с. 694&lt;/ref&gt;

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* Курганны могільнік-1 (другая палова X стагоддзя), размешчаны у полі на паўночным беразе возера Безназоўнае за 0,35 км на паўночны ўсход ад в. Азёры — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513В000456}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]</text>
      <sha1>iayn3m6bjddv2j0hhu5afvrx8if4xf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елькаўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243104</id>
    <revision>
      <id>5206632</id>
      <parentid>4904426</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1841" sha1="1wd07mn8nknuz9xw3b8exf8n8wkxpmo" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Елькаўшчына
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
}}

'''Е́лькаўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Елькаўшчы́на'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jeĺkaŭščyna}}, {{lang-ru|Ельковщина}}) — [[аграгарадок]] у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1676 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Яўген Якаўлевіч Кантылёў]] (нар. 1938) — беларускі пісьменнік-празаік.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]</text>
      <sha1>1wd07mn8nknuz9xw3b8exf8n8wkxpmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славянка (Круглянскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243114</id>
    <revision>
      <id>5206637</id>
      <parentid>4904434</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3362" sha1="bs2mr6rhg7zrzutlgdjhrlig6i6mq6u" xml:space="preserve">{{значэнні2|Славянка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Славянка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
|ранейшыя імёны        = Аглобля
}}
{{пра|элемент коннай вупражы|аглоблі}}
'''Славя́нка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Slavianka}}, да 30 ліпеня 1964 года '''Агло́бля'''&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).&lt;/ref&gt;) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1910 годзе ўладарамі [[Засценак|засценка]] Аглобля Круглянскай воласці [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага павета]] былі Ісідор Кіпрыянавіч Грушэцкі&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2012-18-08| url =https://ru.rodovid.org/wk/Запись:725080 | title = Исидор Киприянович Грушецкий р. 1824|publisher =[[Радавод]]| accessdate  = 2022-07-24}}&lt;/ref&gt;, Іван Кліменцьевіч Фалькоўскі, Андрэй Грыгор’евіч Ляснеўскі і К. Фалькоўскі&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2021-02-03| url =https://forum.vgd.ru/post/4409/117803/p3657922.htm | title =Круглянская волость Могилевского уезда // Оглобля (Застенок) — дв. Ис.Купр.Грушецкому, Ан.Гр.Лесневскому, К. и И.К.Фальковским, кат. — Толочинский р.-кат. приход — 4/23 |publisher =Всероссийское генеалогическое древо (ВГД)| accessdate  = 2022-07-24}}&lt;/ref&gt;.

30 ліпеня 1964 года вёска Аглобля была перайменаваная ў вёску Славянка.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>bs2mr6rhg7zrzutlgdjhrlig6i6mq6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цямныя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243115</id>
    <revision>
      <id>5206635</id>
      <parentid>4620123</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="owa6q463glfdonjktp95pq18kfd7eci" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Цямныя
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Запрудскі
}}

'''Цямны́я'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ciamnyja}}, {{lang-ru|Темные}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Запрудскі сельсавет|Запрудскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1670 годзе згадваецца як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Запрудскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Запрудскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]</text>
      <sha1>owa6q463glfdonjktp95pq18kfd7eci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гараны (Магілёўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>243540</id>
    <revision>
      <id>5206772</id>
      <parentid>4904771</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3855" sha1="4goq9zgafmd4o95zb9y89rysy0dlv4v" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гараны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Гараны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 01|lat_sec = 29
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 12|lon_sec = 42
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Магілёўскі
|сельсавет             = Пашкаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243043441
}}

'''Гара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гараны́, Гаря́ны'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Harany}}, {{lang-ru|Горяны}}) — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пашкаўскі сельсавет|Пашкаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1744 годзе згадваецца як фальварак Гараны (інакш — Дравяншчына) у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;НГАБ, ф. 1817, воп. 1, спр. 84, с. 126v.&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Гаранскі сельсавет (Магілёўскі раён)|Гаранскага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пашкаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пашкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]]</text>
      <sha1>4goq9zgafmd4o95zb9y89rysy0dlv4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Патапава (Шклоўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244877</id>
    <revision>
      <id>5206626</id>
      <parentid>4905465</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1961" sha1="jc7wh57rx8xpim6mxeah2tzsh38278q" xml:space="preserve">{{значэнні2|Патапава}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Патапава
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Шклоўскі
|сельсавет             = Фашчаўскі
}}

'''Пата́пава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Patapava}}, {{lang-ru|Потапово}}) — [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фашчаўскі сельсавет|Фашчаўскага сельсавета]]. За 1 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца [[Святое возера (возера, Шклоўскі раён)|Святое возера]].

Да 11 сакавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Фашчаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>jc7wh57rx8xpim6mxeah2tzsh38278q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоны Востраў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247344</id>
    <revision>
      <id>5206620</id>
      <parentid>5174497</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="dxj9q8a5tog6ejo34rq1cx6wcsmzlwu" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Чырвоны Востраў
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec = 11
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 18|lon_sec = 25
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Нараўлянскі
|сельсавет2            = Галоўчыцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243032544
}}

'''Чырво́ны Во́страў'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рапановіч, Я. Н.'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с. (ст. 181-182).&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čyrvony Vostraŭ}}, {{lang-ru|Красный Остров}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913g0059987&amp;q_id=6385163|title=Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 28 августа 2013 года № 138 &quot;О переименовании некоторых сельских населенных пунктов Наровлянского района Гомельской области&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;), сустракаецца таксама '''Кра́сны Во́страў'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — [[пасёлак]] у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Літаратура ==
* Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с.
* Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты &quot;Гомельская правда&quot;, [б. д.]. — 26 с.
* Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]]</text>
      <sha1>dxj9q8a5tog6ejo34rq1cx6wcsmzlwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоны Прамень (Нараўлянскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247345</id>
    <revision>
      <id>5206627</id>
      <parentid>5174498</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="piesokld5tak7i94d45p42bhlbfaplk" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Чырвоны Прамень
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 17|lon_sec = 11
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Нараўлянскі
|сельсавет2            = Галоўчыцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = '''Паўстарынь'''
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243032541
}}

'''Чырво́ны Праме́нь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пастары́нь, Паўстары́нь, ж.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čyrvony Pramień}}, {{lang-ru|Красный Луч}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913g0059987&amp;q_id=6385163|title=Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 28 августа 2013 года № 138 &quot;О переименовании некоторых сельских населенных пунктов Наровлянского района Гомельской области&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) — [[пасёлак]] у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Літаратура ==
* Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с.
* Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты &quot;Гомельская правда&quot;, [б. д.]. — 26 с.
* Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>piesokld5tak7i94d45p42bhlbfaplk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрчычы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251594</id>
    <revision>
      <id>5206739</id>
      <parentid>5104770</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2275" sha1="26t2p79b39a5tf5j9a1x446o5eev5rj" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чэрчычы
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Зэльвенскі
|сельсавет             = Крамяніцкі
}}

'''Чэ́рчычы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чы́рчычы'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čerčyčy}}, {{lang-ru|Черчичи}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]].

== Назва ==
З суседняй [[Крамяніца|Крамяніцы]] ў пачатку 19 ст. фіксавалася прозвішча Чэрч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-67S9-C?i=775&amp;cat=1542834&lt;/ref&gt;, было [[Ружаны|ружанскае]] Чэрчэвіч&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-P975-1?i=478&amp;cat=782473&lt;/ref&gt;. Было старое літоўскае Чэрчыс&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pasvalia.lt/dokumentai/8020-pusaloto-romos-kataliku-parapijos-baznycios-1802-1814-metu-kriksto-metriku-knyga |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119054350/http://www.pasvalia.lt/dokumentai/8020-pusaloto-romos-kataliku-parapijos-baznycios-1802-1814-metu-kriksto-metriku-knyga |archive-date=19 студзеня 2026 |access-date=27 лютага 2026 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ёсць латышскае ''Čērčis''&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/756640&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Крамяніцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]]</text>
      <sha1>26t2p79b39a5tf5j9a1x446o5eev5rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хабі Алонса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262060</id>
    <revision>
      <id>5206470</id>
      <parentid>5087740</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82693" sha1="k9uqa1mjkucn2nrtc74hq8x245q0di2" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Алонса}}
{{Футбаліст
|імя                         = Хабі Алонса
|поўнае імя                  = Хаб’ер Алонса Алана
|выява                       = Los Caminos del fútbol. Xabi Alonso (39666778464) (cropped).jpg
|шырыня                      = 220px
|апісанне выявы              = Хабі Алонса ў 2018 годзе
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = {{Сцягафікацыя|Іспанія}}
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = апорны [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]
|цяперашні клуб              = 
|нумар                       = 
|пасада                      = галоўны трэнер
|маладзёжныя клубы           = {{футбольная кар’ера
 ||{{Сцяг|Іспанія||20px}} {{нп3|ФК Антыгуока|Антыгуока|en|Antiguoko}}|}}
|клубы                       = {{футбольная кар’ера
 |1999—2004|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]|114 (9)
 |1999—2000|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} {{нп3|ФК Рэал Сасьедад B|Рэал Сасьедад B|en|Real Sociedad B}}|39 (2)
 |2000—2001|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} {{нп3|ФК Эйбар|Эйбар|be-x-old|Эйбар (футбольны клюб)}}|14 (0)
 |2004—2009|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|143 (15)
 |2009—2014|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|158 (4)
 |2014—2017|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]|79 (5)}} 
|нацыянальная зборная        = {{футбольная кар’ера
 |2000|{{Сцяг|Іспанія||20px}} {{нп3|Юнацкая зборная Іспаніі па футболе, да 19 гадоў|Іспанія (да 18)|ru|Юношеская сборная Испании по футболу (до 19 лет)}} |1 (0)
 |2002—2003|{{Сцяг|Іспанія||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія (да 21)|ru|Молодёжная сборная Испании по футболу}} |9 (0)
 |2001—2012|{{Сцяг|Краіна Баскаў||20px}} {{нп3|Зборная Краіны Баскаў па футболе|Краіна Баскаў|ru|Сборная Страны Басков по футболу}} |5 (0)
 |2003—2014|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|114 (16)}}
|трэнерскія клубы            = {{футбольная кар’ера
 |2018—2019|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|{{Comment|юн.|трэнер юнацкай каманды}}
 |2019—2022|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Сасьедад B|Рэал Сасьедад B]]|
 |2022—2025|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]| 
 |2025—2026|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]| }}
|медалі                      = 
 {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ПАР 2010]]}}
 {{турнір|{{нп3|Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый|ru|Кубок конфедераций}}}}
  {{медаль|Бронза|{{нп3|Кубак канфедэрацый 2009|ПАР 2009|ru|Кубок конфедераций 2009}}|}}
 {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|Аўстрыя/Швейцарыя 2008]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}}
|абнаўленне даных пра клуб   = 8 кастрычніка 2022
|абнаўленне даных пра зборную = 28 мая 2016
}}
'''Хаб’е́р Ало́нса Ала́на''' ({{lang-eu|Xabier Alonso Olano}}, {{lang-es|Xabier Alonso Olano}}; нар. {{ДН|25|11|1981}}, {{нп3|Талоса|Талоса|ru|Толоса}}, [[Іспанія]]) — іспанскі футбаліст (апорны паўабаронца) і трэнер. Выступаў за [[Зборная Іспаніі па футболе|нацыянальную зборную Іспаніі]] (2003—2014).

Удзельнік [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|чэмпіянату Еўропы 2004]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006]], [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянату Еўропы 2008]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010]], [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянату Еўропы 2012]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|чэмпіянату свету 2014]]. Двухразовы чэмпіён Еўропы (2008, 2012) і чэмпіён свету (2010). На клубным узроўні Алонса — пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] ({{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2004/2005|2004/05|ru|Лига чемпионов УЕФА 2004/2005}}, {{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14|be-x-old|Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2013—2014 гадоў}}), [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] ({{нп3|Суперкубак УЕФА 2005|2005|ru|Суперкубок УЕФА 2005}}, {{нп3|Суперкубак УЕФА 2014|2014|ru|Суперкубок УЕФА 2014}}), [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] ({{нп3|Кубак Англіі па футболе 2005/2006|2005/06|en|2005–06 FA Cup}}), [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]] ({{нп3|Суперкубак Англіі па футболе 2006|2006|en|2006 FA Community Shield}}), [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]] ({{нп3|Кубак Іспаніі па футболе 2010/2011|2010/11|ru|Кубок Испании по футболу 2010/2011}}, {{нп3|Кубак Іспаніі па футболе 2013/2014|2013/14|ru|Кубок Испании по футболу 2013/2014}}), [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|чэмпіянату Іспаніі]] ({{нп3|Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2011/2012|2011/12|ru|Чемпионат Испании по футболу 2011/2012}}) і {{нп3|Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі|ru|Суперкубок Испании по футболу}} ({{нп3|Суперкубак Іспаніі па футболе 2012|2012|ru|Суперкубок Испании по футболу 2012}}), [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]] ({{нп3|Кубак Германіі па футболе 2015/2016|2015/16|ru|Кубок Германии по футболу 2015/2016}}), [[Чэмпіянат Германіі па футболе|чэмпіянату Германіі]] ({{нп3|Футбольная Бундэсліга Германіі 2014/2015|2014/15|ru|Чемпионат Германии по футболу 2014/2015}}, {{нп3|Футбольная Бундэсліга Германіі 2015/2016|2015/16|ru|Чемпионат Германии по футболу 2015/2016}}, {{нп3|Футбольная Бундэсліга Германіі 2016/2017|2016/17|ru|Чемпионат Германии по футболу 2016/2017}}) і {{нп3|Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі|ru|Суперкубок Германии по футболу}} ({{нп3|Суперкубак Германіі па футболе 2016|2016|ru|Суперкубок Германии по футболу 2016}}). У складзе нацыянальнай зборнай Хабі — двухразовы пераможца [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Еўра]] ([[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]]) і чэмпіён [[Чэмпіянат свету па футболе|свету]] ([[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]]).

Алонса пачаў кар’еру ў галоўнай камандзе свайго роднага рэгіёна [[Гіпускаа]] — «[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедадзе]]», дэбютаваўшы за клуб у 1999 годзе. У {{нп3|Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2000/2001|сезоне 2000/01|ru|Чемпионат Испании по футболу 2000/2001}} Хабі на правах арэнды перайшоў у клуб {{нп3|Другая ліга Іспаніі па футболе|другога дывізіёну|ru|Второй дивизион Испании по футболу}} «[[ФК Эйбар|Эйбар]]» на паўгода. Вярнуўшыся з арэнды, Алонса стаў іграком асноўнага складу. У {{нп3|Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2001/2002|сезоне 2001/02|ru|Чемпионат Испании по футболу 2001/2002}} баск забіў свой першы гол. У {{нп3|Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2002/2003|наступным сезоне|ru|Чемпионат Испании по футболу 2002/2003}} Алонса згуляў ключавую ролю ў заваяванні срэбных медалёў чэмпіянату, дзякуючы чаму клуб здолеў кваліфікавацца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігу чэмпіёнаў]]. Сезон 2003/04 стаў для Хабі апошнім у складзе «Сасьедада». Летам 2004 года Алонса перайшоў у «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» за 10,5 млн £. У першым сваім сезоне ў складзе ''«чырвоных»'' іспанец выйграў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2004/2005|Лігу чэмпіёнаў]]. У сезоне 2005/06 Хабі заваяваў яшчэ два трафеі: [[Суперкубак УЕФА 2005|Суперкубак УЕФА]] і [[Кубак Англіі па футболе 2005/2006|Кубак Англіі]]. У наступныя тры сезоны на «{{нп3|Энфілд Роўд|Энфілдзе|be-x-old|Энфілд Роўд}}» іспанец выйграў [[Суперкубак Англіі па футболе 2006|Суперкубак Англіі]], а таксама дайшоў да {{нп3|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2007|фіналу|be-x-old|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2007 году}} Лігі чэмпіёнаў і заваяваў срэбныя медалі {{нп3|Чэмпіянат Англіі па футболе 2008/2009|чэмпіянату Англіі|ru|Чемпионат Англии по футболу 2008/2009}}. У летняе {{нп3|трансфернае акно|трансфернае акно|en|Transfer window}} 2009 года Алонса за 30 млн € перайшоў у мадрыдскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/22684267.html|title=Хаби Алонсо перешел в «Реал»|work={{нп3|sports.ru|Sports.ru|ru|sports.ru}}|date=04.08.2009|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, дзе стаў пераможцам [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|Лігі чэмпіёнаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/05/25/realwin/|title=«Реал» стал победителем Лиги чемпионов|work={{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|ru|Lenta.ru}}|date=25 мая 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2011/2012|чэмпіянату]] і [[Суперкубак Іспаніі па футболе 2012|Суперкубка Іспаніі]], а таксама двухразовым пераможцам [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]. У 2014 годзе, пасля пяці гадоў у складзе «Рэала», Хабі перайшоў у мюнхенскую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]», падпісаўшы двухгадовы кантракт&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/1023218315.html|title=«Бавария» подписала 2-летний контракт с Алонсо|work=[[Sports.ru]]|date=29 августа 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. У складзе «Баварыі» Хабі Алонса тройчы стаў чэмпіёнам краіны, выйграў Кубак і Суперкубак Германіі. У 2017 годзе завершыў кар’еру.

Як трэнер, прывёў «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер]]» з [[Леверкузен]]а да чэмпіёнства ў германскай [[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэслізе]] (2024) упершыню за 120-гадовую гісторыю клуба.

== Раннія гады ==
Хабі Алонса паходзіць з вядомай футбольнай сям’і. Яго бацька, {{нп3|Мігель Анхель Алонса|Перыка Алонса|en|Miguel Ángel Alonso}}, гуляў за «[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]», у складзе якога стаў двухразовым чэмпіёнам Іспаніі, і за «[[ФК Барселона|Барселону]]». Брат Хабі, {{нп3|Мікеле Алонса|Мікеле Алонса|en|Mikel Alonso}}, гуляе на пазіцыі паўабаронцы за {{нп3|ФК Рэал Уніён|«Рэал Уніён»|ru|Реал Унион}}. Іншы брат, Ён — футбольны суддзя. Алонса нарадзіўся ў [[Талоса|Талосе]], невялікім мястэчку [[Краіна Баскаў|Краіны Баскаў]], да шасці гадоў жыў у [[Барселона|Барселоне]], потым яго сям’я пераехала ў [[Сан-Себасцьян]]. Менавіта тут выявіўся яго запал да футбола, ён правёў сваё дзяцінства, гуляючы ў футбол на Плая дэ ла Конча (Шэл Біч)&lt;ref name=GB1&gt;{{cite web |last=Ballague |first=Guillem |title=Clever Xabi sets the pass mark |publisher=''{{нп3|The Observer|The Observer|ru|The Observer}}'' |date=22 May 2005 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/may/22/sport.comment |access-date=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;. На пляжах Сан-Себасцьяна Алонса пасябраваў з жыхаром Кале Маціа, [[Мікель Артэта|Мікелем Артэтам]], і яны часта спаборнічалі адзін з адным, гуляючы разам у футбол па выхадных&lt;ref name=FieldBB&gt;{{cite web |last=Fifield |first=Dominic |title=Arteta seeks revenge in battle of Basques |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=25 March 2006 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/mar/25/newsstory.sport15 |access-date=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;. У раннім узросце Алонса вырашыў стаць апорным паўабаронцам, гэта амплуа дапамагло яму навучыцца добра распараджацца мячом на полі.

Калі яму было 15, ён па школьнай праграме абмену адправіўся ў ірландскі горад Келс, {{нп3|графства Міт|графства Міт|ru|Мит (графство)}}, каб вывучыць [[англійская мова|англійскую мову]]&lt;ref name=&quot;gaaboard&quot;&gt;{{cite web |url=http://gaaboard.com/board/index.php?topic=6122.15|title=Reprint of aforementioned article on messageboard|publisher=GAA Board|date=3 January 2008|access-date=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;.

Алонса і Артэта былі амбіцыйныя і марылі гуляць побач за «Рэал Сасьедад», але іх шляхі разышліся пасля таго, як Артэта перайшоў у «Барселону», тым часам як Алонса падпісаў кантракт з «Рэал Сасьедадам»&lt;ref name=HunterSS&gt;{{cite news |last=Hunter |first=Andy |title=Mikel Arteta: 'It's a long way from San Sebastian...' |publisher=[[The Independent]] |date=19 November 2005 |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/mikel-arteta-its-a-long-way-from-san-sebastian-515944.html |access-date=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Алонса прагрэсаваў, выступаючы за рэзервовую каманду «Рэал Сасьедад», і ва ўзросце 18 гадоў у сезоне 1999/2000 ён дэбютаваў у першай камандзе сан-себасцьянскага клуба. Яго першы выхад на поле адбыўся 1 снежня 1999 года ў паядынку Кубка Іспаніі з «Лаграньесам»&lt;ref name=LFCProfile&gt;{{cite web |title=Xabi Alonso Profile |publisher=Liverpool |url=http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/alonso/ |access-date=11 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804215916/http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/alonso/ |archive-date=4 жніўня 2008 }}&lt;/ref&gt;

== Клубная кар’ера ==

=== «Рэал Сасьедад» ===
{{нп3|Джон Тошак|Джон Тошак|ru|Тошак, Джон}} прызнаў патэнцыял у Алонса і выдаткаваў шмат часу, распрацоўваючы метады навучання, скіраваныя на індывідуальнае паляпшэнне яго тэхнічных магчымасцей&lt;ref&gt;{{cite web |last=Abbandonato |first=Paul |title=It's the Real deal for Toshack |publisher=Wales Online (''Western Mail'') |date=3 July 2008 |url=http://www.walesonline.co.uk/footballnation/football-in-wales/2008/07/03/it-s-the-real-deal-for-toshack-91466-21218919/  |access-date=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;. Першую палову сезона 2000/01 Алонса адгуляў у «[[ФК Эйбар|Эйбары]]» на правах арэнды, пасля чаго вярнуўся ў родную каманду. Каманда ўмацавала свае пазіцыі ў сярэдзіне табліцы ў 2001/02 сезоне, заняўшы 13-е месца. Алонса правёў 30 матчаў у сезоне, а таксама забіў свой першы гол у Ла Лізе, за ўвесь сезон адзначыўся 3 разы. Улетку 2002 года ў «Рэал Сасьедада» зноў змяніўся трэнер, і ўсё ж з прыходам {{нп3|Рэйнальд Дэнуэкс|Рэйнальда Денуэкса|ru|Денуэкс, Рейнальд}} Алонса захаваў сваё месца ў першай камандзе&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lowe |first=Sid |title=Sociedad enjoy ride of their lives |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=4 November 2002 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/nov/04/europeanfootball.sport |access-date=2008-08-11}}&lt;/ref&gt;.

У нечакана паспяховым для каманды сезоне 2002/03, калі яна заняла другое месца ў [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|чэмпіянаце]], прапусціўшы наперад толькі [[мадрыд]]скі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]», Хабі Алонса быў ключавым іграком «Рэал Сасьедада», ён узяў удзел у 33 матчах і забіў у іх 3 галы, заявіўшы пра сябе як пра «ўзыходную зорку» іспанскага футбола&lt;ref&gt;{{cite news |title=Real seal Spanish title |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/3007132.stm |work=[[BBC Sport]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=22 June 2003 |access-date=23 June 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Улетку 2004 года ў «Рэал Сасьедад» перайшоў сябар дзяцінства Алонса, Мікель Артэта&lt;ref name=Drop&gt;{{cite news |title=Real Sociedad drop Alonso |publisher=[[BBC Sport]] |date=11 August 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/l/liverpool/3552128.stm |access-date=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;. Артэта быў у захапленні ад перспектывы стаць партнёрам Алонса ў цэнтры поля, але яго радасць была нядоўгай. Алонса атрымаў прапанову ад «[[ФК Ліверпул|Ліверпула]]» і 20 жніўня 2004 года перайшоў у мерсісайдскі клуб&lt;ref name=LFCProfile/&gt;&lt;ref name=AnfieldMove&gt;{{cite news |title=Alonso makes Anfield move |publisher=[[BBC Sport]] |date=20 August 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/l/liverpool/3569648.stm |access-date=2008-08-12}}&lt;/ref&gt;.

=== «Ліверпул» ===
[[Файл:Xabi Alonso.jpg|thumb|220px|злева|У складзе «[[ФК Ліверпул|Ліверпула]]»]]
Алонса прыбыў у [[Ліверпул]] разам з Луісам Гарсія з «Барселоны», паклаўшы тым самым пачатак новай эры на «[[Энфілд Роўд|Энфілдзе]]». Новы трэнер «Ліверпула», {{нп3|Рафаэль Бенітэс|Рафаэль Бенітэс|be-x-old|Рафаэль Бэнітэс}}, імкнуўся рэарганізаваць клуб і цалкам перапрацаваць гульню каманды, выбраўшы свой уласны стыль тренерства і тактыку каманды&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ortego |first=Enrique |title=La 'Rafalution' entra en la historia del Liverpool (''The 'Rafalution' becomes part of Liverpool history'') |publisher=''Diario AS'' |date=3 November 2008 |url=http://www.as.com/futbol/articulo/futbol-rafalution-entra-historia-liverpool/dasftb/20081103dasdaiftb_31/Tes |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;. Алонса перайшоў у «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» у жніўні [[2004]] года. Ён дэбютаваў у англійскай Прэм’ер-лізе [[29 жніўня]] на «{{нп3|Рыбак, стадыён|Рыбак Стэдыўм|ru|Рибок (стадион)}}» у матчы супраць «[[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]», які «Ліверпул» прайграў з лікам 0:1&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bolton 1–0 Liverpool |publisher=[[BBC Sport]] |date=29 August 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3586112.stm |access-date=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;. Бачанне поля і добрае валоданне пасам дазволілі Алонса стаць адным з асноўных ігракоў у паўабароне «Ліверпула», а яго запамінальныя дакладныя далёкія пасы і відовішчныя магутныя ўдары зрабілі Алонса ўлюбёнцам заўзятараў «чырвоных». Свой першы гол у Англіі Хабі забіў са штрафнога ў браму «[[ФК Фулхэм|Фулхэма]]» [[16 кастрычніка]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Fulham 2–4 Liverpool|publisher=[[BBC Sport]]|date=16 October 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/3724106.stm  |access-date=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;, да перапынку таго матча «Ліверпул» прайграваў 0:2, але потым пасля выхаду Алонса на замену пераламаў ход гульні, перамогшы з лікам 4:2.

[[1 студзеня]] [[2005]] года ў выніку сутыкнення з [[Фрэнк Лэмпард|Фрэнкам Лэмпардам]] з «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» Алонса зламаў шчыкалатку і на тры месяцы выбыў з гульні. Вярнуўшыся да вырашальных матчаў плэй-оф [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]], ён вельмі дапамог камандзе, калі з-за траўмы не мог гуляць капітан «Ліверпула», [[Стывен Джэрард]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Juventus 0–0 Liverpool |publisher=[[BBC Sport]] |date=13 April 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4431795.stm |access-date=2008-08-15}}&lt;/ref&gt;. У фінальным матчы супраць «[[ФК Мілан|Мілана]]» Алонса зраўняў лік, а потым «Ліверпул» перамог у серыі пенальці&lt;ref&gt;{{cite web |last=McCarra |first=Kevin |title=Red resistance tips the balance |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=28 April 2005 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/apr/28/match.sport1 |access-date=2008-08-15}}&lt;/ref&gt;. Алонса быў у захапленні ад перамогі, сказаўшы: «Гэта найлепшы момант у маёй прафесійнай кар’еры»&lt;ref&gt;{{cite web |last=McCarra |first=Kevin |title=Liverpool set up Chelsea clash |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=14 April 2005 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/apr/14/match.sport1 |access-date=2008-08-15}}&lt;/ref&gt;.

[[7 студзеня]] [[2006]] года ў матчы Кубка Англіі з клубам «[[ФК Лутан Таўн|Лутан Таўн]]» Хабі Алонса забіў самы далёкі гол у гісторыі «Ліверпула», паразіўшы браму саперніка са сваёй паловы поля (мяч праляцеў адлегласць прыкладна ў 60 метраў). Хоць брама «Лутана» была ў гэты момант пустой (брамнік пайшоў у штрафную «чырвоных» на падачу вуглавога), гэта дасягненне Алонса стала прадметам працяглага абмеркавання заўзятараў і прэсы. Таксама паведамлялася, што адзін фанат «Ліверпула» паставіў 200 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў]] на тое, што ў Хабі да канца сезона атрымаецца забіць са сваёй паловы поля, і выйграў 25 000 фунтаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/berkshire/4598198.stm|title=Fan makes £25,000 on dream goal|archive-url=https://www.webcitation.org/65dZOHFfw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/berkshire/4598198.stm|archive-date=22 лютага 2012|access-date=27 мая 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2006 года Алонса зноў адзначыўся далёкім голам, гэтым разам паразіўшы браму «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасла]]» ў матчы Прэм’ер-лігі. У выніку ён быў прызнаны майстрам далёкіх удараў, Хабі прызнаўся, што адпрацоўвае такія ўдары на трэніроўках&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/5351794.stm|title=Liverpool 2-0 Newcastle|archive-url=https://www.webcitation.org/65dZPOEDS?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/5351794.stm|archive-date=22 лютага 2012|access-date=27 мая 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1 верасня]] [[2007]] года ўпершыню ў кар’еры ў яго атрымалася двойчы за гульню паразіць браму саперніка «Ліверпула» ў Прэм’ер-лізе. Адбылася гэтая падзея ў матчы на ​​«[[Энфілд Роўд|Энфілдзе]]» супраць «[[ФК Дэрбі Каўнці|Дэрбі Каўнці]]», у якім «чырвоныя» перамаглі з лікам 6:0&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jackson |first=Jamie |title=Benítez has Liverpool dreaming of a new tilt at the title |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=2 September 2007 |url=http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/02/match.derbycounty |access-date=2008-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Liverpool 6 Derby County 0: Torres and Alonso lead Rams to the slaughter |first=Ronald |last=Atkin |publisher=[[The Independent]] |date=2 September 2007 |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/liverpool-6-derby-county-0-torres-and-alonso-lead-rams-to-the-slaughter-401179.html |access-date=2011-12-01}}&lt;/ref&gt;. Алонса адкрыў лік у гэтым матчы, на 25-й хвіліне ўдарам са штрафнога з адлегласці ў 50 метраў паразіўшы браму гасцей. У другім тайме баск вызначыўся яшчэ раз, прабіўшы з-за межаў штрафной плошчы. Гэты гол стаў для «Ліверпула» чацвёртым у дадзеным паядынку.

=== «Рэал Мадрыд» ===
[[Файл:Xabi Alonso 48609.jpg|thumb|220px|У матчы за мадрыдскі «Рэал» у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]] ]]
[[Файл:Xabi Alonso (Real Valladolid-Real Madrid).jpg|злева|thumb|220px|У матчы за мадрыдскі «Рэал» супраць «Вальядаліда»]]
Улетку [[2009]] года мадрыдскі «Рэал» пачаў актыўна праводзіць трансферы вядомых ігракоў; адной з мэт каманды стаў Алонса. Нягледзячы на тое, што трэнер «Ліверпула» Рафаэль Бенітэс неаднаразова паведамляў пра тое, што клуб не мае намеру прадаваць Хабі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/6/oficialno-zajavlenie-kluba-po-alonso-i-maskerano|title=«Официально: Заявление клуба по Алонсо и Маскерано»|publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/7/benites-trebuet-vernosti|title=«Бенитес требует верности» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/4/rafa-prodavat-alonso-my-ne-namereny |title=«Рафа: Продавать Алонсо мы не намерены» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;, прадстаўнікі «Рэала» ціснулі на «чырвоных», увесь час заяўляючы праз прэсу пра тое, што ігрок ім вельмі патрэбен. Пры гэтым «{{comment|вяршковыя|«Рэал»}}» адмовіліся згаджацца з мінімальнай сумай адступных (каля 35 мільёнаў фунтаў), якую патрабаваў за футбаліста «Ліверпул». «Рэал» назваў яе «празмеру вялікай» за «іграка, якому няма замены»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/7/real-ne-ostavljaet-nadezhdy-kupit-alonso|title= «„Реал“ не оставляет надежды купить Алонсо» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt; і прыстрашыўшы зусім адмовіцца ад угоды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/7/ispanskie-gazety-alonso-i-arbeloa-na-vyhod|title= «Испанские газеты: Алонсо и Арбелоа — на выход?» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;, і гэта пры тым, што незадоўга да таго мадрыдскі клуб выдаткаваў 93,5 і 63,5 мільёнаў [[еўра]] на [[Крыштыяну Раналду]] і [[Кака]] адпаведна.

Пасля двух месяцаў лета, цягам якіх цягнуліся перамовы паміж клубамі, 30 ліпеня Алонса афіцыйна запытаў трансфер&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/7/srochno-alonso-oficialno-zaprosil-transfer |title=«Срочно: Алонсо официально запросил трансфер»|publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;. 4 жніўня было дасягнута пагадненне паміж клубамі пра суму кампенсацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/8/srochno-i-oficialno-alonso-v-madride|title= «Срочно и официально: Алонсо в Мадриде!» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;, а праз яшчэ два дні ігрок быў прададзены ў «Рэал», прыкладная сума трансферу склала 30 мільёнаў фунтаў. Меркавалася, што галоўнай прычынай сыходу Алонса сталі яго напружаныя адносіны з Бенітэсам. Але ў сваім першым інтэрв’ю пасля пераходу паўабаронца сказаў, што канфлікту ў іх не было, і паведаміў, што хацеў стаць часткай «мадрыдскага праекта»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liverbird.ru/news/2009/8/pervoe-intervyu-shabi-alonso-posle-uhoda-iz-liverpulja |title=«Первое интервью Шаби Алонсо после ухода из „Ливерпуля“» |publisher=Liverbird.ru|access-date=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;.

У першым сезоне за «Рэал» Хабі выступаў пад нумарам «22». Дэбют Хабі ў «Рэале» адбыўся ў матчы з «[[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва]]». Хабі правёў на поле ўсе 90 хвілін. Свой першы гол у футболцы «Рэала» Алонса забіў у браму «[[ФК Вільярэал|Вільярэала]]» з пенальці на 87-й хвіліне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=275756&amp;cc=5739|title=Real Madrid 6&amp;nbsp;– 2 Villarreal|date=21 February 2010|work=ESPN|access-date=2010-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227083652/http://soccernet.espn.go.com/report?id=275756&amp;cc=5739|archive-date=27 лютага 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У матчы супраць «[[ФК Севілья|Севільі]]» Хабі адкрыў лік за гасцей аўтаголам на 10 хвіліне. Наступны гол Хабі забіў у браму «[[ФК Спортынг Хіхон|Спортынга]]». У матчы супраць «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» Хабі забіў гол на 49-й хвіліне і аддаў галявы пас на 55-й.
                                        
У тым сезоне Алонса стаў ключавым іграком у цэнтры паўабароны «Рэала». Алонса гуляў добра не толькі ў чэмпіянаце, але і ў Лізе чэмпіёнаў. Усяго ў сезоне 2010/11 Хабі Алонса згуляў 52 матчы і забіў адзін мяч&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ollie |last=Irish |url=http://www.whoateallthepies.tv/kits/37525/cristiano-ronaldo-takes-rauls-no-7-shirt-at-real-madrid-benzema-moves-to-no-9-xabi-alonso-takes-no-14.html |title=Cristiano Ronaldo Takes Raul's No.7 Shirt at Real Madrid, Benzema Moves To No.9, Xabi Alonso Takes No.14 |publisher=Whoateallthepies.tv |access-date=2011-12-01}}&lt;/ref&gt;.

Чэмпіёнскі для «Рэала» сезон Хабі пачаў у добрай форме. Ён паказваў стабільную гульню як у абароне, так і ў нападзе, выступаючы стваральнікам атак каманды.

Сезон 2012/13 атрымаўся для іспанца не вельмі ўдалым. З-за траўмаў ён выбываў з гульняў на немалыя тэрміны. Становішча пагоршылася і пасля канфлікту каманды з трэнерам [[Жазэ Маўрынью]]. У сярэдзіне сакавіка 2013 года з’явіліся паведамленні пра тое, што Алонса не збіраецца падаўжаць кантракт з кіраўніцтвам «Рэала», які мінае па заканчэнні сезона 2013/14. Аднак у пачатку студзеня 2014 года Хабі падоўжыў кантракт да чэрвеня 2016 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1727447-real-oficialno-objavil-o-prodlenii-kontrakta-s-khabi-alonso.html|title=&quot;Реал&quot; официально объявил о продлении контракта с Хаби Алонсо|work={{нп3|Чемпионат.com|Чемпионат.com|ru|Чемпионат.com}}|date=9 января 2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marca.com/2014/01/08/futbol/equipos/real_madrid/1389203384.html|title=Xabi Alonso seguirá dos años más en el Real Madrid|work={{нп3|Marca|Marca|ru|Marca}}|date=08/01/14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto4079761.shtml|title=Чемпионат Испании. Хаби Алонсо продлил контракт с «Реалом»|work={{нп3|Eurosport 1|Евроспорт|ru|Eurosport 1}}|date=09/01/2014|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:CSKA-Bavaria (1).jpg|злева|thumb|220px|У матчы за мюнхенскую «Баварыю» супраць [[ФК ЦСКА Масква|маскоўскага ЦСКА]] ]]

=== «Баварыя» ===
[[29 жніўня]] [[2014]] года Алонса перайшоў у склад нямецкай «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыі]]», падпісаўшы з клубам двухгадовы кантракт&lt;ref&gt;[http://www.fcbayern.de/en/news/news/2014/xabi-alonso-signs-for-bayern-290814.php Xabi Alonso completes Bayern switch]. FCBayern.de.&lt;/ref&gt;. Кантракт падпісаны на 2 гады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbayern.de/de/news/news/2014/wechsel-von-xabi-alonso-perfekt.php|title=Wechsel perfekt! Xabi Alonso ist jetzt ein Bayer|publisher=Offizielle Website des FC Bayern München|lang=de|date=29.08.2014|access-date=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;. У новым клубе Алонса атрымаў футболку з нумарам 3. Дэбютаваў на наступны дзень у матчы супраць «[[ФК Шальке 04|Шальке 04]]», які скончыўся ўнічыю 1:1&lt;ref&gt;[http://www.goal.com/en-gb/match/schalke-04-vs-bayern-m%C3%BCnchen/1713403/report?ICID=MP_MS_5 Schalke 1-1 Bayern Munich: Howedes seals controversial point for hosts]. Goal.com&lt;/ref&gt;. 27 верасня 2014 года ў матчы супраць «[[ФК Кёльн|Кёльна]]» Алонса пабіў рэкорд па колькасці пасаў за матч [[Бундэсліга|Бундэслігі]], 196&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Reilly|first1=Garry|title=5 Incredible Stats That Show How Important Xabi Alonso Is For Bayern Munich|url=http://www.balls.ie/football/5-incredible-stats-show-important-xabi-alonso-bayern-munich/138664|website=Balls.ie| date = 1 October 2014 | access-date = 2 October 2014}}&lt;/ref&gt;. 18 кастрычніка 2014 года іспанец аформіў першы гол за «Баварыю», забіўшы са штрафнога мяч у браму «[[ФК Вердэр|Вердэра]]». Матч скончыўся з лікам 6:0&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bayern Mun 6–0 SV Werder Bremen|url= http://www.bbc.com/sport/0/football/29657702 |access-date=19 October 2014|work=[[BBC Sport]]|date=18 October 2014}}&lt;/ref&gt;.

17 лютага 2015 года, у яго 100-ым матчы ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], Алонса быў выключаны з гульні за другую жоўтую картку пры ліку 0:0 супраць [[ФК Шахцёр Данецк|данецкага «Шахцёра»]]&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Reddy|first1=Luke|title=Shakhtar Donetsk v Bayern Munich|url=http://www.bbc.com/sport/live/football/31508728|access-date=17 February 2015|publisher=[[BBC Sport]]|date=17 February 2015}}&lt;/ref&gt;. У другім матчы Алонса вярнуўся&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lovell|first1=Mark|title=Bayern Munich awakening from winter-break hibernation|url=http://www.espnfc.com/club/bayern-munich/132/blog/post/2313384/bayern-munich-awakening-from-winter-break-hibernation|access-date=23 February 2015|publisher=ESPN FC|date=23 February 2015}}&lt;/ref&gt;, «Баварыя» перамагла 7:0&lt;ref&gt;{{cite news|title=FC Bayern düst ins Viertelfinale|url=http://www.sueddeutsche.de/sport/champions-league-fc-bayern-duest-ins-viertelfinale-1.2389807|access-date=12 March 2015|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=11 March 2015|language=de}}&lt;/ref&gt;. Алонса забіў свой чацвёрты гол у Лізе чэмпіёнаў са штрафнога ў матчы супраць «[[ФК Порту|Порту]]» ў чвэрцьфінале. «Баварыя» выйграла 6:1 і чацвёрты раз запар прайшла ў паўфінал.

28 красавіка 2015 года Алонса стаў адным з чатырох ігракоў «Баварыі»-чэмпіёнаў свету, якія прайгралі «[[ФК Барусія Дортмунд|Барусіі]]» паўфінал {{нп3|Кубак Германіі па футболе 2014/2015|Кубка Германіі па футболе|ru|Кубок Германии по футболу 2014/2015}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/live/football/32483389|title=Bayern Munich 1-1 Borussia Dortmund|date=29 April 2015|work=BBC}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама быў адзіным іграком, які не забіў пенальці ў {{нп3|Суперкубак Германіі па футболе 2015|Суперкубку 2015|ru|Суперкубок Германии по футболу 2015}} супраць «[[ФК Вольфсбург|Вольфсбурга]]», яго ўдар быў адбіты {{нп3|Кун Кастэлс|Кунам Кастэлсам|ru|Кастелс, Кун}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Schaerlaeckens|first1=Leander|title=Nicklas Bendtner emerges as Wolfsburg's unlikely hero in DFL-Supercup|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-fc-yahoo/nicklas-bendtner-wolfsburg-bayern-dfl-supercup-225044544.html|access-date=2 August 2015|publisher=Yahoo|date=1 August 2015}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2015 года змяніў нумар 3 на 14, пасля сыходу {{нп3|Клаўдзіа Пісара|Клаўдзіа Пісара|ru|Писарро, Клаудио}}.

18 снежня 2015 года Алонса падпісаў новы кантракт з «Баварыяй» да 2017 года&lt;ref&gt;{{cite news|title=Der FC Bayern verlängert mit vier Superstars|url=http://www.welt.de/sport/article150112292/Der-FC-Bayern-verlaengert-mit-vier-Superstars.html|access-date=21 December 2015|publisher=Die Welt|date=18 December 2015|language=de}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2017 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры па заканчэнні сезона 2016/17&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/news/11890/10795410/xabi-alonso-to-retire-at-end-of-season|title=Xabi Alonso to retire at end of season|date=9 March 2017|access-date=9 March 2017|publisher=SkySports|lang=en}}&lt;/ref&gt;. [[20 мая]] 2017 года згуляў свой апошні афіцыйны матч, калі выйшаў у асноўным складзе «Баварыі» ў матчы апошняга тура Бундэслігі супраць «[[ФК Фрайбург|Фрайбурга]]» (4:1). У гэтым матчы ён адзначыўся галявой перадачай на [[Ар’ен Робен|Ар’ена Робена]] і быў заменены на 82-й хвіліне на [[Франк Рыберы|Франка Рыберы]]. Усяго за тры гады ў Германіі Хабі Алонса тройчы стаў чэмпіёнам краіны, выйграў Кубак і Суперкубак Германіі.

== Міжнародная кар’ера ==
[[Файл:Xabi Alonso goal celebration Euro 2012 vs France.jpg|thumb|right|220px|Алонса забівае гол у чвэрцьфінале [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Еўра-2012]] супраць Францыі ]]

=== Еўра-2004 ===
Упершыню за [[Зборная Іспаніі па футболе|зборную Іспаніі]] Алонса згуляў [[30 красавіка]] [[2003]] года ў таварыскім матчы супраць [[зборная Эквадора па футболе|зборнай Эквадора]], ва ўзросце 22 гадоў. На [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Еўра-2004]] Алонса быў заменены ў матчы з [[Зборная Расіі па футболе|Расіяй]] пры ліку 1:0, згуляў усе 90 хвілін супраць [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугаліі]], дзе яго каманда саступіла з лікам 0:1. У выніку іспанцы не прайшлі групавы этап&lt;ref name=FDB&gt;{{cite web |title=ЕВРО-2004 |publisher=UEFA |url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1582/index.html |access-date=2008-08-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FDB1&gt;{{cite web |title=ЕВРО-2004 |publisher=UEFA |url=http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059180/index.html |access-date=2008-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702181740/http://ru.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059180/index.html |archive-date=2 ліпеня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== ЧС-2006 ===
На [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянаце свету ў Германіі]] Хабі Алонса [[14 чэрвеня]] [[2006]] года забіў свой першы гол за зборную ў браму [[Зборная Украіны па футболе|зборнай Украіны]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bulman |first=Erica |title=David Villa scores twice as Spain reigns over Ukraine 4–0 |publisher=''{{нп3|USA Today|USA Today|ru|USA Today}}'' |date=14 June 2006 |url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/worldcup/2006-06-14-spain-ukraine_x.htm |access-date=2008-08-22}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на паспяховы выступ на групавой стадыі, дзе Іспанія выйграла ўсе свае гульні, каманда была выбіта будучымі фіналістамі, французамі, у 1/8 фіналу&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain 1–3 France |publisher=[[BBC Sport]] |date=26 July 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991524.stm |access-date=2008-08-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Еўра-2008 ===
На [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|Еўра-2008]], якое аказалася паспяховым для іспанцаў, Алонса быў капітанам зборнай у апошняй гульні групавога этапу супраць [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыі]], стаў іграком матча&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baskett |first=Simon |title=Second string Spain too good for Greece |publisher=Reuters |date=18 June 2008 |url=http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSL1867995520080618?sp=true |access-date=2008-12-15}}&lt;/ref&gt;. Іспанія выйграла турнір, а Алонса згуляў у чатырох з шасці матчаў за зборную&lt;ref name=SpainStats&gt;{{cite web |title=UEFA EURO 2008 |publisher=[[УЕФА]] |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/teams/team=122/squad/index.html |access-date=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;.

=== ЧС-2010 ===
На [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ЧС-2010]] Хабі Алонса браў удзел ва ўсіх матчах зборнай Іспаніі, гуляючы разам з [[Серхіа Бускетс]]ам і [[Хаві]] ў цэнтры поля, і дапамог зборнай заваяваць першы трафей Кубка свету&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=207528/index.html |title=FIFA player Statistics: XABI ALONSO |publisher=[[FIFA]] |access-date=27 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722003007/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=207528/index.html |archive-date=22 ліпеня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На 28-й хвіліне апошняй гульні супраць Нідэрландаў ён атрымаў удар у грудзі ад галандскага паўабаронцы {{нп3|Найджэл дэ Ёнг|Найджэла дэ Ёнга|be-x-old|Найджэль дэ Ёнг}}. Фол быў спрэчным, здавалася, што парушэнне заслугоўвае непасрэднай чырвонай карткі, але {{нп3|Говард Уэб|Говард Уэб|en|Howard Webb}} абмежаваўся жоўтай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/186572/Xabi-Alonso-in-broken-rib-fear-/ |title=Xabi Alonso in broken rib fear |publisher=the Daily and Sunday Express |author=Joyce, Paul |access-date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на боль, ён дагуляў увесь матч.

=== Еўра-2012 ===
На [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Еўра-2012]] [[23 чэрвеня]] [[2012]] года Хабі Алонса згуляў свой 100-ы матч за Іспанію&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/euro-2012/top-stories/Xabi-Alonso-fires-Spain-to-Euro-2012-semifinals/articleshow/14365126.cms | title=Xabi Alonso fires Spain to Euro 2012 semifinals | date=24 June 2012 | access-date=1 чэрвеня 2016 | archive-date=25 чэрвеня 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120625042250/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/euro-2012/top-stories/Xabi-Alonso-fires-Spain-to-Euro-2012-semifinals/articleshow/14365126.cms | url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ў чвэрцьфінале супраць Францыі, у якім ён забіў абодва мячы і прынёс перамогу Іспаніі.

=== ЧС-2014 ===
Перад [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|ЧС-2014]] Хабі Алонса прыняў рашэнне завяршыць выступы за зборную Іспаніі па завяршэнні турніру&lt;ref&gt;[http://ria.ru/wc2014/20140621/1012964440.html Хаби Алонсо решил завершить карьеру в сборной Испании по футболу]&lt;/ref&gt;. На самым «мундыялі» Алонса адкрыў лік у першым матчы групавога этапу са зборнай Нідэрландаў, аднак матч скончыўся паражэннем іспанцаў з лікам 1:5. У другім матчы Іспанія затым прайграла 2:0 [[Зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]]. У гэтым матчы Алонса атрымаў жоўтую картку і быў заменены ў перапынку, калі лік ужо быў 2:0. Трэці матч Іспанія выйграла супраць [[Зборная Аўстраліі па футболе|Аўстраліі]] і заняла трэцяе месца ў групе; Алонса згуляў 83 хвіліны ў матчы.

Алонса скончыў міжнародную кар’еру 27 жніўня 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|title=Xabi Alonso: Real Madrid midfielder retires from Spain duty|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28959560|publisher=[[BBC Sport]]|access-date=27 August 2014|date=27 August 2014}}&lt;/ref&gt;. Усяго за зборную сваёй краіны Хабі Алонса правёў 114 гульняў і забіў 16 мячоў, выйграўшы ў складзе нацыянальнай каманды два чэмпіянаты Еўропы (2008, 2012), чэмпіянат свету (2010) і стаў бронзавым прызёрам Кубка канфедэрацый (2009).

=== Зборная Краіны Баскаў ===

Алонса дэбютаваў у {{нп3|Зборная Краіны Баскаў па футболе|зборнай Краіны Баскаў|en|Basque Country national football team}} у таварыскім матчы супраць [[Зборная Ганы па футболе|Ганы]] 29 снежня 2001 года&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eff-fvf.org/pub/verFichaPartido.asp?idioma=ca&amp;idPartido=141 |title=Euskadi-Ghana |work=Euskadiko Futbol Federakundea |date=29 December 2001 |access-date=30 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903183434/http://www.eff-fvf.org/pub/verFichaPartido.asp?idioma=ca&amp;idPartido=141 |archive-date=3 верасня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і атрымліваў рэгулярныя выклікі, але з-за шчыльнага графіка ў клубе не заўсёды меў магчымасць з’яўляцца. 29 снежня 2012 года Алонса з’явіўся на полі ў матчы зборнай Краіны Баскаў з [[Зборная Балівіі па футболе|Балівіяй]], які быў выйграны пірэнейцамі 6:1&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eff-fvf.org/pub/noticiaAmpliada.asp?idioma=ca&amp;idnoticia=1488&amp;gruponoticia=11 |title=La Euskal Selekzioa arrolla a Bolivia |work=Euskadiko Futbol Federakundea |date=20 December 2012 |access-date=30 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903182828/http://eff-fvf.org/pub/noticiaAmpliada.asp?idioma=ca&amp;idnoticia=1488&amp;gruponoticia=11 |archive-date=3 верасня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Стыль гульні ==
Алонса адрозніваецца на полі добрай тэхнікай, а таксама пастаўленым ударам, што дазваляе забіваць галы з далёкіх дыстанцый, а сіла ўдару дазваляе яму віртуозна выконваць штрафныя ўдары. У матчы Кубка Англіі супраць «[[ФК Лутан Таўн|Лутан Таўн]]» у студзені 2006 года ён забіў два галы з далёкай дыстанцыі, адзін з якіх — ударам прыкладна з 60 метраў. У верасні 2006 года Алонса забіў яшчэ адзін гол са сваёй паловы поля ў матчы [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігі]] супраць «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]»&lt;ref name=70Y&gt;{{cite news|last=Hughes|first=Ian|title=Liverpool 2–0 Newcastle|publisher=[[BBC Sport]]|date=20 September 2006|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/5351794.stm |access-date=2008-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Хабі як плэймэйкер валодае дакладным пасам і добрым бачаннем поля, што дазваляе аддаваць якасныя перадачы на далёкія адлегласці.
{{пачатак цытаты}} Як заўзятар я б сказаў, што Хабі вялікі ігрок. Я думаю, што ён з’яўляецца найлепшым распасоўшчыкам у Еўропе.{{канец цытаты|крыніца=Прэзідэнт «Рэала», {{нп3|Фларэнтына Перэс|Фларэнтына Перэс|en|Florentino Pérez}}, чэрвень 2009&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://espnfc.com/player/_/id/13842/xabi-olano-alonso?cc=5739|title=Профиль Хаби Алонсо|publisher=espnfc.com|access-date=2013-12-08}}&lt;/ref&gt;.}}

Былы партнёр Хабі па «Ліверпулу» [[Стывен Джэрард]] на пытанне «каго Вы б хацелі вярнуць з былых партнёраў?» адказаў, што менавіта Алонса ён бы хацеў вярнуць, калі гэта было б магчыма.
Бачанне поля і добрае валоданне пасам дазволілі Алонса стаць адным з асноўных ігракоў у паўабароне «Ліверпула», а яго запамінальныя дакладныя далёкія пасы і відовішчныя далёкія ўдары зрабілі Алонса ўлюбёнцам заўзятараў «{{comment|чырвоных|«Ліверпул»}}». У складзе зборнай Іспаніі Хабі з’яўляўся штатным пенальцістам. Пры гэтым штрафныя выконвае досыць рэдка.

== Трэнерская кар’ера ==
У 2018 годзе стаў трэнерам юнацкай каманды мадрыдскага «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэала]]». У 2019 годзе атрымаў трэнерскую ліцэнзію катэгорыі Pro, у чэрвені стала вядома пра прызначэнне Хабі Алонса галоўным трэнерам другой каманды «[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедада]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://by.tribuna.com/football/1075080729.html|title=Хаби Алонсо возглавил дубль «Реал Сосьедада»|work=by.tribuna.com|access-date=2019-08-01|date=2019-06-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

5 кастрычніка 2022 года ўзначаліў нямецкі «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/423780|title=Футбол. Бывший полузащитник сборной Испании Хаби Алонсо стал главным тренером &quot;Байера&quot;|work=[[Прессбол|pressball.by]]|access-date=2022-10-08|date=2022-10-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008115232/https://www.pressball.by/news/football/423780|archive-date=8 кастрычніка 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пакінуў клуб у 2025 годзе па заканчэнні сезона.

З 1 чэрвеня 2025 года ўзначаліў мадрыдыскі «[[Рэал Мадрыд|Рэал]]». Кантракт быў разлічаны да 30 чэрвеня 2028 года, але 12 студзеня 2026 года клуб абвясціў аб спыненні супрацоўніцтва з спецыялістам.

== Асабістае жыццё ==
Былыя партнёры па «Ліверпулу» лічылі Алонса ціхім і спакойным чалавекам&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Good Life: Real Madrid and Spain midfielder Xabi Alonso |publisher=Goal.com |date=3 December 2008 |url=http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/04/15/3037646/the-good-life-real-madrid-and-spain-midfielder-xabi-alonso |access-date=2011-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110053208/http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/04/15/3037646/the-good-life-real-madrid-and-spain-midfielder-xabi-alonso |archive-date=10 студзеня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ён жанаты з Нагорай Арамбулу, у пары трое дзяцей. 11 сакавіка 2008 года нарадзілася першае дзіцё — сын Ёнчу&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://celebritybabies.people.com/2008/03/16/football-player/ | title=Football player Xabi Alonso and girlfriend welcome first child, a son | lang=en | access-date=27 мая 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150910051837/http://celebritybabies.people.com/2008/03/16/football-player/ | archive-date=10 верасня 2015 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Алонса прапусціў матч [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] з «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрам]]», застаўшыся ў [[Ліверпул]]е з-за нараджэння дзіцяці, ён пракаментаваў гэта, сказаўшы: {{цытата|Было крыху непрыемна прапусціць матч супраць «Інтэра», але я павінен быў быць са сваёй сям'ёй у такі час&lt;ref&gt;{{cite web |title=Xabi Alonso: &quot;Fue un poco frustrante no jugar, pero tenía que estar con mi familia&quot; (''It was a little frustrating to miss the match, but i had to be with my family'')|publisher=''El Mundo'' |date=13 March 2008 |url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2008/03/13/futbol/1205432606.html |access-date=2008-11-04|language=es}}&lt;/ref&gt;.}} Яго рашэнне аддаць перавагу сям’і перад Лігай чэмпіёнаў выклікала мноства канфліктаў з трэнерам, Рафай Бенітэсам&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wallace |first=Sam |title=Alonso left at home after Benítez tires of baby talk |publisher=[[The Independent]] |date=11 March 2008 |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/alonso-left-at-home-after-benitez-tires-of-baby-talk-794019.html |access-date=2008-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Thomas |first=Phil |title=That's yer tot, Alonso |work=The Sun |date=11 March 2008 |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article900748.ece |access-date=2008-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Martín |first=Luis |title= La paternidad de Xabi Alonso provoca un lío en Anfield (''Xabi Alonso's fatherhood whips up a storm at Anfield'')|publisher=''El Pais'' |date=12 March 2008 |url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/paternidad/Xabi/Alonso/provoca/lio/Anfield/elpepidep/20080312elpepidep_1/Tes |access-date=2008-11-04|language=es}}&lt;/ref&gt;. [[30 сакавіка]] [[2010]] года ў пары нарадзілася другое дзіцё, дзяўчынка па імі Ані Алонса Аранбуру&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://fabwags.com/nagore-aranburu-alonso-real-madrid-player-xabi-alonsos-pretty-wife/ |title= Nagore Aranburu Alonso- Real Madrid player Xabi Alonso’s pretty wife |publisher= Fabwags}}&lt;/ref&gt;. Іх трэцяе дзіцё і другая дачка, Эма Алонса Aранбуру, нарадзілася [[2 снежня]] [[2013]] года&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vanitatis.com/noticias/2013-12-02/xabi-alonso-y-nagore-aramburu-ya-tienen-la-familia-numerosa-con-el-nacimiento-de-emma_61637/ |title=Xabi Alonso y Nagore Aramburu ya tienen la familia numerosa con el nacimiento de Emma |publisher=Vanitatis |access-date=27 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131208034138/http://www.vanitatis.com/noticias/2013-12-02/xabi-alonso-y-nagore-aramburu-ya-tienen-la-familia-numerosa-con-el-nacimiento-de-emma_61637/ |archive-date=8 снежня 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Алонса і [[Мікель Артэта|Артэта]] былі суседзямі, калі жылі ў Сан-Себасцьяне, а таксама жылі побач у Ліверпуле&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ducker |first=James |title=Arteta puts friendship on hold as Everton eye Europe |publisher=[[The Times]] |date=25 March 2006 |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/sport/football/clubs/everton/article2301116.ece |access-date=2008-08-14 | location=London}}&lt;/ref&gt;. Алонса пераканаў Артэту перайсці ў «[[ФК Эвертан|Эвертан]]», расказаўшы яму, як ён шчаслівы ў [[Ліверпул]]е&lt;ref&gt;{{cite web |last=Prentice |first=David |title=Mikel Arteta and Xabi Alonso's special bond put on hold in Everton-Liverpool derby |publisher=''Liverpool Echo'' |date=26 September 2008 |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/everton-fc/everton-fc-news/2008/09/26/mikel-arteta-and-xabi-alonso-s-special-bond-put-on-hold-in-everton-liverpool-derby-100252-21906863/ |access-date=2008-11-04}}&lt;/ref&gt;. Алонса таксама ў [[2004]] годзе пераканаў былога напарніка па «Рэал Сасьедадзе», Хуана Угартэ, далучыцца да клуба {{нп3|ФК Рэксем|«Рэксем»|en|Wrexham F.C.}}&lt;ref name=Big1&gt;{{cite web |last=Rice |first=Jimmy |title=Xabi Alonso: The Big Interview |publisher=Liverpool |date=18 January 2007 |url=http://www.liverpoolfc.tv/news/features/this_season/FN11090070118-1117.htm |access-date=2008-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918230815/http://www.liverpoolfc.tv/news/features/this_season/FN11090070118-1117.htm |archive-date=18 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;.

Алонса з’яўляецца прыхільнікам каманды {{нп3|Meath GAA|«Meath GAA»|en|Meath GAA}} па {{нп3|гэльскі футбол|гэльскім футболе|en|Gaelic football}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Gaelic+Football%3A+Meath+Kop+big+fan+in+Alonso%3B+GAELIC+WORLD.-a0173616681|title=Meath Kop big fan in Alonso|publisher= Sunday Mirror |date=20 January 2008|access-date=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;. Яго цікавасць да ірландскага спорту з’явілася ў 15-гадовым узросце, калі ён адправіўся ў ірландскі горад {{нп3|Келс (графства Міт)|Келс|en|Kells, County Meath}}, каб вывучыць [[англійская мова|англійскую мову]]&lt;ref name=&quot;gaaboard&quot; /&gt;.

Нават гуляючы за «Рэал Мадрыд», Алонса абвясціў сябе прыхільнікам «[[ФК Ліверпул|Ліверпула]]». Ён сказаў, што вяртаецца, каб глядзець гульні на «Энфілдзе», калі ён мае свабодны час. ''[[The Times|The Times Online]]'' працытавала: «Я да гэтага часу фанат Ліверпула і буду ім заўсёды»; Алонса сцвярджаў, што яго сын таксама стане прыхільнікам «чырвоных»&lt;ref&gt;{{cite web |title=Alonso: My son's a Red |publisher=Liverpool |date=4 April 2011 |url=http://video.liverpoolfc.tv/news/latest-news/alonso-my-son-s-a-red |access-date=5 April 2011 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Статыстыка выступленняў ==

=== Клубная ===
Станам на 28 мая 2017 года
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Клуб
!rowspan=&quot;2&quot;|Сезон
!colspan=&quot;2&quot;|Ліга
!colspan=&quot;2&quot;|Кубак&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Кубак лігі
!colspan=&quot;2&quot;|[[УЕФА|Еўракубкі]]
!colspan=&quot;2&quot;|Іншыя²
!colspan=&quot;2&quot;|Усяго
|-
!Гульні!!Галы!!Гульні!!Галы!!Гульні!!Галы!!Гульні!!Галы!!Гульні!!Галы!!Гульні!!Галы
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]
|[[Ла Ліга 1999/2000|1999/2000]]
|5||0||1||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||6||0
|-
!Усяго
!5!!0!!1!!0!!colspan=&quot;2&quot;|-!!0!!0!!colspan=&quot;2&quot;|-!!6!!0
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[ФК Эйбар|Эйбар]]
|[[Другая ліга Іспаніі па футболе|2000/2001]]
|14||0||4||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||18||0
|-
!Усяго
!14!!0!!4!!0!!colspan=&quot;2&quot;|-!!0!!0!!colspan=&quot;2&quot;|-!!18!!0
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]
|[[Ла Ліга 2000/2001|2000/2001]]
|18||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||18||0
|-
|[[Ла Ліга 2001/2002|2001/2002]]
|29||3||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||29||3
|-
|[[Ла Ліга 2002/2003|2002/2003]]
|33||3||1||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||34||3
|-
|[[Ла Ліга 2003/2004|2003/2004]]
|34||3||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||8||1||colspan=&quot;2&quot;|-||42||4
|-
!Усяго
!114!!9!!1!!0!!0!!0!!8!!1!!colspan=&quot;2&quot;|-!!123!!10
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]
|[[Англійская Прэм'ер-ліга 2004/2005|2004/2005]]
|24||2||0||0||0||0||8||1||colspan=&quot;2&quot;|-||32||3
|-
|[[Англійская Прэм'ер-ліга 2005/2006|2005/2006]]
|35||3||5||2||0||0||10||0||3||0||53||5
|-
|[[Англійская Прэм'ер-ліга 2006/2007|2006/2007]]
|32||4||1||0||2||0||15||0||1||0||51||4
|-
|[[Англійская Прэм'ер-ліга 2007/2008|2007/2008]]
|19||2||3||0||1||0||4||0||colspan=&quot;2&quot;|-||27||2
|-
|[[Англійская Прэм'ер-ліга 2008/2009|2008/2009]]
|33||4||3||0||1||0||10||1||colspan=&quot;2&quot;|-||47||5
|-
!Усяго
!143!!15!!12!!2!!4!!0!!47!!2!!4!!0!!210!!19
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
|[[Ла Ліга 2009/2010|2009/2010]]
|34||3||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||7||0||colspan=&quot;2&quot;|-||41||3
|-
|[[Ла Ліга 2010/2011|2010/2011]]
|34||0||7||1||colspan=&quot;2&quot;|-||11||0||colspan=&quot;2&quot;|-||52||1
|-
|[[Ла Ліга 2011/2012|2011/2012]]
|36||1||4||0||colspan=&quot;2&quot;|-||10||0||2||1||52||2
|-
|[[Ла Ліга 2012/2013|2012/2013]]
|28||0||7||0||colspan=&quot;2&quot;|-||10||0||2||0||47||0
|-
|[[Ла Ліга 2013/2014|2013/2014]]
|26||0||7||0||colspan=&quot;2&quot;|-||9||0||0||0||42||0
|-
|[[Ла Ліга 2014/2015|2014/2015]]
|0||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|-||0||0||2||0||2||0
|-
!Усяго
!158!!4!!25!!1!!colspan=&quot;2&quot;|-!!47!!0!!6!!1!!236!!6
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
|[[Бундэсліга 2014/2015|2014/2015]]
|26||2||4||0||colspan=&quot;2&quot;|-||10||2||0||0||40||4
|-
|[[Бундэсліга 2015/2016|2015/2016]]
|26||0||4||1||colspan=&quot;2&quot;|-||8||1||1||0||39||2
|-
|[[Бундэсліга 2016/2017|2016/2017]]
|27||3||3||0||colspan=&quot;2&quot;|-||7||0||1||0||38||3
|-
!Усяго
!79!!5!!11!!1!!colspan=&quot;2&quot;|-!!25!!3!!2!!0!!117!!9
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Усяго за кар’еру
!513!!33!!54!!4!!4!!0!!127!!6!!12!!1!!710!!44
|}

: &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; [[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]], [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубак Іспаніі]] і [[Кубак Германіі па футболе|Кубак Германіі]]
: ² [[Суперкубак УЕФА]], [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|Клубны чэмпіянат свету]], [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубак Англіі]], [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубак Іспаніі]] і [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубак Германіі]]&lt;/small&gt;

=== Міжнародная статыстыка ===
Станам на 1 ліпеня 2014 года

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Зборная !! Сезон !! Матчы !! Галы
|-
|rowspan=&quot;13&quot; valign=&quot;center&quot;|[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]
|-
| 2002/2003 || 1 || 0
|-
| 2003/2004 || 10 || 0
|-
| 2004/2005 || 6 || 0
|-
| 2005/2006 || 12 || 1
|-
| 2006/2007 || 8 || 0
|-
| 2007/2008 || 10 || 2
|-
| 2008/2009 || 14 || 4
|-
| 2009/2010 || 15 || 4
|-
| 2010/2011 || 10 || 1
|-
| 2011/2012 || 16 || 3
|-
| 2012/2013 || 5 || 0
|-
| 2013/2014 || 7 || 1
|-
! colspan=&quot;2&quot; | '''Разам''' !! 114 !! 16
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; width=690
|-
! style=&quot;color: gold; background-color: #DD0000; border: 1px gold solid&quot; colspan=&quot;6&quot; |Галы {{PAGENAME}} за зборную Іспаніі
|-
|align=center width=50|'''№'''
|align=center width=125|'''Дата'''
|align=center width=165|'''Сапернік'''
|align=center width=80|'''Лік'''
|align=center width=80|'''Галы Алонса'''
|align=center width=190|'''Спаборніцтва'''
|-
|align=center|1
|[[14 чэрвеня]] [[2006]] года
|{{Футбол|Украіна}}
|align=center|4 : 0
|align=center|1
|[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]]
|-
|align=center|2
|[[20 жніўня]] [[2008]] года
|{{Футбол|Данія}}
|align=center|3 : 0
|align=center|2
|{{нп3|Таварыскі матч|Таварыскі матч|en|Exhibition game}}
|-
|align=center|3
|[[1 красавіка]] [[2009]] года
|{{Футбол|Турцыя}}
|align=center|2 : 1
|align=center|1
|{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 2010, адборачны турнір, УЕФА|Адборачныя матчы ЧС-2010|ru|Чемпионат мира по футболу 2010 (отборочный турнир, УЕФА)}}
|-
|align=center|4
|[[28 чэрвеня]] [[2009]] года
|{{Футбол|ПАР}}
|align=center|3 : 2
|align=center|1
|[[Кубак канфедэрацый 2009]]
|-
|align=center|5
|[[14 лістапада]] [[2009]] года
|{{Футбол|Аргенціна}}
|align=center|2 : 1
|align=center|2
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|6
|[[29 мая]] [[2010]] года
|{{Футбол|Саудаўская Аравія}}
|align=center|3 : 2
|align=center|1
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|7
|[[8 чэрвеня]] [[2010]] года
|{{Футбол|Польшча}}
|align=center|6 : 0
|align=center|1
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|8
|[[7 чэрвеня]] [[2011]] года
|{{Футбол|Венесуэла}}
|align=center|3 : 0
|align=center|1
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|9
|[[10 жніўня]] [[2011]] года
|{{Футбол|Італія}}
|align=center|1 : 2
|align=center|1
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|10
|[[7 кастрычніка]] [[2011]] года
|{{Футбол|Чэхія}}
|align=center|2 : 0
|align=center|1
|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012, адборачны турнір|Адборачныя матчы ЧЕ-2012|ru|Чемпионат Европы по футболу 2012 (отборочный турнир)}}
|-
|align=center|11
|[[30 мая]] [[2012]] года
|{{Футбол|Паўднёвая Карэя}}
|align=center|4 : 1
|align=center|1
|[[Таварыскі матч]]
|-
|align=center|12
|[[23 чэрвеня]] [[2012]] года
|{{Футбол|Францыя}}
|align=center|2 : 0
|align=center|2
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|ЧЕ-2012]]
|-
|align=center|13
|[[13 чэрвеня]] [[2014]] года
|{{Футбол|Нідэрланды}}
|align=center|1 : 5
|align=center|1
|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|ЧС-2014]]
|-
|}

== Дасягненні ==

=== Клубныя ===
{{Сцяг|Англія}} '''«Ліверпул»''':
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2005
* Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2005
* Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2006
* Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2006

{{Сцяг|Іспанія}} '''«Рэал»''':
* [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2012
* Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]] (2): 2011, 2014
* Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2012
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2014
* Пераможца [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка Еўропы]]: 2014

{{Сцяг|Германія}} '''«Баварыя»''':
* [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Чэмпіён Германіі]] (3): 2015, 2016, 2017
* Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]]: 2016
* Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]]: 2016

=== Міжнародныя ===
{{Сцяг|Іспанія}} '''Іспанія''':
* [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: 2010
* [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]] (2): 2008, 2012

=== Асабістыя ===
* {{нп3|Футбаліст года ў Іспаніі|Футбаліст года ў Іспаніі|en|Don Balón Award}}: 2003.
* {{нп3|Міжнародная федэрацыя асацыяцый прафесійных футбалістаў|FIFA FIFPro World XI|ru|Международная федерация ассоциаций профессиональных футболистов}}: 2011, 2012.
* Стаў спартсменам 2011 года паводле версіі часопіса GQ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pinkfootball.ru/ispanskiy-chempionat/gq-nazval-chabi-alonso-sportsmenom-goda|title=Хаби Алонсо спортсменом года|publisher=pinkfootball.ru|access-date=2013-12-07|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305162741/http://pinkfootball.ru/ispanskiy-chempionat/gq-nazval-chabi-alonso-sportsmenom-goda|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* {{нп3|LFP Awards|Найлепшы паўабаронца Ла Лігі|en|LFP Awards}}: 2012.
* Увайшоў у склад сімвалічнай зборнай паводле вынікаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы 2012]] года паводле версіі [[УЕФА]].
* Ігрок матча на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянаце Еўропы 2012]]: Іспанія — Францыя.
* Увайшоў у склад сімвалічнай зборнай Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20131020012245/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=207528/index.html Профіль на сайце ЧС-2010]

{{Добры артыкул|Спартсмен|Футбол}}
{{^}}{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Баер 04}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Іспанія|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Іспаніі
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2006
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на Кубку канфедэрацый 2009
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2010
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2014
}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = background:gold;
|state           = collapsed
|загаловак       = Узнагароды
|Сімвалічная зборная Еўра 2012
|Абарончы паўабаронца Ла Лігі года
}}

{{DEFAULTSORT:Алонса Хабі}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сасьедад B]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Эйбар]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сасьедад]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]]
[[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Баер 04]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]]</text>
      <sha1>k9uqa1mjkucn2nrtc74hq8x245q0di2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амбон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263140</id>
    <revision>
      <id>5206596</id>
      <parentid>4408578</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="i7wc5mnthwsuqc5rc50o0u8exz3ftfn" xml:space="preserve">{{значэнні}}
[[Файл:Pulpit - Sant'Apollinare Nuovo - Ravenna 2016.jpg|thumb|180px|Амбон візантыйскага тыпу ў базіліцы [[Сант-Апалінарэ-Нуава]], 5-6 вв.]]
'''Амбон''', або '''амбона''' (ад стар.-грэч. ἄμβων — ''узвышэнне'') — спецыяльнае збудаванне ў хрысціянскім храме, прызначанае для чытання [[Біблія|Святога Пісання]], спеваў або абвяшчэння некаторых богаслужбовых тэкстаў, вымаўлення казанняў.

== Гісторыя ==

Верагодна, першапачаткова амбон ладзіўся ў выглядзе платформы з прыступкамі і пераносным аналоям. Упершыню ён згадваецца ў канонах [[Лаадыкійскі сабор|Лаадыкійскага сабора 364 года]]. З V—VI стагоддзяў гэта ўжо стацыянарная канструкцыя ўнутры візантыйскай царквы, якая размяшчалася каля сярэдзіны храма і выглядала альбо як цыліндрычнае ўзвышэнне з 2 лесвіцамі па баках, як у храмах [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], альбо як паўкруглае ў плане збудаванне, якое ўключала невялікія лесвіцы.

== Праваслаўная царква ==
[[Файл:Ancient Ambon outside Hagia Sophia.png|thumb|Старажытны амбон у двары Сафіі ў [[Стамбул]]е, [[Турцыя]]]]Да XVII стагоддзя ў праваслаўных цэрквах выкарыстоўвалі амбоны [[Візантыя|візантыйскага]] тыпу. На Русі яны вядомыя з XII стагоддзя. Адзіная захаваная руская амбона гэтага тыпу паходзіць з [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|наўгародскага Сафійскага сабора]] і захоўваецца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]].

Пасля XVII стагоддзя амбоны візантыйскага тыпу выйшлі з ужывання і назва ''«амбона»'' перайшла на прымыкаючы да салеі паўкруглы выступ перад [[Царская брама|Царскай брамай]].

== Архірэйскі амбон ==

Вобразам старажытнага амбона ў сучаснай праваслаўнай царкве ў цяперашні час з’яўляецца невысокі памост ў цэнтры храма, які выкарыстоўваецца пры архірэйскім богаслужэнні. Ён завецца архірэйскім амбонам, васходніцай, аблачальным месцам або скрыняй. У выпадках, прадугледжаных [[тыпікон]]ам на архірэйскім амбоне могуць ўсталёўвацца сядзенні — кафедра. Па гэтай прычыне часам памылкова архірэйскі амбон называецца кафедрай. На архірэйскім амбоне біскуп знаходзіцца да ўваходу ў алтар, на ім жа адбываецца яго ўбор. З архірэйскага амбона протадыякан чытае [[Евангелле]].

== Каталіцкая царква ==

Амбоны заходніх храмаў першапачаткова не адрозніваліся ад візантыйскіх. З XI стагоддзя тут з’яўляюцца двайныя амбоны (цікавы ўзор такога амбона захаваўся ў [[базіліка святога Клімента|царкве святога Клімента]] ў [[Рым]]е), размешчаныя па баках [[наас]]а: з паўднёвага боку — для чытання і тлумачэння Евангелля, з паўночнай — для чытання [[Дзеянні Апосталаў|Дзеяў]] і лісты апосталаў. На ўзвышэнні вялі лесвіцы.

Гэтыя амбоны сталі хутка гуляць важную ролю пры ўпрыгожванні цэркваў; яны раскошна прыбіраліся, спачатку [[мазаіка]]й, а пасля разьбой. Прырост суполак вернікаў выцесніў гэтыя два амбона, і яны зліліся ў сучасную кафедру. У каталіцкіх і пратэстанцкіх цэрквах амбоны звычайна замяняюцца [[пюпітр]]амі.
{{навігацыя}}
{{Храмавая архітэктура}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>i7wc5mnthwsuqc5rc50o0u8exz3ftfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Рэал Сасьедад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263767</id>
    <revision>
      <id>5206288</id>
      <parentid>4769579</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12043" sha1="tw34oh78yvf8b3qb8xavopx68js14x9" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва          = Рэал Сасьедад
|Лагатып        = &lt;!--Real sociedad de futbol.png--&gt;
|ПоўнаяНазва    = Real Sociedad de Fútbol, S.A.D.
|Мянушкі        = бела-сінія
|Горад          = [[Сан-Себасцьян]], [[Іспанія]]
|Заснаваны      = [[1909]]
|Стадыён        = [[Анаэта]]
|Умяшчальнасць  = 25 000
|Прэзідэнт      = 
|Трэнер         = 
|Чэмпіянат      = [[Ла Ліга]]
|Сезон          = [[Ла Ліга 2022/2023|2022/23]]
|Месца          = 4 месца
|Сайт           = http://www.realsociedad.com/

|pattern_la1        = _rsociedad2324h
|pattern_b1         = _rsociedad2324h
|pattern_ra1        = _rsociedad2324h
|pattern_sh1        = _rsociedad2324h
|pattern_so1        = _rsociedad2324h
|leftarm1           = ffffff
|body1              = ffffff
|rightarm1          = ffffff
|shorts1            = ffffff
|socks1             = FFFFFF
|pattern_la2        = _rsociedad2324a
|pattern_b2         = _rsociedad2324a
|pattern_ra2        = _rsociedad2324a
|pattern_sh2        = _rsociedad2324a
|pattern_so2        = _rsociedad2324a
|leftarm2           = 00003a
|body2              = 00003a
|rightarm2          = 00003a
|shorts2            = 00003a
|socks2             = 00003a
|pattern_la3        = _rsociedad2324t
|pattern_b3         = _rsociedad2324t
|pattern_ra3        = _rsociedad2324t
|pattern_sh3        = _rsociedad2324t
|pattern_so3        = _rsociedad2324t
|leftarm3           = ffffff
|body3              = ffffff
|rightarm3          = ffffff
|shorts3            = ffffff
|socks3             = ffffff
}}
'''«Рэал Сасьеда́д»''' ({{lang-es|Real Sociedad de Futbol}}) — [[Іспанія|іспанскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Сан-Себасцьян]], прадстаўляе [[Краіна Баскаў|Краіну Баскаў]]. Заснаваны 7 верасня [[1909]] года, быў адным з заснавальнікаў [[Ла Ліга|Ла Лігі]] ў 1928 годзе. Хатнія гульні праводзіць на арэне [[Анаэта|«Анаэта»]].

Найлепшыя гады каманды прыйшліся на 1980-я гады, калі клуб двойчы станавіўся чэмпіёнам краіны. «Рэал Сасьедад» доўгі час браў у каманду толькі [[баскі|баскаў]], накшталт [[ФК Атлетык Більбаа|«Атлетыка» з Більбаа]], але гэтая традыцыя была скасавана ў 1989 годзе, калі ў клуб быў запрошаны ігрок нацыянальнай [[Зборная Ірландыі па футболе|зборнай Ірландыі]] і клуба [[ФК Ліверпул|«Ліверпул»]] [[Джон Олдрыдж]].

«Рэал Сасьедад» акркамя футбольнай каманды мае такасама некалькі спартыўных секцыяў, як жаночы футбол, [[лёгкая атлетыка]], [[хакей на траве]] і каманду ў басконскую гульню [[пелота|пелоту]].

== Гісторыя ==
=== Пачатак ===
Футбол з’явіўся ў [[Сан-Себасцьян]]е ў пачатку 1900-х гадоў дзякуючы намаганням студэнтаў і мігрантаў, якія вярнуліся з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і прывезлі на радзіму гульню. У 1904 годзе яны ўтварылі ў San Sebastian Recreation Club. Клуб у 1905 годзе браў удзел у спаборніцтве на [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубак Іспаніі]]. У маі 1905 года быў утворны футбльны клуб «Сан-Себасцьян» як асобная структура клуба San Sebastian Recreation Club. У 1909 годзе кіраўніцтва новага клуба звярнуліся да арганізатараў Кубку Іспаніі аб рэгістрацыі клуба ў турніры, але дазвол не быў атрыманы з-за магчымасці блытаніны з клубам Club Ciclista de San Sebastian. Каб пазбегнуць гэтай сітуацыі клуб быў перайменаваны ў Sociedad de Futbol 7 верасня 1909 года. У 1910 годзе кароль Іспаніі [[Альфонса XIII]], які выкарыстоўваў Сан-Себасцьян у якасці сваёй летняй рэзідэнцыі, надаў клуба сваё апекунства, дзякуючы чаму да назва была аздоблена словам «Рэал». У 1928 годзе «Рэал Сасьедад» быў у ліку заснавальнікаў [[Ла Ліга|Ла Лігі]]. У першым жа розыгрышу спаборніцтва клуб заняў выніковае чацвёртае месца, а яго ігрок [[Франсіска Біенсабас|Франсіска «Пака» Біенсабас]] стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату. Назва каманды было зменена на Donostia Club de Futbol у 1931 годзе разам са стварэннем [[Другая іспанская рэспубліка|Другой іспанскай рэспублікі]], але была зменена назад на «Рэал Сасьедад» пасля сканчэння [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] ў 1939 годзе. Каманда ў цэлым вагаліся паміж Ла Лігай і [[Сегунда Дывізіён|Сегундай]], толькі ў 1940-х гадах клуб сем разоў вылятаў і вяртаўся ў Прымеру. Прыкладна ў гэты ж час за каманду ў якасці брамніка гуляў скульптар [[Эдуарда Чылліда]], пакуль траўма не паклала канец яго футбольнай кар’еры.

=== Поспехі 1980-х ===
Каманда заняла другое месца ў Ла Лізе ў першы раз у [[Ла Ліга 1979/1980|сезоне 1979/80]], набраўшы 52 пунктаў. У той жа час пераможца чэмпіянату [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]] Мадрыд атрымаў 53 ачкі, а бронзавы прызёр [[ФК Спортынг Хіхон|«Спортынг Хіхон»]] адстаў ад басконскага клуба на 13 ачкоў. На наступны сезон «Рэал Сасьедад» стаў пераможцам чэмпіянату, атрымаўшы свой першы тытул і не дазволіўшы мадрыдскаму «Рэалу» чацвёрты раз запар стаць чэмпіёнам. Адобва клубы атрымалі па 45 ачкоў, але па розніцы мячоў клуб з Сан-Себасцьяна апярэдзіў сталічных ігракоў&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tabless/spanhist7989.html#8081 Spain 1980/81]. RSSSF.com&lt;/ref&gt;. Кваліфікаваўшы такім чынам у розыгрыш [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў|Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў]] сезона 1981/82, «Рэал Сасьедад» быў выбіты ў першым раўндзе балгарскім клубам [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]]. Атрымаўшы паражэнне ў [[Балгарыя|Балгарыі]] з лікам 1:0, у [[Іспанія|Іспаніі]] клубы галоў гэтак і не здолелі забіць&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/matches/round=1028/index.html 1981/82 European Champions Clubs’ Cup] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111205161441/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/matches/round=1028/index.html |date=5 снежня 2011 }}. UEFA.com&lt;/ref&gt;.

== Дасягненні ==
'''[[Ла Ліга|Чэмпіён Іспаніі]]''' (2):
* 1981, 1982
'''Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]''' (3):
* 1909, 1987, 2020
'''Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]''' (1):
* 1982

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Алекс Рэміра]]||1995}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Альвара Адрыясола]]||1995}}
&lt;!--{{Ігрок|2|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Алекс Сола]]||1999}}--&gt;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Аен Муньяс]]||1997}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Марцін Субімендзі]]||1999}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Ігар Субельдыя]]||1997}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Арыц Элустонда]]||1994}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Андэр Барэнечэа]]||2001}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Мікель Мерына]]||1996}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Карлас Фернандэс Луна|Карлас Фернандэс]]||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Мікель Аярсабаль]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1997}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Сурынам}}|Нап|[[Шэралда Бекер]]||1995}}
{{Ігрок|12|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Арсен Захаран]]||2003}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Унай Марэра]]||2001}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Японія}}|ПА|[[Такэфуса Кубо]]||2001}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Урка Гансалес дэ Саратэ]]||2001}}
&lt;!--{{Ігрок|15|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Дыега Рыка]]||1993}}--&gt;
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Ён Андэр Аласагасці]]||2000}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Шатландыя}}|Аб|[[Кіран Цірні]]||1997}}
&lt;!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Роберт Навара]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Малі}}|Аб|[[Амары Траарэ]]||1992}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|[[Умар Садык]]||1997}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хон Пачэка]]||2001}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Андрэ Сілва]]||1995}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Беньят Тур’ентэс]]||2002}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Браіс Мендэс]]||1997}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Рабен Ле Нарман]]||1996}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хаві Галан]]||1994}}
&lt;!--{{Ігрок|28|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Раберта Лопес]]||2000}}--&gt;
{{Ігрок||{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Марцін Меркеланс]]||1995}}
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp Афіцыйны сайт]{{ref-es}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Рэал Сасьедад}}
{{Ла Ліга}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Рэал Сасьедад]]
[[Катэгорыя:ФК Рэал Сасьедад| ]]</text>
      <sha1>tw34oh78yvf8b3qb8xavopx68js14x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэдэрыку Шавіс Гедыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267929</id>
    <revision>
      <id>5206418</id>
      <parentid>4917349</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10952" sha1="bml9n9lmxe9iohgv8a8hcg8d7mkbbq9" xml:space="preserve">{{Футбаліст
|імя                         = Фрэд
|поўнае імя                  = Фрэдэрыку Шавіс Гедыс
|выява                       = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = {{Сцяг|Бразілія}}
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = [[нападнік (футбол)|нападнік]]
|цяперашні клуб              = 
|нумар                       = 
|клубы                       = {{футбольная кар’ера
 |2003—2004|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Амерыка Мінейру|Амерыка Мінейру]]|54 (11)
 |2004—2005|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Крузейру|Крузейру]]|56 (37)
 |2005—2009|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Алімпік Ліён]]|87 (34)
 |2009—2016|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Флуміненсі|Флуміненсі]]|233 (142)
 |2016—2017|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Атлетыку Мінейру|Атлетыку Мінейру]]|69 (34)
 |2018—2020|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Крузейру|Крузейру]]|56 (21)
 |2020—2022|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Флуміненсі|Флуміненсі]]|71 (17) }}
|нацыянальная зборная        = {{футбольная кар’ера
 |2005—2014|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|39 (18)}}
|медалі                      = 
 {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}}
  {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}}
 {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}}
  {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Венесуэла 2007]]}}
|абнаўленне даных пра клуб   = 4 ліпеня 2023
|абнаўленне даных пра зборную = 9 лістапада 2014
}}
'''Фрэдэры́ку Ша́віс Ге́дыс'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} ({{lang-pt|Frederico Chaves Guedes}}; нар. {{ДН|3|10|1983}}, [[Тэофілу-Атані]], [[Бразілія]]), больш вядомы як '''Фрэд''' — [[Бразілія|бразільскі]] футбаліст, нападнік. Ігрок [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]] (2005—2014). Амаль усю кар’еру выступае ў [[чэмпіянат Бразіліі па футболе|чэмпіянаце Бразіліі]], аднак з 2005 па 2009 гады абараняў колеры французскага клуба [[ФК Алімпік Ліён|«Ліён»]], з якім стаў трохразовым чэмпіёнам Францыі.

== Клубная кар’ера ==
Фрэд правёў чатыры сезоны ў клубе [[ФК Амерыка Мінейру|«Амерыка Мінейру»]], пасля чаго перайшоў у іншы больш вядомы клуб [[Белу-Арызонты]] [[ФК Крузейру|«Крузейру»]] ў сярэдзіне сезона 2004. Пасля 41 голу ў 43 гульнях за «Крузейру» ў сезоне 2005 года Фрэд быў выкуплены французскім чэмпіёнам клубам «Ліён» за 15 мільёнаў еўра&lt;ref&gt;[http://jurisprudence.tas-cas.org/sites/CaseLaw/Shared%20Documents/985.pdf Arbitration CAS 2005/O/985 Feyenoord Rotterdam N.V. v. Cruzeiro Esporte Club] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819045535/http://jurisprudence.tas-cas.org/sites/CaseLaw/Shared%20Documents/985.pdf |date=19 жніўня 2011 }}. Court of Arbitration for Sport.&lt;/ref&gt;.

Забіўшы ў першым сваім сезоне ў новым клубе 14 галоў, Фрэд стаў другім бамбардзірам [[Французская Ліга 1|Лігі 1]] у [[Ліга 1 у сезоне 2005/2006|сезоне 2005/06]], і выйграў свой першы чэмпіёнскі тытул з «Ліёнам». Хоць ігрок і прапусціў два месяцы [[Ліга 1 у сезоне 2006/2007|сезона 2006/07]] з-за траўмы&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=471089.html Fred facing two months out] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327162524/http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=471089.html |date=27 сакавіка 2008 }}. UEFA.com.&lt;/ref&gt;, Фрэд усё ж такі забіў 11 галоў у 20 гульнях, і стаў найлепшым бамбардзірам клуба, а «Ліён» зноў узняўся на вяршыню французскага футбола. Тым не менш, падчас [[Ліга 1 у сезоне 2007/2008|сезона 2007/08]], Фрэд атрымаў траўму падчас трэніроўкі ў складзе зборнай&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=556609.html Fred injury leaves Lyon short] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090709041613/http://www.uefa.com/footballeurope/news/kind=2/newsid=556609.html |date=9 ліпеня 2009 }}. UEFA.com.&lt;/ref&gt;. Пасля вяртання да футболу ў кастрычніку 2007 года, з-за ўзрослай канкурэнцыі збоку чэшскага галеадора [[Мілан Бараш|Мілана Бараша]] і выхаванца [[ліёнская футбольная акадэмія|ліёнскай футбольнай акадэміі]] [[Карым Бензема|Карыма Бензема]], Фрэд меў няшмат гульнявой практыкі.

Пасля сканчэння дагавора з французскім клубам Фрэд падпісаў папярэдні кантракт з бразільскім клубам [[ФК Флуміненсі|«Флуміненсі»]], і, такім чынам, пагадзіўся на пяцігадовы кантракт. У сваім дэбютным матчы 15 сакавіка 2009 года нападнік адзначыўся дублем, а клуб атрымаў перамогу з лікам 3:1.

З 2009 года на працягу сямі сезонаў выступаў за [[ФК Флуміненсі|«Флуміненсі»]]. У чэрвені 2016 года падпісаў двухгадовы кантракт з [[ФК Атлетыку Мінейру|«Атлетыку Мінейру»]]. У снежні 2017 года, разарваўшы кантракт з папярэднім клубам, перайшоў у [[ФК Крузейру|«Крузейру»]]. У чэрвені 2020 года вярнуўся ў «Флуміненсі», дзе і завяршыў кар’еру ў ліпені 2022 года.

== Міжнародная кар’ера ==
Фрэд дэбютаваў у складзе [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]] 27 красавіка 2005 года, выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[зборная Гватэмалы па футболе|зборнай Гватэмалы]]. Фрэд забіў свой першы гол 12 лістапада 2005 года ў таварыскім матчы супраць [[зборная ААЭ па футболе|зборнай Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. Ігрок быў уключаны ў склад зборнай на [[чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянат свету 2006]]. Свой адзіны гол на турніры забіў у матчы супраць [[Зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліі]] (2:0) 18 чэрвеня 2006 года.

== Дасягненні ==
=== Клубныя ===
'''«Ліён»''':
* [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]] (3): 2006, 2007, 2008
* Уладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]: 2008

'''«Флуміненсі»''':
* [[Чэмпіянат Бразіліі па футболе|Чэмпіён Бразіліі]] (2): 2010, 2012
* [[Ліга Карыёка|Чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра]] (2): 2012, 2022
* Уладальнік [[Кубак Гуанабара|Кубка Гуанабара]]: 2012

'''«Атлетыку Мінейру»''':
* [[Ліга Мінейру|Чэмпіён штата Мінас-Жэрайс]]: 2017

'''«Крузейру»''':
* [[Ліга Мінейру|Чэмпіён штата Мінас-Жэрайс]] (2): 2018, 2019
* Уладальнік [[Кубак Бразіліі|Кубка Бразіліі]]: 2018

=== Міжнародныя ===
'''Бразілія''':
* Уладальнік [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубка Амерыкі]]: 2007
* Уладальнік [[Кубак канфедэрацый|Кубка канфедэрацый]]: 2013

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Бразілія|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Бразіліі
|Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2006
|Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2007
|Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2011
|Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013
|Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2014
}}

[[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мінейру]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе]]</text>
      <sha1>bml9n9lmxe9iohgv8a8hcg8d7mkbbq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуан Мата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268084</id>
    <revision>
      <id>5206554</id>
      <parentid>4809844</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30417" sha1="2fxree516f0gkxvodv3m36j79h758n5" xml:space="preserve">{{Футбаліст
|імя                       = Хуан Мата
|поўнае імя                = Хуан Мануэль Мата Гарсія
|выява                     = 
|шырыня                    = 
|месца нараджэння          = 
|грамадзянства             = {{Сцягафікацыя|Іспанія}}
|рост                      = 
|вага                      = 
|пазіцыя                   = [[Паўабаронца (футбол)|атакуючы паўабаронца]]
|цяперашні клуб            = {{Сцяг|Японія}} [[ФК Вісэл Кобэ|Вісэл Кобэ]]
|нумар                     = 
|маладзёжныя клубы         = {{футбольная кар’ера
 |1998—2003|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Аўеда|Рэал Аўеда]]|
 |2003—2006|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|}}
|клубы                     = {{футбольная кар’ера
 |2006—2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд Кастылья|Рэал Мадрыд Кастылья]]|39 (9)
 |2007—2011|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Валенсія|Валенсія]]|129 (33)
 |2011—2014|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|82 (18)
 |2014—2022|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|196 (34)
 |2022—2023|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Галатасарай|Галатасарай]]|16 (3)
 |2023—|{{Сцяг|Японія||20px}} [[ФК Вісэл Кобэ|Вісэл Кобэ]]| }}
|нацыянальная зборная      = {{футбольная кар’ера
 |2004|{{Сцяг|Іспанія||20px}} Іспанія (да 16)|3 (2)
 |2004|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-17|Іспанія (да 17)]]|2 (1)
 |2006—2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-19|Іспанія (да 19)]]|13 (12)
 |2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} Іспанія (да 20)|5 (3)
 |2007—2011|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-21|Іспанія (да 21)]]|19 (5)
 |2012|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Алімпійская зборная Іспаніі па футболе|Іспанія (да 23)]]|4 (0)
 |2009—2016|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|41 (10)}}
|медалі                    = 
 {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ПАР 2010]]}}
 {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}}
  {{медаль|Бронза|[[Кубак канфедэрацый 2009|ПАР 2009]]|}}
  {{медаль|Срэбра|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}}
 {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
  {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}}
|абнаўленне даных пра клуб = 3 верасня 2023
|абнаўленне даных пра зборную = 7 ліпеня 2022
}}
'''Хуа́н Мануэ́ль Ма́та Гарсі́я''' ({{lang-es|Juan Manuel Mata García}}; {{ДН|28|4|1988}}, [[Бургас (Іспанія)|Бургас]], [[Іспанія]]) — [[Іспанія|іспанскі]] футбаліст, атакуючы паўабаронца японскага клуба [[ФК Вісэл Кобэ|«Вісэл Кобэ»]]. Ігрок [[Зборная Іспаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Іспаніі]] (2009—2016). Чэмпіён свету [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і чэмпіён Еўропы [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] гадоў. Гуляе на пазіцыі вінгера ці атакуючага паўабаронцы&lt;ref&gt;[http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~40729,00.html «Mata Profile — Chelsea»]. Chelsea FC official website.&lt;/ref&gt;.

Мата пачаў сваю футбольную кар’еру ў клубе [[ФК Рэал Аўеда|«Рэал Аўеда»]], дзе правёўшы тры гады далучыўся да [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал Мадрыд»]]. Далей ён прайшоў праз юніёрскія каманды і паспяхова скончыў моладзевую акадэмію клуба. У сакавіку 2007 года ён падпісаў кантракт з [[ФК Валенсія|«Валенсіяй»]] і правёў вялікую частку сваёй кар’еры ў гэтым клубе, правёўшы ў ім 174 гульні, перад тым як быў падпісаны англійскім клубам «Чэлсі» ў жніўні 2011 года. Сума трансферу склала £23,5 млн. 27 жніўня 2011 года Мата дэбютаваў і забіў гол за «Чэлсі» ў гульне супраць каманды [[ФК Норвіч Сіці|«Норвіч Сіці»]], дзе ён выйшаў на замену. У 2014 годзе стаў іграком [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|«Манчэстэр Юнайтэд»]], дзе гуляў да 2022 года.

== Клубная кар’ера ==
Мата пачаў сваю футбольную кар’еру ў клубе [[ФК Рэал Аўеда|«Рэал Аўеда»]], дзе правёўшы тры гады далучыўся да моладзевай акадэміі [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал Мадрыд»]]. Далей ён прайшоў праз юніёрскія каманды і паспяхова скончыў моладзевую акадэмію клуба.

=== «Валенсія» ===
[[Файл:Juan Mata taronja.jpg|thumb|120px|злева|У складзе «Валенсіі»]]
У сакавіку 2007 года Хуан падпісаў кантракт з [[ФК Валенсія|«Валенсіяй»]], дзе дзякуючы траўмам асноўных ігракоў клуба дэбютаваў за каманду. 20 сакавіка 2008 года Хуан двойчы забіў у браму [[ФК Барселона|«Барселоны»]] падчас кубкавага матча, што дапамагло «кажанам» выйсці ў фінал, дзе ў матчы супраць [[ФК Хетафэ|«Хетафэ»]] Мата адкрыў лік галам валенсійскага клуба. Падчас першага сезона футбаліст быў абраны заўзятарамі клуба як лепшы малады ігрок. ПУ пачатку новага сезона Мата зноў адзначыўся голам, на гэты раз у браму мадрыдскага «Рэалу», у першым матчы на [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубак краіны]], аднак у выніку перамогу атрымалі ігракі сталічнага калектыву. Гэтак жа цудоўна складваліся справы маладога іграка і ў чэмпіянаце, гэта значыць у матчы адкрыцця супраць [[ФК Мальёрка|«Мальёркі»]] Мата забіў першы з трох галоў сваёй каманды, дзе «Валенсія» атрымала перамогу з лікам 3:0&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/report?id=253096&amp;cc=5739 Valencia 3-0 Mallorca] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120717032603/http://soccernet.espn.go.com/report?id=253096&amp;cc=5739 |date=17 ліпеня 2012 }}. ESPN Soccernet.&lt;/ref&gt;. Таксама Хуан адзначыўся ў матчы супраць [[ФК Асасуна|«Асасуны»]], забіўшы адзіны гол у матчы з перадачы [[Давід Вілья|Давіда Вільі]]&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/report?id=252834&amp;cc=5739 Valencia 1-0 Osasuna] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120714035815/http://soccernet.espn.go.com/report?id=252834&amp;cc=5739 |date=14 ліпеня 2012 }}. ESPN Soccernet.&lt;/ref&gt;. Гэтак жа эфектыўна Мата дзейнічаў і ў дачыненні да партнёраў, гэтак 25 верасня 2008 года Хуан аддаў дзве галявыя перадачы ў пераможнай з лікам 0:2 выязной гульні супраць [[ФК Малага|«Малагі»]]&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/report?id=252768&amp;cc=5739 Málaga 0-2 Valencia]{{Недаступная спасылка}}. ESPN Soccernet.&lt;/ref&gt;. Праз тры дні пасля гэтага ён дапамог клубу атрымаць перамогу над [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|«Дэпартыва»]], забіўшы адзін гол і аддаўшы тры галявыя перадачы, зрабіўшы такім чынам галоўны ўнёсак у хатнюю перамогу «кажанаў» з лікам 4:2&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=754244.html Villa goals ensure Valencia victory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181218203638/https://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=754244.html |date=18 снежня 2018 }}. UEFA&lt;/ref&gt;. Свой першы паўнавартасны сезон футбаліст скончыў з паказчыкам у 11 забітых мячоў і 13 перадачаў, саступіўшы па агульным паказчыку ў лізе толькі [[Хаві]] з «Барселоны». У наступных двух сезонах Мата быў неад’емнай часткай стартавага складу клуба і да іграка пачалі выказваць цікавасць шэраг клубаў англійскай [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лігі]].

=== «Чэлсі» ===
[[Файл:Mata returning to Chelsea's half.jpg|thumb|220px|Падчас выступаў за «Чэлсі» ў 2012 годзе]]
21 жніўня 2011 года «Валенсія» абвясціла пра свой дагавор з [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] на пераход таленавітага іграка за 23,5 млн фунтаў стэрлінгаў пры ўмове паспяховага праходжання іспанцам медыцынскага абследвання&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14600979.stm Valencia agree to sell Juan Mata to Chelsea]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2427778,00.html Mata Deal Agreed]. ChelseaFC.com.&lt;/ref&gt;. І ўжо 24 жніўня Мата падпісаў пяцігадовы кантракт з лонданскім клубам. Гульцом быў абраны 10 нумар, які ён выкарыстоўваў у «Валенсіі», да гэтага ім у «Чэлсі» карыстаўся ізраільскі ігрок [[Ёсі Бенаюн]], які пагадзіўся аддаць нумар свайму новаму партнёру. Мата дэбютаваў за лонданцаў у гульні супраць [[ФК Норвіч Сіці|«Норвіч Сіці»]] 27 жніўня 2011 года, выйшаўшы на 68 хвіліне на замену [[Фларан Малуда|Фларану Малуда]], і забіў трэці гол клуба на 11 хвіліне пасля выхаду на пляцоўку, гульня скончылася перамогаў «Чэлсі» з лікам 3:1&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/report?id=317983&amp;cc=5901 Ten Canaries downed after Ruddy dismissal] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120716034937/http://soccernet.espn.go.com/report?id=317983&amp;cc=5901 |date=16 ліпеня 2012 }}. ESPN Soccernet.&lt;/ref&gt;. На наступную гульню 10 верасня супраць [[ФК Сандэрленд|«Сандэрленда»]] Хуан выйшаў у складзе першых адзінаццаці, але быў заменены [[Фернанда Торэс]]ам на 74 хвіліне, пры гэтым іспанец згуляў выключную ролю ў перамозе сталічных футбалістаў дзякуючы сваім актыўным дзеянням па стварэнню нападаў на браму суперніка&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/14773097 Sunderland 1-2 Chelsea]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Хуан адразу стаў лідарам каманды, адным з асноўных дырыжораў нападаў «сініх», стала набіраючы асістэнцкія пункты і забіваючы мячы. 6 снежня ў рамках [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] «Чэлсі» сустракаўся з былым клубам Хуана — «Валенсіяй». У гэтай гульні Мата аддаў дзве галявыя перадачы на [[Дзідзье Драгба]]&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/8938689/Didier-Drogbas-double-keeps-Chelseas-Champions-League-dream-alive.html Didier Drogba’s double keeps Chelsea’s Champions League dream alive]. The Daily Telegraph&lt;/ref&gt;, дзякуючы чаму англічане атрымалі перамогу з лікам 3:0. Пасля прызначэння на пазіцыю часовага галоўнага трэнера «Чэлсі» [[Раберта Дзі Матэа]], Мата пачаў гуляць на пазіцыі цэнтральнага атакуючага паўабаронцы, менш часу праводзячы на звыклым для яго левым флангу. 10 мая Хуан быў абраны лепшым іграком клуба з боку заўзятараў клуба, дзякуючы сваёй выдатнай форме асабліва ў першай часткі&lt;ref&gt;[http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2767955,00.html Mata the main man]. Chelsea FC.&lt;/ref&gt;. А ўжо 19 мая «Чэлсі» з [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыяй»]] гулялі паміж сабой у фінале Лігі чэмпіёнаў, дзе Мата на 88 хвіліне з падачы кутняга дапамог Драгба зрабіць лік нічыйным і перавесці гульню ў дадатковы час, які скончыўся нічым. Лёс трафея ў выніку вызначыўся ў серыі пенальці, аднак іспанец свой шанц не выкарыстаў, не здолеўшы перайграць [[Мануэль Ноер|Мануэля Ноера]], аднак гэта не стала перашкодай для «Чэлсі». Паводле вынікаў сезона Мата стаў пераможцам Лігі чэмпіёнаў, уладальнікам [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]], а таксама заняў другое месца ў Прэм’ер-лізе паводле колькасці асістэнцкіх балаў з іх колькасцю ў 14 пунктаў, саступіўшы першы радок свайму суайчынніку [[Давід Сільва|Давіду Сільве]].

[[Файл:Juan Mata &amp; Jerome Boateng.jpg|thumb|220px|злева|Хуан Мата з мячом у фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў 2011/2012]]]]
Мата прапусціў усю падрыхтоўку «Чэлсі» да новага сезона, з-за ўдзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2012 года|Алімпійскіх гульнях]] у [[Лондан]]е, але вярнуўся ў клуб да ўдзелу ў матчы на [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубак Англіі]], дзе выйшаў на замену на 74 хвіліне. Свой першы асістэнцкі бал у сезоне Хуан атрымаў 22 верасня ў гульні супраць [[ФК Сток Сіці|«Сток Сіці»]] ў Прэм’ер-лізе, а 25 верасня забіў свой першы гол у кубкавым матчы ў браму [[ФК Вулверхэмптан Уондэрэрс|«Вулверхэмптана»]]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/19632463 Chelsea 6-0 Wolves] BBC Sport.&lt;/ref&gt;. А праз чатыры дні Мата забяспечыў перамогу «сініх» у лонданскім дэрбі супраць [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенала»]] спачатку аддаўшы галявую перадачу на Торэса на 20 хвіліне, а потым забіўшы пераможны гол на 53-й хвіліне матча&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/19684245 Arsenal 1-2 Chelsea] BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Пасля звальнення Ды Матэа і прызначэння [[Рафаэль Бенітэс|Рафаэля Бенітэса]] на пасаду галоўнага трэнера Мата працягнуў набіраць выніковыя балы. 22 снежня 2012 года ігрок падпісаў новы кантракт з клубам да 2018 года&lt;ref&gt;[Juan Mata new contract: Chelsea tie down Spanish star to a new five-year deal]. Mirror.&lt;/ref&gt;. 3 сакавіка 2013 года Хуан Мата правёў свой 100 матч у футболцы «Чэлсі» ў гульні супраць [[ФК Вест Бромвіч Альбіён|«Вест Бромвіча»]] на [[Стэмфард Брыдж (стадыён)|Стэмфард Брыдж]]&lt;ref&gt;[http://blogs.grada360.com/juanmata/en/2013/03/04/un-domingo-en-la-tierrina/ A family Sunday] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104154849/http://blogs.grada360.com/juanmata/2013/03/04/un-domingo-en-la-tierrina/ |date=4 студзеня 2014 }}. Grada360.&lt;/ref&gt;. 15 мая браў удзел у фінальным матчы [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць партугальскай [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікі»]], дзе стаў асістэнтам пераможнага гола [[Браніслаў Іванавіч|Браніслава Іванавіча]], а на наступны дзень зноў быў абраны заўзятарамі лепшым іграком сезона.

Пасля прыходу ў клуб [[Жазэ Маўрынью]] Мата быў пазбаўлены статусу асноўнага іграка клуба, стаўка партугальцам была зроблена на бразільскага футбаліста [[Аскар дус Сантус|Аскара]]. Маўрынью спасылаўся на тое, што Мата не здольны ўдзельнічаць акрамя нападаў у абарончых дзеяннях клуба&lt;ref&gt;[http://www.insideworldsoccer.com/2013/09/jose-mourinho-oscar-better-than-juan-mata.html José Mourinho: Oscar better than Juan Mata… at the moment]. Inside World Soccer.&lt;/ref&gt;. Такім чынам ігрок пачаў менш атрымліваць гульнявой практыкі, выходзячы на поле на замены ці ўвогуле праводзячы ўсю гульню на лаўцы рэзервовых. Больш таго становішча іграка ўскладнілася прыходам у клуб бразільскага паўабаронцы [[Віліян Боржыс да Сілва|Віліяна]], і з-за такіх абставін з’явіліся шматлікія зацікаўленасці з боку іншых клубаў. Да канца 2014 года сваю цікавасць да Маты выказалі [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]], [[ФК Тотэнхэм Хотспур|«Тотэнхэм»]], [[ФК Пары Сен-Жэрмен|«Пары Сен-Жэрмен»]] і [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|«Манчэстэр Юнайтэд»]].

=== «Манчэстэр Юнайтэд» ===
25 студзеня 2014 года за некалькі дзён да закрыцця трансфернага акна Мата стаў іграком «Манчэстэр Юнайтэд» за 37,1 млн фунтаў, кантракт паміж іграком і новай камандай быў падпісаны да лета 2018 года&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/25882972 Juan Mata: Manchester United sign Chelsea midfielder for £37.1m]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. 28 студзеня ігрок дэбютаваў у складзе новага клуба ў хатняй гульне супраць [[ФК Кардыф Сіці|«Кардыф Сіці»]] і атрымаў адзін асістэнцкі пункт, што садзейнічала перамозе манкуніянцаў з лікам 2:0&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/sport/0/football/25822391 Manchester United 2-0 Cardiff]. BBC.com&lt;/ref&gt;. 1 лютага Мата зноў адзначыўся асістэнцкім балам, але на гэты раз клуб атрымаў паражэнне з лікам 1:2.

У чэрвені 2022 года манчэстэрскі клуб абвясціў пра сыход паўабаронцы па заканчэнні кантракта&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/news/football/414462 Футбол. &quot;Манчестер Юнайтед&quot; объявил об уходе Хуана Маты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220707133057/https://www.pressball.by/news/football/414462 |date=7 ліпеня 2022 }}. pressball.by&lt;/ref&gt;.

=== «Галатасарай» ===
У верасні 2022 года стаў іграком турэцкага [[ФК Галатасарай|«Галатасарая»]]&lt;ref&gt;[https://football.by/news/167538.html Мата и Икарди стали игроками &quot;Галатасарая&quot;]. football.by&lt;/ref&gt;. У ліпені 2023 года абвясціў пра сыход з каманды.

=== «Вісэл Кобэ» ===
У верасні 2023 года далучыўся да японскага клуба [[ФК Вісэл Кобэ|«Вісэл Кобэ»]].

== Міжнародная кар’ера ==
[[Файл:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|thumb|Торэс, Мата і Рамас святкуюць перамогу ў [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянаце Еўропы 2012]]]]
Хуан выступаў за юніёрскія і моладзевыя каманды Іспаніі. 14 лістапада 2008 года [[Вісентэ дэль Боске]] выклікаў Мату да [[зборная Іспаніі па футболе|нацыянальнай зборнай]] на таварыскую гульню супраць [[зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]], аднак на поле ён не выйшаў. 28 сакавіка 2009 года ён, нарэшце, дэбютаваў у складзе зборнай у адборачным матчы да [[чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010]] у сустрэчы супраць [[зборная Турцыі па футболе|зборнай Турцыі]], дзе іспанцы атрымалі перамогу з лікам 1:0 у [[Мадрыд]]зе. Хуан выйшаў на замену Давіду Вільі на 63 хвіліне. У чэрвені 2009 года Дэль Боске ўключыў Мату на Кубак канфедэрацый 2009 года, які стаў першым міжнародным турнірам у складзе зборнай для іграка. Ён выйшаў на поле на першых хвілінах у гульні супраць [[зборная Ірака па футболе|зборнай Ірака]] і выйшаў на замену ў паўфінальным матчы супраць [[зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]].

9 верасня 2009 года Мата забіў свой першы гол за зборную Іспаніі, якая атрымала перамогу з лікам 3:0 над [[зборная Эстоніі па футболе|зборнай Эстоніі]] і, такім чынам, забяспечыла сабе месца на чэмпіянаце свету ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыцы]]. На чэмпіянаце свету Хуан меў ролю рэзервовага іграка, дзе з’явіўся толькі ў матчы супраць [[Зборная Гандураса па футболе|зборнай Гандураса]] на апошнія 20 хвілін, тым не менш ігрок стаў чэмпіёнам свету. У 2011 годзе Мата гуляў выключную ролю на моладзевым чэмпіянаце Еўропы, стаўшы пераможцам спаборніцтва разам са сваёй камандай. Мата браў удзел таксама ў [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянаце Еўропы 2012]], дзе выйшаў на замену ў фінальным матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] і забіў апошні гол у гульні, дзе пірэнейскія ігракі былі мацней з лікам 4:0.

== Асабістае жыццё ==
Мата навучаўся ў політэхнічным універсітэце Мадрыда на факультэце [[журналістыка|журналістыкі]]. У вольны ад футбола час любіць гуляць у [[настольны тэніс]].

== Дасягненні ==

=== Клубныя ===
'''«Валенсія»''':
* Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2008

'''«Чэлсі»''':
* Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2012
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2012
* Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: 2013

'''«Манчэстэр Юнайтэд»''':
* Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2016
* Уладальнік [[Кубак Англійскай футбольнай лігі|Кубка Англійскай футбольнай лігі]]: 2017
* Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2016
* Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: 2017

'''«Галатасарай»''':
* [[Чэмпіянат Турцыі па футболе|Чэмпіён Турцыі]]: 2023

=== Міжнародныя ===
'''Іспанія''':
* [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: 2010
* [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: 2012

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.juanmata10.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828030049/http://www.juanmata10.com/ |date=28 жніўня 2011 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Іспанія|1}}
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Іспаніі
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на Кубку канфедэрацый 2009
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2010
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013
|Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2014
}}

{{DEFAULTSORT:Мата Хуан}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд Кастылья]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Галатасарай]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Вісэл Кобэ]]
[[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе]]</text>
      <sha1>2fxree516f0gkxvodv3m36j79h758n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарты (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281168</id>
    <revision>
      <id>5206580</id>
      <parentid>4930551</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="gi85kianqe7har9yv7cqifixl213hcq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Чарты}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чарты
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Syčavičy.jpg 
|подпіс                = Вёска ў маі 2018 года
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 49
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 31
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Чысцінскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         =+375 176 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243011580
}}

'''Чарты́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čarty}}, {{lang-ru|Черты}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чысцінскі сельсавет|Чысцінскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Уваходзіла ў склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/374&lt;/ref&gt;. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=4 мая 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. З 1939 года ў [[БССР]].

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 161 жыхар, 27 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 177 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|XV_cz.1|374|Czerty, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://web.archive.org/web/20220609125220/http://maps.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K_300dpi/A31_B44_(XIV-22)_WILEJKA_1926_2_300dpi.jpg Чарты на карце 1926 года]

{{Чысцінскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чысцінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>gi85kianqe7har9yv7cqifixl213hcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Безыменнае (возера, Шклоўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282062</id>
    <revision>
      <id>5206631</id>
      <parentid>4034385</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="3192kt3ao3a3uci2ha260402v6rkb25" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Безыменнае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 53.0
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 00|lon_sec = 33.1
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,98
 |Шырыня                   = 0,4
 |Плошча                   = 0,343
 |Аб'ём                    = 0,0004
 |Даўжыня берагавой лініі  = 2,45
 |Найбольшая глыбіня       = 2,3
  |Сярэдняя глыбіня        = 1,1
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 9,6
  |Упадаюць                = [[Чарнаводка]]
  |Выцякаюць               = Чарнаводка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Безыменнае, Палыкаўскае''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на мяжы [[Шклоўскі раён|Шклоўскага]] і [[Круглянскі раён|Круглянскага]] раёнаў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], у басейне ракі [[Чарнаводка]] (працякае праз возера), за 17 км на захад ад горада [[Шклоў]] і за 13 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Круглае]], прыкладна за 0,4 км на захад ад вёскі [[Палыкавічы (Шклоўскі раён)|Палыкавічы]], каля вёскі [[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]] Круглянскага раёна.

Плошча паверхні 0,343&lt;ref name=&quot;cri&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; км², даўжыня 0,98&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt; км, найбольшая шырыня 400 м, Даўжыня берагавой лініі 2,45 км. Найбольшая глыбіня 2 (2,3&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt;) м. Сярэдняя глыбіня 1,2 (1,1&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt;) м. Плошча [[вадазбор]]у 9,6 км². Аб’ём вады ў возеры 0,4 млн м³.&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Вакол возера [[пойма]] шырынёй да 150 м, месцамі забалочаная. [[Бераг]]і пясчаныя, забалочаныя, месцамі параслі [[хмызняк]]ом. Уздоўж берагоў значна зарастае ([[чарот]], [[Аер звычайны|аер]]).

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 258
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Могилёвская область. Шкловский район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2006|тыраж=3000}}
* Ліст карты N-36-61. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1978—1982 гг.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.proza.ru/2010/12/27/394 ''Иванов-Смоленский В. Г.'' Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 1.]{{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>3192kt3ao3a3uci2ha260402v6rkb25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206638</id>
      <parentid>5206631</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5005" sha1="mk2vaqa951o51xebxi9jnb9xzbwi28e" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Безыменнае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 53.0
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 00|lon_sec = 33.1
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Магілёўская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,98
 |Шырыня                   = 0,4
 |Плошча                   = 0,343
 |Аб'ём                    = 0,0004
 |Даўжыня берагавой лініі  = 2,45
 |Найбольшая глыбіня       = 2,3
  |Сярэдняя глыбіня        = 1,1
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 9,6
  |Упадаюць                = [[Чарнаводка]]
  |Выцякаюць               = Чарнаводка
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Безыменнае, Палыкаўскае''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на мяжы [[Шклоўскі раён|Шклоўскага]] і [[Круглянскі раён|Круглянскага]] раёнаў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], у басейне ракі [[Чарнаводка]] (працякае праз возера), за 17 км на захад ад горада [[Шклоў]] і за 13 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Круглае]], прыкладна за 0,4 км на захад ад вёскі [[Палыкавічы (Шклоўскі раён)|Палыкавічы]], каля вёскі [[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]] Круглянскага раёна.

== Гідраграфія ==
Плошча паверхні 0,343&lt;ref name=&quot;cri&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; км², даўжыня 0,98&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt; км, найбольшая шырыня 400 м, Даўжыня берагавой лініі 2,45 км. Найбольшая глыбіня 2 (2,3&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt;) м. Сярэдняя глыбіня 1,2 (1,1&lt;ref name=&quot;cri&quot; /&gt;) м. Плошча [[вадазбор]]у 9,6 км². Аб’ём вады ў возеры 0,4 млн м³.&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Вакол возера [[пойма]] шырынёй да 150 м, месцамі забалочаная. [[Бераг]]і пясчаныя, забалочаныя, месцамі параслі [[хмызняк]]ом. Уздоўж берагоў значна зарастае ([[чарот]], [[Аер звычайны|аер]]).

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 258
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=11|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Могилёвская область. Шкловский район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2006|тыраж=3000}}
* Ліст карты N-36-61. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1978—1982 гг.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.proza.ru/2010/12/27/394 ''Иванов-Смоленский В. Г.'' Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 1.]{{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/mogil_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>mk2vaqa951o51xebxi9jnb9xzbwi28e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282304</id>
    <revision>
      <id>5206687</id>
      <parentid>4923449</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 2017 год */</comment>
      <origin>5206687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90277" sha1="76fo3z849v77q41kr26q1u2jzjfdpxg" xml:space="preserve">'''Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі''' — штогадовая ўзнагарода [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] за лепшую навуковую публікацыю ў галіне гісторыі, гуманітарных і сацыяльных дысцыплін на працягу года.

== Гісторыя прэміі ==
Заснавана ў 2013 годзе. Аб’яўляецца ў трох намінацыях: гісторыя, гуманітарныя навукі (філасофія, філалогія, лінгвістыка, мастацтвазнаўства), сацыяльныя навукі (палітычныя навукі, сацыялогія). У 2013 годзе ўручалася за публікацыі 2011—2013 гадоў.

У 2014 годзе прэмія ў галіне гуманітарных навук была аб’яднаная з [[Прэмія імя Зоры Кіпель|прэміяй імя Зоры Кіпель]] [[Паўночна-амерыканская асацыяцыя даследчыкаў Беларусі|Паўночна-амерыканскай асацыяцыі даследчыкаў Беларусі]].

У 2015 годзе ўпершыню была нададзена ганаровая прэмія для замежных даследчыкаў за лепшую манаграфію на беларускую тэматыку.

У 2016 годзе прэмія таксама была ўручана ў намінацыі «Польскамоўная манаграфія на беларускую тэматыку» за лепшую навуковую працу з тых, што пабачылі свет у 2011—2015 гадах.

== Лаўрэаты ==

=== 2013 год ===
; Гісторыя
* [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніс Лісейчыкаў]]. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. — Мінск: Медысонт, 2011. — 198 с.
; Гуманітарныя навукі
* [[Ігар Запрудскі]]. Па дарозе на Парнас: атрыбуцыйныя даследаванні і пытанні рэцэпцыі беларускай літаратуры ХІХ ст. — Мінск: Выдавецтва БДУ.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* [[Ірына Лашук]], [[Аксана Аляксееўна Шэлест|Аксана Шэлест]]. Сімвалічнае і камунікатыўнае вымярэнне моўных практык беларускіх палякаў // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 24—49.

=== 2014 год ===
; Гісторыя
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Алесь Белы]]. Хроніка Белай Русі: Імагалогія Беларусі ХІІ—ХVIII ст. — Смаленск: Інбелкульт, 2013.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Андрэй Ціхаміраў]]. Жаночыя вобразы ў «заходнерускай» нарацыі // Homo Historicus, 2012: Гадавік антрапалагічнай гісторыі, пад рэд. А. Смаленчука, — Вільня: ЕГУ, 2012. — С. 69—88.
; Гуманітарныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Уладзімір Лобач]]. Міф. Прастора. Чалавек: беларускі традыцыйны ландшафт у семіятычнай перспектыве. — Мінск: Тэхналогія, 2013.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Андрэй Горных]]. Капитализм и тревога // Топос. — 2013. — № 1. — С. 12—30.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Лепшы артыкул'' — [[Ігар Расолька]]. Факторы воспроизводства белорусской идентичности в пограничных пространствах Польши и Литвы // Социология. — 2013. — № 1. — С. 116—129.

=== 2015 год ===
; Гісторыя
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Анастасія Скеп'ян]]. Князі Слуцкія. — Мінск: Беларусь, 2013.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Сяргей Міхайлавіч Токць|Сяргей Токць]]. Нараджальнасць і смяротнасць у традыцыйнай сялянскай супольнасці Беларусі ХІХ — пачатку ХХ ст. (па матэрыялах Глыбоцкага прыхода) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2014. — № 11. — С. 14—22.
; Гуманітарныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Мікола Хаўстовіч]]. Даследаванні і матэрыялы: літаратура Беларусі XVIII―XIX стагоддзяў. — Варшава: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2014.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Маргарыта Аляшкевіч]]. Стратэгіі поспеху ў беларускай літаратурнай крытыцы // Studia Białorutenistyczne. — 2013. — T. 7. — С. 177—195.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Лепшы артыкул'' — [[Аляксей Ластоўскі]], [[Надзея Яфімава]]. Вытокі нацыянальнай дзяржаўнасці ў беларускай гістарычнай памяці // Arche. — 2013. — № 2. — С. 411—448.
; За лепшую замежную публікацыю
* Margarita Balmaceda. ''Living the High Life in Minsk. Russian Energy Rents, Domestic Populism and Belarus’ Impending Crisis.'' Central European University Press, 2014.

=== 2016 год ===
; Гісторыя
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Аляксандр Іванавіч Груша|Аляксандр Груша]]. Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV — первая треть XVI в.). — Минск: Беларуская навука, 2015.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Уладзімір Канановіч]]. Радавод князёў Глінскіх: памяць пра мінулае як зброя палітычнай барацьбы // ARCHE. — 2015. — № 9. — С. 195—218.
; Гуманітарныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Цімафей Авілін]]. Паміж небам і зямлёй: этнаастраномія. — Вільня: Тэхналогія, 2015.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Уладзімір Лобач]]. Феномен вайны ў міфапаэтычнай карціне свету беларусаў // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследванні. Навуковы зборнік. — Вып. 1. — Мінск: Навука, 2014. — С. 58—91.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Вольга Кучынская]]. ''The Politics of Invisibility: Public Knowledge about Radiation Health Effects after Chernobyl''. MIT Press, 2014.
* ''Лепшы артыкул'' — [[Наталля Васілевіч]]. Заведама нераўнапраўныя: Царква і дзяржава ў Беларусі пары кансалідаванага аўтарытарызму // ARCHE. — № 4. — 2015. — C. 216—253.
; Польскамоўная манаграфія на беларускую тэматыку (2011—2015)
* Anna Engelking. ''Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku''. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012.

=== Прэміі, нададзеныя ў 2017 годзе (за 2016 год) ===
; Гісторыя
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Алена Маркава]]. Шлях да савецкай нацыі. Палітыка беларусізацыі 1924—1929. — Минск: БГА, 2016.
* ''Лепшыя артыкулы'' — [[Наталля Гардзіенка]]. Могілкі як частка мэмарыяльнай культуры беларускай эміграцыі // Запісы БІНіМ. Вып. 38. — Нью-Ёрк—Менск, 2016. — С. 8-70; Аляксандр Пагарэлы. Вобраз горада ў дыскурсе беларускага хрысціянска-дэмакратычнага перыядычнага друку ў міжваенны час // HOMO HISTORICUS. Гадавiк антрапалагічнай гісторыі / Пад. рэд. Алеся Смалянчука. — 2016. — С. 111—138.
; Гуманітарныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Андрэй Масквін]]. Беларускі тэатр 1920-30-х: адабраная памяць. — Мінск: Выдавецтва «ЛогвінаЎ», 2016.
* ''Лепшы артыкул'' — Ганна Міхальчук. Новы спіс агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і яго суадносіны з «Хронікай Быхаўца» // Białoruskie Zeszyty Historyczne = Беларускі гістарычны зборнік. — Беласток: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2016. — № 45. — С. 190—225.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Лепшая манаграфія'' — [[Алена Гапава|Елена Гапова]]. Классы наций: феминистская критика нациостроительства. — Москва: Новое литературное обозрение, 2016.
* ''Лепшы артыкул'' — Marharyta Fabrykant and Renee Buhr. Small state imperialism: the place of empire in contemporary nationalist discourse, ''Nations and Nationalism'' 22 (1), 2016, 103—122.
; Прэмія за лепшую нямецкамоўную манаграфію на беларускую тэматыку
* ''Лепшая манаграфія'' — Bider Hermann. Edition und Kommentar: Anton Luckevič. Belaruskaja hramatyka. Studia Slavica Oldenburgsia.
; Прэмія за лепшую студэнцкую працу
* ''Лепшая бакалаўрская праца'' — Алина Громова. Использование наследия нацистских концентрационных лагерей в развитии темного туризма (на примере Германии и Беларуси). — Вильнюс: ЕГУ, 2015.
* ''Лепшая магістарская праца'' — Антон Лявіцкі. Праблема беларускай дзяржаўнасці ў савецкай гістарыяграфіі (1953—1985). — Мінск: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, 2016.
* ''Лепшая творчая праца'' — Ксения Шталенкова. Разработка буктрейлеров к роману-трилогии «Адваротны бок люстра». — Вильнюс: ЕГУ, 2015.

=== Прэміі, нададзеныя ў 2018 годзе (за 2017 год) ===
; Гісторыя
* ''Манаграфіі'' — [[Уладзімір Канановіч]]. Рыцар на полі бітвы. Клецк, жнівень 1506 года: гісторыка-антрапалагічнае даследаванне. — Смаленск: Інбелкульт, 2017.
* ''Артыкулы'' — [[Дзяніс Лісейчыкаў]]. «Руская» мова метрычных кніг уніяцкіх цэркваў Вялікага Княства Літоўскага ў XVII—XVIII стагоддзях // Беларускі гістарычны часопіс. 2017. № 6.

; Гуманітарныя навукі. Прэмія імя Зоры Кіпель
* ''Манаграфіі'' — [[Вадзім Шклярык]]. Мікратапанімія Усходняга Палесся ў кантэксце развіцця рэгіянальнай лексічнай сістэмы. — Мінск: Беларуская навука, 2017.
* ''Артыкулы'' — [[Юрый Пацюпа]]. Феномен беларускага 11-складовіка: Тэарэтычны, параўнальна-гістарычны і прапедэўтычны аналіз // Acta Albaruthenica, 2017, t. 17, s. 119—158.

; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Артыкулы'' — [[Марыя Рогава]]. Identity in an Autocratic State: Or What Belarusians Talk about When They Talk about National Identity // East European Politics &amp; Societies, December 2017.&lt;ref&gt;[http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/vyniki-2017/ Вынікі Прэміі Кангрэса за навуковыя публікацыі 2017 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181216085350/http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/vyniki-2017 |date=16 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;

=== Прэміі, нададзеныя ў 2019 годзе (за 2018 год) ===
; Гісторыя
* ''Манаграфіі'' —
** [[Алесь Смалянчук]]. Раман Скірмунт (1868—1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018.
* ''Артыкулы'' —
** [[Яўген Глінскі]]. Фальсіфікацыі дакументаў аб дваранстве ў Слуцкім павеце Мінскай губерні ў канцы ХVІІІ — першай палове XІX ст. // Беларускі гістарычны часопіс. 2018, № 5.
; Гуманітарныя навукі (філасофія)
* ''Манаграфіі, Прэмія імя Зоры Кіпель'' —
** [[Вольга Шпарага]]. Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии. — Мн.: Медисонт, серия «ECLAB books», 2018.
* ''Артыкулы'' —
** [[Іван Новік]]. Тэмпаральная семантыка ў эсэ І. Абдзіраловіча «Адвечным шляхам» // Философские исследования. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — Минск: Беларуская навука, 2018 — с. 343—357.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Артыкулы'' —
** [[Паліна Прысмакова]]. Understanding relationships between public service motivation and involvement in socio-political organizations: Perspectives of organizational field theory. Public Administration. 2018. Pp. 1—22.
; Бакалаўрскія і магістарскія працы
* ''Бакалаўрскія працы'' —
** [[Ангеліна Герус]] ([[БДУ]]). Мастацкая культура біблійнай парафрастыкі ў шматмоўнай літаратуры Беларусі XVI—XVII стст.
* ''Магістарскія працы'' —
** [[Таццяна Арцімовіч]] ([[ЕГУ]]). Экспериментальный театр в БССР в период «оттепели». «Между» модернизмом и авангардом.

=== Прэміі, нададзеныя ў 2021 годзе (за 2020 год) ===
; Гісторыя
* ''Манаграфіі'' —
** [[Андрэй Мацук]]. Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага Княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733—1735 гг. — Мінск: Беларуская навука, 2020.
* ''Артыкулы'' —
** [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]]. Культ Сталіна ў беларускім савецкім фальклоры // Беларускі гістарычны часопіс. 2020, № 2. С. 9—20.
; Гуманітарныя навукі (філасофія)
* ''Манаграфіі'' —
** [[Дзмітрый Смалякоў]]. Cацыяльна-філасофскія погляды рэлігійных палемістаў у Беларусі канца XVI — сярэдзіны XVII стагоддзя. — Мінск: Беларуская навука, 2020.
* ''Артыкулы'' —
** [[Вераніка Курцова]]. Беларускія гаворкі Падляшша: з назіранняў над марфалагічнымі асаблівасцямі, іх эвалюцыяй і ступенню захаванасці // Беларуская дыялекталогія. Навук. рэд. В. М. Курцова, Л. П. Кунцэвіч. — Мінск: Беларуская навука, 2020. — Вып. 6. — С. 103—123.
; Сацыяльна-палітычныя навукі
* ''Артыкулы'' —
** [[Таццяна Кулакевіч]]. National Awakening in Belarus: Elite Ideology to 'Nation' Practice SAIS Review of International Affairs, Volume 40, Number 2, Summer-Fall 2020, pp. 97-110.

== Шорт-лісты ==

=== 2013 год ===

==== Гісторыя ====
* [[Андрэй Казакевіч]], [[Андрэй Асадчы]]. Пачаць пісаць па-беларуску. Рэгіянальны і сацыяльны склад беларускага адраджэння, 1880—1918 (канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя) // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17 (1—2). — С. 87—114.
* [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніс Лісейчыкаў]]. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. — Мінск: Медысонт, 2011.
* [[Алег Ліцкевіч]]. Атручэнне князя Скіргайлы ў Кіеве (1395 год). Гістарычны каментарый і праблема аўтарства другой часткі «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх» // ARCHE. — 2011. — № 3. — С. 8—52.
* [[Дзмітрый Матвейчык]]. Выгнаныя з роднага краю: паслялістападаўская эміграцыя з Беларусі і Літвы (1830—1870-я гады). — Мінск: Лімарыус, 2011.
* [[Вольга Сабалеўская]]. Повседневная жизнь евреев Беларуси в конце 18 — первой половине 19 века. — Гродно: ГрГУ им. Я. Купалы, 2012.
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]]. Краёвая ідэя і беларускі нацыянальны рух у Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я гг. // Homo Historicus.— 2012. — С. 380—407.
* [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Сімвалы і гербы зямель Беларусі ў Х—ХVІІІ стст.: геральдычна­-сфрагістычныя нарысы. — Мінск: Беларуская навука. 2012.

==== Гуманітарныя навукі ====
* [[Ірына Дубянецкая]]. Зьніклы бог зьніклага народу: Экзыстэнцыйны хаос у хітыцкай міталёгіі // Homo Historicus.— 2012. — С. 297—330.
* [[Ігар Запрудскі]]. Па дарозе на Парнас: атрыбуцыйныя даследаванні і пытанні рэцэпцыі беларускай літаратуры ХІХ ст. — Мінск: Выдавецтва БДУ.
* [[Уладзіслаў Гарбацкі|Уладзіслаў Іваноў]]. Фемінізацыя nomina agentis беларускай мовы і праблема каланізацыі // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 72—86.
* [[Ірына Міхеева]]. Палітычныя і сацыякультурныя асновы ідэалагемы «Чацвёртая Рэч Паспалітая» // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 144—156.
* [[Таццяна Рамза]]. Беларускае гутарковае маўленне: сучасны стан / Т. Р. Рамза. — Мінск: Вышэйшая школа, 2011.
* [[Іван Васільевіч Саверчанка|Іван Саверчанка]]. Паэтыка і семіётыка публіцыстычнай літаратуры Беларусі XVI—XVII стст. / І. В. Саверчанка. — Мінск: Беларус. Навука, 2012.
* [[Аляксандр Сарна]]. Образ и медиум: визуальный текст в массовой коммуникации: сборник статей. — Минск: Издательство «Четыре четверти», 2012.

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
* [[Алена Гапава]]. Национальное знание и международное признание: постсоветская академия в борьбе за cимволические рынки // Ab Imperio: Исследования по новой имперской истории и национализму в постсоветском пространстве. — 2011. — № 4. — С. 289—323.
* [[Анастасія Кельнік]]. Регулирование внутренней миграции населения в аспекте регионального развития Республики Беларусь. — Минск: Беларуская навука, 2012.
* [[Аляксандр Кур'яновіч]]. Верховный Совет в политической жизни Беларуси: формирование, особенности деятельности, финал (1990—1996) / А. В. Курьянович. — 2-е изд. — Минск.: Тесей, 2012.
* [[Аляксей Ластоўскі]]. ''Russo-Centrism as an Ideological Project of Belarusian Identity'' // Belarusian Political Science Review. — 2011. — #1. — P. 23-44.
* [[Ірына Лашук]], [[Аксана Аляксееўна Шэлест|Аксана Шэлест]]. Сімвалічнае і камунікатыўнае вымярэнне моўных практык беларускіх палякаў // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 24—49.
* [[Вадзім Смок]]. Рэгіянальная палітычная эліта Беларусі і Польшчы: параўнальны аналіз Гарадзенскай вобласці і Падляшскага ваяводства // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 157—178.
* [[Таццяна Шчурко]]. «Обязательное материнство»: репродуктивное тело женщины как объект государственного регулирования (на материале газеты «Советская Белоруссия») // Laboratorium. — 2012. — № 2. — С. 69—90.
* [[Дзяніс Юрчак]]. Беларусь—Украина: 20 лет Межгосударственных отношений. Монография. — Витебск, 2012.

=== 2014 год ===

==== Гісторыя ====
''Манаграфіі:''
* [[Алесь Белы]]. Хроніка Белай Русі: Імагалогія Беларусі ХІІ—ХVIII ст. — Смаленск: Інбелкульт, 2013.
* [[Наталля Гардзіенка]], [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]. Рада БНР (1947—1970). Падзеі. Дакументы. Асобы. — Мінск: Кнігазбор, 2013.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]]. Чырвоны аловак. Нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР. 1919—1941 гг. — Мінск, 2012.
* [[Юрый Лаўрык]]. Кнігі і кнігазборы куцеінскага Богаяўленскага манастыра ў сярэдзіне XVII ст. — Мінск: Тэхналогія, 2012.
* [[Андрэй Янушкевіч]]. Ливонская война 1558—1570 гг. и Великое княжество Литовское. — Минск.: Медисонт, 2013.

''Артыкулы:''
* [[Васіль Аляксеевіч Варонін|Васіль Варонін]]. Княжанне Альгерда ў Віцебску // Беларускі гістарычны часопіс. — 2013. — № 7. — С. 4—14.
* [[Алег Ліцкевіч]]. Гародня і Гарадзенскі рэгіён ў другой палове ХІІІ — XIV ст.: назва і межы // Гарадзенскі палімпсест, 2012: Людзі даўняй Гародні. XV—XX ст. — Гродна, 2013. — С. 10—59.
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]]. Нацыянальныя працэсы ў Палескім ваяводстве ў 1920-я гг. праз прызму вынікаў выбарчых кампаній у польскі парламент // Arche. — 2013. — № 4. — С. 99—210.
* [[Анастасія Скеп'ян]]. Соф’я Слуцкая: праваслаўная святая каталіцкага веравызнання // Да сваёй гісторыі: Сярэднявечча і Ранні Новы час. — Смаленск, 2013. — С. 72—85.
* [[Андрэй Ціхаміраў]]. Жаночыя вобразы ў «заходнерускай» нарацыі // Homo Historicus, 2012: Гадавік антрапалагічнай гісторыі / Пад рэд. А. Смаленчука, — Вільня: ЕГУ, 2012. — С. 69—88.

==== Гуманітарныя навукі ====
''Манаграфіі:''
* [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]]. ''No Style''. Белкульт между Вудстоком и «Дажынкамі». — Вильнюс: ЕГУ, 2013.
* [[Уладзімір Кароткі]]. Беларуская літаратура і гісторыя. — Мінск: БДУ, 2013.
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Вольга Лабачэўская]]. Белорусский народный текстиль: художественные основы, взаимосвязи, новации. — Минск: Беларуская навука, 2013.
* [[Уладзімір Лобач]]. Міф. Прастора. Чалавек: беларускі традыцыйны ландшафт у семіятычнай перспектыве. — Мінск: Тэхналогія, 2013.
* [[Любоў Ляўшун]]. Рэлігійнае пісьменства кірылічнай традыцыі XI—XV стст. — Мінск: Беларуская навука, 2013.
* [[Юрый Пацюпа]]. Анонс: квадрат тэкстаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2013.

''Артыкулы:''
* [[Андрэй Горных]]. Капитализм и тревога // Топос. — 2013. — № 1. — С. 12—30.
* [[Юлія Марцінавічэне]]. Трансформация идеи политического участия: Руссо, Рансьер, Лакло // Топос. — 2013. — № 2. — С. 73—91.
* [[Святлана Паляшчук]]. ''Photographers Talk: Online Discussion Forums in Belarus. In R. Miller, J. Carson, &amp; T. Wilkie''. The Reflexive Photographer (pp. 170—201). — Edinburgh: Museumsetc.
* [[Аляксандр Пяршай]]. Феминистская языковая реформа как ресурс беларуского национализма: частный случай «феминизации беларуского языка» // Ab Imperio: Исследования по новой имперской истории и национализму в постсоветском пространстве. — 2013. — № 1. — C. 303—327.
* [[Святлана Скамарохава]]. ''Belarusian Literary Landscape and Translation Waves. In: Saldanha, Gabriela &amp; Angela Kershaw''. Literary Landscapes and the Reception of Translation. Special issue of Translation Studies, 2013, 6(2), 110—121.

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
''Артыкулы:''
* [[Андрэй Валодзькін]]. Адносіны Беларусі і Азербайджана ў 1992—2012 гадах // Палітычная сфера. — 2013. — № 20. — С. 21—39.
* [[Дзмітрый Ісаёнак]], [[Таццяна Чыжова]]. Эвалюцыя беларускай мадэлі прыватызацыі з 1990 па 2011 год: перадумовы, канцэпцыі, зацікаўленыя суб’екты, вынікі, сацыяльныя наступствы // Палітычная сфера. — 2013. — № 20. — С. 122—140.
* [[Аляксандр Ланеўскі]]. Ад пратэсту да супраціву: вакол справы «беларускіх анархістаў» // Палітычная сфера. — 2013. — № 20(1). — С. 99—121.
* [[Ігар Расолька]]. Факторы воспроизводства белорусской идентичности в пограничных пространствах Польши и Литвы // Социология. — 2013. — № 1. — С. 116—129.

=== 2015 год ===

==== Гісторыя ====
''Манаграфіі:''
* [[Наталля Гардзіенка]], [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]. Рада БНР (1970—1982). — Мінск: Кнігазбор, 2014.
* [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|Святлана Куль-Сяльверстава]]. Беларускі час. Летазлічэнне ў Беларусі са старажытнасці да сучаснасці. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2014.
* [[Максім Макараў]]. Месцкія ўлады Полацка (1580—1772 гг.): арганізацыя, персанальны склад. — Смаленск: Інбелкульт, 2014.
* [[Андрэй Мацук]]. Полацкае ваяводства ў XVIII ст.: ваявода, шляхецкая эліта, соймікі. — Мінск: Беларуская навука, 2014.
* [[Анастасія Скеп'ян]]. Князі Слуцкія. — Мінск: Беларусь, 2013.
* [[Леанід Смілавіцкі]]. ''Jewish Life in Belarus. The Final Deсade of the Stalin Regime (1944—53)''. Budapest — New York: Central European University Press, 2014.
* [[Сяргей Стрэнкоўскі]]. Гарадское самакіраванне на тэрыторыі Беларусі (канец XIV ― XVIII ст.): [у 2 ч.]. — Мінcк: Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Мінскі гарадскі інстытут развіцця адукацыі», 2013.

''Артыкулы:''
* [[Дзмітрый Віцько]]. Баявыя дзеянні 1701 года і пачатак супрацоўніцтва Сапегаў са Швецыяй // Arche. — 2014. — № 6. — С. 71—107.
* [[Алег Ліцкевіч]]. Гародня і Гарадзенскі рэгіён у другой палове ХІІІ — XIV стст. Сухапутныя і водныя камунікацыі, населеныя пункты, этнаканфесійны склад і міграцыі насельніцтва // Arche. — 2014. — № 11. — С. 8—60.
* [[Аляксандр Пагарэлы]]. «За новы тып беларуса»: часопіс «25 сакавіка» (1936—1939 гг.) на фоне эпохі // Arche. — 2014. — № 7—8. — С. 120—194.
* [[Анатоль Сцебурака]]. Беларусь у французскай мемуарыстыцы часоў вайны 1812 г.: на падставе калекцыі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі // Arche. — 2014. — № 1—2. — С. 37—72.
* [[Сяргей Міхайлавіч Токць|Сяргей Токць]]. Нараджальнасць і смяротнасць у традыцыйнай сялянскай супольнасці Беларусі ХІХ — пачатку ХХ ст. (па матэрыялах Глыбоцкага прыхода) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2014. — № 11. — С. 14—22.

==== Гуманітарныя навукі ====
''Манаграфіі:''
* [[Валерый Евароўскі]]. Нацыянальная філасофія Беларусі. Тэорыя, архелогія, гісторыя, генеалогія, школа. Мінск: Беларуская навука, 2014.
* [[Барыс Крэпак]]. Вяртанне імёнаў. У 2 кнігах. — Мінск: Мастацкая літаратура. — Кн. 1. — 2013; Кн. 2. — 2014.
* [[Мікола Хаўстовіч]]. Даследаванні і матэрыялы: літаратура Беларусі XVIII―XIX стагоддзяў. — Варшава: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2014.

''Артыкулы:''
* [[Маргарыта Аляшкевіч]]. Стратэгіі поспеху ў беларускай літаратурнай крытыцы // Studia Białorutenistyczne. — 2013. — T. 7. — С. 177—195.
* [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]]. ''Latin Epic Poetry and its Evolution as a Factor of Cultural Identity in Central and Eastern Europe in the Sixteenth and Seventeenth Centuries''. Latinitas in the Polish Crown and the Grand Duchy of Lithuania. Its Impact on the Development of Identities . Edited by Giovanna Siedina. — Firenze: University Press, 2014. — С. 21-38. (Biblioteca di Studi Slavistici 25).
* [[Іван Новік]]. Апалагетыка, пошукі саюзнікаў і барацьба за артадоксію ў 1920-я гады. Роля беларускіх савецкіх філосафаў у паўставанні канону савецкага марксізму // Палітычная сфера. — 2013. — № 21. — С. 29—54.
* [[Генадзь Сівохін]]. Сучасная этнаграфічная супольнасць Беларусі: кейс Інвентару нематэрыяльнай культурнай спадчыны. Метадалагічны аспект // Топос. Философско-культурологический журнал. — 2013. — № 2. — С. 92—114.
* [[Вольга Шпарага]]. Версии сообщества: от идентичности к бытию-вместе // Топос. Философско-культурологический журнал. — 2013. — № 2. — С. 30—41.

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
''Артыкулы:''
* [[Анастасія Астапава]]. «Вот народ, без батьки уже и картошку перебрать не могут»: белорусские политические и этнические анекдоты // Антропологический форум. — 2014. — № 1. — С. 252—294.
* [[Таццяна Кулакевіч]]. ''Twenty Years in the Making: Understanding the Difficulty for Change in Belarus'' // East European Politics and Societies and Cultures, 2014. 28(4). P. 887—901.
* [[Аляксей Ластоўскі]], [[Надзея Яфімава]]. Вытокі нацыянальнай дзяржаўнасці ў беларускай гістарычнай памяці // Arche. — 2013. — № 2. — С. 411—448.
* [[Анастасія Матчанка]]. Падмена грамадзянскай супольнасці ў Беларусі: недзяржаўныя арганізацыі, арганізаваныя дзяржавай // The Journal of Belarusian Studies/ — 2014. — С. 76—105.
* [[Разалія Смірнова]]. Ценностные основания профессионального выбора молодых специалистов агросферы Беларуси // Социологический альманах/ — 2014. — Вып. 5. — С. 384—392.

==== Публікацыі замежных аўтараў ====
* Margarita Balmaceda. ''Living the High Life in Minsk. Russian Energy Rents, Domestic Populism and Belarus’ Impending Crisis.'' Central European University Press, 2014.
* Elissa Bemporad. ''Becoming Soviet Jews: The Bolshevik Experiment in Minsk.'' Indiana University Press, 2013.
* Waitman Wade Beorn. ''Marching into Darkness. The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus.'' Harvard University Press, 2014.
* Albert Kaganovitch. ''The Long Life and Swift Death of Jewish Rechitsa: A Community In Belarus 1625—2000.'' Madison: University of Wisconsin Press, 2013.
* Paulina Pospieszna. ''Democracy Assistance from the Third Wave. Polish Engagement in Belarus and Ukraine.'' University of Pittsburgh Press, 2014.
* Jovita Pranevičiutė-Neliupšienė (ed.). ''Belarusian Regime Longevity: Happily Ever After.'' Vilnius University Publishing, 2014.
* Per Anders Rudling. ''The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906—1931.'' University of Pittsburgh Press, 2014.
* [[Томас Бон (1963)|Томас Бон]]. Минский феномен. Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны. — Москва: РОССПЭН, 2013.

=== 2016 год ===

==== Гісторыя ====
''Манаграфіі:''
* [[Мікола Волкаў]]. Артылерыя Нясвіжскага замка. — Мінск: Андрэй Янушкевіч, 2015.
* [[Аляксандр Іванавіч Груша|Аляксандр Груша]]. Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV — первая треть XVI в.). — Минск : Беларуская навука, 2015.
* [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніс Лісейчыкаў]]. Святар у беларускім соцыуме: прасапаграфія ўніяцкага духавенства 1596―1839 гг. — Мінск: Беларусь, 2015.
* [[Леанід Рэйн]]. Каралі і пешкі: калабарацыя ў Беларусі ў час Другой сусветнай вайны. — Смаленск: Інбелкульт, 2015.
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]]. Грунвальд у беларускай гісторыі. Спроба разбору палітычнага міфа. — Мінск: Медысонт, 2015.
* [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]]. Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. — Смаленск: Інбелкульт, 2015.
* [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Андрэй Чарнякевіч]]. Нараджэнне беларускай Гародні. — Мінск: Выдавец А. М. Янушкевіч, 2015.
''Артыкулы:''
* [[Уладзімір Канановіч]]. Радавод князёў Глінскіх: памяць пра мінулае як зброя палітычнай барацьбы // ARCHE. — 2015. — № 9. — С. 195—218.
* [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]], Канстанцін Нашчынец. Кантрабанда ў БССР у 1920-х — 1930-х гг.: сацыяльна-эканамічнае вымярэнне // ARCHE. — 2015. — № 11. — С. 293—323.
* [[Аляксей Мартынюк]]. Кто и когда впервые произнес на латыни и по-немецки «Белая Русь»? // Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.) / Под общ. ред. А. В. Мартынюка. — Москва, 2015. — С. 27—38.
* [[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Ігар Пушкін]]. Самавызначэнне беларусаў у Магілёве падчас Першай сусветнай вайны // Białoruskie Zeszyty Historyczne / Беларускі гістарычны зборнік. — Z. 43. — 2015. — C. 158—184.

==== Гуманітарныя навукі ====
''Манаграфіі:''
* [[Цімафей Авілін]]. Паміж небам і зямлёй: этнаастраномія. — Вільня: Тэхналогія, 2015.
* [[Аляксандр Малей]]. Витебский «Квадрат». Художественное исследование нонконформистского движения художников в Витебске и Минске (1987—2000 гг.). — Минск: Экономпресс, 2015.
* [[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Дзяніс Марціновіч]]. Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2014.
* [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]]. Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: БДУ, 2015.
* [[Мікола Трус]]. Максім Багдановіч: коды жыцця і творчасці. — Мінск: БДТУ, 2015. — 179 с.
* [[Ганна Шаўчэнка]]. Паэзія Антона Гарэцкага і станаўленне рамантычнай традыцыі ў польскамоўнай літаратуры Беларусі ХІХ стагоддзя. — Мінск: Кнігазбор, 2015.
''Артыкулы:''
* [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]]. Польскамоўны верш Krakow Адэлі з Устроні як «ключ» да разгадкі аўтарства паэмы Мачаха // Studia Białorutenistyczne. — 2015. — № 9. — С. 149—163.
* [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоль Брусевiч]]. Экзістэнцыйнае падарожжа Эдзіка Мазько // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — Т. 6. — С. 135—151.
* [[Ігар Васільевіч Жук|Ігар Жук]]. «У тумане» Васіля Быкава: тры тэзісы да граматыкі наратыўнай інтрыгі аповесці // Studia Białorutenistyczne. — 2015. — № 9. — С. 181—202.
* [[Ядвіга Казлоўская-Дода]]. Родавыя формы сучаснай беларускай мовы на матэрыялах газеты «Звязда» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі / Пад рэд. І. Э. Багдановіч. — Мінск: Кнігазбор, 2015. — С. 46—69.
* [[Уладзімір Лобач]]. Феномен вайны ў міфапаэтычнай карціне свету беларусаў // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследванні. Навуковы зборнік. — Вып. 1. — Мінск: Навука, 2014. — С. 58—91.

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
''Манаграфіі:''
* [[Дзмітрый Крывашэй]]. Дзяржаўная культурная палітыка ў Беларусі (1991—2010 гг.). — Мінск: Беларуская навука, 2014.
* [[Вольга Кучынская]]. ''The Politics of Invisibility: Public Knowledge about Radiation Health Effects after Chernobyl''. MIT Press, 2014.
* [[Андрэй Уладзіміравіч Русаковіч|Андрэй Русаковіч]]. Германия во внешней политике Беларуси (1990—2012 гг.). — Минск: РИПО, 2015.
* [[Галіна Сакалова]]. Рынок труда Республики Беларусь в социологическом измерении / Под общ. ред. Г. Н. Соколовой. — Минск: Белорусская наука, 2014.
* [[Вольга Сасункевіч]]. ''Informal Trade, Gender and the Border Experience''. Ashgate, 2015.
* [[Разалія Смірнова]]. Судьба белорусской провинции: социологический анализ / Под общ. ред. Р. А. Смирновой. — Минск: Белорусская наука, 2015.
''Артыкулы:''
* [[Анастасія Астапава]]. ''Why All Dictators Have Moustaches: Political Jokes in Contemporary Belarus'' // Humor 2015; 28(1): 71—91.
* [[Ганна Васілевіч]]. ''Eastern Partnership Initiative: 5 Year Results and Future Perspectives'' // in: Bátor, Peter. — Ondrejcsák, Róbert. (eds.): Panorama of global security environment 2014. Center for European and North Atlantic Affairs (CENAA), Bratislava 2015, pp. 27—39.
* [[Наталля Васілевіч]]. Заведама нераўнапраўныя: Царква і дзяржава ў Беларусі пары кансалідаванага аўтарытарызму // ARCHE. — 2015. — № 4. — C. 216—253.
* [[Алена Гапава]]. Страдание и поиск смысла: моральные революции Светланы Алексиевич // Неприкосновенный запас. — 2015. — № 1.
* [[Аляксандр Новікаў]]. ''The evolution of the environmental movement in Belarus: from Chernobyl to global climate change'' // Environmental Sociology (2015), 1:2, 92—101.
* [[Паліна Прысмакова]]. ''Why Does China Invest in Belarus? Billions of Loans from Perspective of Chinese Local Governments'' // Belarusian Political Science Review. Volume 3, 2014—2015.
* [[Вячаслаў Ярашэвіч]]. ''Political Economy of Modern Belarus: Going Against Mainstream?'' // Europe-Asia Studies (2014), 66:10, 1703—1734.

==== Польскамоўная манаграфія на беларускую тэматыку (2011—2015) ====
* Marceli Antoniewicz. ''Protoplaści książąt Radziwiłłów. Dzieje mitu i meandry historiografii.'' Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2011.
* Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. ''Dialektologia białoruska''. Warszawa 2012.
* Piotr Cichoracki. ''Województwo poleskie 1921—1939. Z dziejów politycznych''. Łomianki, 2014.
* Arkadiusz Czwołek. ''Piórem i buławą: Działalność polityczna Lwa Sapiehy kanclerza litewskiego, wojewody wileńskiego.'' Toruń: Wydawnictwo naukowe UMK, 2012.
* Anna Engelking. ''Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku''. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012.
* Mariusz Kowalski. ''Księstwa Rzeczpospolitej. Państwo magnackie jako region polityczny''. Warszawa: IGiPZ PAN, 2013.
* Eugeniusz Mironowicz. ''Wojna wszystkich ze wszystkimi, Białoruś 1941—1944''. Avalon, 2015.
* Beata Siwek. ''Wolność ukrzyżowana. Rzecz o białoruskim dramacie i teatrze''. Lublin: KUL, 2011.
* Wojciech Śleszyński. ''Województwo Poleskie''. Avalon, 2014.
* Wioletta Zielecka-Mikołajczyk. ''Prawosławni i unici w Rzeczypospolitej XVI—XVIII wieku wobec życia i śmierci w świetle testamentów''. Warszawa, Neriton, 2014.

=== 2017 год ===

'''Гісторыя'''

''Манаграфіі:''

* [[Алег Гардзіенка]]. ''Беларуская Цэнтральная Рада (Стварэнне — дзейнасць — заняпад (1943—1995)). — Мінск: Кнігазбор, 2016.''
* [[Віталь Галубовіч]]. ''Полацкая шляхта і дынастыя Вазаў. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2016.''
* [[Ірына Кашталян]]. ''The Repressive Factors of the USSR’s Internal Policy and Everyday Life of the Belarusian Society (1944—1953). — Wiesbaden: Harrasowitz, 2016.''
* [[Алена Маркава]]. ''Шлях да савецкай нацыі. Палітыка беларусізацыі 1924—1929. — Мінск: БГА, 2016.''
* [[Дзмітрый Матвейчык]]. ''Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік. — Мінск: Беларусь, 2016.''

''Артыкулы:''

* [[Дзмітрый Віцько]]. ''Галоўны трыбунал ВКЛ 1698 г.: судовая расправа над Сапегамі // ARCHE. 2016. № 3. С. 84-139''
* [[Наталля Гардзіенка]]. ''Могілкі як частка мэмарыяльнай культуры беларускай эміграцыі // Запісы БІНіМ. Вып. 38. Нью-Ёрк— Менск, 2016. С. 8-70''
* [[Дзяніс Лісейчыкаў]]. ''«Аз, Іерэй»: «руская» мова метрычных кніг уніяцкіх цэркваў Вялікага Княства Літоўскага ў XVІІ- XVIIІ стагоддзях // Кіеўская Акадэмія. Выпуск 13. 2016. С. 109—172.''
* [[Мікола Нікалаеў]]. ''Кніга цудаў наваградскай іконы Багародзіцы як помнік гісторыі XVII стагоддзя // ARCHE. 2016. № 2. С. 261—328.''
* [[Аляксандр Пагарэлы]]. ''Вобраз горада ў дыскурсе беларускага хрысціянска-дэмакратычнага перыядычнага друку ў міжваенны час // HOMO HISTORICUS. Гадавiк антрапалагічнай гісторыі / Пад. рэд. Алеся Смалянчука. 2016. С. 111—138.''
* [[Андрэй Ціхаміраў]]. ''Віленскае Жыццё вачыма Івана Спрогіса. «Свае» і «чужына» на фоне гарадской штодзённасці канца XIX — пачатку XX ст // Białoruskie Zeszyty Historyczne, t. 46, 2016, s. 7-27.''

'''Гуманітарныя навукі'''

''Манаграфіі:''

* [[Ларыса Доўнар]]. ''Кніжная справа ў Мінску (канец XVIII — пачатак XX стагоддзя). Мінск: БДУКіМ, 2016.''
* [[Андрэй Масквін]]. ''Беларускі тэатр 1920-30- х: адабраная памяць. Мінск: выдавецтвa «ЛогвінаЎ», 2016.''
* [[Анжэла Мельнікава]]. ''Нацыянальна-светапоглядныя каардынаты беларускай літаратуры першай трэці ХХ стагоддзя. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2016.''
* [[Валерый Назараў]]. ''Тайнапіс Андрэя Мрыя: падтэкст у творчасці пісьменніка. — Мінск : Беларуская навука, 2016.''
* [[Пётра Рудкоўскі]]. ''Беларуская гуманістыка пасля постмадэрну: дыягназ і перспектывы // ARCHE. 2016. № 4. С. 5-135.''
* [[Міхась Тычына]]. ''Народ і вайна. — Мінск: Беларуская навука, 2015.''

''Артыкулы:''

* [[Ірына Бурдзялёва]]. Т''рансфармацыя сядзібнага топасу ў літаратуры Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў // Acta Albaruthenica. ― 2016. ― T. 16. ― С. 35-46.''
* [[Дзяніс Кандакоў]]. ''Год паміж Парыжам і Страсбургам (З дзённіка барскай канфедэраткі княгіні Тэафіліі Сапегі) // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 7. — Мінск: Лімарыус, 2016. — С. 6-10; Княгіня Тэафілія з Ябланоўскіх Сапега. Фрагменты дзённіка за 1774 год / Т. Сапега; пераклад з французскай і польскай і каментарый Дз. Кандакова // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 7. — Мінск: Лімарыус, 2016. — С. 11-60.''
* [[Ганна Міхальчук]]. ''Новы спіс агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і яго суадносіны з «Хронікай Быхаўца» // Białoruskie Zeszyty Historyczne = Беларускі гістарычны зборнік. — Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2016. — № 45. — С. 190−225''
* [[Юрась Пацюпа]], [[Вячаслаў Мартысюк]]. П''раўда дзесьці побач. Пра атрыбуцыю і фалькларызацыю / Юры Пацюпа, Вячаслаў Мартысюк // Дзеяслоў. — 2015. — № 3 (76). — С. 258—282; № 4 (77) — С. 246—261 (Заканчэнне).''
* ''[[Пётра Садоўскі]]. Перакладчыцкі Алімп без рэдактара // // ARCHE. 2016. № 4. С. 136—191.''
* [[Людміла Хмяльніцкая]]. ''Невядомыя старонкі жыццяпісу Аляксандра Рыпінскага // Acta Albaruthenica. 2015, t. 15, s. 69-84.''

'''Сацыяльна-палітычныя навукі'''

''Манаграфіі:''

* [[Андрэй Валодзькін]]. ''Интеграция Латвии, Литвы и Эстонии в ЕС и НАТО (1991—2014 гг.). — Минск : Беларуская навука, 2016.''
* [[Алена Гапава]]. ''Классы наций: феминистская критика нациостроительства. — Москва:Новое литературное обозрение, 2016.''
* [[Аляксей Крывалап]]. ''Рунет: новое созвездие в галактике интернет. — Vilnius: Asociacija «Politikos Studijų Institutas „Politinė sfera“», 2016.''
* [[Сяргей Мудроў]] (Sergei Mudrov). ''Christian Churches in European Integration. — London and New York: Routledge, 2016.''
* [[Васіль Навумаў]] (Vasily Naumov). ''The Belarusian Maidan in 2006: A New Social Movement Approach to the Tent Camp Protest in Minsk. — Peter Lang, 2015.''

''Артыкулы:''

* [[Кацярына Жукава]] (Ekatherina Zhukova). ''From ontological security to cultural trauma: The case of Chernobyl in Belarus and Ukraine // Acta Sociologica, 2016, Vol. 59(4) 332—346.''
* [[Таццяна Каралёва]] (Tatsiana Karaliova). ''Let Them Talk: New Years Presidential Rhetoric in Russia, Belarus, and Poland // Journal of Communication Inquiry. 2016, Vol. 40(2) 145—161.''
* [[Сяргей Мудроў]] (Sergei Mudrov). ''Church-State Relations in the Post-Communist World: The Cases of Belarus and Estonia // Journal of Church and State, 2016, pages 1-23.''
* [[Аляксандр Новікаў]] (Aliaksandr Novikau). ''Nuclear power debate and public opinion in Belarus: From Chernobyl to Ostrovets // Public Understanding of Science, 2016, May 5, 1 −14''
* [[Маргарыта Фабрыкант]] (Marharyta Fabrykant and Renee Buhr). ''Small state imperialism: the place of empire in contemporary nationalist discourse // Nations and Nationalism 22 (1), 2016, 103—122''

== Экспертныя рады ==

=== 2013 год ===

==== Гісторыя ====
* [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]], кандыдат гістарычных навук, [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]], доктар гістарычных навук, часопіс «[[Гістарычны альманах]]» (Беларусь);
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «[[Arche]]» (Беларусь);
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]], доктар гістарычных навук, [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук]] (Беларусь, Польшча);
* [[Андрэй Катлярчук]], PhD (доктар гісторыі), [[Універсітэт Сёдэрторна]] (Швецыя);
* [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянцін Голубеў]], доктар гістарычных навук, [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «[[Беларускі гістарычны агляд]]» (Беларусь);
* [[Дарота Міхалюк]], Dr. hab. (доктар габілітаваны), [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні]] (Польшча);
* [[Міхаіл Далбілаў]], кандыдат гістарычнычных навук, [[Універсітэт Мэрылэнда]] (Расія, ЗША).

==== Гуманітарныя навукі ====
* [[Валерый Евароўскі]], кандыдат філасофскіх навук, [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]], філосаф, [[Беларускі Калегіюм]] (Беларусь);
* [[Вольга Шпарага]], кандыдат філасофскіх навук, «Новая Еўропа», [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (Беларусь, Літва);
* [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]], кандыдат філасофскіх навук, [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Ірына Дубянецкая]], доктар сакральнай тэалогіі, [[Беларускі калегіюм]] (Беларусь);
* [[Курт Вулхайзер]], PhD (доктар), [[Універсітэт Брандэйс]] (ЗША);
* [[Лена Прэнц]], мастацтвазнаўца, арт-куратар, [[Брандэнбургскі тэхнічны універсітэт Котбус]] (Германія);
* [[Павел Баркоўскі]], кандыдат філасофскіх навук, [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (Беларусь);
* [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], доктар філалагічных навук, [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] (Беларусь, Польшча);
* [[Таццяна Шчытцова]], доктар філасофскіх навук, часопіс «Топас», [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (Беларусь, Літва).

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
* [[Аляксей Ластоўскі]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера»]] (Беларусь, Літва);
* [[Андрэй Казакевіч]], PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», [[Універсітэт Вітаўта Вялікага]] ў Каўнасе (Беларусь, Літва);
* [[Вячаслаў Пазняк]], кандыдат гістарычных навук, Wider Europe (Беларусь);
* [[Кірыл Гайдук]], PhD (доктар эканамічных навук), [[Інстытут прыватызацыі і менэджмента]] (Беларусь);
* [[Ларыса Цітарэнка]], доктар сацыялагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]], метадолаг, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] — Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* [[Юрай Маруш’як]], PhD, [[Інстытут палітычных навук Славацкай акадэміі навук]] (Славакія).

=== 2014 год ===

==== Гісторыя ====
* [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]], кандыдат гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Аляксандр Краўцэвіч]], доктар гістарычных навук, часопіс «Гістарычны альманах» (Беларусь);
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]], доктар гістарычных навук, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук (Беларусь, Польшча);
* [[Андрэй Катлярчук]], PhD (доктар гісторыі), Універсітэт Сёдэрторна (Швецыя);
* [[Валянцін Голубеў]], доктар гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Беларускі гістарычны агляд» (Беларусь);
* [[Дарота Міхалюк]], Dr. hab. (доктар габілітаваны), Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні (Польшча);
* [[Міхаіл Далбілаў]], кандыдат гістарычных навук, Універсітэт Мэрылэнда (Расія, ЗША).

==== Гуманітарныя навукі ====
* [[Валерый Евароўскі]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]], філосаф, Беларускі Калегіюм (Беларусь);
* [[Вольга Шпарага]], кандыдат філасофскіх навук, «Новая Еўропа», Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Ірына Дубянецкая]], доктар сакральнай тэалогіі, Беларускі Калегіюм (Беларусь);
* [[Курт Вулхайзер]], PhD, Універсітэт Брандэйс (ЗША);
* [[Лена Прэнц]], мастацтвазнаўца, арт-куратар, Брандэнбургскі тэхнічны універсітэт Котбус (Германія);
* [[Павел Баркоўскі]], кандыдат філасофскіх навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], доктар філалагічных навук, Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры (Беларусь, Польшча);
* [[Таццяна Шчытцова]], доктар філасофскіх навук, часопіс «Топас», Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва).

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
* [[Аляксей Ластоўскі]], кандыдат сацыялагічных навук, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» (Беларусь, Літва);
* [[Андрэй Казакевіч]], PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», Універсітэт Вітаўта Вялікага ў Каўнасе (Беларусь, Літва);
* [[Вячаслаў Пазняк]], кандыдат гістарычных навук, Wider Europe (Беларусь);
* [[Кірыл Гайдук]], PhD (доктар эканамічных навук), Інстытут прыватызацыі і менэджмента (Беларусь);
* [[Ларыса Цітарэнка]], доктар сацыялагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]], метадолаг, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* [[Юрай Маруш’як]], PhD, Інстытут палітычных навук Славацкай акадэміі навук (Славакія).

=== 2015 год ===

==== Гісторыя ====
* [[Фелікс Акерман]], PhD, Еўрапейскі гуманітарны ўніверстэт (Германія, Літва);
* [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянцін Голубеў]], доктар гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Міхаіл Далбілаў]], кандыдат гістарычных навук, Універсітэт Мэрылэнда (Расія, ЗША);
* [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]], кандыдат гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Андрэй Катлярчук]], PhD (доктар гісторыі), Універсітэт Сёдэрторна (Швецыя);
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]], доктар гістарычных навук, часопіс «Гістарычны альманах» (Беларусь);
* [[Дангірас Мачуліс]], PhD, Інстытут гісторыі Літвы (Літва);
* [[Дарота Міхалюк]], Dr. hab. (доктар габілітаваны), Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні (Польшча);
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* [[Ірына Раманава]], кандыдат гістарычных навук, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* [[Пер Андэрс Рудлінг]], PhD, Універсітэт Лунда (Швецыя);
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]], доктар гістарычных навук, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук (Беларусь, Польшча);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Беларускі гістарычны агляд» (Беларусь);
* [[Захар Васільевіч Шыбека|Захар Шыбека]], доктар гістарычных навук, Універсітэт Тэль-Авіва (Беларусь, Ізраіль);
* [[Андрэй Янушкевіч]], кандыдат гістарычных навук, [[выдавецтва «Янушкевіч»]] (Беларусь).

==== Гуманітарныя навукі ====
* [[Валянцін Акудовіч]], філосаф, Беларускі Калегіюм (Беларусь);
* [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Павел Баркоўскі]], кандыдат філасофскіх навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Курт Вулхайзер]], PhD, Універсітэт Брандэйс (ЗША);
* [[Ірына Дубянецкая]], доктар сакральнай тэалогіі, Беларускі Калегіюм (Беларусь);
* [[Валерый Евароўскі]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Ігар Запрудскі]], кандыдат філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], доктар філалагічных навук, Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры (Беларусь, Польшча);
* [[Арнольд Мак-Мілін]], PhD, Універсітэцкі Коледж Лондана (Вялікабрытанія);
* [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]], доктар філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Лена Прэнц, мастацтвазнаўца, арт-куратар, Брандэнбургскі тэхнічны ўніверсітэт Котбус (Германія);
* [[Алена Рудэнка]], доктар філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Сяргей Санько]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Вольга Шпарага]], кандыдат філасофскіх навук, «Новая Еўропа», (Беларусь, Літва);
* [[Таццяна Шчытцова]], доктар філасофскіх навук, часопіс «Топас», Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва).

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
* [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі]] (Беларусь);
* Маргарыта Бальмацэда, PhD, Гарвардскі ўніверсітэт (ЗША);
* [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]], кандыдат сацыялагічных навук, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* Кірыл Гайдук, PhD, Інстытут прыватызацыі і менэджмента (Беларусь);
* Алена Гапава, кандыдат філалагічных навук, Універсітэт Заходняга Мічыгану (ЗША);
* Андрэй Казакевіч, PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», Універсітэт Вітаўта Вялікага, Коўна (Беларусь, Літва);
* [[Валерый Карбалевіч]], кандыдат гістарычных навук, аналітычны цэнтр «Стратэгія» (Беларусь);
* Яраслаў Крывой, PhD, Цэнтр Астрагорскага (Беларусь, Вялікабрытанія);
* Аляксей Ластоўскі, кандыдат сацыялагічных навук, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» (Беларусь, Літва);
* Сяргей Любімаў, PhD, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* Юрай Маруш’як, PhD, Інстытут палітычных навук Славацкай акадэміі навук (Славакія);
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]], метадолаг, [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* Вячаслаў Пазняк, кандыдат філасофскіх навук, Wider Europe (Беларусь);
* Аляксандр Філіпаў, кандыдат палітычных навук, Беларускі ўніверсітэт культуры і мастацтваў (Беларусь);
* [[Ларыса Цітарэнка]], доктар сацыялагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Віціс Юрконіс, Віленскі ўніверсітэт (Літва).

==== За лепшую замежную публікацыю ====
* [[Валерый Булгакаў]], кандыдат філасофскіх навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* Кірыл Гайдук, PhD, Інстытут прыватызацыі і менэджмента (Беларусь);
* Алена Гапава, кандыдат філалагічных навук, Універсітэт Заходняга Мічыгану (ЗША);
* [[Ірына Дубянецкая]], доктар сакральнай тэалогіі, Беларускі rалегіюм (Беларусь);
* Андрэй Казакевіч, PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», Універсітэт Вітаўта Вялікага ў Каўнасе (Беларусь, Літва);
* Аляксей Ластоўскі, кандыдат сацыялагічных навук, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» (Беларусь, Літва);
* Анатоль Панькоўскі, PhD (доктар філасофіі), сайт «Наше мнение» (Беларусь);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Беларускі гістарычны агляд» (Беларусь);
* Альміра Усманава, кандыдат філасофскіх навук, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* Павел Церашковіч, кандыдат гістарычных навук (Беларусь);
* Юлія Шукан, PhD, Інстытут сацыяльных навук і палітыкі (ISP/CNRS) (Францыя).

=== 2016 год ===

==== Гісторыя ====
* [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянцін Голубеў]], доктар гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* Міхаіл Далбілаў, кандыдат гістарычных навук, Універсітэт Мэрылэнда (Расія, ЗША);
* [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]], кандыдат гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Андрэй Катлярчук]], PhD, Універсітэт Сёдэрторна (Швецыя);
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Алесь Краўцэвіч]], доктар гістарычных навук, часопіс «Гістарычны альманах» (Беларусь);
* Дангірас Мачуліс, PhD, Інстытут гісторыі Літвы (Літва);
* Дарота Міхалюк, Dr. hab. (доктар габілітаваны), Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні (Польшча);
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* Ірына Раманава, кандыдат гістарычных навук, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* [[Пер Андэрс Рудлінг]], PhD, Універсітэт Лунда (Швецыя);
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]], доктар гістарычных навук, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук (Беларусь, Польшча);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Беларускі гістарычны агляд» (Беларусь);
* [[Сяргей Міхайлавіч Токць|Сяргей Токць]], кандыдат гістарычных навук, незалежны даследчык (Беларусь);
* [[Захар Васільевіч Шыбека|Захар Шыбека]], доктар гістарычных навук, Універсітэт Тэль-Авіва (Беларусь, Ізраіль);
* Андрэй Янушкевіч, кандыдат гістарычных навук, выдавецтва «Янушкевіч».

==== Гуманітарныя навукі ====
* [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]], філосаф, Беларускі калегіум (Беларусь);
* [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]], кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* Павел Баркоўскі, кандыдат філасофскіх навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Курт Вулхайзер, PhD, Універсітэт Брандэйс (ЗША);
* [[Ірына Дубянецкая]], доктар сакральнай тэалогіі, Беларускі калегіум (Беларусь);
* Валер Евароўскі, кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* Ігар Запрудскі, кандыдат філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], доктар філалагічных навук, Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры (Беларусь, Польшча);
* [[Арнольд Мак-Мілін]], PhD, Універсітэцкі Коледж Лондана (Вялікабрытанія);
* [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]], доктар філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Лена Прэнц, мастацтвазнаўца, арт-куратар, Брандэнбургскі тэхнічны ўніверсітэт Котбус (Германія);
* Алена Рудэнка, доктар філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Сяргей Санько, кандыдат філасофскіх навук, Інстытут філасофіі НАН Беларусі (Беларусь);
* Вольга Шпарага, кандыдат філасофскіх навук, «Новая Еўропа» (Беларусь, Літва);
* Таццяна Шчытцова, доктар філасофскіх навук, часопіс «Топас», Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва).

==== Сацыяльна-палітычныя навукі ====
* Маргарыта Бальмацэда, PhD, Гарвардскі ўніверсітэт (ЗША);
* [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]], кандыдат сацыялагічных навук, Агенцыя гуманітарных тэхналогій—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* Кірыл Гайдук, PhD, Інстытут прыватызацыі і менэджмента (Беларусь);
* Алена Гапава, кандыдат філалагічных навук, Універсітэт Заходняга Мічыгану (ЗША);
* Андрэй Казакевіч, PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», Універсітэт Вітаўта Вялікага (Беларусь, Літва);
* Валер Карбалевіч, кандыдат гістарычных навук, аналітычны цэнтр «Стратэгія» (Беларусь);
* Яраслаў Крывой, PhD, Цэнтр Астрагорскага (Беларусь, Вялікабрытанія);
* Аляксей Ластоўскі, кандыдат сацыялагічных навук, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» (Беларусь, Літва);
* Сяргей Любімаў, PhD, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Беларусь, Літва);
* Юрай Маруш’як, PhD, Інстытут палітычных навук Славацкай акадэміі навук (Славакія);
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]], метадолаг, Агенцыя гуманітарных тэхналогій—Цэнтр сацыяльных інавацый (Беларусь);
* Вячаслаў Пазняк, кандыдат філасофскіх навук, Wider Europe (Беларусь);
* Аляксандр Філіпаў, кандыдат палітычных навук, Беларускі ўніверсітэт культуры і мастацтваў (Беларусь);
* [[Ларыса Рыгораўна Цітарэнка|Ларыса Цітарэнка]], доктар сацыялагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* Віціс Юрконіс, Віленскі ўніверсітэт (Літва).

==== Польскамоўная манаграфія на беларускую тэматыку (2011—2015) ====
* [[Валерый Булгакаў|Валер Булгакаў]], кандыдат філасофскіх навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]], кандыдат гістарычных навук, Інстытут гісторыі НАН Беларусі (Беларусь);
* [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], доктар філалагічных навук, Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры (Беларусь, Польшча);
* Андрэй Казакевіч, PhD, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», Універсітэт Вітаўта Вялікага (Беларусь, Літва);
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Алесь Краўцэвіч]], доктар гістарычных навук, часопіс «Гістарычны альманах» (Беларусь);
* Аляксей Ластоўскі, кандыдат сацыялагічных навук, Інстытут палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» (Беларусь, Літва);
* [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]], доктар філалагічных навук, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (Беларусь);
* [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Arche» (Беларусь);
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], кандыдат гістарычных навук, часопіс «Беларускі гістарычны агляд» (Беларусь);
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]], доктар гістарычных навук, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук (Беларусь, Польшча);
* Мікола Хаўстовіч, доктар філалагічных навук, Варшаўскі ўніверсітэт (Польшча);
* [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Андрэй Чарнякевіч]], кандыдат гістарычных навук, Універсітэт імя Адама Міцкевіча (Беларусь, Польшча).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://icbs.palityka.org Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі]

[[Катэгорыя:Прэміі]]</text>
      <sha1>76fo3z849v77q41kr26q1u2jzjfdpxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Argyresthia pruniella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285231</id>
    <revision>
      <id>5206423</id>
      <parentid>5105111</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>34101</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>5206423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6876" sha1="j1n7jcmtemyxys4qkibn2q6muf9zwsh" xml:space="preserve">{{Таксон
|image title=
|image file = Argyresthia.ephippiella.mounted.jpg
|image descr=
|regnum=Жывёлы
|parent= Argyresthia (Argyresthia)
|rang=Від
|latin=Argyresthia pruniella
|author= [[Clerck]], 1759
|syn= {{btname|Argyresthia ephippiella|[[Fabricius]], 1777}}
|typus = 
|wikispecies=Argyresthia pruniella
|commons=Category:Argyresthia pruniella
}}
[[File:Argyresthia pruniella-o.jpg|thumb|upright]]
'''Argyresthia pruniella''' — від [[матылёк|матылькоў]] роду [[Argyresthia]] сямейства {{bt-bellat||Argyresthiidae}}, шкоднік сельскагаспадарчых культур. Да ліку кармавых раслін, акрамя [[вішня|вішні]], адносяцца таксама [[чарэшня]], [[сліва]], [[абрыкос]], [[персік]] і [[цёрн]], часам [[яблыня]], [[груша]], [[глог]], [[рабіна]] і [[ляшчына]]&lt;ref name=&quot;Агро&quot;&gt;[http://www.agroatlas.ru/ru/content/pests/Argyresthia_pruniella/ AgroAtlas — Вредители сельскохозяйственных культур — Argyresthia pruniella (Clerck) — Вишневая почковая, или побеговая, моль] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==

''Argyresthia pruniella'' — рудавата-карычневы матылёк даўжынёй да 5 мм&lt;ref name=&quot;Моль&quot;&gt;[http://flora-world.by.ru/Publikations/Kniga_3/Tez_187.htm Моль вишневая побеговая]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; з размахам крылаў 12 мм&lt;ref name=&quot;Виш&quot;&gt;Фатьянов В. И., Менафов Б. М. Вишня и слива. — М.: Россельхозиздат, 1981. 54 с. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пярэднія крылы іржава-карычневыя з белымі перламутравай бліскучымі палоскамі, перарывістымі на сярэдзіне крыла. Палоскі часта ахопліваюць асноўную паверхню крыла, і ў спакойным стане матылёк мае бліскучую перламутравую афарбоўку. Заднія крылы вузкія, шэрыя, з махрамі з доўгіх валасінак. Яйцы авальныя, зялёныя, з чорнымі кропкамі, даўжынёй 0,5, шырынёй 0,3 мм&lt;ref name=&quot;Моль&quot;/&gt;. Вусені старэйшага ўзросту зелянява-жоўтыя, з карычневай галавой. Даўжыня дарослых вусеняў да 0,6 см&lt;ref name=&quot;Вишн&quot;&gt;[http://www.vreditelivsadu.ru/5346.html Вишнёвая побеговая моль]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Арэал ==

Жыве ў Заходняй Еўропе, Малой Азіі. На тэрыторыі былога СССР распаўсюджаная ў еўрапейскай частцы ад Карэліі да Крыму&lt;ref name=&quot;Агро&quot;/&gt;.

== Біялогія ==

Яйцы зімуюць каля пладовых пупышак на тонкіх разгалінаваннях і ў расколінах кары. Калі пупышкі брыняюць, з яец выходзяць вусені зелянява-жоўтага колеру, даўжынёй 0,6 см, і пашкоджваюць іх&lt;ref name=&quot;Виш&quot;/&gt;. Пашкоджаныя пупышкі неўзабаве засыхаюць, і вусені пранікаюць унутр разетак лісця, якое распускаецца, або ў бутоны і абгрызаюць іх, пакідаючы ў месцах пашкоджанняў тонкую павуцінку з дробнымі экскрэментамі&lt;ref name=&quot;Вишн&quot;/&gt;. Часам вусені ўкручваюцца ўнутр маладых парасткаў, выклікаючы іх высыханне і адломванне. Калі вішня адцвітае, вусені перапаўзаюць у глебу, у каляствольным крузе адбываецца акукліванне, а праз месяц з’яўляюцца матылі, якія адкладаюць яйцы&lt;ref name=&quot;Виш&quot;/&gt;. Лёт працягваецца ад пачатку ліпеня да канца жніўня.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Белосельская З. Г.'' Вишнёвая побеговая моль (Argyresthia ephippella F.) как вредитель вишни и сливы / Энтомологическое обозрение (ред. Павловский Е.Н.). Т. 32, 1952. — С. 86—92.{{ref-ru}}
* ''Васильев В. П., Лившиц И. З.'' Вредители плодовых культур. — М.: Колос, 1984. — 399 с.{{ref-ru}}
* ''Гершензон З. С.'' Семейство узкокрылые горностаевые моли — Argyresthiidae / Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений членистоногие (ред. Васильев В. П.). Т.2. — Киев: Урожай, 1974. — С. 234—235.{{ref-ru}}
* ''Гершензон З. С.'' Ипономеутиды, аргирестииды (Yponomeutidae, Argyresthiidae). Фауна Украины. Т. 15. Моли горностаевые. Вып. 6. (ред. Пучков В. Г.). — Киев: Наукова Думка, 1974. — 132 с.{{ref-ru}}
* ''Савковский П. П.'' Атлас вредителей плодовых и ягодных культур. — Киев: Урожай, 1976. — 207 с.{{ref-ru}}
* ''Синев С. Ю.'' Семейство Argyresthiidae. / Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3, ч. 1. Чешуекрылые. — СПб.: Наука, 1994. — С. 254—259.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.agroatlas.ru/ru/content/pests/Argyresthia_pruniella/ ''Argyresthia pruniella'' (Clerck) — Вишнёвая почковая, или побеговая, моль // Агроэкологический атлас России и сопредельных стран: экономически значимые растения, их болезни, вредители и сорные растения] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Молі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1759 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя-шкоднікі сельскай гаспадаркі]]
[[Катэгорыя:Гарнастаевыя молі]]</text>
      <sha1>j1n7jcmtemyxys4qkibn2q6muf9zwsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бяздоннае (возера, Гарадоцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285594</id>
    <revision>
      <id>5206622</id>
      <parentid>4415363</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="3q8pv5aapwrv2aw3g1t8grac27i583x" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Бяздоннае}}
{{Возера2
 |Назва                    = Бяздоннае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 25|lat_sec = 20.57
  |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 51|lon_sec = 00.58
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 
 |Даўжыня                  = 0,12
 |Шырыня                   = 0,08
 |Плошча                   = 0,01
 |Аб'ём                    = 
 |Даўжыня берагавой лініі  = 0,3
 |Найбольшая глыбіня       = 
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 
  |Упадаюць                = 
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Бяздоннае''' — [[возера]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім]] раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], за 10 км на паўднёвы захад ад горада [[Гарадок]], за 1 км на поўнач ад вёскі [[Астраўляне (Гарадоцкі раён)|Астраўляне]], у басейне ракі [[Усыса]].

Плошча паверхні 0,01 км². Даўжыня 0,12 км, найбольшая шырыня 0,08 км. Даўжыня берагавой лініі 0,3 км.

Схілы катлавіны пад сельгасугоддзямі. Злучана ручаём з возерам [[Вялікае Астраўлянскае]], на паўночным усходзе выцякае ручай у раку [[рака Астраўлянка|Астраўлянка]].

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }}
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна]]</text>
      <sha1>3q8pv5aapwrv2aw3g1t8grac27i583x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289999</id>
    <revision>
      <id>5206614</id>
      <parentid>4713567</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16264" sha1="4e0wwvhuxsr2ms9q05rx8suloubjbxu" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = 
|Беларуская назва         = 
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   = Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (N. Orda, 1877).jpg
 |Подпіс выявы            = Касцёл на малюнку [[Н. Орда|Н. Орды]], 1873
 |Шырыня выявы            =
|Сучасны статус       = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 1624
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1742
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1763
|Рэліквіі                = 
|Сучасны стан    = Знішчаны
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
'''Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў''' — колішні рымска-каталіцкі сакральны комплекс у г.п. [[Бялынічы]], [[Магілёўская вобласць]]. Адзін з найбагацейшых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У кляштары знаходзіўся [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|цудатворны абраз Божай Маці]], шанаваны хрысціянамі розных канфесій. Праз шматлікія працэсіі і паломніцтвы да яго Бялынічы зваліся «Беларускай [[Чэнстахова]]й»&lt;ref name=&quot;ehb166&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Бялынічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 166.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў [[1624]] годзе [[канцлер вялікі літоўскі|канцлерам вялікім літоўскім]] [[Леў Сапега|Львом Сапегам]]. Пазней апекунамі кляштара былі ўладальнікі Бялынічаў [[Агінскія]]. У [[1634]] годзе невядомы мастак намаляваў тут [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|абраз Маці Божай]], які знік у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. У сярэдзіне [[XVIII ст.]] першапачатковыя драўляныя будынкі заменены мураванымі. Касцёл y стылі позняга [[барока]] пабудаваны ў [[1742]]—[[1763]] гг&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў}}&lt;/ref&gt;.
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Старая графіка&quot; widths=150 heights=150 perrow=&quot;4&quot;&gt;
Białyničy, Rynak, Karmelicki. Бялынічы, Рынак, Кармэліцкі (B. Rusiecki, 1860-62, 1899).jpg|1861 г.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1882).jpg|1882 г.
Białyničy, Karmelicki. Бялынічы, Кармэліцкі (I. Fiodaraŭ, 2.06.1876).jpg|2-я пал. XIX ст.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1901-10).jpg|1900 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
Улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] закрылі кляштар у [[1832]] годзе, статус касцёла быў паніжаны да парафіяльнага&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. У 1877 годзе у будынках былога кармеліцкага кляштара быў размешчаны Бялыніцкі манастыр Раства Багародзіцы, які існаваў да 1918 года. Колькасць манахаў дасягала 40 чалавек (на пачатку XX ст). Да Бялыніцкага манастыра быў прыпісаны і пазаштатны [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Мсціслаўскі Тупічэўскі манастыр]]. У храме захоўваўся цудатворны [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|абраз Маці Божай]], які застаўся ад кармелітаў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Białyničy, Rynak, Karmelicki. Бялынічы, Рынак, Кармэліцкі (1941) (2).jpg|thumb|Касцёл у 1941 годзе]]

У [[1930-я]] гады ператвораны ў [[клуб]], пры гэтым разбураны [[купал]] і [[фасад]]. Пасля вайны выкарыстоўваўся як [[кінатэатр]], потым — [[склад]]. Касцёл узарваны ў [[1960-я]] гады&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. У корпусе кляштара некаторы час была школа, узарваны ў [[1970-я]] гады, каб пабудаваць на яго месцы гандлёвы цэнтр.

== Архітэктура ==
У комплекс уваходзілі Успенскі касцёл, Т-падобны ў плане корпус [[кляштар]]а (размаляваны фрэскамі), мураваная агароджа з уваходнай [[брама]]й, [[званіца]], вежа з [[гадзіннік]]амі&lt;ref name=&quot;АБ&quot; /&gt;.

=== Касцёл ===
Касцёл уяўляў сабой трохнефаную [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальную]] [[Базіліка|базіліку]] з [[трансепт]]ам, даўжынёй 43 м, шырынёй 22, вышыня да скляпення 18 м&lt;ref name=&quot;АБ&quot; /&gt;. Багата дэкарыраваны [[Ордар архітэктурны|ордарнымі элементамі]] і [[скульптура]]мі галоўны [[фасад]] падзяляўся па гарызанталі на тры [[Ярус (архітэктура)|ярусы]], раскрапаваныя [[антаблемент]]амі, па вертыкалі — на пяць частак вязкамі [[пілястра]]ў. Сярэдняя частка завяршалася фігурным [[франтон]]ам, бакавыя — масіўнымі [[Валюта (архітэктура)|валютамі]], прамежкавыя — [[вежа]]мі, накрытымі гранёнымі [[купал]]камі. Над уваходам з вялікім арачным [[партал]]ам быў [[балкон]] з [[балюстрада]]й і [[акно]] ў ляпным абрамленні&lt;ref name=&quot;АБ&quot; /&gt;.

[[Інтэр’ер]] касцёла быў багата аздоблены драўлянай і [[стука]]вай скульптурай, а таксама сюжэтнымі размалёўкамі&lt;ref name=&quot;АБ&quot; /&gt;.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;6&quot; caption=&quot;Старыя здымкі&quot;&gt;
Białyničy, Rynak, Karmelicki. Бялынічы, Рынак, Кармэліцкі (1862).jpg|1862 г.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1911).jpg|да 1918 г.
Białyničy, Rynak, Karmelicki. Бялынічы, Рынак, Кармэліцкі (1901-10).jpg|да 1911 г.
Białyničy, Vilenskaja. Бялынічы, Віленская (1901-18).jpg|да 1918 г.
Białyničy, Vilenskaja. Бялынічы, Віленская (1923).jpg|1923 г.
Białyničy, Rynak, Karmelicki. Бялынічы, Рынак, Кармэліцкі (A. Viner, 1939).jpg|А. Вінер, 1939 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
== Роспісы ==
Аўтарства трох кармеліцкіх храмаў у Бялынічах, Магілёве і Мсціславе належыць адным і тым жа асобам. З кармеліцкіх фінансавых дакументаў вядома, што цыкл кампазіцый у бялыніцкім кляштары належыць пэндзлю мастака Юзафа, які пазней выправіўся на працу ў Магілёў. Аднесці роспісы мсціслаўскага касцёла да тых жа мастакоў можна на падставе стылістычнага падабенства жывапісу і аздаблення, супадзення па часе выканання&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://imef.belcentre.by/Sborniki/pytanni_32.pdf Праблема вызначэння аўтарства кармеліцкіх роспісаў Магілёўшчыны: новыя звесткі] / Шаўрук К. С. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі : [зборнік артыкулаў] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Дзяржаўная навуковая ўстанова «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры», філіял «Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы». — 2022. ― Вып. 32. ― С. 151―158&lt;/ref&gt;.

Вядома, што «мастак пан Юзаф» быў запрошаны кармелітамі ў Бялынічы менавіта для выканання дэкарацый з нагоды ўрачыстай [[Каранацыя абраза|каранацыі]] [[Абраз Маці Божай Бялыніцкай|абраза]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. 01.jpg|міні|Фрэска «Перамяненне Пана» ў экспазіцыі Магілёўскага абласнога мастацкага музея]]

З роспісаў кармеліцкага манастырскага комплексу да нашых дзён захаваліся толькі фрагменты жывапісу, знятыя рэстаўратарамі са сцен лесвічнай клеткі кляштара ў 1978 г. перад тым, як будынак быў узарваны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] так успамінаў пра выратаванне фрэсак&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94087|title=Уладзімер Ракіцкі: «У Бялынічах была страшная гісторыя»|website=Наша Ніва|date=2000-01-24|access-date=2024-04-16}}&lt;/ref&gt;:

{{цытата|У Бялынічах была страшная гісторыя. Вось гэткімі днямі нас пасля Новага году выклікалі туды. Там данішчалі ўнікальны велізарны сабор і кляштар кармелітаў. Ён быў як цэлы горад… Мы хацелі пакінуць хоць гэтыя аскабалкі, закансерваваць, як напамін. Але зруйнавалі. Заставалася руіна, і ў ёй выявілі старасвецкія роспісы. Хацелі ўсё зносіць, але, нешта пабачыўшы на сценах, усё ж выклікалі нас. І вось мы паехалі туды ўзімку. Самае апошняе, што мы маглі зрабіць — гэта зняць жывапіс са сценаў ужо прысуджанага да знішчэння помніка дойлідства. Мы той жывапіс уратавалі. Знялі яго з чатырох сценаў і плафона й пераходу. Там была такая цікавая лесвіца, пераход ад кляштарных келляў у сабор. Там былі гэткія сюжэты пераўтварэння, як сон Якуба пра лесвіцу ў неба — нясенне Крыжа. Менавіта гэткія сюжэты, прыдатныя для выяваў па доўгім пераходзе, калі чалавек уздымаецца прыступка за прыступкай. І мы іх збераглі.}}Рэстаўратар [[Юрый Маліноўскі]], які займаўся падрыхтоўкай да экспанавання знятых у Бялынічах роспісаў, адзначаў, што [[граф’я]] (след ад пераводу на тынк малюнка з папярэдне падрыхтаванага кардону) сустракаецца там выключна на фрагментах дэкаратыўнага аздаблення, самі ж выявы персанажаў намаляваны непасрэдна па тынку&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Сёння частка адрэстаўраваных фрэскавых кампазіцый з лесвічнай клеткі бялыніцкага кляштара захоўваецца ў [[Музей імя П. Масленікава|музеі імя П. Масленікава]] ў [[Магілёў|Магілёве]], частка — у [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы|Бялынічах]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

На думку мастацтвазнаўца [[Катажына Шаўрук|Катажыны Шаўрук]] кампазіцыя «Перамяненне Пана» з лесвічнай клеткі ў Бялынічах амаль цалкам супадае з вырашэннем таго ж сюжэта ў галоўным нефе [[Касцёла Святых Янаў (Люблін)|архікафедральнага касцёла Святых Янаў]] у Любліне. Аўтарам роспісаў люблінскага касцёла з’яўляецца мараўскі мастак [[Юзаф Маер]]. У сваіх працах Ю. Маер выкарыстоўваў і надпісы на [[Іўрыт|іўрыце]], як і «мастак Юзаф», які распісваў бялыніцкую гадзіннікавую вежу. Шаўрук дапускае, што Ю. Маер быў тым самым запрошаным кармелітамі ў Бялынічы мастаком&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|3|Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў}}
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* Радзевич И. Р. [https://rep.bntu.by/server/api/core/bitstreams/d7e0972a-5d41-47ee-b98a-5faa7f63e643/content#2#2 АРХИТЕКТУРНОЕ РЕШЕНИЕ КОСТЕЛА В БЕЛЫНИЧАХ И ВЛИЯНИЕ ЧУДОТВОРНОЙ ИКОНЫ ДЕВЫ МАРИИ НА ФОРМИРОВАНИЕ АЛТАРЯ] {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Бялынічы]]
[[Катэгорыя:1624 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:1763 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Храмы Бялыніцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Кармеліцкія кляштары Беларусі]]</text>
      <sha1>4e0wwvhuxsr2ms9q05rx8suloubjbxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Асасуна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292256</id>
    <revision>
      <id>5206279</id>
      <parentid>5200074</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8123" sha1="9aa0z7y12524dt08qpca93sk58mjky9" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
| Назва                = Асасуна
| Лагатып              = Atletico Osasuna.png
| ШырыняЛагатыпа       = 160px
| ПоўнаяНазва          = Club Atlético Osasuna
| Горад                = [[Памплона]], [[Іспанія]]
| Мянушкі              =
| Заснаваны            = [[1920]]
| Стадыён              = [[Эль-Садар]]
| Умяшчальнасць        = 18 761
| Прэзідэнт            = 
| Трэнер               = 
| Чэмпіянат            = [[Ла Ліга]]
| Сезон                = [[Ла Ліга 2025/2026|2026/27]]
| Месца                = 17 месца

| pattern_la1 = _osasuna2425h
| pattern_b1  = _osasuna2425h
| pattern_ra1 = _osasuna2425h
| pattern_sh1 = _osasuna2425h
&lt;!-- | pattern_so1 = _osasuna2425h --&gt;
| pattern_so1 = _redtop
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _osasuna2425a
| pattern_b2  = _osasuna2425a
| pattern_ra2 = _osasuna2425a
| pattern_sh2 = _osasuna2425a
&lt;!-- | pattern_so2 = _osasuna2425a --&gt;
| pattern_so2 = _navytop
| socks2 = dbd7d1
| pattern_la3 = _osasuna2425t
| pattern_b3  = _osasuna2425t
| pattern_ra3 = _osasuna2425t
| pattern_sh3 = _osasuna2425t
&lt;!-- | pattern_so3 = _osasuna2425t --&gt;
| pattern_so3 = 
| socks3 = 000000
}}
'''«Асасу́на»''' ({{lang-es|Club Atlético Osasuna}}) — [[Іспанія|іспанскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Памплона]], што размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навара]]. У перакладзе з [[баскская мова|баскскай мовы]] назва клуба азначае «здароўе»&lt;ref&gt;[http://www.spain-football.org/ca-osasuna.html The Kings of El Reyno de Navarra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620161953/http://www.spain-football.org/ca-osasuna.html |date=20 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Заснаваны ў [[1920]] годзе. Найвышэйшыя дасягненні — чацвёртае месца ў [[Ла Ліга|Ла Лізе]] (1991 і 2006). Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «[[Эль-Садар]]», які здольны ўмясціць 18 761 чалавека.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў [[1920]] годзе клуб «Асасуна» ўпершыню выйшаў у [[Сегунда|Сегунду]] ў 1932 годзе, а праз тры гады быў класіфікаваны ў [[Ла Ліга|Ла Лігу]]. Скончыўшы [[Ла Ліга 1984/1985|сезон 1984/85]] на шостым месцы ў чэмпіянаце, клуб атрымаў права на ўдзел у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], адкуль выбыў у другім крузе.

Наступны ўзлёт каманды прыйшоўся на [[Ла Ліга 1990/1991|сезон 1990/91]], калі «Асасуна» заняла чацвёртае месца ў чэмпіянаце і заваявала права на ўдзел у кубку УЕФА, дзе дайшла да трэцяга кругу. Аднак па выніках [[Ла Ліга 1993/1994|сезона 1993/94]] клуб пакінуў Ла Лігу і правёў шэсць сезонаў у Сегундзе. У [[Ла Ліга 2004/2005|сезоне 2004/05]] клуб дайшоў да фіналу [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]], дзе саступіў «[[ФК Рэал Бетыс|Бетысу]]».

У [[Ла Ліга 2005/2006|сезоне 2005/06]] каманда фінішавала чацвёртай у чэмпіянаце, такім чынам, паўтарыўшы сваё найвышэйшае дасягненне ў чэмпіянаце Іспаніі, і атрымала права прыняць удзел у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], стартаваўшы з трэцяга класіфікацыйнага раўнда. Аднак прабіцца ў групавы этап не атрымалася, і клуб быў вымушаны здавольвацца ўдзелам у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], пяты раз у сваёй гісторыі. Стартаваўшы з групавога этапу, клуб выйшаў у плэй-оф, дзе дайшоў да паўфіналу, у якім саступіў будучаму пераможцу — «[[ФК Севілья|Севільі]]».

Пасля гэтых поспехаў клуб размяшчаецца ў ніжняй частцы табліцы і ў асноўным вядзе барацьбу за выжыванне. У [[Ла Ліга 2008/2009|сезоне 2008/09]] клуб здолеў пазбегнуць вылету з Лігі толькі ў апошнім туры, знаходзячыся на 18 месцы ў табліцы і прымаючы дома «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». На працягу матча памплонцы саступалі з лікам 0:1, але ўсё ж такі перамаглі з канчатковым лікам 2:1.

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Серхіа Эрэра]]||1993}}
&lt;!--{{Ігрок|2|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Нача Відаль]]||1995}}--&gt;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хуан Крус]]||1992}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Унаі Гарсія]]||1992}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Давід Гарсія Субірыя|Давід Гарсія]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1994}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Лукас Таро]]||1998}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Хон Манкаёла]]||1998}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Аймар Орас]]||2001}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Кіке Барха]]||1997}}
{{Ігрок|12|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хесус Арэса]]||1999}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Айтар Фернандэс]]||1991}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Рубен Гарсія Сантас|Рубен Гарсія]]||1993}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Рубен Пенья]]||1991}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Моі Гомес]]||1994}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Харватыя}}|Нап|[[Антэ Будзімір]]||1991}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Пабла Ібаньес]]||1998}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Хасэ Арнаіс]]||1995}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Калумбія}}|Аб|[[Хаан Махіка]]||1992}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Рауль Гарсія]]||2000}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Алехандра Катэна]]||1994}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хорхэ Эранда]]||2001}}
&lt;!--{{Ігрок|28|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Хаўер Марцінес Кальва|Хаўер Марцінес]]||1999}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|33|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Ікер Беніта]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|34|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Ікер Муньяс]]||2002}}
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.osasuna.es/ Афіцыйны сайт клуба]
* [https://web.archive.org/web/20110208153719/http://www.blogsasuna.com/ Клубныя навіны]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Ла Ліга}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Асасуна]]
[[Катэгорыя:ФК Асасуна| ]]</text>
      <sha1>9aa0z7y12524dt08qpca93sk58mjky9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радзецк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295077</id>
    <revision>
      <id>5206325</id>
      <parentid>5090155</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5206325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="gyxb3hhnkg2fi4u0g9ginz8apqr521k" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Радзецк
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 42|lat_sec = 16
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 15|lon_sec = 53
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Велікасельскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242983278
}}

'''Ра́дзецк'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Radzieck}}, {{lang-ru|Радецк}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Велікасельскі сельсавет (Пружанскі раён)|Велікасельскага сельсавета]].

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Радзецк ўтворана ад асновы, якая мае значэнне радзець (клапаціцца, турбавацца), радзіцца (раіцца) або радавацца&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 316.&lt;/ref&gt;.

== Іншае ==
У гэтым жа рэгіёне, з іншага боку ад [[Пружаны|Пружанаў]], у &quot;Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі&quot; 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені &quot;Радзь&quot;: &quot;''Радь Олишковъ''&quot;, &quot;''Радь Осташевичъ''&quot;, &quot;''Радь Малеевичъ''&quot; (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч - з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.&lt;/ref&gt; У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&amp;cat=1647808&lt;/ref&gt;. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1&lt;/ref&gt;. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Велікасельскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Велікасельскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>gyxb3hhnkg2fi4u0g9ginz8apqr521k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гараны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303698</id>
    <revision>
      <id>5206775</id>
      <parentid>4420152</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5206775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1380" sha1="1r3g09q60xb9hzf15ifnjqwoxhv7q16" xml:space="preserve">Назву '''Гара́ны''' маюць:
== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Віцебская вобласць]]:
** [[Гараны (Аршанскі раён)|Гараны]] — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]].
** [[Гараны (Дубровенскі раён)|Гараны]] — былая вёска ў [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]], [[Засценкаўскі сельсавет]].
** [[Гараны (Полацкі раён)|Гараны]] — аграгарадок у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]].
** [[Гараны (станцыя)|Гараны]] — [[чыгуначная станцыя]] ў Полацкім раёне.
* [[Магілёўская вобласць]]:
** [[Гараны (Магілёўскі раён)|Гараны]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]].
=== [[Расія]] ===
* [[Гараны (Пачынкаўскі раён)]].

== Этнічныя супольнасці ==
* [[Гараны (народ)|Гараны]] — славянскае [[мусульмане|мусульманскае]] насельніцва на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]]

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>1r3g09q60xb9hzf15ifnjqwoxhv7q16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308490</id>
    <revision>
      <id>5206550</id>
      <parentid>5077099</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5206550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12441" sha1="eor4tpwep0tbservnr03eqedwy0j2v4" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!'''Выява'''
!'''Тып'''
!'''Раён'''
!'''Назва'''
!'''Месцазнаходжанне або''' '''найбліжэйшы населены пункт'''
!'''Плошча, га'''
|-
|
|батанічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Туганавіцкі парк|Парк «Туганавіцкі»]]
|в. [[Карчова]]
|12
|-
|
|батанічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Вольнаўскі парк|Парк «Вольнаўскі»]]
|в. [[Вольна]]
|9
|-
|
|батанічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Крошынскі парк|Парк «Крошынскі»]]
|в. [[Крошын]]
|5.5
|-
|
|батанічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Верхне-Чэрніхаўскі парк|Парк «Верхне-Чэрніхаўскі»]]
|в. [[Верхняе Чэрніхава]]
|6.5
|-
|
|батанічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Ястрамбельскі парк|Парк «Ястрамбельскі»]]
|в. [[Ястрамбель]]
|4.5
|-
|
|батанічны
|[[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]]
|Старадаўні парк г. Бяроза
|г. [[Бяроза (горад)|Бяроза]]
|5.4
|-
|
|батанічны
|[[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]]
|[[Габрыялін|Старадаўні парк «Габрылёва»]]
|Землі аграфірмы «Малеч»
|7
|-
|
|батанічны
|[[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]]
|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нейгофаў-Леяў, Сігневічы|Старадаўні парк «Сігневічы-2»]]
|в. [[Сігневічы]]
|6
|-
|
|батанічны
|[[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]]
|[[Сядзібна-паркавы комплекс Пуслоўскіх (Старыя Пескі)|Старадаўні парк «Старыя Пескі»]]
|в. [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Пескі]]
|10
|-
|
|батанічны
|[[Брэст]]
|[[Бук лясны, Брэст|Бук лясны]]
|г. [[Брэст]], сад № 16, [[Камсамольская вуліца (Брэст)|вул. Камсамольская]]
| 
|-
|
|батанічны
|[[Брэст]]
|[[Вішня птушыная, Брэст|Вішня птушыная]]
|г. [[Брэст]], сад № 16, [[Камсамольская вуліца (Брэст)|вул. Камсамольская]]
| 
|-
|
|батанічны
|[[Брэст]]
|[[Дуб чарэшчаты, Брэст|Дуб чарэшчаты]]
|г. [[Брэст]], [[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]],11
| 
|-
|
|батанічны
|[[Брэст]]
|[[Плюшч звычайны, Брэст|Плюшч звычайны]]
|г. [[Брэст]], могілкі «[[Трышынскія могілкі|Трышын]]»
| 
|-
|
|батанічны
|[[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкі]]
|[[Хвоя веймутава, Ганцавіцкі раён|Хвоя веймутава]]
|Ганцавіцкі лясгас, Кругловіцкае лясніцтва, кв.64
|0.1
|-
|
|батанічны
|[[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскі]]
|[[Ацячызна, парк|Старадаўні парк «Ацячызна»]]
|[[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)|а. Ленінскі]]
|7.3
|-
|
|батанічны
|[[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскі]]
|[[Малыя Сяхновічы, парк|Старадаўні парк «Малыя Сяхновічы» (фр.)]]
|в. [[Малыя Сяхновічы]]
| 
|-
|
|батанічны
|[[Іванаўскі раён|Іванаўскі]]
|[[Хвоя веймутава, Дружылавіцкае лясніцтва|Хвоя веймутава]]
|Пінскі лясгас, Дружылавіцкае лясніцтва, квартал  № 124, выдзел 23
|0.1
|-
|
|батанічны
|[[Іванаўскі раён|Іванаўскі]]
|[[Хвоя веймутава, Бродніцкае лясніцтва|Хвоя веймутава]]
|Бродніцкае лясніцтва, квартал № 1
|1.6
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Бабровіцкі дуб]]
|Пойма [[Бабровіцкае|Бабровіцкага возера]]
|0.1
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Надліўская града]]
|Вулькаўскае лясніцтва, Целяханскі лясгас
|136.5
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Навінская хвоя]]
|Навінскае лясніцтва, Целяханскі лясгас
|0.02
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Грудопаль|Парк «Грудопаль»]]
|Івацэвіцкі лясгас, Дабромысленскае лясніцтва.
|8.3
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Руднянскі дуб]]
|Крайскае лясніцтва, Целяханскі лясгас
|0.02
|-
|
|батанічны
|[[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]]
|[[Турнянскія чорныя бярозы]]
|Калінінскае лясніцтва, Целяханскі лясгас
|11.8
|-
|
|батанічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Сядзібна-паркавы ансамбль (Грымяча)|Старадаўні парк у в. Грамяча]]
|в. [[Воўчын]]
|5
|-
|
|батанічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Вярховіцкі плюшчэўнік]]
|могілкі в. [[Вярховічы]]
|0.4
|-
|
|батанічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Парк культуры і адпачынку, Высокае|Парк культуры і адпачынку]] ў  г. Высокае
|г. [[Высокае]]
|46.3
|-
|
|батанічны
|[[Кобрынскі раён|Кобрынскі]]
|[[Клішча]]
|Угоддзі Павіццеўскага лясніцтва
|18.1
|-
|
|батанічны
|[[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкі]]
|[[Рэпіхава, парк|Парк «Рэпіхава»]]
|в. [[Крывошын]]
|20.5
|-
|
|батанічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Велікарыта, парк|Старадаўні парк «Велікарыта»]]
|в. [[Велікарыта]]
|5.2
|-
|
|батанічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Высокае, батанічны помнік прыроды|Высокае]]
|угоддзі Ужоўскага лясніцтва, Маларыцкі лясгас
|5.61
|-
|
|батанічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Хаціслаўскія ліпы]]
|в. [[Хаціслаў]], Брэсцкі лясгас
|0.04
|-
|
|батанічны
|[[Пінскі раён|Пінскі]]
|[[Гнедзецкае заполле]]
|Кончыцкае лясніцтва (кв. 79, 81, 100), Пінскі лясгас
|26.2
|-
|
|батанічны
|[[Пінскі раён|Пінскі]]
|[[Невельскія вязы]]
|в. [[Невель (Пінскі раён)|Невель]], двор клуба і ФАПа
|0.02
|-
|
|батанічны
|[[Пінскі раён|Пінскі]]
|[[Перахрэсценскія берасты]]
|в. [[Перахрэсце (Пінскі раён)|Перахрэсце]], зямельны ўчастак на месцы былога будынка школы
|0.007
|-
|
|батанічны
|[[Пружанскі раён|Пружанскі]]
|[[Парк, Пружаны|Парк г. Пружаны]]
|г. [[Пружаны]]
|48
|-
|
|батанічны
|[[Пружанскі раён|Пружанскі]]
|[[Школьны дэндрарый, Ружаны|Школьны дэндрарый у г.п. Ружаны]]
|г.п. [[Ружаны]]
|1.3
|-
|
|батанічны
|[[Столінскі раён|Столінскі]]
|[[Рэчыцкія дубы|Два дубы чарэшчатыя «Рэчыцкія»]]
|р.п. [[Рэчыца (Столінскі раён)|Рэчыца]]
|0.01
|-
|
|батанічны
|[[Столінскі раён|Столінскі]]
|[[Ніжнецерабяжоўскі парк|Парк «Ніжнецерабяжоўскі»]]
|в. [[Ніжні Церабяжоў]]
|15
|-
|
|батанічны
|[[Столінскі раён|Столінскі]]
|[[Новаберажноўскі парк|Парк «Новаберажноўскі»]]
|в. [[Беражное]]
|6
|-
|
|гідралагічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Тартакі, крыніца|Крыніца «Тартакі»]]
|Баранавіцкі лясгас, каля в. [[Тартакі]]
|0.06
|-
|
|гідралагічны
|[[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]
|[[Ясянец, крыніца|Крыніца «Ясянец»]]
|Землі СПК «Сэрвацкі», в. [[Ясянец (Баранавіцкі раён)|Ясянец]]
| 
|-
|
|гідралагічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Тумін, крыніца|Крыніца «Тумін»]]
|в. [[Тумін]]
| 
|-
|
|гідралагічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Бялёва, крыніца|Крыніца «Бялёва»]]
|в. [[Бялёва]]
| 
|-
|
|гідралагічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Белая крыніца|Крыніца «Белая»]]
|каля в. [[Белая (Камянецкі раён)|Белая]]
| 
|-
|
|гідралагічны
|[[Камянецкі раён|Камянецкі]]
|[[Ставы, крыніца|Крыніца «Ставы»]]
|каля в. [[Ставы]]
| 
|-
|
|геалагічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Арлянская выдма]]
|вв. [[Гвозніца]]-[[Арлянка (Маларыцкі раён)|Арлянка]], Брэсцкі лясгас
|150
|-
|
|геалагічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Збуражская града]]
|в. [[Збураж]],  калгас імя «40 гадоў БССР», Брэсцкі лясгас
|300
|-
|
|геалагічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|[[Хаціслаўская выдма]]
|в. [[Хаціслаў]], Брэсцкі лясгас
|600
|-
|
|геалагічны
|[[Маларыцкі раён|Маларыцкі]]
|Гара крэйдавая
|вв. [[Карпін (Маларыцкі раён)|Карпін]]-[[Збураж]], Маларыцкае лясніцтва
|180
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/Brest-OOPT-na-01.01.2014-1.xls Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170711091146/http://minpriroda.gov.by/uploads/files/Brest-OOPT-na-01.01.2014-1.xls |date=11 ліпеня 2017 }} // [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]
* [http://www.priroda.brest.by/content/pamyatniki-prirody-mestnogo-znacheniya-brestskoy-oblasti Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140102200052/http://www.priroda.brest.by/content/pamyatniki-prirody-mestnogo-znacheniya-brestskoy-oblasti |date=2 студзеня 2014 }} // Брэсцкі абласны камітэт прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя

{{Вобласці Рэспублікі Беларусь паводле тэм|Помнікі прыроды мясцовага значэння }}

[[Катэгорыя:Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці| ]]</text>
      <sha1>eor4tpwep0tbservnr03eqedwy0j2v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храм Велікамучаніцы Кацярыны на Усполлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312492</id>
    <revision>
      <id>5206539</id>
      <parentid>5028031</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8935" sha1="e85t2orwosb07hpp82iucntwvzk9lt8" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Праваслаўны храм
|Беларуская назва         = Храм велікамучаніцы Кацярыны&lt;br /&gt;на Усполлі
|Арыгінальная назва    = 
|Выява              = StCatherineChurch in Vspolie.jpg
|Подпіс выявы      = Екацярынінскі храм з паўднёвага боку 
|Шырыня выявы       = 300px
|Сучасны статус = {{Культурная спадчына РФ 4|7710552000}}
|Краіна                   = Расія
|Назва месцазнаходжання  = горад
|Месцазнаходжанне           = Масква
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 43|lat_sec = 59
 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 37|lon_sec = 26
 |region        = RU
 |CoordScale    = 5000
|Канфесія = Праваслаўе
|Епархія = Маскоўская
|Ордэнская прыналежнасць =
|Тып будынка =
|Архітэктурны стыль = позняе [[барока]]
|Аўтар праекта =
|Будаўнік = 
|Заснавальнік = 
|Першае згадванне = 
|Заснаванне = XVII
|Скасаваны =
|Пачатак будаўніцтва = 1766
|Заканчэнне будаўніцтва = 1775
|Стан = дзейнічае
|Сайт = http://www.st-catherine.ru/
}}
'''Храм велікамучаніцы Кацярыны на Усполлі''' ({{lang-ru|Храм Великомученицы Екатерины на Всполье}}) — [[праваслаўе|праваслаўны]] храм [[Маскварэцкае благачынне|Маскварэцкага благачыння]] [[Маскоўская епархія|Маскоўскія епархіі]]. Падворак [[Амерыканская праваслаўная царква|Праваслаўнай Царквы ў Амерыцы]].

Храм размешчаны ў раёне [[Якіманка, раён Масквы|Якіманка]], [[Цэнтральная адміністрацыйная акруга Масквы|Цэнтральнай адміністрацыйнай акругі]] горада [[Масква|Масквы]], па адрасе: [[Вялікая Ардынка|вуліца Вялікая Ардынка]], 60/2. Галоўны [[прастол]] летняга храма асвячоны ў гонар [[Кацярына Александрыйская|велікамучаніцы Кацярыны]]. Галоўны [[прастол]] зімовага храма асвячоны ў гонар [[Спас Нерукатворны|Спаса Нерукатворнага Абраза]]; [[прыдзел]]ы ў гонар [[Мікалай Цудатворац|свяціцеля Мікалая]], у гонар дабравернага князя [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Неўскага]].

Будынак 1766—1775 гадоў, архітэктар — [[Карл Іванавіч Бланк|Карл Бланк]], агароджа з брамай — 1820-я, архітэктар [[Фёдар Міхайлавіч Шастакоў|Фёдар Шастакоў]], багадзельня — 1879—1880, архітэктар [[Дзмітрый Іванавіч Пяўніцкі|Дзмітрый Пяўніцкі]].

== Гісторыя ==
Першыя звесткі пра драўляны храм на гэтым месцы датаваны [[1612]]. ''Усполле'' ({{lang-ru|Всполье}}) ў мове Масквы тых часоў азначала ворныя землі, размешчаныя за фактычнай гарадской мяжой; землі ў раёне сучаснай [[Серпухаўская плошча|Серпухаўскай плошчы]] апрацоўваліся Екацярынінскай чорнай слабадой аратых, у якой да [[1651]] налічвалася 87 двароў (Сыцін). У гэты ж час ([[1657]]) царква змяняецца каменнай.

Сучасны храм у стылі барока пабудаваны ў [[1766]]—[[1775]] па праекце [[Карл Бланк|Карла Бланка]]. Верагодна, што ўзядзенне храма была заказана асабіста [[Кацярына II|Кацярынай II]] падчас яе каранацыі ў [[1762]]. Бланк пабудаваў новы будынак побач са старым, аб'яднаўшы два храмы цэнтральным аб'ёмам са званіцай. Новая (захаваная) царква дзейнічала ўлетку, старая (цёплая) — узімку.

[[Выява:Church of St Catherine, Bolshaya Ordynka Street, Moscow - 1883 photo.jpg|thumb|220px|left|Фота 1883 (з паўднёвага боку). Званіца і купал цёплай царквы (на фота злева) знесены ў 1930-я.]]
Тады ж, у [[1769]], пабудавана агароджа (перабудавана ў [[1820-я|1820-х]] пасля [[Маскоўскі пажар (1812)|пажару 1812]]), для якой былі выкарыстаны рашоткі, зробленыя ў [[1731]] для [[Саборная плошча (Масква)|Саборнай плошчы ў Крамлі]].

Іконы для храма былі напісаны [[Дзмітрый Рыгоравіч Лявіцкі|Д. Р. Лявіцкім]] сумесна з В. І. Васілеўскім; не захаваліся.

Цёплая царква, якая згарэла ў [[1812]], была перабудавана толькі ў [[1870]]—[[1872]] у імя Спаса Нерукатворнага (гл. фота 1883). У 1879—1880 гадах на тэрыторыі царквы архітэктар [[Дзмітрый Іванавіч Пяўніцкі|Д. І. Пяўніцкі]] пабудаваў багадзельню.

У [[1920]]—[[1924]] гадах у храме на прастольнае свята служыў [[Патрыярх Ціхан]]. Званіца разбурана ў [[1930-я]]. У [[1931]]—[[1992]] гадах храм быў зачынены, выкарыстоўваўся пад розныя канторы і жыллё. Будынак Спаскай цёплай царквы пазбаўлены купала і выкарыстоўваецца ў прамысловых мэтах дагэтуль.

У [[1970]]—[[1983]] летняя Екацярынінская царква знешне адноўлена рэстаўрацыйнымі майстэрнямі Інстытута Грабара. У [[1992]] быў перададзены праваслаўнай абшчыне. 7 снежня [[1994]] перададзены падворку [[Амерыканская праваслаўная царква|Праваслаўнай Царквы ў Амерыцы]]. Першая [[літургія]] ў храме была здзейснена на [[Дабравешчанне]] [[1995]].

11 чэрвеня [[1999]] адбылося вялікае асвячэнне храма Патрыярхам [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксіем II]] пры саслужэнні мітрапаліта [[Феадосій, Мітрапаліт усёй Амерыкі і Канады|Феадосія]].

== Літаратура ==
* Москва. Памятники архитектуры XVIII — первой трети XIX века, М., «Искусство», 1975
* П. В. Сытин, «Из истории московских улиц», М., 1948

== Спасылкі ==
{{Культурная спадчына РФ|7710552000}}
* [https://web.archive.org/web/20180331134759/http://www.st-catherine.ru/ Афіцыйны сайт прадстаўніцтва]
* [http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?6_2400 Храм велікамучаніцы Кацярыны на ''ortho-rus.ru''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304122957/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?6_2400 |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://russian-church.ru/viewpage.php?cat=moscow&amp;page=317 Храм велікамучаніцы Кацярыны на ''russian-church.ru'']

{{Памесныя падворкі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Кацярыны}}
[[Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Масквы]]
[[Катэгорыя:Архітэктура барока]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Масквы]]
[[Катэгорыя:1775 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Якіманка]]</text>
      <sha1>e85t2orwosb07hpp82iucntwvzk9lt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марзалюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312928</id>
    <revision>
      <id>5206319</id>
      <parentid>5197783</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */</comment>
      <origin>5206319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="qe0gjxgd9mlcinsvmdpuxtl74uk6a7e" xml:space="preserve">'''Марзалюк''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Васіліса Аляксандраўна Марзалюк]] (нар. 1987) — беларуская спартсменка-барэц, чэмпіёнка Еўрапейскіх гульняў.
* [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] (нар. 1968) — беларускі гісторык і археолаг.

== Прозвішча ==
[[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]], параўноўваў прозвішча Марзалюк з казахскім уласным іменем ''Мырзали'', а таксама з рэгіянальным ''морзаць, морзнуць'' «шморгаць носам»&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 276, 287.&lt;/ref&gt;.

Прозвішча мяркуецца (кім?) ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Mar-zalas''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=217}}&lt;/ref&gt;.{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>qe0gjxgd9mlcinsvmdpuxtl74uk6a7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксіды азоту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331013</id>
    <revision>
      <id>5206267</id>
      <parentid>4075465</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Аксіды азоту]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="04rjejlk4ir78iyjtdd1vmo96vtzzwl" xml:space="preserve">'''Аксіды азоту''' — неарганічныя [[бінарныя злучэнні]] [[Азот|азоту]] з [[Кісларод|кіслародам]].

== Спіс аксідаў ==
Вядомыя 10 злучэнняў азоту з кіслародам. Акрамя пяці класічных аксідаў азоту:&lt;gallery&gt;
File:Nitrous-oxide-3D-vdW.png|Аксід дыязоту, N2O
File:Nitric-oxide-3D-vdW.png|Аксід азоту, NO
File:Dinitrogen-trioxide-3D-vdW.png|Трыаксід дыязоту, N2O3
File:Nitrogen-dioxide-3D-vdW.png|Дыяксід азоту, NO2
File:Dinitrogen-pentoxide-3D-vdW.png|Пентааксід дыязоту, N2O5
&lt;/gallery&gt;выяўленыя яшчэ дымеры дыяксіду азоту — N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, і 4 маластабільных злучэння: нітразілазід NON&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, нітрылазід NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, трынітрамід N(NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; і нітратны радыкал NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак= Химическая энциклопедия | адказны= Редкол.: Кнунянц И.Л. и др. | месца = М. | выдавецтва= Советская энциклопедия |год = 1988 | том = 1 (Абл-Дар)|старонак= 623 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]]
[[Катэгорыя:Аксіды азоту]]</text>
      <sha1>04rjejlk4ir78iyjtdd1vmo96vtzzwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Пясочніца</title>
    <ns>4</ns>
    <id>336791</id>
    <revision>
      <id>5206572</id>
      <parentid>5205061</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51924-69</username>
        <id>174673</id>
      </contributor>
      <origin>5206572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="768" sha1="n76zrbu0x7oontnfbyjrtvq3jm0o9yi" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/B5khbWw2 27 Sep 2026, Sydney]</text>
      <sha1>n76zrbu0x7oontnfbyjrtvq3jm0o9yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206573</id>
      <parentid>5206572</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51924-69</username>
        <id>174673</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5206573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206688</id>
      <parentid>5206573</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51797-55</username>
        <id>174681</id>
      </contributor>
      <origin>5206688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="bzydjqqqwmn97uruhtmel95q1gq4w63" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/BKf7dxG9 8 Nov 2021, Sydney]</text>
      <sha1>bzydjqqqwmn97uruhtmel95q1gq4w63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206697</id>
      <parentid>5206688</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51797-55</username>
        <id>174681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5206697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="866" sha1="axtk2gew2idvobpnbg3bnn3dsdjtgil" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/BKf7dxG9 8 Nov 2021, Sydney]

== 22 Nov 2021, Sydney ==
https://ibb.co/LDys6mzB
https://ibb.co/G3rc0g4M
https://ibb.co/8DMT4J6V</text>
      <sha1>axtk2gew2idvobpnbg3bnn3dsdjtgil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206698</id>
      <parentid>5206697</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51797-55</username>
        <id>174681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5206698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="ikhorn9ufs22xbczinkpw67lhgc50gb" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/BKf7dxG9 8 Nov 2021, Sydney]
[https://ibb.co/3m5HW4Pv 15 Mar 2022, Sydney]

== 22 Nov 2021, Sydney ==
https://ibb.co/LDys6mzB
https://ibb.co/G3rc0g4M
https://ibb.co/8DMT4J6V</text>
      <sha1>ikhorn9ufs22xbczinkpw67lhgc50gb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206709</id>
      <parentid>5206698</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51797-55</username>
        <id>174681</id>
      </contributor>
      <origin>5206709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="99qx8q77wbnl87731qck2oz6gzvywa5" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/BKf7dxG9 8 Nov 2021, Sydney]
[https://ibb.co/3m5HW4Pv 15 Mar 2022, Sydney]

== 22 Nov 2021, Sydney ==
https://ibb.co/LDys6mzB
https://ibb.co/8DMT4J6V</text>
      <sha1>99qx8q77wbnl87731qck2oz6gzvywa5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206712</id>
      <parentid>5206709</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51797-55</username>
        <id>174681</id>
      </contributor>
      <origin>5206712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>337353</id>
    <revision>
      <id>5206604</id>
      <parentid>5200128</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18137" sha1="nezsmnr4ugbk2u15lo2ryrmjw104f2j" xml:space="preserve">* Казахстанская [[тэніс]]істка '''[[Алена Рыбакіна]]''' выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. &lt;small&gt;''(12&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* Завяршыўся '''[[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]]''', [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. &lt;small&gt;''(12&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп '''«[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]»'''. &lt;small&gt;''(30&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. &lt;small&gt;''(29&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. &lt;small&gt;''(28&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. &lt;small&gt;''(26&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. &lt;small&gt;''(12&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. &lt;small&gt;''(10&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. &lt;small&gt;''(7&amp;nbsp;жніўня)''&lt;/small&gt;
* У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. &lt;small&gt;''(28&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». &lt;small&gt;''(26&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. &lt;small&gt;''(20&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. &lt;small&gt;''(19&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны  [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. &lt;small&gt;''(16&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. &lt;small&gt;''(15&amp;nbsp;ліпеня)''&lt;/small&gt;
* [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&amp;nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. &lt;small&gt;''(29&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. &lt;small&gt;''(24&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* Баскетбалісты  '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. &lt;small&gt;''(14&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. &lt;small&gt;''(12&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў  [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. &lt;small&gt;''(11&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. &lt;small&gt;''(10&amp;nbsp;чэрвеня)''&lt;/small&gt;
* Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. &lt;small&gt;''(29&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. &lt;small&gt;''(26&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. &lt;small&gt;''(25&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. &lt;small&gt;''(23&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. &lt;small&gt;''(18&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). &lt;small&gt;''(17&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. &lt;small&gt;''(10&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt; 
* [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. &lt;small&gt;''(9&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. &lt;small&gt;''(1&amp;nbsp;мая)''&lt;/small&gt;
* На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. &lt;small&gt;''(26&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. &lt;small&gt;''(25&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. &lt;small&gt;''(16&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). &lt;small&gt;''(15&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. &lt;small&gt;''(8&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. &lt;small&gt;''(7&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. &lt;small&gt;''(6&amp;nbsp;красавіка)''&lt;/small&gt;
* У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. &lt;small&gt;''(31&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. &lt;small&gt;''(19&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. &lt;small&gt;''(17&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. &lt;small&gt;''(16&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. &lt;small&gt;''(15&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. &lt;small&gt;''(8&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. &lt;small&gt;''(5&amp;nbsp;сакавіка)''&lt;/small&gt;
* [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. &lt;small&gt;''(28&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. &lt;small&gt;''(27&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. &lt;small&gt;''(20&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. &lt;small&gt;''(20&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. &lt;small&gt;''(19&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. &lt;small&gt;''(15&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. &lt;small&gt;''(6&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. &lt;small&gt;''(3&amp;nbsp;лютага)''&lt;/small&gt;
* На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. &lt;small&gt;''(28&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е  18 краін. &lt;small&gt;''(22&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. &lt;small&gt;''(18&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. &lt;small&gt;''(17&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. &lt;small&gt;''(8&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. &lt;small&gt;''(4&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. &lt;small&gt;''(3&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;
* [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. &lt;small&gt;''(1&amp;nbsp;студзеня)''&lt;/small&gt;

* [[/2025|Архіў 2025]]
* [[/2024|Архіў 2024]]
* [[/2023|Архіў 2023]]
* [[/2022|Архіў 2022]]
* [[/2021|Архіў 2021]]
* [[/2020|Архіў 2020]]
* [[/2019|Архіў 2019]]
* [[/2018|Архіў 2018]]
* [[/2017|Архіў 2017]]
* [[/2016|Архіў 2016]]</text>
      <sha1>nezsmnr4ugbk2u15lo2ryrmjw104f2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337355</id>
    <revision>
      <id>5206466</id>
      <parentid>4464212</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22559" sha1="0b0i936lbnzfopdjqum4kvzen1xtlhs" xml:space="preserve">{{Картка футбольнага матча
|назва            = Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016
|арыгінальнае        = {{lang-fr|Finale du championnat d'Europe de football 2016}}
|лагатып             = Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg
|шырыня              = 300px
|подпіс             = стадыён [[Стад дэ Франс|«Стад дэ Франс»]]
|турнір              = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016]]
|каманда1            = [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]]
|каманда1краіна      = {{Сцяг Партугаліі|30px}}
|каманда1лік        = 1
|каманда2            = [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]
|каманда2краіна      = {{Сцяг Францыі|30px}}
|каманда2лік        = 0
|дэталі              = &lt;big&gt;[[Авертайм|д. ч.]]&lt;/big&gt;
|дата                = [[10 ліпеня]] [[2016]]
|стадыён             = {{Сцяг Францыі|20px}} [[Стад дэ Франс|«Стад дэ Франс»]]
|горад               = [[Сен-Дэні]]
|ігрок_матча1а       = {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[Пепэ]]
|арбітр              = {{Сцяг Англіі|20px}} [[Марк Клатэнбург]]
|наведвальнасць        = 75 868
|надвор'е              = Хмарна&lt;br /&gt;28&amp;nbsp;°C (82,4&amp;nbsp;°F)&lt;br /&gt;[[Вільготнасць паветра]] 38%
|папярэдні          = [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2012|2012]]
|наступны           = [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2020|2020]]
}}

'''Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016''' ({{lang-fr|Finale du championnat d'Europe de football 2016}}) — [[Футбол|футбольны]] матч, які адбыўся [[10 ліпеня]] [[2016]] года на стадыёне [[Стад дэ Франс]] у [[Сен-Дэні]], [[Францыя]], які вызначыў пераможца [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|чэмпіянату Еўропы 2016]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/day=7/index.html |title=UEFA Euro 2016 Final |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216015016/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/day=7/index.html |archive-date=16 снежня 2015 |access-date=11 ліпеня 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Матч скончыўся перамогай Партугаліі.

Пераможца Чэмпіянату Еўропы (Партугалія) атрымаў месца на [[Кубак канфедэрацый|Кубку Канфедэрацый]], які пройдзе ў [[Кубак канфедэрацый 2017|2017 годзе]] ў [[Расія|Расіі]].

[[Зборная Партугаліі па футболе|Зборная Партугаліі]] заваявала права на выхад у фінал, калі [[6 ліпеня]] перамагла [[Зборная Уэльса па футболе|зборную Уэльса]] з лікам 2:0 у асноўны час; [[Зборная Францыі па футболе|зборная Францыі]] выйшла ў фінал пасля сваёй перамогі [[7 ліпеня]] над [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] з лікам 2:0 у асноўны час.

Раней Францыя двойчы брала ўдзел у фіналах Еўра: у 1984 годзе, [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|у хатнім для сябе Еўра]], французы [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 1984|абгулялі]] [[Зборная Іспаніі па футболе|зборную Іспаніі]], а праз 16 гадоў французская каманда выйграла зноў, адолеўшы ў [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2000|фінале]] [[Зборная Італіі па футболе|зборную Італіі]] ([[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|чэмпіянат Еўропы]] праходзіў у Бельгіі і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]). Зборная Партугаліі ніколі ў сваёй гісторыі чэмпіянаты Еўропы не выйгравала, а ў фінале была толькі аднойчы: у [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|хатнім для сябе Еўра]] партугальцы [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2004|прайгралі]] галоўнай сенсацыі турніру — [[Зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]].

Усяго да гэтага моманту каманды сустракаліся 24 разы, прычым першая сустрэча паміж зборнымі здарылася ў [[1926]] годзе і скончылася перамогай «сініх» 4:2 (матч праходзіў у [[Тулуза|Тулузе]] і насіў таварыскі характар). З 24 сустрэч Францыя выйграла 18, Партугалія — 5, яшчэ адна сустрэча скончылася ўнічыю. Апошнюю перамогу над французамі партугальцы атрымалі ў [[1975]] годзе, наступныя 10 гульняў сканчаліся на карысць Францыі. Усе тры турнірныя сустрэчы таксама засталіся за французамі (паўфінал [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|Еўра-1984]], паўфінал [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Еўра-2000]] і паўфінал [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=MATCHES → international football match results of France v Portugal|url=http://eu-football.info/_matches.php?id=73&amp;oppo=159|publisher=European Football|accessdate=8 July 2016}}&lt;/ref&gt;.

Зборная Партугаліі абгуляла зборную Францыі ў дадатковы час. Пераможны гол на 109-й хвіліне забіў [[Эдэрзіту|Эдыр]].

== Шлях да фіналу ==
{|  style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#9cf;&quot;
!colspan=2 style=&quot;width:1*&quot;|Партугалія
!Круг
!colspan=2 style=&quot;width:1*&quot;|Францыя
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#c1e0ff;&quot;
|Сапернік
|Вынік
||[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016#Групавы этап|Групавая стадыя]]
|Сапернік
|Вынік
|-
|align=left|{{Футбол|ISL}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група F#Матч № 12. Партугалія — Ісландыя|1:1]]
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Матч 1
|align=left|{{Футбол|ROU}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група A#Матч № 1. Францыя — Румынія|2:1]]
|-
|align=left|{{Футбол|AUT}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група F#Матч № 24. Партугалія — Аўстрыя|0:0]]
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Матч 2
|align=left|{{Футбол|ALB}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група A#Матч № 15. Францыя — Албанія|2:0]]
|-
|align=left|{{Футбол|HUN}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група F#Матч № 34. Венгрыя — Партугалія|3:3]]
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Матч 3
|align=left|{{Футбол|SUI}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Група A#Матч № 26. Швейцарыя — Францыя|0:0]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;width:175px;&quot;|Каманда
!width=&quot;20&quot;|{{comment|І|Усяго праведзена ГУЛЬНЯЎ}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|У|Колькасць ВЫЙГРАНЫХ матчаў}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|Н|Колькасць матчаў згуляных унічыю}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|П|Колькасць ПРАЙГРАНЫХ матчаў}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|ГЗ|Галоў Забіта}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|ГП|Галоў Прапушчана}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных мячоў}}
!width=&quot;20&quot;|'''Ачкі'''
|-
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccffcc&quot;
|align=left|{{Футбол|HUN}}
|3||1||2||0||6||4||+2||'''5'''
|-
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccffcc&quot;
|align=left|{{Футбол|ISL}}
|3||1||2||0||4||3||+1||'''5'''
|-
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccffcc&quot;
|align=left|'''{{Футбол|POR}}'''
|3||0||3||0||4||4||0||'''3'''
|-
|align=left|{{Футбол|AUT}}
|3||0||1||2||1||4||-3||'''1'''
|}
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Выніковае становішча
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;width:175px;&quot;|Каманда
!width=&quot;20&quot;|{{comment|І|Усяго праведзена ГУЛЬНЯЎ}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|У|Колькасць ВЫЙГРАНЫХ матчаў}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|Н|Колькасць матчаў згуляных унічыю}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|П|Колькасць ПРАЙГРАНЫХ матчаў}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|ГЗ|Галоў Забіта}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|ГП|Галоў Прапушчана}}
!width=&quot;20&quot;|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных мячоў}}
!width=&quot;20&quot;|'''Ачкі'''
|-
|-
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccffcc&quot;
|align=left|'''{{Футбол|FRA}}'''
|3||2||1||0||4||1||+3||'''7'''
|-
|- style=&quot;vertical-align:top; background:#ccffcc&quot;
|align=left|{{Футбол|SUI}}
|3||1||2||0||2||1||+1||'''5'''
|-
|align=left|{{Футбол|ALB}}
|3||1||0||2||1||3||-2||'''3'''
|-
|align=left|{{Футбол|ROU}}
|3||0||1||2||2||4||-2||'''1'''
|}
|-  style=&quot;vertical-align:top; background:#c1e0ff;&quot;
|Сапернік
|Вынік
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф|Плэй-оф]]
|Сапернік
|Вынік
|-
|align=left|{{Футбол|CRO}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 39. Харватыя — Партугалія|1:0]] ([[Авертайм|д. ч.]])
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|1/8 фіналу
|align=left|{{Футбол|IRL}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 40. Францыя — Ірландыя|2:1]]
|-
|align=left|{{Футбол|POL}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 45. Польшча — Партугалія|1:1]] ([[Авертайм|д. ч.]]) (5:4 [[Авертайм|пен.]])
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Чвэрцьфіналы
|align=left|{{Футбол|ISL}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 48. Францыя — Ісландыя|5:2]]
|-
|align=left|{{Футбол|WAL}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 49. Партугалія — Уэльс|2:0]]
| style=&quot;background:#c1e0ff;&quot;|Паўфіналы
|align=left|{{Футбол|GER}}
|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016. Плэй-оф#Матч № 50. Германія — Францыя|2:0]]
|}

== Матч ==

=== Стадыён ===
Фінал адбыўся на стадыёне [[Стад дэ Франс]] у [[Сен-Дэні]], прыгарадзе [[Парыж]]а. Перад пачаткам матчу на стадыён выляцеў рой матылькоў, што выклікала некаторае раздражненне ігракоў і трэнераў. Адбылося гэта таму, што працаўнікі на стадыёне ў дзень матчу пакінулі асвятленне ўключаным, што і прыцягнула насякомых&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/football/36696772|title=Portugal 1–0 France, AET|access-date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;.

=== Агляд ===
Францыя зрабіла стаўку на хуткі гол і ўжо на старце гульні мела шэраг магчымасцей&lt;ref name=&quot;ESPN&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2909740/portugal-shock-france-to-win-euro-2016-as-eder-scores-winning-goal|title=Eder scores winning goal as Portugal stun France to win Euro 2016|publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SIsummary&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.si.com/planet-futbol/2016/07/10/portugal-france-euro-2016-final-goals-video-ronaldo-griezmann-pogba-payet-nani|title=Watch: Portugal wins Euro 2016 on Eder's goal|magazine=Sports Illustrated|accessdate=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;. На восьмай хвіліне матчу капітан і лепшы бамбардзір [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] [[Крыштыяну Раналду]] атрымаў траўму ў сутыкненні з французскім [[Нападаючы (футбол)|нападнікам]] [[Дымітры Пае]]. Ён спрабаваў працягнуць гульню, аднак усё ж быў заменены на 25 хвіліне; на поле выйшаў [[Рыкарду Куарэжма]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/euro-2016-portugal-beat-france-lift-european-title-160710213235466.html|title=Euro 2016: Portugal beat France to lift European title|newspaper=Al Jazeera|accessdate=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.com/football/euro-2016/2016/cristiano-ronaldo-injured-early-in-euro-2016-final-between-portugal-and-france_sto5682599/story.shtml|title=Euro 2016 final key moments: Eder's late stunner, Gignac hits post, Cristiano Ronaldo injured|date=10 July 2016|publisher=Eurosport|accessdate=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;. ''Sports Illustrated'' адзначыў, што Францыя магла забіць на 10-й, 34-й, 66-й і 84-й хвілінах&lt;ref name=&quot;SIsummary&quot; /&gt;. У другім тайме Партугалія зрабіла астатнія дзве замены, на поле выйшлі [[Жуан Матынью]] і [[Эдэрзіту|Эдыр]]; [[Дзідзье Дэшам]] таксама зрабіў у другім тайме дзве замены, выпусціўшы на поле [[Кінгслі Каман|Кінгслі Камана]] і [[Андрэ-П’ер Жыньяк|Андрэ-П'ера Жыньяка]]. Галявыя шанцы ў Партугаліі з'явіліся толькі ў дадатковы час. Спачатку [[Рафаэл Герэйру]] патрапіў у перакладзіну са штрафнога&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/live/2016/jul/10/portugal-v-france-euro-2016-final-live|title=Portugal beat France to win Euro 2016 final with Éder’s extra-time goal (min-by-min)|newspaper=The Guardian|accessdate=10 July 2016}}&lt;/ref&gt;, а другі шанец быў рэалізаваны: Эдэр далёкім ударам уразіў браму [[Уго Льярыс]]а на 109-й хвіліне. Эдыр патрапіў даклдана ў правы ніжні вугал брамы&lt;ref name=&quot;SIsummary&quot; /&gt;. Дэшам паспрабаваў пераламаць ход матчу, выпусціўшы на астатнія 10 хвілін матчу нападаючага [[Антані Марсьяль|Антані Марсьяля]], аднак і гэта не дапамагло — [[Зборная Партугаліі па футболе|зборная Партугаліі]] ўпершыню ў сваёй гісторыі стала чэмпіёнам Еўропы&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url= http://www.bbc.com/sport/football/36696772|title= Portugal 1 France 0|date=10 July 2016|work=BBC Sport|accessdate=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Матч ==
{{Справаздача пра матч
|дата=[[10 ліпеня]], [[2016]]
|стадыён=[[Стад дэ Франс]], [[Сен-Дэні]]
|bg=#EBF5FF
|каманда1= {{футбол|POR}}
|каманда2= {{футбол|FRA||R}}
|лік=  1:0 (0:0) ([[Дадатковы час|д. ч.]])
|галы1     = [[Эдэрзіту|Эдыр]] {{гол|109}}
|суддзя= {{Сцяг|Англія}} [[Марк Клатэнбург]]
}}

{| width=92%
|-
|{{Футбольная форма
|pattern_la=_por16h
|pattern_b=_por16h
|pattern_ra=_por16h
|pattern_sh=_green_stripes
|pattern_so = _por16h
|leftarm=722633
|body=722633
|rightarm=722633
|shorts=FF0000
 |socks      = 008000
 |title      = Партугалія
}}
|{{Футбольная форма
|pattern_la = _fra16h 
|pattern_b = _fra16h
|pattern_ra = _fra16h
|pattern_sh = _fra16h
|pattern_so = _fra16h
|leftarm = 123163
|body = 123163
|rightarm = 123163
|shorts = 0000FF
|socks = FF0000
|title = Францыя
}}
|}
{| width=&quot;100%&quot;
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
| colspan=&quot;6&quot; |{{Сцяг Партугаліі|100px}}&lt;br /&gt;'''ПАРТУГАЛІЯ:'''
|-
!width=&quot;25&quot;| !!width=&quot;25&quot;|
|-
| БР || '''1''' ||[[Руй Патрысью]]
|{{ЖК|120+3}}
|
|-
| АБ || '''4''' ||[[Жазэ Фонты]]
|{{ЖК|119}}
|
|-
| АБ || '''21''' ||[[Седрык Суарыш]]
|{{ЖК|34}}
|
|-
| АБ || '''3''' ||[[Пепэ]]
|
|
|-
| АБ || '''5''' ||[[Рафаэл Герэйру]]
|{{ЖК|95}}
|
|-
| ПЗ || '''10''' ||[[Жуан Марыу]]
|{{ЖК|63}}
|
|-
| ПЗ || '''14''' ||[[Вільям Карвалью]]
|{{ЖК|98}}
|
|-
| ПЗ || '''16''' ||[[Рэнату Саншыш]]
|
|{{З поля|79}}
|-
| ПЗ || '''23''' ||[[Адрыен Сілва]]
|
|{{З поля|66}}
|-
| НП || '''17''' ||[[Нані]]
|
|
|-
| НП || '''7''' ||[[Крыштыяну Раналду]] {{капітан спорт}}
|
|{{З поля|25}}
|-
|colspan=3|'''Замены:'''
|
|
|-
|НП
|'''20'''
|[[Рыкарду Куарэжма]]
|
|{{На поле|25}}
|-
|ПЗ
|'''8'''
|[[Жуан Матынью]]
|
|{{На поле|66}}
|-
|ПЗ
|'''9'''
|[[Эдэрзіту|Эдыр]]
|
|{{На поле|79}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; |'''Трэнер:'''
|
|
|-
| colspan=&quot;3&quot; |[[Фернанду Сантуш]]
|
|
|}
|
|valign=&quot;top&quot;|[[Выява:POR-FRA 2016-07-10.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|-
| colspan=&quot;6&quot; |{{Сцяг Францыі|100px}}&lt;br /&gt;'''ФРАНЦЫЯ:'''
|-
!width=&quot;25&quot;| !!width=&quot;25&quot;|
|-
| БР || '''1''' ||[[Уго Льярыс]] {{Капітан спорт}}
|
|
|-
| АБ || '''19''' ||[[Бакары Санья]]
|
|
|-
| АБ || '''22''' ||[[Самюэль Умціці]]
|{{ЖК|80}}
|
|-
| АБ || '''21''' ||[[Ларан Касельні]]
|{{ЖК|107}}
|
|-
| АБ || '''3''' ||[[Патрыс Эўра]]
|
|
|-
| ПЗ || '''15''' ||[[Поль Пагба]]
|{{ЖК|115}}
|
|-
| ПЗ || '''18''' ||[[Муса Сісако]]
|
|{{З поля|110}}
|-
| ПЗ || '''14''' ||[[Блез Мацюідзі]]
|{{ЖК|97}}
|
|-
| НП || '''7''' ||[[Антуан Грызман]]
|
|
|-
| НП || '''8''' ||[[Дымітры Пае]]
|
|{{З поля|58}}
|-
| НП || '''9''' ||[[Аліўе Жыру]]
|
|{{З поля|78}}
|-
|colspan=3|'''Замены:'''
|
|
|-
|ПЗ
|'''20'''
|[[Кінгслі Каман]]
|
|{{На поле|58}}
|-
|НП
|'''10'''
|[[Андрэ-П’ер Жыньяк]]
|
|{{На поле|78}}
|-
|НП
|'''11'''
|[[Антані Марсьяль]]
|
|{{На поле|110}}
|-
|colspan=3|'''Трэнер:'''
|
|
|-
|colspan=3|[[Дзідзье Дэшам]]
|
|
|}
|}

{| width=100% style=&quot;font-size: 90%&quot;
|&lt;!--
'''Ігрок матчу:'''
&lt;br /&gt;
--&gt;

'''Памочнікі суддзі:'''
&lt;br /&gt;{{сцяг Англіі}} Сайман Бек
&lt;br /&gt;{{сцяг Англіі}} Джэйк Колін
&lt;br /&gt;'''Рэзервовы суддзя:'''
&lt;br /&gt;{{сцяг Венгрыі}} [[Віктар Кашаі]]
&lt;br /&gt;'''Дадатковыя памочнікі суддзі:'''
&lt;br /&gt;{{сцяг Англіі}} [[Энтані Тэйлар]]
&lt;br /&gt;{{сцяг Англіі}} [[Андрэ Марынер]]
&lt;br /&gt;'''Рэзервовы арбітр:'''
&lt;br /&gt;{{сцяг Венгрыі}} Дзьёрдзь Рынг
|}

=== Статыстыка ===
{| cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #fff5ee; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; width=50%
|- bgcolor=#abcdef style=&quot;color:white;&quot;
!Статыстыка
|align=center|{{Сцяг Партугаліі}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]]
|align=center|{{Сцяг Францыі}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]
|-
|Удары (у створ)||align=center|9 (3)||align=center|18 (7)
|-
|Парушэнні||align=center|12||align=center|13
|-
|Вуглавыя||align=center|5||align=center|9
|-
|Афсайды||align=center|1||align=center|2
|-
|Уладанне мячом||align=center|47 %||align=center|53 %
|-
|Жоўтыя карткі||align=center|6||align=center|4
|-
|Чырвоныя карткі||align=center|0||align=center|0
|-
|Колькасць пасоў (дакладных)||align=center|575 (496)||align=center|710 (644)
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180304110604/http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html UEFA Euro official website]

{{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}}
{{Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016}}

[[Катэгорыя:Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)]]
[[Катэгорыя:Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016]]
[[Катэгорыя:Фіналы чэмпіянату Еўропы па футболе|2016]]</text>
      <sha1>0b0i936lbnzfopdjqum4kvzen1xtlhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарняўка (басейн Свіслачы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>344275</id>
    <revision>
      <id>5206615</id>
      <parentid>5203352</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6024" sha1="j4tw08z9cijl09n38092fx0jdrcon0u" xml:space="preserve">{{Значэнні2|тып=тапонім|Чарняўка}}
{{Рака2
 |Назва                   = Чарняўка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 24
 |Плошча басейна          = 107
 |Басейн                  = Дняпро
 |Басейн рэк              = [[Чорнае мора]]
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= на ўскраіне вёскі [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 07|s_lat_sec = 56
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 32|s_lon_sec = 01.3
 |Вусце                   = [[Заслаўскае вадасховішча]]
  |Месцазнаходжанне вусця = каля аграгарадка [[Сёмкава]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 00|m_lat_sec = 39
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 26|m_lon_sec = 46
 |Ухіл ракі              = 2,6
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Мінскі раён
}}
'''Чарня́ўка''' — [[рака]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Упадае справа ў [[Вяча (рака)|Вячу]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]).

== Назва ==
Як «Чарняўка» рака фігуруе на расійскай вайсковай карце пачатку ХХ ст.

На польскай карце 1933 г. — верхняе цячэнне (да в. [[Саламарэчча]]) пазначанае як «'''Саламярэча'''», а ніжняе, калі цячэ праз [[Сёмкава]], — як «'''Сёмкаўка'''». Тыя ж назвы і ў польскім геаграфічным слоўніку ХІХ ст.{{Sfn|SgKP|1890|s=61}}{{Sfn|SgKP|1890|s=61}}

На карце 1797 г. гэты правы прыток Вячы пазначаны як «'''Вятча'''», і так жа сама, у другі раз, пазначаецца далейшае цячэнне Вячы, ажно да ўпадзення ў [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (даўжэйшая Вяча на той жа карце пазначаная як «Вяча»).

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 24 км. Плошча [[вадазбор]]у 107 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,6&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур |адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=5|старонкі=|старонак=583|тыраж=10&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt; м/км. Пачынаецца на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]], упадае ў Заслаўскае вадасховішча каля паўднёва-ўсходняй ускраіны [[Аграгарадок|аграгарадка]] [[Сёмкава]]. Рэчышча часткова каналізаванае. Вадазбор у межах Мінскага ўзвышша. Каля аграгарадка [[Юзуфова (Мінскі раён)|Юзуфова]] на рацэ [[сажалка]], каля вёскі [[Сялюты (Мінскі раён)|Сялюты]] — вадасховішча [[Вадасховішча Сялюты|Сялюты]].

== Гісторыя ==
У канцы XIX стагоддзя больш вядома пад назвай Саламарэча. Пад мястэчкам [[Саламарэчча]], каля паселішча [[Калоніцы]], разлівалася ў возера 1,5 [[Вярста|вярстой]] у даўжыню і 0,5 вярсты ў шырыню, у канцы возера быў млын і фолюшы. Цяпер на месцы возера забалочаная мясцовасць каля садовага таварыства Рамонак Саламарэчанскі. Ніжэй за возера мела назву Сёмкаўка{{Sfn|SgKP|1890|s=61}}.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 242.
* {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур |адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=5|старонкі=|старонак=583|тыраж=10&amp;nbsp;000}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-67. Выданне 1981 г.{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|60|Sołomerecza|}}

[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>j4tw08z9cijl09n38092fx0jdrcon0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цярнопальскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>344571</id>
    <revision>
      <id>5206353</id>
      <parentid>5088234</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5206353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43404" sha1="ogtarfigs3zbja732tfmpnd1dcdkzpw" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}{{Універсітэт}}
'''Цярнопальскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага''' — навучальная ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі на [[Украіна|Украіне]] па падрыхтоўцы высокакваліфікаваных спецыялістаў медыцынскага профілю, знаходзіцца ў [[Цярнопаль|Цярнопале]].

== Гісторыя&lt;ref&gt;[http://museum.tdmu.edu.ua/ Історія Тернопільського державного медичного університету ім. І.&amp;nbsp;Я. Горбачевського]&lt;/ref&gt; ==
Цярнопальскі медыцынскі інстытут заснаваны ў 1957 годзе ў адпаведнасці з пастановай тагачаснага ўрада УССР ад 12 красавіка. Першым дырэктарам (рэктарам) медыцынскага інстытута стаў Пётр Агей, а прарэктарам — Арсен Мартынюк. Рашэннем абласнога савета выдзелена два навучальных корпуса і два інтэрнаты. Клінічнай базай стала гарадская бальніца, якая адначасова выконвала функцыі абласной лячэбніцы. Адначасова пачалося будаўніцтва марфалагічнага корпуса, абласной бальніцы і яшчэ аднаго інтэрната. У інстытуце адкрыта 19 кафедр, працавала 66 выкладчыкаў, сярод якіх — 1 доктар навук і 17 кандыдатаў навук. Навукоўцамі інстытута сталі Канстанцін Кованов, Расціслаў-Юрый Камароўскі, Анатоль Локай, Іван Сытник, Мікалай Скакун. Сярод заснавальнікаў быў і будучы акадэмік Яўген Ганчарук.

У інстытуце арганізаваны тры курсы, дзе навучалася 624 студэнты: на I курс прынялі 210, на II і III курсы залічылі адпаведна 120 і 224 студэнтаў, добраахвотна перайшоўшых з медыцынскіх інстытутаў Украіны, Расіі і іншых рэспублік тагачаснага СССР. У 1959 годзе адбыўся першы навуковы форум на базе інстытута — выязная канферэнцыя Ўкраінскага грамадства патафізіёлагаў. У кастрычніку 1960 года тут праведзены VII пленум Навуковага таварыства хірургаў Украіны. Інстытут зарабіў педагагічны, навуковы, лячэбны і культурна-адукацыйны цэнтр вобласці.

У 1960-1961 гадах уведзены ў строй марфалагічны корпус, завершана будаўніцтва асноўнай клінічнай базы інстытута — абласной бальніцы, уведзены ў дзеянне абласную паліклініку. У інстытуце ўжо навучалася 1360 студэнтаў, функцыянавала 30 кафедраў, на якіх працавала 148 выкладчыкаў — 7 дактароў і 66 кандыдатаў навук. Першы выпуск 203 лекараў адбыўся ў чэрвені 1961 года. Пасля 8 чалавек з гэтага выпуску атрымала ступень доктара, а 19 — кандыдата медыцынскіх навук.

Нямала новага ў дзейнасці інстытута з'явілася і ў наступныя 1970-1980-я гады. За першыя 10 гадоў існавання інстытута пабудаваны 2 інтэрнаты, віварый з лабараторыямі. На базе інстытута праводзіліся шматпрофільныя рэспубліканскія канферэнцыі. У 1969 годзе адкрыта падрыхтоўчае аддзяленне, якое функцыянавала да 1992-га і адноўлена ў 1997 годзе для замежных грамадзян. Для аздараўлення студэнтаў і выкладчыкаў у сек. Більче-Залатое Баршчэўскага раёна ў 1972 годзе пабудаваны спартыўна-аздараўленчы лагер «Бярозка». У 1971 годзе завершана будаўніцтва спартыўнага корпуса, у 1989 — адкрыты прафілакторый. З 1979 года ў інстытуце, акрамя дзеючага лячэбнага, адкрываецца другі факультэт — паслядыпломнай падрыхтоўкі ўрачоў, адкрыты навучальныя музеі: кафедры біялогіі, кафедры анатоміі чалавека (лічыцца адным з лепшых анатамічных музеяў у Украіне). У 1982 годзе пачаў дзейнічаць музей гісторыі інстытута. Да 25-годдзя інстытута адкрыліся новыя інтэрнаты на 1000 месцаў. У інстытуце на гэты час навучалася звыш 2500 студэнтаў, лекараў-курсантаў і інтэрнаў. На 36 кафедрах працавала 310 выкладчыкаў, сярод якіх — 27 дактароў і 207 кандыдатаў навук. Траціна выкладчыкаў інстытута складалі яго выпускнікі. У 1989 годзе адкрыта Цэнтральная навукова-даследчая лабараторыя.

З набыццём Украінай Незалежнасці адкрыліся новыя магчымасці для развіцця інстытута, ўваходжання яго ў рынкавыя адносіны, у еўрапейскую адукацыйную сыстему. Пастановай [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] ад 1 ліпеня 1992 г. інстытуту прысвоена імя Івана Якаўлевіча Гарбачэўскага. У 1994 годзе інстытут акрэдытаваны па IV (найвышэйшаму) ўзроўню. Атрымана ліцэнзія на прыём 400 студэнтаў на медыцынскі факультэт. У 1995 — адчынен медсястрынскі факультэт па спецыяльнасцях, створаны навучальны комплекс — медыцынскі інстытут-ліцэй (цяпер Галіцкі каледж) м. Цернопаля. 30 студзеня 1997 года Пастановай Кабінета Міністраў Украіны інстытут атрымаў статус медыцынскай акадэміі. Ад 1997 года пры акадэміі функцыянуе спецыялізаваны савет па абароне дысертацый па спецыяльнасцях «Хірургія», «Нармальная анатомія» (медыцынскія і біялагічныя навукі) і «Паталагічная фізіялогія», ад 2004 — «Педыятрыя, акушэрства і гінекалогія». У 1999 годзе акадэмія паспяхова прайшла пераатэстацыю на пацверджанне IV ўзроўню акрэдытацыі. У 2000-м упершыню праведзены прыём на фармацэўтычны факультэт, які пачаў падрыхтоўку правізараў, а ад 2001 — клінічных правізараў і правізараў-касметолагаў. Медсястрынскі факультэт рэарганізаваны ў факультэт бакалаўрыяту і малодшых спецыялістаў медыцыны, у 2003 г. — рэарганізавана ў медыцынскі каледж. Ад 1997 года на ўсіх курсах, а таксама ў [[Клінічная ардынатура|клінічнай ардынатуры]], пачалося навучанне замежных грамадзян, з гэтага ж года яны навучаюцца на падрыхтоўчым аддзяленні.

У 1998 годзе наноў адрамантавана, абсталявана і рэарганізаваны ў спартыўна-аздараўленчую базу адпачынку студэнтаў і выкладчыкаў былы спартыўна-аздараўленчы лагер «Бярозка». У 2001 — набыта новая спартыўна-аздараўленчая база «Чырвоная каліна» ў Тэрэбаўлянскім раёне.

Па выніках рэйтынгавай ацэнкі ўсіх відаў дзейнасці ў 2000 годзе акадэмія заняла трэцяе месца сярод вышэйшых медыцынскіх навучальных устаноў Украіны IV ўзроўню акрэдытацыі. Распараджэннем Кабінета Міністраў Украіны ад 17 лістапада 2004 года на падставе загаду МОЗ Украіны ад 2 снежня 2004 года акадэмію рэарганізавалі ў Цярнопальскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага.
[[Файл:Бібліотека_Тернопільського_державного_медичного_університету_-_16062825.jpg|злева|міні|&lt;center&gt;У абноўленай бібліятэцы&lt;/center&gt;]]
За апошнія 15 гадоў кардынальна ўмацавана матэрыяльна-тэхнічная база ўніверсітэта: камп'ютэрызаваны ўсе кафедры, бібліятэка з 4 чытальнымі заламі і філіяламі на ўсіх клінічных кафедрах і ў вучэбна-навуковых інстытутах, арганізаваны камп'ютэрны цэнтр, 39 кампутарных класаў з выхадам у Інтэрнэт. Створана выдавецтва «Укрмедкніга» з уласным паліграфічным комплексам. Ўніверсітэт з'яўляецца сузаснавальнікам і выдаўцом 12 усеўкраінскіх навуковых часопісаў, 10 з якіх прызнаныя МОН Украіны; выпускаюцца абласныя газеты: «Медыцынская акадэмія» і «Ўніверсітэцкая бальніца». Створаны лячэбна-дыягнастычны цэнтр са стаматалагічнай паліклінікай, у складзе якога адкрыты сучасны Цэнтр дэнтальнай імплантацыі — трэці пасля Кіева і Львова, першы ў Украіне, створаны на базе навучальнай установы.

У 2010-2011 гадах рэканструявана, абсталявана і адкрыта пяць ўніверсітэцкіх вучэбна-практычных цэнтраў першаснай медыка-санітарнай дапамогі ў сёлах вобласці. Акрамя гэтага, у адной з вёсак пачата рэалізацыя яшчэ аднаго пілотнага праекта — стварэнне вучэбна-практычнага цэнтра для догляду людзей сталага ўзросту, абапіраючыся на вопыт, атрыманы падчас стажыроўкі выкладчыкаў ўніверсітэта ў Нідэрландах.

== Структура ўніверсітэта ==

=== Факультэты ===
* медыцынскі (лячэбная справа);
* фармацэўтычны (фармацыя, клінічная фармацыя, тэхналогія парфумерна-касметычных сродкаў);
* стаматалагічны факультэт;
* замежных студэнтаў;
* паслядыпломнай адукацыі.

=== Вучэбна-навуковыя інстытуты ===
* марфалогіі;
* медыка-біялагічных праблем;
* фармакалогіі, гігіены і медыцынскай біяхіміі ім. М. П. Скакуна;
* мадэлявання і аналізу паталагічных працэсаў;
* медсясцёр (сястрынская справа — бакалаўр, лабараторная дыягностыка — бакалаўр, сястрынская справа — малодшы спецыяліст).

=== Вучэбна-практычныя цэнтры першаснай медыка-санітарнай дапамогі ===

=== Кафедры ===
Ва ўніверсітэце дзейнічае больш за 40 кафедраў.

=== Ўніверсітэцкая бальніца ===

=== Падрыхтоўчае аддзяленне для замежных грамадзян ===

=== Выдавецтва «Укрмедкнига» ===
Выдавецтва «Укрмедкнига» заснавана ў 1997 годзе з уласным паліграфічным комплексам, якое з'яўляецца базавым для ЦМК па СМА МЗ Украіны і цяпер найбуйнейшым спецыялізаваным медыцынскім выдавецтвам ў Украіне і адзіным, якое друкуе прадукцыю толькі на ўкраінскай мове або ў перакладзе з украінскай. Выдавецтва забяспечыла украінскамоўнымі падручнікамі і дапаможнікамі вышэйшыя медыцынскія навучальныя ўстановы Украіны III-IV узроўняў акрэдытацыі на 60 %, а І-ІІ узроўняў акрэдытацыі — на 80 %. За час існавання выдавецтва выдадзена 139 падручнікаў (у т . ч. 8 англамоўных), 223 навучальных дапаможніка (12 англамоўных), 62 навуковых манаграфіі, 87 зборнікаў матэрыялаў навуковых канферэнцый.

Ўніверсітэт з'яўляецца сузаснавальнікам і выдаўцом 12 ўсеўкраінскіх навуковых часопісаў, 10 з якіх прызнаныя МОН Украіны; выпускаюцца абласныя газеты «Медыцынская акадэмія» і «Ўніверсітэцкая бальніца».

=== Вучэбна-аздараўленчы комплекс «Чырвоная каліна» ===

У вучэбна-аздараўленчым комплексе «Чырвоная каліна» з кангрэс-цэнтрам, і гатэлем, комплексам харчавання, спартыўна-фізкультурным базай і студэнцкім профилакторием штогод праходзяць аздараўленне 20 % студэнтаў. Тут «Чырвоная каліна» функцыянуе навучальны цэнтр па падрыхтоўцы афіцэраў запасу кафедры экстранай медыцынскай дапамогі і медыцыны катастроф з курсам ваеннай падрыхтоўкі, дзе штогод праходзяць ўсеўкраінскі трэнінгі і навучанне; у прыватнасці, у траўні 2006 года — сумесныя вучэнні з НАТА з удзелам афіцэраў з Германіі, Даніі і Польшчы. Акрамя гэтага, у навучальна-аздараўленчым комплексе размешчаны батанічны сад лекавых раслін фармацэўтычнага факультэта, а таксама падсобную гаспадарку, якое забяспечвае віварый паддоследнымі жывёламі і прадуктамі.

=== Віварый ===

=== Сядзіба-музей сям'і І.&amp;#x20;Я.&amp;#x20;Гарбачэўскага ===
У з. Зарубинцы Збаражского раёна Цярнопальскай вобласці дзейнічае дом-музей сям'і І. Я. Гарбачэўскага.

== Кадравы склад ==
Сярод 580 навукова-педагагічных работнікаў ЦДМЎ дзве траціны — яго выпускнікі. На 48 кафедрах працуюць 87 дактароў навук, прафесараў і 348 кандыдатаў навук, дацэнтаў, у т . ч. 3 члены-карэспандэнты НАШМАТ Украіны, 9 Заслужаных дзеячаў навукі і тэхнікі, 2 Заслужаныя работнікі адукацыі, 2 лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Украіны ў галіне навукі і тэхнікі, 3 Заслужаных вынаходніка, 3 Заслужаныя лекары Украіны.

=== Рэктары ===
* Пётр Агей — 1957-1972;
* Іван Гетман — 1972-1981;
* Іван Смяян — 1981-1997;
* Леанід Кавальчук — 1997-2014;
* Міхаіл Корда — ад 2015.

=== Адміністрацыя ===
* Корда Міхаіл Міхайлавіч — рэктар
* Кавальчук Аляксандр Леанідавіч — першы прарэктар па навукова-педагагічнай працы
* Шульгай Аркадзь Гаўрылавіч — прарэктар па навукова-педагагічнай працы
* Клешч Іван Мікалаевіч — прарэктар па навуковай рабоце
* Запорожан Сцяпан Іосіфавіч — прарэктар па навукова-педагагічнай і лячэбнай працы
* Слабы Алег Багдановіч — прарэктар па навукова-педагагічнай рабоце і сацыяльных пытаннях
* Боярчук Аксана Раманаўна — дэкан медыцынскага факультэта
* Каробка Дзмітрый Барысавіч — дэкан фармацэўтычнага факультэта
* Бойцанюк Святлана Іванаўна — дэкан стаматалагічнага факультэта
* Сельскі Пётр Рамановіч — дэкан факультэта замежных студэнтаў
* Свістун Раман Васільевіч — дырэктар ННИ паслядыпломнай адукацыі
* Ястремская Святлана Аляксандраўна — дырэктар ЎНІ медсестринства
* Мудрык Таццяна Евгенівна — галоўны бухгалтар

=== Вучоны савет ===

== Вучэбна-метадычная работа ==

На аснове атрыманага вопыту амерыканскіх і еўрапейскіх вышэйшых навучальных устаноў ва ўніверсітэце ўведзена новая форма арганізацыі навучальнага працэсу па крэдытна-модульнай сістэме з ужываннем методык «адзінага дня», ліній практычных навыкаў, практычна-арыентаванай Z-сістэмы навучання, семестравага тэставага кантролю ведаў студэнтаў ўніверсітэцкім незалежным цэнтрам тэставання, сеткавы навучальнай сістэмы на аснове Інтэрнэт-тэхналогій, якая з'яўляецца аналагам сучаснай еўрапейскай сістэмы (Венскі медыцынскі ўніверсітэт) і карэнным чынам адрозніваецца ад прынятай у іншых украінскіх ўніверсітэтах. Увядзенне незалежнага общеуниверситетского цэнтра тэставання зрабіла немагчымым карупцыйныя праявы ў ўніверсітэце.

Выкладчыкамі ўніверсітэта створана амаль 250 навучальных мультымедыйных кампакт-дыскаў, якія ўтрымліваюць электронныя падручнікі, навучальныя відэафільмы і кантралюючыя праграмы, — усяго больш за 23 700 найменняў.

Уведзены студэнцкія матрикули з уліку практычных навыкаў; кампутарную сістэму дыстанцыйнага штодзённага тэставага кантролю ведаў студэнтаў на аснове тэхналогіі «Moodle» для вызначэння ўзроўню падрыхтоўкі студэнтаў да заняткаў; аб'ектыўны структураваны клінічны экзамен (ОСКІ), які дае магчымасць праверыць якасць засваення практычных навыкаў студэнтамі-старшекурсниками; магістратуру па медсестринству.

== Навучанне замежных грамадзян ==

Ва ўніверсітэце навучаюцца звыш 3500 студэнтаў, сярод іх больш за 1500 замежных грамадзян з 53 краіны свету&lt;ref&gt;Підсумки діяльності університету за 2015—2016 навчальний рік і завдання на майбутнє // Медична академія.&amp;nbsp;— 2016.&amp;nbsp;— [http://repository.tdmu.edu.ua/handle/1/8475 №&amp;nbsp;16 (30 серп.)].&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;5.&lt;/ref&gt;, больш за 90 % якіх навучаюцца на англійскай мове. Больш за 50 % выкладчыкаў ўніверсітэта атрымалі сертыфікаты на права выкладання студэнтам на англійскай мове. Праводзіцца падрыхтоўка да навучання франкамоўных студэнтаў.

Выкладанне для замежных грамадзян на англійскай мове вядзецца з 1998 года.

== Навуковая дзейнасць ==
Ва ўніверсітэце распрацоўваюцца 28 навуковых тэм па такімі асноўнымі напрамкамі, якія падпарадкаваныя выкананню прыярытэтных задач для сістэмы аховы здароўя Тернополя і вобласці, медыцынскай навукі: хірургічнага лячэння захворванняў стрававода, страўніка і дванаццаціперснай кішкі; інфекцыйных захворванняў і эпідэміялогіі сардэчна-сасудзістай паталогіі; захворванняў стрававальнай сістэмы; захворванняў касцёва-мышачнай сістэмы.

Навуковыя даследаванні накіраваны на ўдасканаленне і прымяненне новых перспектыўных медыцынскіх тэхналогій, якія адказваюць крытэрам сусветнай навізны: мадэляванне паталагічных працэсаў і распрацоўка прынцыпаў эксперыментальнай тэрапіі і прафілактыкі; распрацоўка, прамысловая вытворчасць і аптымізацыя прымянення ў медыцынскай практыцы крыякансерваванных ксенодермотрансплантатів; распрацоўка біятэхналогіі вырабу і клінічнага прымянення прабіётыкі і спецыфічных імунаглабулінаў; укараненне ў клінічную практыку тэхналогіі малаінвазіўныя эндаскапічнай хірургіі; распрацоўка спосабаў і тэхнічных сродкаў аптымізацыі ўздзеяння энергіі аптычнага выпраменьвання на арганізм чалавека, у тым ліку шляхам прымянення фотооксигенованих вадкасцяў для энтэральны i трансфузійнай тэрапіі; стварэнне новых відаў сарбентаў медыцынскага прызначэння і ўкараненне іх у шырокую медыцынскую практыку; навуковае абгрунтаванне шляхоў рэфармавання сістэмы медыцынскай дапамогі насельніцтву з мэтай забеспячэння яе эфектыўнага функцыянавання ў рынкавых умовах.

=== Навуковыя школы ===
Ва ўніверсітэце сфармаваныя і развіваюцца навуковыя школы: [[хірург]]аў (член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, прафесар Леанід Кавальчук), інфекцыяністаў (член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, прафесар Міхаіл Андрейчин), тэрапеўтаў (прафесар Мікалай Швед, прафесар Барыс Рудык, прафесар Яўген Старадуб), [[Педыятрыя|педыятраў]] (член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны прафесар Іван Смяян, прафесар Вольга Федорцив, прафесар Наталля Банадига), фармаколагаў (прафесар Мікалай Скакун, прафесар Кацярына Посахава), марфолагаў (прафесар Канстанцін Волкаў, прафесар Яраслаў Федонюк, прафесар Міхаіл Гнацюк), патофизиологов (прафесар Васіль Файфура, прафесар Юрый Бандарэнка, прафесар Марыя Хара).

=== Вынаходніцкая дзейнасць ===
За апошнія 10 гадоў навукоўцы ўніверсітэта атрымалі 602 патэнты на вынаходкі. Распрацаваныя ў ўніверсітэце новыя метады лячэння апёкаў адзначана Дзяржаўнай прэміяй Украіны ў галіне навукі і тэхнікі; 2 навукоўцы сталі заслужанымі вынаходнікамі Украіны. Абаронена 58 доктарскіх і 282 кандыдацкіх дысертацый. Пры ўніверсітэце працуюць два спецыялізаваных вучоных савета па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый па шасці спецыяльнасцях. Штогод на базе кангрэс-цэнтра ўніверсітэта праводзіцца да 30 усерасійскіх і з міжнародным удзелам навуковых форумаў.

=== Навуковыя лабараторыі ===
Навуковыя даследаванні праводзяцца ў пяці навуковых лабараторыях, якія прайшлі дзяржаўную акрэдытацыю і атрымалі пасведчання аб дзяржаўнай атэстацыі.

У лістападзе 2009 года на базе мадэрнізаванай навуковай лабараторыі полимеразно-ланцуговай рэакцыі адкрыта вірусалагічную лабараторыю ўніверсітэта для даследавання вірусных матэрыялаў з мэтай ідэнтыфікацыі грыпу тыпу А (Н1N1). Лабараторыя выконвае даследаванні узораў, узятых у хворых спецыялістамі-вірусологами абласной і гарадской санэпідстанцыі, абслугоўваючы, такім чынам, пацярпелых ад грыпу і ВРВІ горада і вобласці.

== Лячэбна-прафілактычная праца ==
Паглыбілася супрацоўніцтва супрацоўнікаў клінічных кафедраў з практычнымі лекарамі медыцынскіх устаноў горада, якія з'яўляюцца клінічнымі базамі гэтых кафедраў. Удзел высокакваліфікаваных прафесараў, дацэнтаў і асістэнтаў ў лячэбнай працэсе павышае ўзровень паказчыкаў аказання дапамогі насельніцтву горада і вобласці. На кааперацыйных пачатках, згодна Дамовы, у якім агаворваюцца ўсе аспекты супрацоўніцтва, на базе абласной клінічнай бальніцы з 1 студзеня 2010 года створана ўніверсітэцкая бальніца. Яна павінна стаць самым абсталяваным спецыялізаваным лячэбна-прафілактычнай установай, паколькі, акрамя фінансавання з абласнога бюджэту, дадаткова будуць прыцягнуты сродкі з дзяржаўнага бюджэту, а таксама сродкі ўніверсітэта.

=== Праект MATRA ===
У 2008 годзе ўніверсітэт стаў каардынатарам Нідэрландскага праекта «МаТра» (трансфармацыя грамадства) у Украіне, накіраванага на паляпшэнне сыходу за людзьмі сталага ўзросту на ўзроўні суполак. Гранд на гэта даследаванне складае каля 600 тыс. еўра.

== Міжнародная дзейнасць ==
[[Файл:ТДМУ_-_Підписання_угоди_про_співпрацю_між_ТДМУ_та_ІСМЛ_-_16062982.jpg|справа|міні|&lt;center&gt;Івона Баяраў і Міхаіл Корда падпісваюць пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Інстытутам сельскай медыцыны ў Любліне&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:pl:Instytut Medycyny Wsi im. Witolda Chodźki|[pl]]]&lt;/sup&gt; і ЦДМЎ.&lt;/center&gt;]]
Наладжана супрацоўніцтва з 10 замежнымі вышэйшымі медыцынскімі навучальнымі ўстановамі краін Еўропы і Амерыкі. У 2006 — 2010 гг. больш за 70 выкладчыкаў ўніверсітэта прайшлі ў іх стажыроўку. Згодна з пагадненнем аб супрацоўніцтве з ўніверсітэтам Паўднёвай Караліны, Апстейт (Спартанбург, ЗША) Цярнопальскі медўніверсітэт стварыў умовы для вучобы ў інстытуце медсестринства (падраздзяленні ўніверсітэта) амерыканскіх грамадзян; упершыню сярод медыцынскіх навучальных устаноў ўведзена дыстанцыйнае навучанне па спецыяльнасці «медсястра-бакалаўр». У 2008 г. Л. Я. Кавальчук удастоены звання Ганаровага прафесара гэтага амерыканскага ўніверсітэта, а таксама узнагароджаны імянной юбілейным медалём Браціслаўскага (Славакія) медыцынскага ўніверсітэта.

=== Летнія міжнародныя студэнцкія школы ===
З 2006 г. на базе вучэбна-аздараўленчага комплексу «Чырвоная каліна» штогод летам праходзяць «Летнія міжнародныя студэнцкія школы», арганізаваныя аддзелам міжнародных сувязяў Цярнопальскі дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта імя І. Я. Гарбачэўскага. З мэтай удзелу ў гэтай школе, Украіну ўжо наведалі студэнты з ЗША, Польшчы, Чэхіі, Славакіі, Аўстрыі, Нідэрландаў, Расіі, Казахстана, Інданезіі, іншых вышэйшых медыцынскіх навучальных устаноў Украіны. У працы школы прымаюць удзел таксама студэнты Цярнопальскі дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта, якія свабодна валодаюць ангельскай мовай.

Правядзенне такіх летніх студэнцкіх школ з'яўляецца перспектыўным напрамкам міжнароднай дзейнасці, бо зносіны студэнтаў з розных краін спрыяе паглыбленню іх ведаў аб культурных і нацыянальных асаблівасцях розных краін свету, спецыфіку атрымання вышэйшай медыцынскага адукацыі ў гэтых краінах, магчымасць далейшага супрацоўніцтва і развіцця праграм студэнцкіх ўзаемных абменаў.

=== Міжнароднае прызнанне ===
За арганізацыю міжнароднай дзейнасці і паспяховае наладжванне плённых кантактаў з еўрапейскімі і амерыканскімі медыцынскімі ўстановамі і, такім чынам, садзейнічанне еўрапейскай і еўраатлантычнай інтэграцыі Украіны ў верасні 2006 года Цярнопальскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага было ўзнагароджана дыпломам Міжнароднай акадэміі рэйтынгавых тэхналогій і сацыялогіі «Залатая фартуна».

Намінацыйны камітэт Еўрапейскай бізнэс асамблеі (г. Оксфард, Вялікабрытанія) і Вучоны савет Міжнароднага ўніверсітэта. Вены (Аўстрыя) ганаравалі Цярнопальскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага міжнароднай узнагароды «Еўрапейскае якасць», якая была ўручана 22 верасня 2008 года ў г. Барселона (Іспанія) у рамках міжнароднай сустрэчы лідараў навукі і культуры &quot;Euro Education&amp;#x20;— 2008 &quot;

== Выпускнікі ўніверсітэта ==
Усяго за гады існавання ўніверсітэта выпушчана каля 25 тысяч спецыялістаў, на факультэце паслядыпломнай адукацыі прайшлі павышэнне кваліфікацыі каля 40 тысяч спецыялістаў, якія працуюць ва ўсіх рэгіёнах Украіны і за мяжой. Больш за 600 выпускнікоў ўніверсітэта сталі кандыдатамі медыцынскіх навук, больш за 100 — дактарамі медыцынскіх навук, прафесарамі.

Вядомыя выпускнікі:
* прафесар Леанід Кавальчук . — член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, былы рэктар ЦДМЎ;
* прафесар Міхаіл Корда — цяперашні рэктар вну;
* прафесар Міхаіл Андрейчин — член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, загадчык кафедры інфекцыйных хвароб ЦДМЎ;
* прафесарІван Чэкман , член-карэспандэнт Нацыянальнай Акадэміі навук і член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, загадчык кафедры фармакалогіі з курсам клінічнай фармакалогіі Нацыянальнага медыцынскага ўніверсітэта імя А. А. Багамольца;
* Віталь Цымбалюк — член-карэспандэнт НАШМАТ Украіны, намеснік дырэктара Інстытута нейрахірургіі імя Ромоданова НАШМАТ Украіны, загадчык кафедры нейрахірургіі Нацыянальнага медыцынскага ўніверсітэта імя А. А. Багамольца;
* Віктар Шафранский — выконваючы абавязкі Міністра аховы здароўя Украіны ў 2016 годзе.
Многія выпускнікі сталі заслужанымі лекарамі Украіны, арганізатарамі аховы здароўя — загадчыкамі аддзяленняў, намеснікамі і галоўнымі ўрачамі бальніц розных узроўняў, намеснікамі і начальнікамі гарадскіх і абласных упраўленняў аховы здароўя. Намеснікамі Міністра аховы здароўя Украіны працавалі Ст. Л. Весельский і С. В. Шаўчук, а. В. І. Мальцаў — намеснікам Міністра і Міністрам аховы здароўя Украіны.

17 кастрычніка 2015 года на ўстаноўчым сходзе, у якіх прыняў удзел 171 выпускнік вну, заснаваны грамадскую арганізацыю «Асацыяцыя выпускнікоў Цярнопальскі дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта імя І.&amp;#x20;Гарбачэўскага». Старшынёй Асацыяцыі абраны міхаіл Корда, праўленне ў складзе Берагавога Дзмітрыя, Юліі Забигайло, Алега Ката, Расціслава Ляўчука, Ігара Мисули, Анатоля Паламарчука, Наталлі Пацехі, Васпля Файфури, Ларысы Федонюк, Дар'і Чубатую і членаў рэвізійнай камісіі Арэста Беразоўскага, Лесю Герасимюк і Неонилу Корильчук.&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/a/tdmu.edu.ua/asociacia-vipusknikiv/ Створено громадську організацію «Асоціація випускників Тернопільського державного медичного університету імені І.Горбачевського»] // Сайт ЦДМЎ.&amp;#x20;— 2015.&amp;#x20;— 17 кастрычніка. {{lang-uk|}}&lt;/ref&gt;

== Рэйтынг ==
Па выніках рэйтынгавай ацэнкі ўсіх відаў дзейнасці і дзяржаўнага тэставання па сістэме «Крок» ўніверсітэт пастаянна займае вядучыя месцы сярод вышэйшых медыцынскіх навучальных устаноў Украіны.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* Марценюк В. Тернопільський державний медичний університет // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. — Т. 3 : П — Я. — С. 424—425. — ISBN 978-966-528-279-2.

== Спасылкі ==
* [http://www.tdmu.edu.ua/ Афіцыйны сайт ЦДМУ]
* {{Facebook|tdmu.official}}
* [http://www.youtube.com/channel/UCCwOL-NkpaJAsikOzjvngoQ Відэаканал ЦДМЎ]
* [http://intranet.tdmu.edu.ua/eng/foreign/html/nursing_dl.html Сайт Nursing Distance Programs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160904051304/http://intranet.tdmu.edu.ua/eng/foreign/html/nursing_dl.html |date=4 верасня 2016 }}
* [http://intranet.tdmu.edu.ua/eng/foreign/html Сайт факультэта замежных студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160904044933/http://intranet.tdmu.edu.ua/eng/foreign/html/ |date=4 верасня 2016 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Цярнопальскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя І. Я. Гарбачэўскага| ]]
[[Катэгорыя:Універсітэты Цярнопаля]]</text>
      <sha1>ogtarfigs3zbja732tfmpnd1dcdkzpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аршанская бітва (фестываль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>350338</id>
    <revision>
      <id>5206467</id>
      <parentid>5147249</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9199" sha1="fc1qn4erl3wub38tmikwvtorclnc0ft" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень кожнага года
|Месца= [[Гацькаўшчына]], [[Аршанскі раён]]
|Год  = з 1991
|Жанр = бардаўская песня, [[фольк]], [[фольк-рок]], [[рок]]
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Аршанская бітва|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з [[Гетман вялікі літоўскі|гетманам]] [[Канстанцін Астрожскі|Канстанцінам Астрожскім]] перамаглі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі.

== Гісторыя ==

Ідэя правядзення фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы Аршанскай бітвы 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль беларускай аўтарскай песні «Аршанская бітва» адбыўся 30 жніўня [[1991]] года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гг. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень у раніцы. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі чальцы [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.by/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>fc1qn4erl3wub38tmikwvtorclnc0ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206750</id>
      <parentid>5206467</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9367" sha1="eajypnlp2ugtk3nlwaxqqcu42m7r10u" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень кожнага года
|Месца= [[Гацькаўшчына]], [[Аршанскі раён]]
|Год  = з 1991
|Жанр = бардаўская песня, [[фольк]], [[фольк-рок]], [[рок]]
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Аршанская бітва|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з [[Гетман вялікі літоўскі|гетманам]] [[Канстанцін Астрожскі|Канстанцінам Астрожскім]] перамаглі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі.

== Гісторыя ==

Ідэя фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы бітвы пад Оршай 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль адбыўся 30 жніўня 1991 года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гады. Усе фестывалі арганізоўваліся пры актыўным удзеле мясцовага актывіста [[Генадзь Шэпелеў|Генадзя Шэпелева]], вядомага ''вартавога Крапіўненскага поля''. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень раніцай. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі чальцы [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.by/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>eajypnlp2ugtk3nlwaxqqcu42m7r10u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206754</id>
      <parentid>5206750</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9426" sha1="3isnj096za5elxuz20olp3n7tkqcwxl" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень кожнага года
|Месца= [[Гацькаўшчына]], [[Аршанскі раён]]
|Год  = з 1991
|Жанр = бардаўская песня, [[фольк]], [[фольк-рок]], [[рок]]
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Аршанская бітва|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з [[Гетман вялікі літоўскі|гетманам]] [[Канстанцін Астрожскі|Канстанцінам Астрожскім]] перамаглі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі.

== Гісторыя ==

Ідэя фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы бітвы пад Оршай 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль адбыўся 30 жніўня 1991 года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гады. Усе фестывалі арганізоўваліся пры актыўным удзеле мясцовага актывіста [[Генадзь Шэпелеў|Генадзя Шэпелева]], вядомага ''вартавога Крапіўненскага поля''. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень раніцай. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі члены [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.by/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>3isnj096za5elxuz20olp3n7tkqcwxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206759</id>
      <parentid>5206754</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9263" sha1="sv0jalihca3j6d0ao2c4huah425p94i" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень
|Месца= 
|Год  = з 1991
|Жанр = 
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пад каманданнем вялікага гетман [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] перамаглі войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]].

== Гісторыя ==

Ідэя фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы бітвы пад Оршай 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль адбыўся 30 жніўня 1991 года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гады. Усе фестывалі арганізоўваліся пры актыўным удзеле мясцовага актывіста [[Генадзь Шэпелеў|Генадзя Шэпелева]], вядомага ''вартавога Крапіўненскага поля''. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень раніцай. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі члены [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.by/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>sv0jalihca3j6d0ao2c4huah425p94i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206760</id>
      <parentid>5206759</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="frg7xewlvjpv0cxtmeghcuu7kl5wzen" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень
|Месца= 
|Год  = з 1991
|Жанр = 
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пад каманданнем вялікага гетман [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] перамаглі войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]].

== Гісторыя ==

Ідэя фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы бітвы пад Оршай 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль адбыўся 30 жніўня 1991 года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гады. Усе фестывалі арганізоўваліся пры актыўным удзеле мясцовага актывіста [[Генадзь Шэпелеў|Генадзя Шэпелева]], вядомага ''вартавога Крапіўненскага поля''. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень раніцай. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі члены [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>frg7xewlvjpv0cxtmeghcuu7kl5wzen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206761</id>
      <parentid>5206760</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9277" sha1="7ojp633fs6kwstzc44n64acyklkctbx" xml:space="preserve">{{Музычны фестываль
|Назва=Аршанская бітва
|Name		= 
|Лагатып = 
|Дата = верасень
|Месца= 
|Год  = з 1991
|Жанр = 
|Сайт = [http://vorsafest.livejournal.com/ vorsafest.livejournal.com]
}}

'''Фестываль «Аршанская бітва»''' — штогадовы бардаўскі [[фестываль]]. Ладзіцца на беразе [[Крапівенка (прыток Бярэзіны)|Крапівенкі]] каля вёскі [[Гацькаўшчына]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на месцы [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года, у якой войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пад каманданнем вялікага гетман [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] перамаглі войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]].

== Гісторыя ==

Ідэя фестываля беларускай аўтарскай песні на месцы бітвы пад Оршай 1514 года належыць беларускаму барду [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэю Мельнікаву]]{{sfn|Копцік|2007|с=12}}. Першы фестываль адбыўся 30 жніўня 1991 года. З таго часу фестываль штогод праходзіў у азначаны час і на азначаным месцы, за выключэннем 1994 (ладзілася юбілейнае мерапрыемства пад назвай «Дзень беларускай вайсковай славы»), 1996—1998 гады. Фестывалі арганізоўваліся пры актыўным удзеле мясцовага актывіста [[Генадзь Шэпелеў|Генадзя Шэпелева]], вядомага ''вартавога Крапіўненскага поля''{{Няма АК}}. Сам фестываль пачынаецца ўвечары, завяршаецца на наступны дзень раніцай. Выступы адбываюцца амаль на працягу ўсёй ночы&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =http://vorsafest.livejournal.com/ | title =Навіны фэсту «Аршанская бітва»/Некалькі слоў з гісторыі |publisher =Аргкамітэт фестываля «Аршанская бітва»| accessdate  = 2 лістапада 2016 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

Праграма фестывалю не абмяжоўваецца толькі традыцыйным канцэртам, ў розныя гады яна ўключала ў сябе паказальныя выступы рыцарскіх клубаў, разнастайныя фаер-шоў, праходзіў перформанс [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] «Абуджэнне».

У розны час на фэсце выступалі: гурт «[[Gods Tower]]», гурт «[[Камэлот]]», гурт «Evthanazia», гурт «Avalon house», гурт «Sarcastic green», гурт «Хосьпіс» , [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Зміцер Бартосік]], [[Лера Сом]], [[Таццяна Беланогая]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Вольга Акуліч]], [[Ігар Мухін]], [[Лана Медзіч]], [[Анатоль Кудласевіч]], [[Алесь Камоцкі]], [[Алесь Наркевіч]], [[Серж Мінскевіч|Сяржук Мінскевіч]], [[Аляксей Галіч]], [[Зміцер Абразцоў]], [[Зміцер Захарэвіч]], [[Зміцер Сасноўскі]] (лідар гурта «[[Стары Ольса]]»), [[Сяржук Доўгушаў]] (Vuraj), [[Алег Мізула]], Сяргей Шляхтаў, Ігар Палынскі, Мікола Рудакоўскі і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web| author =Марцін Мельнікаў| date =2020-09-07| url = https://novychas.by/kultura/na-krapivenskim-poli-adznaczyli-uhodki-arszanskaj| title = На Крапівенскім полі адзначылі ўгодкі Аршанскай бітвы|publisher =[[Новы Час]]| accessdate  = 2020-11-25}}&lt;/ref&gt;.

Удзел у святкаванні прымалі члены [[Пагоня (мастацкая суполка)|мастацкай суполкі «Пагоня»]], а таксама палітыкі і грамадскія дзеячы [[Зянон Пазняк]], [[Мікола Статкевіч]], [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]] і іншыя.

== Выступоўцы ==

=== 1991 год ===
[[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэй Мельнікаў]], [[Зміцер Сідаровіч]], [[Лера Сом]], Вольга Акуліч.

=== 1992 год ===
[[Віктар Шалкевіч]], Лера Сом, [[Зміцер Бартосік]], Кастусь Герашчанка, дуэт братоў Дзямідчыкаў, Ігар Мухін, Лана Медзіч, Андрэй
Мельнікаў.

=== 1993 год ===
Андрэй Мельнікаў, Лера Сом, Ігар Мухін-Рабянок, Анатоль Кудласевіч, Лана Медзіч, Кастусь Герашчанка, гурт Змітра Сідаровіча «[[Камэлот]]», [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] (Мінск), Васіль Аўраменка (Магілёў), Зміцер Дзядзенка (Мінск), Наташа Казлова (Барысаў), Алег Дашкевіч (Мінск) ды іншыя.

=== 1995 год ===
Андрэй Мельнікаў, [[Алесь Камоцкі]], рок-гурты «[[Gods Tower]]» (Гомель), «Evthanazia», «Avalon house», «Sarcastic green» (Мінск). «Хоспіс».

=== 1999 год ===
Андрэй Мельнікаў, Ігар Мухін-Рабянок, паэт [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]], мастак [[Алесь Пушкін]], самадзейны калектыў пад кіраўніцтвам Аляксандра Галіча (Мінск).

=== 2002 год ===
Рэп-трыо «Аршанскія хлопцы», [[Зміцер Бартосік]] ды іншыя.

=== 2003 год ===
Паэтка [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяна Барысік]] (Магілёў), Зміцер Сідаровіч, Зміцер Бартосік ды іншыя.

=== 2004 год ===
Алесь Наркевіч (Вілейка) ды іншыя.

=== 2005 год ===
Паэт і выканаўца [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] (Мінск), Зміцер Абразцоў ды іншыя.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf |выданне = |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =12—35 |старонак = |ref =Копцік |archive-date =20 снежня 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20161220153209/http://orshatut.by/wp-content/uploads/2016/09/%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0-pdf.pdf }}
* {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2 верасня 1993  |выпуск=13677 |нумар=83 |старонкі= }}

== Спасылкі ==
* {{cite web| author =Паліна Сцепаненка| date =8 верасня 2016| url = https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami| title =Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = 29 верасня 2017}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Культура Оршы]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]</text>
      <sha1>7ojp633fs6kwstzc44n64acyklkctbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>350656</id>
    <revision>
      <id>5206505</id>
      <parentid>5151393</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Маньчжоу-го */ афармленне</comment>
      <origin>5206505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87855" sha1="le7p5a6n14j0exwtez1tm3ovucuz2hx" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі
 | арыгінальнае імя          = {{lang-ru|Константин Владимирович Родзаевский}}
 | партрэт                   = KonstantinVladimirovichRodzaevsky.jpg
 | шырыня партрэта           = 240px
 | подпіс                    = Палітычны дзеяч Рускага Замежжа
 | тытул                     = Генеральны сакратар [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]]
 | перыядпачатак             = [[26 мая]] [[1931]]
 | перыядканец               = [[1936]]
 | тытул_2                   = Кіраўнік [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]]
 | перыядпачатак_2           = [[1936]]
 | перыядканец_2             = [[1943]]
 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | бацька                    = Уладзімір Іванавіч Радзаеўскі
 | маці                      = Надзея Міхайлаўна Радзаеўская
 | жонка                     = 1) Лідзія Георгіеўна Малкова&lt;br /&gt;2) Неоніла Радзаеўская (Ялішава)
 | дзеці                     = ''ад першага шлюбу'' (1929—1936): двое дзяцей памерлі ў маленстве&lt;br /&gt;''ад другога шлюбу'' (з 1937): Уладзімір (1943 — ?)&lt;br /&gt;Вольга (1938 — ?)&lt;br /&gt;(народжаны ў 1941 годзе сын памёр у маленстве)
 | партыя                    = [[Файл:Flag of Russian Fascist Party.svg|border|22px|РФП]] [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]]
 | адукацыя                  = {{нп3|Харбінскі юрыдычны факультэт|Харбінскі юрыдычны факультэт|ru|Харбинский юридический факультет}}
 | веравызнанне              = [[Праваслаўе]]
}}

'''Канстанці́н Уладзі́міравіч Радзае́ўскі''' ({{lang-ru|Константин Владимирович Родзаевский}}, [[11 жніўня]] [[1907]], {{МН|Благавешчанск}}, [[Расійская імперыя]] — [[30 жніўня]] [[1946]], {{МС|Масква}}, [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — лідар [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійскай фашысцкай партыі]] (УФП), створанай эмігрантамі ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]; заснавальнік [[Рускі фашызм|рускага фашызму]], адзін з кіраўнікоў рускіх эмігрантаў у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]].

УФП — найбуйнейшая арганізацыя ў асяроддзі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]], утвораная на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], дзе жыла вялікая руская абшчына; арганізацыя паўстала ў [[1920-я]] гады і афіцыйна аформілася як Руская фашысцкая партыя (РФП) у маі [[1931]] года.

Да забароны партыі ў ліпені 1943 года Радзаеўскі заставаўся яе лідарам. У перыяд японскай акупацыі Маньчжурыі займаў пасаду начальніка аддзела ў {{нп3|Бюро па справах расійскіх эмігрантаў у Маньчжурскай імперыі|Бюро па справах расійскіх эмігрантаў у Маньчжурскай імперыі|ru|Бюро по делам российских эмигрантов в Маньчжурской империи}}. Пад канец кастрычніка 1945 года самахоць вярнуўся ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], дзе быў неадкладна арыштаваны, а праз год асуджаны і расстраляны.

== Біяграфія ==
Канстанцін Радзаеўскі нарадзіўся [[11 жніўня]] [[1907]] года ў [[Благавешчанск]]у, рускі. Яго бацька Уладзімір Іванавіч меў вышэйшую юрыдычную адукацыю і працаваў [[натарыус]]ам. Маці Надзея Міхайлаўна цалкам прысвяціла сваё жыццё выхаванню дзяцей — Канстанціна, яго малодшага брата Уладзіміра і дзвюх сясцёр, Надзеі і Ніны{{sfn|Стефан|1992|с=69}}.

Канстанцін скончыў школу; падчас навучання стаў [[камсамол]]ьцам{{sfn|Stephan|1978|p=49}}.

=== Эміграцыя ===
Нечакана для родных ён бег з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] ў [[1925]] годзе. Акалічнасці яго пераходу праз [[Амур]] невядомыя{{sfn|Стефан|1992|с=71}}. У 1926 годзе маці Радзаеўскага даведалася, што Канстанцін знаходзіцца ў [[Харбін]]е і, атрымаўшы ў савецкіх улад выязную візу, паехала да яго і маліла вярнуцца дадому. Сын быў непахісны, і яна адна вярнулася. Гэта іх сустрэча была апошняй{{sfn|Стефан|1992|с=69}}. У [[1928]] годзе бацька Радзаеўскага і малодшы брат таксама беглі ў Харбін. Надзея Міхайлаўна і яе дочкі Надзея і Ніна пасля гэтага былі арыштаваны {{нп3|Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры НКУС РСФСР|АДПУ|ru|Государственное политическое управление при НКВД РСФСР}}{{sfn|Стефан|1992|с=70}}.

У Харбіне Радзаеўскі паступіў на [[Харбінскі юрыдычны факультэт|юрыдычны факультэт]]. Там ён сустрэўся з {{нп3|Георгій Канстанцінавіч Гінс|Георгіем Гінсам|ru|Гинс, Георгий Константинович}} і {{нп3|Мікалай Іванавіч Нікіфараў|Мікалаем Нікіфаравым|ru|Никифоров, Николай Иванович}}, якія выкладалі юрыдычныя дысцыпліны. Яны былі [[Нацыяналізм|нацыяналістамі]] і [[Антыкамунізм|антыкамуністамі]], якія моцна паўплывалі на развіццё яго палітычных поглядаў{{sfn|Стефан|1992|с=70}}. Уступіў у Расійскую фашысцкую арганізацыю (РФА){{sfn|Стефан|1992|с=71}}, потым стварыў і ўзначаліў Рускую фашысцкую партыю{{sfn|Стефан|1992|с=76}}. У 1928 годзе, перад самым выпускам, ён быў выключаны з інстытута за тое, што ўзначаліў дэманстрацыю, падчас якой з будынка інстытута быў сарваны савецкі сцяг. У 1929 годзе, калі савецкі ўплыў на інстытут часова саслаб з-за {{нп3|Канфлікт на Кітайска-Усходняй чыгунцы|канфлікту на КУЧ|ru|Конфликт на Китайско-Восточной железной дороге}}, Радзаеўскі хутка аднавіўся і па сканчэнні ВНУ атрымаў дыплом юрыста{{sfn|Стефан|1992|с=74—75}}.

[[Файл:Banquet BREM.jpg|thumb|300px|К. У. Радзаеўскі (сядзіць другі злева), Л. П. Уласьеўскі (сядзіць чацвёрты справа), справа ад яго — {{нп3|Акікуса Сюн|Акікуса Сюн|ru|Акикуса, Сюн}}, на бяседзе ў [[Харбін]]е па выпадку заснавання [[Бюро па справах расійскіх эмігрантаў у Маньчжурскай імперыі|БРЭМ]]. Снежань 1934 года.]]

Падчас існавання на акупаванай Японіяй тэрыторыі Маньчжурыі марыянеткавай дзяржавы [[Маньчжоу-го]] ({{lang-zh|大滿洲帝國}} — «Даманьчжоу-дыго» — Вялікая Маньчжурская імперыя) быў прызначаны па пратэкцыі японцаў начальнікам 2-го аддзела (культурна-асветніцкага) [[Бюро па справах расійскіх эмігрантаў у Маньчжурскай імперыі|Бюро па справах рускіх эмігрантаў у Маньчжурыі]] (БРЭМ){{sfn|Бобренев, Рязанцев|1993|с=139}}. У чэрвені 1941 года быў узнагароджаны Знакам Галоўнага бюро БРЭМ «За стараннасць» (1941)&lt;ref&gt;Харбинское время : газета. — № 152 (3391). — 10.6.1941.&lt;/ref&gt;.

У маі 1943 года Радзаеўскі быў арыштаваны японскай вайсковай [[жандармерыя]]й{{sfn|Стефан|1992|с=369}}. У японцаў з’явіліся падозранні ў яго сувязях з савецкімі органамі дзяржбяспекі, бо акалічнасці ўцёкаў са СССР праверыць было нельга. Прычыны раптоўнага ўзнікнення падозранняў невядомыя, але Радзаеўскі падпаў пад узмоцненыя допыты. Былі падвергнуты допытам таксама некалькі паплечнікаў Радзаеўскага па Расійскім фашысцкім саюзе (РФС). Мабыць, атрымаўшы тлумачэнні, японцы вызвалілі Радзаеўскага ў чэрвені, і ён вярнуўся да працы ў БРЭМ у якасці начальніка 2-го аддзела{{sfn|Стефан|1992|с=369}}. Тым не менш Харбінская вайсковая місія абвясціла 1 ліпеня 1943 года пра ліквідацыю аддзяленняў РФС у Маньчжурыі, Японіі і Кітаі без якіх-небудзь тлумачэнняў. На сходы, уніформу, песні і эмблему РФС была накладзеная строгая забарона{{sfn|Стефан|1992|с=368—370}}.

13 жніўня [[1945]] года з прычыны няўхільнасці акупацыі Маньчжоу-го савецкімі войскамі Радзаеўскі пакінуў Харбін і перабраўся ў [[Шанхай]]{{sfn|Балакшин|1959|с=106}}. Балакшын піша, што яшчэ ў дарозе Радзаеўскі стаў моцна тужыць па пакінутай сям’і: жонцы і дзецям, якіх вельмі любіў{{sfn|Балакшин|1959|с=111}}.

=== Вяртанне ў СССР ===
Пад канец вайны Радзаеўскі вёў перамовы з [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] пра магчымае вяртанне на Радзіму. Знаходзячыся ў Шанхаі, напісаў артыкул «Тыдзень, што перакаваў душу», у якім апісаў свой душэўны пералом, прызнаў пераемнасць савецкага перыяду ад царскага: у СССР узвялічылі заслугі [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў|Міхаіла Кутузава]] і [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]], вярнулі ваенную форму, якую насіла царская армія; параўнаў Сталіна як збіральніка Маскоўскіх земляў і аднаўленца велічы Расіі з [[Іван Каліта|Іванам Калітай]]{{sfn|Балакшин|1959|с=118—119}}{{sfn|Стефан|1992|с=400}}. Радзаеўскі напісаў таксама лісты камандуючаму [[Забайкальскі фронт|Забайкальскім фронтам]] маршалу [[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі|Маліноўскаму]] (не захаваўся){{sfn|Стефан|1992|с=400}} і Сталіну&lt;ref name=&quot;Письмо&quot;&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.hrono.ru/libris/lib_r/rodz_stalin.html|загаловак=Письмо К. В. Родзаевского И. В. Сталину (22.8.1945)|выданне=Отеч. история|тып=журнал|год=1992|нумар=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20161102033519/http://www.hrono.ru/libris/lib_r/rodz_stalin.html|archive-date=2 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt; з адрачэннем ад сваіх поглядаў. У 1974 годзе другая жонка Радзаеўскага Неаніла сцвярджала, што ліст Сталіну — фальшыўка. Такой жа думкі ў 1977 годзе быў і сын Радзаеўскага Уладзімір. У той жа час М. М. Петлін, які ажаніўся з першай жонкай Радзаеўскага, адзначаў, што ў жніўні 1945 года душэўны стан Радзаеўскага быў такі, што ён мог напісаць і не такое{{sfn|Стефан|1992|с=400}}.

У адказ Радзаеўскі атрымаў абяцанні {{нп3|Недатыкальнасць асобы|недатыкальнасці|ru|Неприкосновенность личности}} і атрымання новай цікавай працы ў якасці журналіста-агітатара. Радзаеўскі пераехаў з Шанхая ў [[Пекін]] і пражыў тры тыдні ў будынку савецкага пасольства{{sfn|Стефан|1992|с=411}}. Тым не менш, да апошняга моманту ён сумняваўся, ці трэба вяртацца ў СССР, і ўсё ж вырашыўся ехаць. Адзін з паплечнікаў у апошнюю ноч паспрабаваў адгаварыць Радзаеўскага ад падарожжа і пакінуць будынак пасольства, на што Радзаеўскі адказаў:
{{пачатак цытаты}}
Не, дзверы зачыніліся, звароту няма. За мой досвед забегчы наперад і зноў назад можа заплаціць сям’я мая, а я гэтага ніяк не магу дапусціць{{sfn|Стефан|1992|с=414}}.
{{канец цытаты}}

25 кастрычніка 1945 года Радзаеўскі выляцеў у СССР з дакументамі лейтэнанта Чырвонай арміі{{sfn|Стефан|1992|с=414}}. Пры заездзе ў СССР ён быў арыштаваны і перавезены ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|Стефан|1992|с=415}}.

=== Суд і пакаранне смерцю ===
{{main|Спіс падсудных працэсу над «сямёнаўцамі»}}
{{вікікрыніцы-тэкст|ru|Прысуд Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР па справе атамана Г. М. Сямёнава, К. У. Радзаеўскага і іншых|Прысуду Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР па справе атамана Г. М. Сямёнава, К. У. Радзаеўскага і іншых}}

Справу Радзаеўскага з’ядналі ў агульную са справамі такіх белаэмігрантаў, як [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнаў]], генерал {{нп3|Леў Піліпавіч Уласьеўскі|Л. П. Уласьеўскі|ru|Власьевский, Лев Филиппович}}, генерал {{нп3|Аляксей Проклавіч Бакшэеў|А. П. Бакшэеў|ru|Бакшеев, Алексей Проклович}}, {{нп3|Іван Адрыянавіч Міхайлаў|І. А. Міхайлаў|ru|Михайлов, Иван Адрианович}}, [[Леў Паўлавіч Ахоцін|Л. П. Ахоцін]], князь {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Ухтомскі|М. А. Ухтомскі|ru|Ухтомский, Николай Александрович}} і {{нп3|Барыс Мікалаевіч Шапуноў|Б. М. Шапуноў|ru|Шепунов, Борис Николаевич}}{{sfn|Стефан|1992|с=416}}. Распачаты [[26 жніўня]] [[1946]] года суд шырока асвятляўся ў савецкай прэсе{{sfn|Стефан|1992|с=416}}. Адкрыў яго старшыня [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда СССР]] {{нп3|Васіль Васільевіч Ульрых|В. В. Ульрых|ru|Ульрих, Василий Васильевич}}{{sfn|Стефан|1992|с=416}}. Радзаеўскага бараніў адвакат Н. П. Бялоў&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 22. Л. 442.&lt;/ref&gt;. Падсудным (за выняткам Ухтомскага, якому вінавачанні па 3-ім і 4-ым пунктах не падаваліся) былі пададзены вінавачанні па шасці артыкулам {{нп3|Крымінальны кодэкс РСФСР 1926 года|Крымінальнага кодэкса РСФСР|ru|Уголовный кодекс РСФСР 1926 года}}&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 22. Л. 442—443.&lt;/ref&gt;: 58-4{{efn|Оказание каким бы то ни было способом помощи той части международной буржуазии, которая, не признавая равноправия коммунистической системы, приходящей на смену капиталистической системе, стремится к её свержению, а равно находящимися под влиянием или непосредственно организованным этой буржуазией общественным группам и организациям, в осуществлении враждебной против СССР деятельности.}}, 58-6 ч. 1{{efn|Шпионаж, то есть передача, похищение или собирание с целью передачи сведений, являющихся по своему содержанию специально охраняемой государственной тайной, иностранным государствам, контрреволюционным организациям или частным лицам.}}, 58-8{{efn|Совершение террористических актов, направленных против представителей советской власти или деятелей революционных и рабочих партий, крестьянских организаций, и участие в выполнении террористических актов, хотя бы и лицами, не принадлежащими к контрреволюционным организациям.}}, 58-9{{efn|Разрушение или повреждение с контрреволюционной целью взрывом, поджогом или другими целями железной дороги или иных путей сообщений, связи, водопровода, общественных складов и иных сооружений, или государственного и общественного имущества.}}, 58-10 ч. 2{{efn|Антисоветская агитация и пропаганда.}} і 58-11{{efn|Всякого рода организационная деятельность, направленная к подготовке или совершению предусмотренных в настоящей главе [имеется в виду глава «Контрреволюционные преступления»] преступлений, а равно участие в организации, образованной для подготовки или совершения одного из преступлений, предусмотренных настоящей главой.}}.

Радзаеўскаму ставілася ў віну актыўная антысавецкая дзейнасць пасля ўцёкаў са СССР, у прыватнасці, стварэнне «Рускай фашысцкай арганізацыі» і кіраўніцтва ёю, правядзенне антысавецкай прапаганды сярод белагвардзейцаў, якія знаходзіліся на тэрыторыі Маньчжурыі, складанне ўлётак, брашур і кніг антысавецкага ўтрымання і т.п., улучаючы актыўную дзейнасць на міжнароднай арэне са стварэннем аналагічных арганізацый і груп у Маньчжурыі, Кітаі, а таксама ў Еўропе і ЗША. Апроч гэтага, паводле прысуду, ён быў датычны да падрыхтоўкі нападу на СССР супольна з шэрагам японскіх генералаў, арганізацыі і асабістым удзеле ў шэрагу правакацый, што праводзіліся японскай разведкай, як нагода для акупацыі Маньчжурыі; арганізоўваў і рыхтаваў з ліку членаў РФС шпіёнаў і тэрарыстаў, якія выкарыстоўваліся супраць СССР, быў злучаны таксама з германскай разведкай і выкарыстоўваў атрымоўваныя ад немцаў сродкі на антысавецкую працу.

Усе падсудныя прызналі сваю віну. Трыццатага жніўня 1946 года ў 5 гадзін Ульрых пачаў і ў 5 гадзін 30 хвілін скончыў зачытваць прысуд{{sfn|Смирнов|2002|с=284}}. Радзаеўскі быў прысуджаны да [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] і расстраляны ў гэты ж дзень у скляпах {{нп3|Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Лубянкі|ru|Здание органов госбезопасности на Лубянке}}{{sfn|Стефан|1992|с=419}}.{{-}}

== Палітычная дзейнасць ==
{{main|Расійская фашысцкая партыя|Бюро па справах расійскіх эмігрантаў у Маньчжурскай імперыі}}

=== Стварэнне фашысцкай партыі ===
Быўшы членам Расійскай фашысцкай арганізацыі (РФА), Радзаеўскі [[26 мая]] [[1931]] года стаў Генеральным сакратаром Рускай фашысцкай партыі (РФП), створанай на I з’ездзе рускіх фашыстаў, што праходзіў у Харбіне{{sfn|Стефан|1992|с=75—76}}. У [[1934]] годзе на II з’ездзе РФП партыя аб’ядналася з [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскай фашысцкай арганізацыі]] (УФА) [[Анастасій Андрэевіч Вансяцкі|А. А. Вансяцкага]], Радзаеўскі стаў яе генеральным сакратаром і намеснікам старшыні Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК) партыі, а Вансяцкі — старшынём ЦВК{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=266—267}}. Аб’яднаная партыя атрымала назву [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійская фашысцкая партыя]] (УФП); знакам руху стала [[свастыка]], нароўні з якой выкарыстоўвалася сімволіка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля разрыву з Вансяцкім{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=267}} з-за спрэчкі па яўрэйскім пытанні (Вансяцкі не падзяляў паглядаў Радзаеўскага) і адносін да атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]] (Вансяцкі не хацеў мець з ім ніякіх адносін, Радзаеўскі жа быў змушаны іх падтрымваць з-за націску японцаў){{sfn|Стефан|1992|с=190}} на III з’ездзе партыі ў ліпені [[1935]] года быў абраны Кіраўніком УФП{{sfn|Стефан|1992|с=201}}. Пазней, пасля пераназвання УФП у Расійскі фашысцкі саюз (РФС) у студзені 1938 года{{sfn|Стефан|1992|с=216}} заставаўся Кіраўніком РФС да моманту яго роспуску ў ліпені [[1943]] года{{sfn|Стефан|1992|с=369—370}}.

Радзаеўскі, быўшы перакананым фашыстам, зацятым [[Антысемітызм|антысемітам]] і ваяўнічым [[Антыкамунізм|антыкамуністам]]{{sfn|Стефан|1992|с=73}}, сабраў вакол сябе верных яму асабіста людзей і здолеў з невялікай групы аднадумцаў стварыць самую масавую палітычную партыю рускага замежжа. Колькасць прыхільнікаў Радзаеўскага ў Маньчжурыі складала 200 чалавек у 1931 годзе, 5000 у 1933 годзе{{sfn|Стефан|1992|с=112}} і дасягнула ў 1935 годзе, паводле цверджанняў Радзаеўскага, 20 000{{sfn|Стефан|1992|с=227}}. Апроч Маньчжурыі, аддзелы партыі існавалі ў многіх краінах Еўропы, [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]], Паўночнай Афрыцы, ЗША, Канадзе і Аўстраліі ў месцах жыцця рускіх эмігрантаў{{sfn|Окороков|2002|с=160—168}}. Агульны лік членаў РФС у 1938 годзе быў прыкладна 30 000&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 10, л.д. 145—206.&lt;/ref&gt;. Такім чынам, пад кіраўніцтвам Радзаеўскага была створана міжнародная арганізацыя [[Белая эміграцыя|белаэмігрантаў]] са штаб-кватэрай у [[Харбін]]е, якая мела сувязі ў 26 краінах свету і супрацоўнічала са многімі фашыстамі ў свеце, прыкладам, з {{нп3|Арнольд Ліз|Арнольдам Лізам|ru|Лиз, Арнольд}}&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 10, л.д. 187—188.&lt;/ref&gt;.

У праграме РФП, складзенай Радзаеўскім і іншым заснавальнікам партыі Яўгенам Караблёвым, сцвярджалася хуткая і немінучая гібель савецкага ладу: бальшавіцкія кіраўнікі адарваны ад народа, што стогне ад гвалтоўнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], у сувязі з чым ідзе яго абуджэнне, якое перарасце ў нацыянальную рэвалюцыю антыкамуністычнай і антыкапіталістычнай скіраванасці{{sfn|Стефан|1992|с=76}}.

Як і італьянскія [[чорнакашульнікі]], рускія фашысты насілі чорную ўніформу і чорныя дзягі{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=268}}. Былі створаны даччыныя арганізацыі пры ВФП — [[Расійскі жаночы фашысцкі рух]], [[Саюз фашысцкай моладзі]], [[Саюз юных фашыстаў — Авангард]], [[Саюз юных фашыстак — Авангард]], [[Саюз фашысцкіх малютак]]. У кожнай арганізацыі быў свой кіраўнік, аднак агульнае кіраўніцтва ўсімі арганізацыямі ажыццяўляў Радзаеўскі як кіраўнік УФП, і ўсе рашэнні кіраўніцтва арганізацый набывалі моц пасля іх цверджання кіраўніком партыі&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 17, л.д. 155—166, 169—171.&lt;/ref&gt;.

Партыя абзавялася друкаванымі выданнямі: з красавіка 1932 года штомесяц выходзіў тэарэтычны часопіс «[[Нация, часопіс УФП|Нация]]», а з 3 кастрычніка 1933 года — штодзённая газета «[[Наш Путь (газета УФП)|Наш Путь]]», галоўным рэдактарам якой стаў Радзаеўскі{{sfn|Стефан|1992|с=96}}.

{{пачатак цытаты}}
«Наш путь» канкураваў з дзвюма іншымі рускамоўнымі газетамі Харбіна — праяпонскай «Харбинское время» і «Зарёй», што належала яўрэям. Хоць «Наш путь» па тыражы (4000) так і не змог дагнаць ні «Время» (25 000), ні «Зарю» (10 000), пра газету шмат гаварылі з-за яе асаблівай рэзкасці{{sfn|Стефан|1992|с=95}}.
{{канец цытаты}}

22 мая 1935 года Радзаеўскі абвясціў фашысцкую трохгодку. Яе сэнс быў у тым, што нацыянальная рэвалюцыя ў СССР адбудзецца не пазней 1 мая 1938 года, таму ўсе сілы членаў партыі і ўсіх спачувальнікаў павінны быць скіраваны на яе набліжэнне. План дасягнення перамогі складаўся з пяці пунктаў: узмацненне фашысцкай прапаганды, аб’яднанне ўсіх эмігрантаў у Маньчжурыі пад [[эгіда]]й УФП, цесная супраца з Германіяй і Італіяй, умацаванне сувязей з Японіяй і пранікненне ў СССР для ўсталявання кантактаў з антысталінскімі элементамі{{sfn|Стефан|1992|с=227}}.

У праграме УФП, зацверджанай на III з’ездзе партыі 3 ліпеня 1935 года, было абвешчана, што паўнапраўнымі грамадзянамі Расіі павінны быць не толькі велікаросы, украінцы і беларусы, але і ўсе іншыя народы Расіі (армяне, грузіны, татары і г.д.), якія ўвайшлі ў склад расійскай нацыі са сваімі землямі. Пры гэтым яўрэі, якія маюць сваю зямлю за межамі Расійскай дзяржавы і, апроч таго, якія з’яўляюцца, на думку партыйных ідэолагаў, вінаватымі ў цяжкіх бедаў рускага народа, павінны ў будучай Расіі прызнавацца за непажаданых замежнікаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|частка=Программа ВФП|спасылка частка=http://www.anticompromat.org/naziki/progr_vfp.html|загаловак=Завещание Русского фашиста|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонкі=464|isbn=5-94138-010-0}}&lt;/ref&gt;.

=== Маньчжоу-го ===
Пасля ўтварэння японскай ваеннай адміністрацыяй на акупаванай Японіяй тэрыторыі Маньчжурыі дзяржавы [[Маньчжоу-го]] магчымасці Радзаеўскага і яго партыі ўзраслі. Супраца з японцамі прынесла Радзаеўскаму і яго партыі грошы і заступніцтва, а таксама абяцала пераважнае права на ўладу ў выпадку вайны са СССР{{sfn|Стефан|1992|с=94}}.

Радзаеўскі некалькі разоў (у 1934 і 1939 гадах) сустракаўся з ваенным міністрам і міністрам адукацыі Японіі [[генерал]]ам [[Садао Аракі|Аракі]], а таксама (у [[1939]] годзе) з будучым міністрам замежных спраў Японіі {{нп3|Ёсукэ Мацуока|Мацуокай|ru|Мацуока, Ёсукэ}}. Падчас святкавання 2600-х угодкаў стварэння [[Японская імперыя|Японскай імперыі]] Радзаеўскі з групай патужнікаў павіншаваў [[Імператар Японіі|імператара]] [[Хірахіта]]{{sfn|Стефан|1992|с=182, 238—239}}.

У {{нп3|Горад Маньчжурыя|горадзе Маньчжурыя|ru|Маньчжурия (город)}}, у 3 км ад мяжы са СССР, рускія фашысты ўсталявалі свастыку з [[неон]]авых лямпаў{{sfn|Стефан|1992|с=14}}.

Апроч выступаў з прамовамі на розных сходах і мітынгах, Радзаеўскі займаўся і публіцыстычнай працай. У 1934 годзе пад рэдакцыяй К. У. Радзаеўскага выйшла кніга пытанняў і адказаў «[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Азбука фашызму]]», якую перавыдавалі пазней некалькі разоў. У гэтай кнізе было 100 пытанняў і адказаў пра фашызм. Пытанні былі ад «што такое дэмакратыя і ў чым яе хлусня?» да «з чаго складаецца форма УФП?». Пры гэтым на пытанне «што такое нацыя?» быў дадзены адказ, што «гэта духоўнае яднанне людзей на грунце агульнасці гістарычнага лёсу ў мінулым, агульнай нацыянальнай культуры, нацыянальных традыцый і г.д. і імкненні працягваць сваё жыццё ў будучыні». І тут жа крытыкаваўся расавы падыход [[нацыянал-сацыялізм]]у: «Разуменне нацыі як духоўнага адзінства, аднак, засвоена не ўсімі фашысцкімі рухамі. Некаторыя фашысцкія рухі (прыкладам, нямецкія нацыянал-сацыялісты) прытрымліваюцца расавага разумення нацыі…»{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=197—198}}. Тым не менш, на пытанне «чаму фашысты ставяцца адмоўна да яўрэйства?» адказ быў наступным: «Яўрэі з’яўляюцца арганічнымі ворагамі любой нацыянальнай дзяржавы», а далей гаварылася пра імкненне яўрэяў падначаліць усе нацыі свайму ўплыву і ўсталяваць сусветнае панаванне. Менавіта таму, гаворыцца пад канец адказу на пытанне, фашысты (за выняткам Італіі, бо там амаль няма яўрэяў) наважна змагаюцца з яўрэйствам{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=212—213}}.

У 1935—1937 гадах Радзаеўскі напісаў дзве часткі кнігі «Крытыка савецкай дзяржавы» з запланаваных трох, кожная была выдадзена ў Шанхаі асобнай кнігай. Асноўная сутнасць гэтай працы бачна з назвы: у ёй крытыкуецца савецкая сістэма (у сэнсе органаў улады) ў цэлым, {{нп3|Пяцігодка|пяцігодкі|ru|Пятилетка}}, [[калгас]]ы, [[індустрыялізацыя]] і, вядома, [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]]. У 1939 годзе Радзаеўскі апублікаваў кнігу «Рускі шлях», а ў 1942 годзе «Дзяржава Расійскай Нацыі».

=== У гады Другой сусветнай вайны ===
Падпісанне [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакта Молатава — Рыбентропа]] ў жніўні [[1939]] года прывяло да масавага выхаду з РФС яе членаў, бо яны перасталі верыць у хуткі крах бальшавіцкага рэжыму ў СССР. У газеце «Нация» 3 верасня 1939 года Радзаеўскі засудзіў пакт і назваў яго фатальнай памылкай, адступам ад змагання з яўрэямі і камуністамі{{sfn|Стефан|1992|с=240—241}}. Тым больш што 1 мая 1938 года, на якое Радзаеўскі прагназаваў «нацыянальную рэвалюцыю» ў СССР, ужо даўно прайшло. Пасля нападу Германіі [[22 чэрвеня]] [[1941]] года СССР уступіў ва [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. 23 чэрвеня Радзаеўскі у газеце «Наш путь» выступіў за пачатак Японіяй ваенных дзеянняў супраць бальшавікоў. Аднак улады Японіі, што падпісалі ў красавіку 1941 года са СССР {{нп3|Пакт пра нейтралітэт паміж СССР і Японіяй, 1941|пакт пра нейтралітэт|ru|Пакт о нейтралитете между СССР и Японией (1941)}}, неадкладна канфіскавалі нумар газеты і абмежавалі дзейнасць РФС{{sfn|Стефан|1992|с=310}}, а ў ліпені [[1943]] года і зусім забаранілі{{sfn|Стефан|1992|с=368—370}}. Дзейнасць Радзаеўскага з канца чэрвеня 1941 года і асабліва пасля забароны РФС была засяроджана на прапагандысцкай дзейнасці ў БРЭМ{{sfn|Стефан|1992|с=366, 369}}.

У [[1940]] годзе аднавілася супраца К. У. Радзаеўскага і А. А. Вансяцкага, перапыненая пачаткам япона-амерыканскай вайны ў снежні 1941 года&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 3, л.д. 547.&lt;/ref&gt;.

У пачатку вайны ўжо вядомы сваім [[антысемітызм]]ам Радзаеўскі шмат публікаваўся ў партыйных газетах «[[Наш Путь (газета УФП)|Наш путь]]» і «Нация»; ён выдаў таксама [[брашура|брашуру]] «[[Іуда Іскарыёт|Іуда]] на шкодзе»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://velesova-sloboda.vho.org/rhall/rodzaevsky-iuda-na-usherbe.html|title=Иуда на ущербе|author=Родзаевский К. В.|publisher=Сайт Велесова слобода|access-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304035724/http://velesova-sloboda.vho.org/rhall/rodzaevsky-iuda-na-usherbe.html|archive-date=4 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і [[Манаграфія|манаграфію]] «[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/index.html#_16|title=Современная иудаизация мира или еврейский вопрос в XX-м столетии|author=Родзаевский К. В.|publisher=Сайт Велесова слобода|access-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304041015/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/index.html#_16|archive-date=4 сакавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Па ўзроўні антысеміцкага напалу гэта праца стаіць у адным шэрагу з газетай {{нп3|Der Stürmer|«Штурмавік»|ru|Der Stürmer}} [[Юліус Штрэйхер|Юліуса Штрэйхера]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Завещание Русского фашиста|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонкі=15|isbn=5-94138-010-0}}&lt;/ref&gt;.

Пад канец вайны Радзаеўскі прыйшоў да думкі, што савецкі рэжым на чале з [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіным]] пачаў рабіцца [[Нацыяналізм|нацыяналістычным]]. Такая думка склалася з тае прычыны, што ў вышэйшых пластах улады СССР да канца [[1930-я|1930-х]] — пачатку [[1940-я|1940-х гадоў]] у выніку праведзеных чышчанняў практычна не засталося «міжнародных [[Уладзімір Ільіч Ленін|ленінцаў]]», то бок тых членаў партыі бальшавікоў, хто выступаў з ідэямі [[Сусветная рэвалюцыя|сусветнай рэвалюцыі]]. Апроч таго, паводле думкі Радзаеўскага, Сталін здолеў вырашыць яўрэйскае пытанне, бо, выдраўшы яўрэя з [[талмуд]]ычнага асяроддзя, савецкае выхаванне ператварыла яго ў мірнага сямейніка савецкіх народаў. Вера Радзаеўскага ў перараджэнне савецкага ладу дазволіла яму пагадзіцца на вяртанне ў СССР{{sfn|Стефан|1992|с=400—403, 437}}&lt;ref name=&quot;Письмо&quot; /&gt;.

Радзаеўскі падкрэсліваў падабенства ідэй [[фашызм]]у і [[нацыянал-бальшавізм]]у:
{{пачатак цытаты}}
Я выпусціў «Зварот да невядомага правадыра», у якім заклікаў моцныя элементы ўсярэдзіне СССР для выратавання дзяржавы і захаванні мільёнаў рускіх жыццяў, асуджаных на гібель у вайне, высунуць якога-небудзь Камандарма X, «Невядомага правадыра», здольнага зрынуць «яўрэйскую ўладу» і стварыць Новую Расію. Я не заўважаў тады, што такім невядомым правадыром воляю лёсу, свайго генію і мільёнаў працоўных мас рабіўся правадыр народаў таварыш І. В. Сталін&lt;ref name=&quot;Письмо&quot; /&gt;.
{{канец цытаты}}

== Ацэнкі ==
Знешнасць Радзаеўскага была звычайная: яго ўзрост складаў 180 см пры вазе ўсяго толькі 63 кг, што было злучана, мабыць, з дрэнным харчаваннем. Твар у яго быў бледны і худы, з барадой, вочы — блакітныя, пільныя, над высокім ілбом капа цемнарудых валасоў{{sfn|Стефан|1992|с=71—72}}.

{{пачатак цытаты}}
Нягледзячы на пасрэдную знешнасць, у Радзаеўскім адчувалася прыцягальная сіла. Ён літаральна выпрамяняў энергію. Здавалася, ён жыве ў пастаянным руху — бяжыць, плыве, крочыць, жэстыкулюе. Калі ён быў чымсьці расчулены ці проста ва ўдары, ён кідаўся да піяніна і прымаўся няроўным барытонам спяваць арыю князя [[Ігар Святаславіч|Ігара]]{{sfn|Стефан|1992|с=72}}.
{{канец цытаты}}

Радзаеўскі не курыў і практычна не ўжываў спіртныя напоі — мог зрабіць некалькі глыткоў, каб уважыць кампанію{{sfn|Стефан|1992|с=72}}.

У даследаванні Дж. Стэфана паказваецца, што Радзаеўскі на людзях імкнуўся паводзіць сябе на ўзор [[Беніта Мусаліні]], з поспехам капіюючы жэсты і рыторыку дучэ. Бліскучы [[Дэмагогія|дэмагог]] і жарсны прамоўца, ён быў наіўны і [[Гіпноз|гіпнатызаваў]] сваімі прамовамі перадусім сябе ж. Нават сыдучы з трыбуны, Радзаеўскі гаварыў у хуткай і адрывістай манеры, з-за чаго самыя дробязныя рэчы гучалі як нешта вельмі важнае. Рашэнне ён прымаў імгненна. Радзаеўскі быў начытаны ў еўрапейскай гісторыі і літаратуры. Галоўнымі слабасцямі Радзаеўскага былі імпульсіўнасць і даверлівасць. Сябры звалі яго непрактычным{{sfn|Стефан|1992|с=72}}.

Адзін з апошніх членаў РФС, якія дажылі да 2000-х гадоў, В. Е. Гальцоў у 2009 годзе так успамінаў пра Радзаеўскага:
{{пачатак цытаты}}
Канстанцін Уладзіміравіч — чалавек рэдкіх здольнасцей. Ён быў высокі, цалкам прывабны. Ён быў бліскучым прамоўцам, ён клікаў людзей на подзвіг, і яны за ім ішлі. Ён у сваіх выступах ніколі не карыстаўся запіскамі (шпаргалкамі)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rons-inform.livejournal.com/529170.html|title=Наш старейший читатель (К 95-летию В. Е. Гольцова)|author=Наумов С. В.|publisher=Донские казаки в борьбе с большевиками|access-date=2014-05-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6PT4kNNEI?url=http://rons-inform.livejournal.com/529170.html|archive-date=10 мая 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

У савецкай літаратуры Радзаеўскі ацэньваўся вылучна як шпіён, дыверсант і тэрарыст{{sfn|Неотвратимое возмездие|1979|с=131}}{{sfn|Бобренев, Рязанцев|1993|с=141}}. Пры гэтым паказвалася, што ён прызнаўся ў дадзенай дзейнасці падчас судовага выніку. Сапраўды, падчас судовага пасяджэння Радзаеўскі паведаміў суду, што стаў агентам японскай разведкі ў 18 гадоў, адразу пасля ўцёкаў у Маньчжурыю ў 1925 годзе, а таксама кіраваў па заданні японцаў шпіёнскай школай у Харбіне, у якой праходзілі навучанне асобы з ліку белаэмігрантаў. Апроч таго, ён заявіў, што служыў не толькі японцам, але і немцам{{sfn|Стефан|1992|с=417—418}}. У вызначэнні Вярхоўнага Суда РФ 1998 года пра адмову ў рэабілітацыі Радзаеўскага і іншых пакінуты фармулёўкі прысуду 1946 года, што ў тым ліку тычацца супрацы Радзаеўскага з германскай разведкай, аднак Джон Стэфан у сваёй манаграфіі піша, што ў паваеннай заходняй гістарычнай літаратуры Радзаеўскага затаўравалі, як стаўленіка Германіі і Японіі, што праўдзіва толькі збольшага (з Германіяй ён злучаны не быў){{sfn|Стефан|1992|с=434}}. Дж. Стэфан прыводзіць думку Н. Слабодчыкава (былога жыхара Харбіна, а падчас напісання кнігі — дырэктара музея рускай культуры Сан-Францыска), што Радзаеўскі быў ганарыстым, наіўным і дурным чалавекам — але не злачынцам, а таксама словы другой жонкі Радзаеўскага Неанілы, якая назвала ў 1974 годзе памерлага мужа патрыётам{{sfn|Стефан|1992|с=435}}. Сам Дж. Стэфан выказваецца пра Радзаеўскага як пра летуценніка-эгаіста, камічнага ў сваім пазёрстве і чуллівага ў сваёй безабароннасці. Пры гэтым ён заўважае, што пры ўсёй камічнасці Радзаеўскага яго прыход да ўлады мог бы прывесці да страшных наступстваў, як не раз было ў гісторыі з падобнымі фігурамі{{sfn|Стефан|1992|с=434—435}}.

У сучаснай расійскай літаратуры дзейнасць Радзаеўскага атрымала розныя ацэнкі. Так, С. Куляшоў у пасляслоўі да кнігі «Зорка і свастыка: Бальшавізм і рускі фашызм» заўважыў, што ў працы «[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі]]» Радзаеўскі узвялічыў «досвед» італьянскіх і германскіх фашыстаў, што было асабліва цынічна, таму што нацысты ў той момант (1943 год) ужо здзейснілі мноства злачынстваў у акупаванай Расіі{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=290—291}}. Н. Е. Аблова ахарактарызавала Радзаеўскага як выдатна адукаванага, выдатнага прамоўца, які валодаў несумнеўнымі арганізатарскімі здольнасцямі і згуляў галоўную ролю ў ператварэнні фашысцкай групоўкі ў буйную палітычную партыю{{sfn|Аблова|2004|с=326}}. Такую ацэнку падзяляе і [[Віктар Мікалаевіч Усаў|В. М. Усаў]]{{sfn|Усов|2003|с=200—201}}. Адораным арганізатарам і журналістам Радзаеўскага ахарактарызаваў {{нп3|Валянцін Анатольевіч Прусакоў|В. А. Прусакоў|ru|Пруссаков, Валентин Анатольевич}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Широпаев А. А., Пруссаков В. А.|загаловак=Слава России!|месца=М.|выдавецтва={{нп3|Фронт нацыянал-рэвалюцыйнага дзеяння|ФНРД|ru|Фронт национал-революционного действия}}|год=1993|старонкі=21}}&lt;/ref&gt;. Рускі нацыяналіст {{нп3|Аляксей Аляксеевіч Шырапаеў|А. А. Шырапаеў|ru|Широпаев, Алексей Алексеевич}} назваў Радзаеўскага «рускім з будучыні»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalism.org/shiropayev/art3.html|title=Русский из будущего|author=Широпаев А. А.|publisher=nationalism.org|access-date=2012-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145121/http://www.nationalism.org/shiropayev/art3.html|archive-date=22 снежня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Праўда, у пазнейшай працы Шырапаеў напісаў, што Радзаеўскі «„захрас“ на фашызме італьянскага тыпу»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Широпаев А. А.|загаловак=Тюрьма народа. Русский взгляд на Россию|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонкі=87|isbn=5-94138-008-9}}&lt;/ref&gt;.

Пасля выхаду ў 2001 годзе складанкі прац Радзаеўскага «Тэстамент рускага фашыста» кніга падпадала пад крытыку. Так, доктар філасофскіх навук З. Эфіраў ахарактарызавала працу як тыповы ўзор фашысцкай літаратуры і выказаў думку, што яна цалкам магчыма стаць дапаможнікам для сучасных неанацыстаў нават нягледзячы на тое, што выйшла з-пад пяра аўтара даўнавата. Гэта адбываецца ад таго, што манаграфія ўтрымвае квінтэсэнцыю фашысцкіх ідэй, цэнтральным стрыжнем якіх з’яўляецца {{нп3|Параноя|параноідная|ru|Паранойя}} антысеміцкая [[міф]]алогія. Праца ўяўляе сабою сумесь розных кірункаў фашызму, італьянскага і нямецкага, з дадаткам праваслаўя і асаблівым паглядам фашызму на гісторыю і палітычную сітуацыю першай паловы XX стагоддзя, але ў той жа час гэта не простая [[Кампіляцыя (літаратура)|кампіляцыя]], не другасная праца, яна мае аспект спецыфічнай рускай праблематыкі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sem40.ru/index.php?newsid=191109|title=Завещание русского фашиста|author=Эфиров С.|date=10.02.2003|publisher=sem40.ru|access-date=2012-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123214/http://www.sem40.ru/index.php?newsid=191109|archive-date=13 красавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У той жа час публіцыст газеты «{{нп3|Завтра, газета|Завтра|ru|Завтра (газета)}}» Д. Садоў лічыць, што, спрабуючы стварыць новы нацыянальны рух, Радзаеўскі і яго таварышы выкарысталі досвед і еўрапейскіх патужнікаў, і [[Чарнасоценцы|Чарнасоценцаў]], і нават бальшавікоў. Сабраць з гэтак розных кавалкаў свой арыгінальны стыль, паводле думкі Садова, не атрымалася&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/01/421/85.html|загаловак=Тупик Родзаевского|аўтар=Садов Д.|год=25.12.2001|выданне=Завтра|тып=газета|access-date=2012-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020165954/http://zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/01/421/85.html|archive-date=20 кастрычніка 2011}}&lt;/ref&gt;.

У [[2001]] годзе ў Расіі былі выдадзены «Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі» і «Азбука фашызму» пад агульнай назвай «[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Тэстамент рускага фашыста]]». [[11 кастрычніка]] [[2010]] года рашэннем Цэнтральнага раённага суда горада Краснаярска кніга была прызнана ў Расійскай Федэрацыі экстрэмісцкім матэрыялам&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.krasproc.ru/news/krsk/6018|title=По результатам прокурорской проверки книга «Завещание русского фашиста» К. В. Родзаевского, проданная в одном из красноярских магазинов, признана экстремистской|publisher=Прокуратура Красноярского края|access-date=2012-12-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6D2LzfTkr?url=http://www.krasproc.ru/news/krsk/6018|archive-date=19 снежня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nswap.info/?p=48776|title=Книга Родзаевского «Завещание русского фашиста» признана «экстремистским» материалом|publisher=Правые новости|access-date=2012-12-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6D2M0ZHgN?url=http://news.nswap.info/?p=48776|archive-date=19 снежня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/news/counteraction/2010/11/d20375/|title=Книга лидера Всероссийской фашистской партии признана экстремистской|publisher=Информационно-аналитический центр СОВА|access-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203024046/http://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/news/counteraction/2010/11/d20375/|archive-date=3 снежня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і была занесена ў {{нп3|Федэральны спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Федэральны спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|ru|Федеральный список экстремистских материалов}} (№ [[s:ru:Федеральный список экстремистских материалов#p861|861]]).

Радзаеўскі з’яўляецца адным з герояў рамана савецкага пісьменніка Цімафея Чарнова «У тыя дні на Усходзе». Ён парадстаўлены ў творы фанатычным антысаветчыкам і верным патужнікам японцаў, які марыць з іх дапамогай прыйсці да ўлады ў Расіі&lt;ref&gt;''Чернов Т. Н.'' В те дни на Востоке. // Журнал «Байкал», № 3-6, 1981 г.&lt;/ref&gt;. Таксама ён дзейная асоба рамана Андрэя Іванова «Харбінскія матылькі»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Иванов А. В.|загаловак=Харбинские мотыльки|спасылка=http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|месца=Таллин|выдавецтва=Авенариус|год=2013|старонкі=314|isbn=978-9985-834-44-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archive-date=3 снежня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archivedate=3 снежня 2013}}&lt;/ref&gt;. Апроч таго, згадваецца ў кнізе жанру альтэрнатыўнай гісторыі Аляксандра Аўраменкі і Барыса Арлова «Мы любы жаль пакінем у бою…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.e-reading-lib.com/chapter.php/111231/54/Avramenko%2C_Orlov_2_My_vsyakuyu_zhalost%27_ostavim_v_boyu....html|title=Мы всякую жалость оставим в бою…|author=Авраменко А. М., Орлов Б. Л.|access-date=2013-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125060854/https://www.e-reading-lib.com/chapter.php/111231/54/aleksandr-orlov-avramenko-my-vsyakuyu-zhalost-ostavim-v-boyu.html|archive-date=25 студзеня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З’яўляецца адным з галоўных герояў спектакля «Харбін-34»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|title=ХАРБИН—34|publisher=Сайт театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-20|archive-date=25 студзеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125122617/http://www.teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vk.com/wall-35496251?offset=0&amp;own=1&amp;z=album165401348_200522920|title=ХАРБИН—34 (Фото)|publisher=Страница театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=hJO8kPir0og&amp;feature=youtu.be&amp;list=UUW7rQ12_u7XMyK-89sEJpuQ|title=Марк Розовский о премьере ХАРБИН-34 (ВИДЕО)|publisher=НЭРС ТВ|access-date=2014-10-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Перагляд справы ===
{{вікікрыніцы-тэкст|ru|Определение Военной коллегии Верховного Суда РФ об отказе в реабилитации Родзаевского К.В., Охотина Л.П. и других|Вызначэння Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда РФ пра адмову ў рэабілітацыі Радзаеўскага К. У., Ахоціна Л. П. і іншых}}

[[26 сакавіка]] [[1998]] года {{нп3|Ваенная калегія Вярхоўнага суда Расійскай Федэрацыі|Ваенная калегія Вярхоўнага Суда РФ|ru|Военная коллегия Верховного суда Российской Федерации}} вынесла вызначэнне № 043/46, у адпаведнасці з якім прысуд Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда СССР ад 30 жніўня 1946 года вызначыла змяніць, скасаваўшы яго ў часткі асуджэння Радзаеўскага К. У., Ахоціна Л. П. і іншых пост. 58-10 ч. 2 КК РСФСР (антысавецкая агітацыя і прапаганда), а крымінальную справу спыніць за адсутнасцю складу злачынства. У астатняй частцы прысуд быў пакінуты без змены&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10318142%40fsbPublication.html|title=Генерал и атаман|publisher=ФСБ России|access-date=2012-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703023624/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id=10318142@fsbPublication.html|archive-date=3 ліпеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==

=== Бацькі, браты і сёстры ===
Бацька Уладзімір Іванавіч Радзаеўскі (гады жыцця невядомыя) працаваў натарыусам. У 1928 годзе бег разам з сынам Уладзімірам з [[Благавешчанск]]а ў Харбін{{sfn|Стефан|1992|с=69—70}}.

Маці Надзея Міхайлаўна Радзаеўская, дзявоцкае прозвішча невядомае (1883, [[Нерчынск]] — 1930 ці 13.8.1938) — хатняя гаспадыня. Пасля ўцёкаў мужа і сына Уладзіміра ў 1928 годзе ў Харбін была арыштавана разам з дочкамі і адпраўлена ў [[Туруханск]]. Быўшы майстэрскай швачкай, гэтым рамяством зарабляла на жыццё сабе і дочкам. Паводле адных даных, памерла ў 1930 годзе ад [[тыф|тыфа]]{{sfn|Стефан|1992|с=70}}, а паводле іншых — была арыштавана і ў 1935 годзе асуджана на 5 гадоў высылкі ў {{нп3|Туруханский край|Туруханскі край|ru|Туруханский край}}. У лютым 1938 года зноў арыштавана, парасстрэльвана 13 жніўня 1938 года па прысудзе камісіі НКУС і пракурора СССР ад 19 красавіка 1938 года; {{нп3|Брыдычная рабілітацыя|рэабілітавана|ru|Юридическая реабилитация}} 17 лістапада 1989 года пракуратурай Краснаярскага края&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.memorial.krsk.ru/martirol/ro_rod.htm|title=Мартиролог|publisher=Мемориал, Красноярское отделение|access-date=2012-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113719/http://www.memorial.krsk.ru/martirol/ro_rod.htm|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Малодшы брат Уладзімір Уладзіміравіч Радзаеўскі (1910, Благавешчанск — ?). У 1928 годзе бег разам з бацькам з Благавешчанска ў Харбін. У 1945 годзе вярнуўся ў СССР, быў ненадоўга арыштаваны (хоць не меў дачынення да УФП). У канцы 1970-х гадоў працаваў на касметычнай фабрыцы і рыхтаваўся да выхаду на пенсію{{sfn|Стефан|1992|с=69—70, 429}}&lt;ref&gt;Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 14, л.д. 31.&lt;/ref&gt;.

Сёстры Надзея Уладзіміраўна Радзаеўская (19.5.1913, Благавешчанск — ?) і Ніна Уладзіміраўна Радзаеўская (1916, Благавешчанск — ?) пасля ўцёкаў бацькі і брата Уладзіміра ў 1928 годзе ў Харбін былі арыштаваны разам з маці і асуджаны на 5 гадоў высылкі ў Туруханскі край у 1935 годзе. У сакавіку 1938 года абедзве былі зноў арыштаваны і асуджаны [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарадай НКУС СССР]] да 10 гадоў {{нп3|Выпраўленча-працоўны лагер|выпраўленча-працоўных лагераў|ru|Исправительно-трудовой лагерь}}. Вызваліліся ў студзені 1948 гады, рэабілітаваны ў 1957. Далейшы лёс Ніны невядомы, а Надзея выйшла замуж за лекара, які лячыў яе маці ў Туруханску ад сухотаў, і пераехала ў Маскву. У канцы 1970-х гадоў жыла пад Масквой{{sfn|Стефан|1992|с=69—70}}&lt;ref name=ReferenceA /&gt;.

=== Жонкі і дзеці ===
Першая жонка — Лідзія Георгіеўна Малкова (гады жыцця невядомыя) (з 1929 па 1936 год). Пазней выйшла замуж за члена УФП Мікалая Мікалаевіча Петліна. Лёс пасля паўторнага замужжа невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=360, 400}}. Двое дзяцей Радзаеўскага ад шлюбу з Малковай памерлі ў маленстве{{sfn|Стефан|1992|с=360}}.

Другім шлюбам быў жанаты з 1937 года з Неанілай Радзаеўскай, народжанай Ялішавай (гады жыцця невядомыя). Пасля 13 жніўня 1945 года, калі Радзаеўскі пакінуў Харбін, яна засталася з двума дзецьмі ў горадзе і жыла там да 1952 года. Паколькі вярнула сабе дзявоцкае прозвішча, праблем з савецкай адміністрацыяй не паўстала. У 1952 годзе пераехала з дзецьмі ў [[Бразілія|Бразілію]], а яшчэ праз дзесяць гадоў яны пераехалі ў ЗША ў [[Сан-Францыска]], дзе атрымалі амерыканскае грамадзянства. Толькі ў ЗША Неаніла вырашылася вярнуць сабе прозвішча Радзаеўская. У 1974 годзе пераехала ў [[Сакрамента (Каліфорнія)|Сакрамента]], дзе адкрыла рэстаран «Казак»{{sfn|Стефан|1992|с=367, 429}}.

Ад другога шлюбу Радзаеўскі меў трох дзяцей. Дачка Вольга (1938 — ?) і сын Уладзімір (1943 — ?) пасля 13 жніўня 1945 года, калі Радзаеўскі пакінуў Харбін, засталіся разам з маці ў горадзе і жылі там да 1952 года пад дзявоцкім прозвішчам маці. Жылі з маці у Бразіліі і ЗША. У канцы 1970-х гадоў жылі ў Сан-Францыска{{sfn|Стефан|1992|с=367—429}}. Яшчэ адзін сын Радзаеўскага, народжаны ў 1941 годзе, памёр у маленстве{{sfn|Стефан|1992|с=367}}.

== Публікацыі ==
* {{кніга|загаловак=Азбука фашизма|адказны=Сост. Г. В. Тараданов, при участ. В. В. Кибардина, под ред. и с доп. К. В. Родзаевского|спасылка=http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1935|старонак=110|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archive-date=4 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archivedate=4 сакавіка 2014}}
* {{кніга|загаловак=Коминтерн и Россия|адказны=под общ. ред. К. В. Родзаевского|месца=Харбин|год=1940}}
* {{кніга|загаловак=Пути экспансии Коминтерна|адказны=под общ. ред. К. В. Родзаевского|месца=Харбин|год=1940}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Критика советского государства : в 2 т|месца=Шанхай|выдавецтва=ВФП|год=1935—1937}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Тактика Всероссийской Фашистской Партии|месца=б. м.|выдавецтва=Агит. Бюро ВФП|год=б. г. (каля 1935)}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Что делать? Наша Фашистская Трёхлетка — против коммунистических пятилеток|месца=Харбин|выдавецтва=Канцелярия ЦИКа ВФП|год=1935|старонак=38}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=За и против Фашистской трёхлетки: Генеральный план ВФП|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1936|старонак=33}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Против ВКП(б) — ВФП!|месца=Харбин|год=1936|старонак=49}}
* {{артыкул|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Русскость российского фашизма|выданне=Нация|год=10.07.1938|нумар=6}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Русский путь|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1939|старонак=93}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Государство Российской Нации|месца=Шанхай|год=1942}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Иуда на ущербе. Мир перед освобождением|спасылка=http://velesova-sloboda.vho.org/rhall/rodzaevsky-iuda-na-usherbe.html|месца=М.|выдавецтва=Паллада|год=1997|старонак=78|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304035724/http://velesova-sloboda.vho.org/rhall/rodzaevsky-iuda-na-usherbe.html|archive-date=4 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304035724/http://velesova-sloboda.vho.org/rhall/rodzaevsky-iuda-na-usherbe.html|archivedate=4 сакавіка 2014}}
* {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=Завещание Русского фашиста|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонак=512|isbn=5-94138-010-0}}р

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Reflist|colwidth=24em}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар={{нп3|Рамазан Гаджымурадавіч Абдулаціпаў|Абдулатипов Р. Г.|ru|Абдулатипов, Рамазан Гаджимурадович}}|загаловак=Этнополитология|месца=СПб.|выдавецтва=Питер|год=2004|старонак=320|старонкі=100-110|isbn=5-94723-575-7}}
* {{кніга|аўтар=[[Надзея Яўгеньеўна Аблова|Аблова Н. Е.]]|загаловак=КВЖД и российская эмиграция в Китае|месца=М.|выдавецтва=Русская панорама|год=2004|старонак=432|isbn=5-93165-119-5|ref=Аблова}}
* {{кніга|аўтар=Балакшин П.|загаловак= Финал в Китае. Возникновение, развитие и исчезновение белой эмиграции на Дальнем Востоке|месца=Сан-Франциско|выдавецтва=Сириус|год= 1959|том=2|старонак=374|ref=Балакшин}}
* {{кніга|аўтар=Балакшин П.|загаловак= Финал в Китае: возникновение, развитие и исчезновение белой эмиграции на Дальнем Востоке|месца=М.|выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России|год= 2013|том=1|старонак=528|isbn=978-5-85209-297-7}}
* {{кніга|аўтар=Балакшин П.|загаловак= Финал в Китае: возникновение, развитие и исчезновение белой эмиграции на Дальнем Востоке|месца=М.|выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России|год= 2013|том=2|старонак=496|isbn=978-5-85209-298-4}}
* {{кніга|аўтар=Бобренев В. А., Рязанцев В. Б.|загаловак=Палачи и жертвы|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1993|старонак=379|ref=Бобренев, Рязанцев}}
* {{артыкул|аўтар=Жданов Д. Н.|загаловак=Русские национал-социалисты в Германии (1933—1939 гг.)|спасылка=http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1187672|выданне=Россия и современный мир|год=1998|выпуск=3 (20)|ref=Жданов|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418104649/http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1187672|archive-date=18 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418104649/http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1187672|archivedate=18 красавіка 2021}}
* {{кніга|загаловак=Звезда и свастика: большевизм и русский фашизм|адказны=Общ. ред., сост. и послесл. С. Кулешова|месца=М.|выдавецтва=Терра|год=1994|старонак=320|isbn=5-85255-589-4|ref=Звезда и свастика}}
* {{кніга|загаловак=История России. XX век: 1894-1939|адказны=Под. ред. А.Б. Зубова|месца=М.|выдавецтва=Астрель: АСТ|год=2011|старонак=1023|старонкі=990|isbn=978-5-17-059362-0 (АСТ), ISBN 978-5-271-23890-1 (Астрель)}}
* {{кніга|аўтар=Марковчин В. В.|загаловак=Три атамана|месца=М.|выдавецтва=Звонница-МГ|год=2003|старонак=336|isbn=5-88093-074-2|ref=Марковчин}}
* {{кніга|загаловак=Неотвратимое возмездие|адказны=Под ред. С. С. Максимова и М. Е. Карышева|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1979|старонак=294|ref=Неотвратимое возмездие}}
* {{кніга|аўтар=Окороков А. В.|загаловак=Фашизм и русская эмиграция (1920—1945 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Руссаки|год=2002|старонак=593|isbn=5-93347063-5|ref=Окороков}}
* {{артыкул|аўтар=Сидорчик А.|загаловак=Свастика над Харбином. Как борцы с большевизмом стали русскими фашистами|спасылка=http://www.aif.ru/society/history/svastika_nad_harbinom_kak_borcy_s_bolshevizmom_stali_russkimi_fashistami|выданне=Аргументы и факты|год=26.05.2016}}
* {{кніга|аўтар=Смирнов А. А.|загаловак=Казачьи атаманы|месца=М.|выдавецтва=Олма-пресс|год=2002|старонак=544|isbn=5-224-03964-9|ref=Смирнов}}
* {{кніга|аўтар=Стефан Д.|загаловак=Русские фашисты: Трагедия и фарс в эмиграции, 1925—1945|арыгінал=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=М.|выдавецтва=Слово|год=1992|старонак=441|isbn=5-85050-314-5|ref=Стефан}}
* {{кніга|аўтар={{нп3|Віктар Мікалаевіч Усаў|Усов В. Н.|ru|Усов, Виктор Николаевич}}|загаловак=Последний император Китая Пу И (1906—1967)|спасылка=http://books.google.com/books?id=wpYjplbx3qMC&amp;dq=%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8F+%D0%9F%D1%83+%D0%98+(1906-1967)&amp;hl=ru&amp;source=gbs_navlinks_s|месца=М.|выдавецтва=Олма-пресс|год=2003|старонак=415|isbn=5-224-04249-6|ref=Усов}}
* {{артыкул|аўтар=Фёдоров И.|загаловак=«Бог, нация, труд»|спасылка=http://dv.aif.ru/issues/698/12_01|выданне=Аргументы и факты|год=20.06.2012|нумар=25 (698)}}
* {{артыкул|аўтар={{нп3|Міхаіл Яфімавіч Швыдкой|Швыдкой М.|ru|Швыдкой, Михаил Ефимович}}|загаловак=Что страшнее?|спасылка=http://www.rg.ru/2013/05/29/shvydkoy.html|выданне=Российская газета|год=29.05.2013|нумар=113 (6089)}}
* {{артыкул|аўтар=E. Oberlander.|загаловак=The All-Russian Fascist Party|спасылка=http://www.jstor.org/pss/259654?searchUrl=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DThe%2BAll-Russian%2BFascist%2BParty%26gw%3Djtx%26prq%3DE.%2BOberl%25C3%25A4nder%26hp%3D25%26wc%3Don&amp;Search=yes|выданне=Journal of Contemporary History|volume=1|год=1966|pages=158—173}}
* {{кніга|аўтар=John J. Stephan.|загаловак=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=New York|выдавецтва=Harper &amp; Row|год=1978|allpages=450|isbn=0-06-014099-2|ref=Stephan}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_r/rodzaevsky.php|title=Родзаевский Константин Владимирович. Биографический указатель|work=Всемирная история в интернете|publisher=Хронос|access-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118195506/http://hrono.ru/biograf/bio_r/rodzaevsky.php|archive-date=18 лістапада 2012|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.amurskayaobl.ru/peoples/180/|title=Родзаевский Константин Владимирович|work=Амурская область. Выдающиеся люди|access-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074604/http://www.amurskayaobl.ru/peoples/180/|archive-date=23 кастрычніка 2012|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|title=Inventory to the John J. Stephan Collection, 1932—1978|work=The Online Archive of California; California Digital Library|publisher=The Regents of The University of California; Hoover Institution Archives; Stanford University, Stanford, California|lang=en|access-date=2012-12-24|description=описание части собрания документов Дж. Стефана по истории русского фашизма|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726013313/http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|archive-date=26 ліпеня 2014|url-status=dead}}

{{Рускі фашызм}}
{{Фашызм (тэмы)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Радзаеўскі, Канстанцін Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Рускія нацыяналісты]]
[[Катэгорыя:Рускі фашызм]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]]
[[Катэгорыя:Постаці антысемітызму]]
[[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]]</text>
      <sha1>le7p5a6n14j0exwtez1tm3ovucuz2hx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахры-Сухтэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>351890</id>
    <revision>
      <id>5206777</id>
      <parentid>4745871</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9254" sha1="2io0rnwrjtxaigilzssdu4ge9rhr2uc" xml:space="preserve">{{Аб'ект Сусветнай спадчыны
|BelName = 
|Name = Shahr-i Sokhta
|Image = 
|imagecaption = 
|State Party = {{Сцягафікацыя|Іран}}
|Type = 
|Criteria = '''ii, iii, iv'''
|ID = 1456
|Linc = http://whc.unesco.org/en/list/1456
|Region = ''Аб'екты Юнэска ў Азіі''
|Coordinates = 
 |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =35 |lat_sec =38
 |lon_dir =E |lon_deg =61 |lon_min =61 |lon_sec =40
|region = 
|Coordscale = 2000
|Year = 2014
|Session = 
|Extension = 
|Danger = 
}}
'''Шахры-Сухтэ''' ({{lang-fa|شهو صوذته}} літаральна — «спалены горад»)— археалагічны помнік, які з'яўляецца астаткамі гарадскога паселішча [[Бронзавы век|бронзавага века]], што належыць да [[Гільмендская археалагічная культура|гільмендскай культуры]]. Выяўлены ў астане [[Сістан і Балучыстан]] на беразе ракі [[Гільменд]] у дарогі [[Захедан]]—[[Горад Заболь|Заболь]]. Уключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКА]]{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/decisions/6112|title=Shahr-i Sokhta (Islamic Republic of Iran)|lang=en|access-date=2014-11-15}}.

== Раскопкі ==
Займаючы плошчу ў 151 гектар, Шахры-Сухтэ адносіўся да буйнейшых гарадоў існаваўшых на заранку чалавечай цывілізацыі. Горад узнік каля 3200 г. да н. э., прайшоў у сваім развіцці чатыры стадыі і быў спалены тры разы да таго, як быў канчаткова пакінуты ў 2100 г да н. э. Астаткі горада былі знойдзены ў 1967 г. З 1970 г. Тут пастаянна праводзяць раскопкі каманды іранскіх і італьянскіх археолагаў, перядычна публікуюццца паведамленні аб усё новых адкрыццях&lt;ref name= &quot;CHN&quot;&gt;[http://www.chnpress.com/news/?Section=2&amp;id=6723 CHN | News]&lt;/ref&gt;.

== Знаходкі ==
[[Файл:Animation vase 2.jpg|thumb|200px|right|Кубак з «анімаванымі» выявамі]]
* У снежні 2006 г. археолагі знайшлі тут самы старажытны пратэз вочнага яблыка&lt;ref name=&quot;CHN&quot;/&gt;, дыяметрам трохі болей за 2,5 см. Ён зроблены з вельмі лёгкага матэрыяла, верагодна [[бітум]]най пасты. Паверхня штучнага вока пакрыта тонкім слоям золата, у цэнтры яго выгравіравана акружнасць (якая адлюстроўвае радужную абалонку вока) с залатымі лініямі, якія разыходзяцца ў выглядзе прамянёў. Жаночыя астанкі, каля якіх знайшлі штучнае вока, мелі рост 1,82 м — трохі вышэй чым у сярэдняй жанчыны таго часу. З абодвух бакоў у штучным воку былі прасверлены тонкія дзіркі, праз якія працягвалася залатаы дрот, пры дапамозе якога вока замацоўвалася ў вачніцы. Шкілет датуецца перыядам каля 2900—2800 гг. да н. э.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,253221,00.html |title=5,000-Year-Old- Artificial Eye Found on Iran-Afgan Border |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520103213/http://www.foxnews.com/story/0,2933,253221,00.html |archive-date=20 мая 2013 |access-date=15 лістапада 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* У ходзе раскопак былі знойдзены найбольш старажытныя прыналежнасці для [[трыктрак]]а, [[ігральная косць]] і  насенне [[кмен]]у разам са шматлікімі металічнымі рэчамі (сярод якіх прысутнічае шлак і абломкі катла).
* Сярод іншых цікавых аб'ектаў, знойдзеных падчас раскопак — чалавечы чэрап са слядамі [[трэпанацыя|трэпанацыі]] і [[кубак]] з неабпаленай гліны з выявамі, якія можна вытлумачыць як ранні ўзор [[мультыплікацыя|анімацыі]]&lt;ref name=&quot;Persian&quot;&gt;[http://www.iranian.ws.cgi-bin/iran-news/exec/view.cgi/2/5/5191 First animation of the /world Found In Burnt City. Iran]{{Недаступная спасылка}}, Lersian Journal, 2004&lt;/ref&gt;.

=== Роля жанчын ===
Шэраг палеаантраполаагаў лічаць, што жанчыны-маці ігралі важную сацыяльную і фінансавую ролю ў Шахры-Сухтэ. У пахаваннях шэрага жанчын, датуемых  каля 5000 гадоў, знойдзены разныя ўпрыгожванні, зробленыя з рачной галькі, якія, як лічцца, належалі толькі паважаным грамадзянам горада. Магчыма, жанчыны выкарыстоўвалі гэтыя ўпрыгожванні для прыкладання пячатак на важныя дакументы, альбо проста дэманстравалі выявы, для падкрэслівання свайго высокага статуса ў грамадстве.

=== Зубы як прылада працы ===
Палеаантрапалагічныя даследаванні 40 зубоў, знойдзеных падчас раскопак некропаля Шахры-Сухтэ, паказваюць, што жыхары горада выкарыстоўвалі іх як прыладу працы пры лозапляценні (для выраба карзінаў, дываноў, плецянага абутку і іншых падобных рэчаў). Сляды падобнага зносу зубоў адзначаны як для мужчынскіх, так і для жаночых астанкаў. Магчыма, лозапляценне было адным з важнейшых рамёстваў горада.

== Культурныя асаблівасці ==
Прычыны ўзвышэння і заняпаду Шахры-Сухтэ пакуль застаюцца нявызначанымі. Асабліва вартым увагі з'яўляецца культурная неадпаведнасць узроўня развіцця горада ўзроўням суседніх цывілізацый, што ўскладняе рашэнне пытання аб яе папярэдніках. У любым выпадку, гэта сведчыць аб незалежнасці развіцця дадзенай цывілізацыі ад тых, што існавалі ў [[Месапатамія|Месапатаміі]].

Жыхары Шахры-Сухтэ валодалі навыкамі як земляробства так і рамёстваў на дастаткова высокім узроўні. Пры гэтым да гэтага часа пры раскопках не знойдзена ніякай зброі, што сведчыць аб мірным характары дадзенай цывілізацыі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{CommonsCat}}
* [http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=5668&amp;sectionid=351020108 Burnt Sity, key to lost civilisation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121012100946/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=5668&amp;sectionid=351020108 |date=12 кастрычніка 2012 }}
* [http://www.chnpress.com/news/&amp;Section=2&amp;id=6857 3rd Millenium BC Artifical Eyeball , CHN]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.chnpress.com/news/?Section=2&amp;id=6723 Shahr-e Sukhteh CHN]
* [http://zabolstan.persianblog.com/ Zabolstan]
* [http://www.cgnpress.com/news/?section=2&amp;id=6922 Burnt City Inhabitants Used Teeth for Basket Weaving, CHN]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.bacgame.com/ancient-backgammon-board-found-in-iran.html World Oldest Bacgammon Set found at the Burnt Citu]{{Недаступная спасылка}}

{{Сусветная спадчына ў Іране}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Іране]]
[[Катэгорыя:Археалогія ў Іране]]
[[Катэгорыя:Колішнія гарады Азіі]]
[[Катэгорыя:Азія бронзавага веку]]
[[Катэгорыя:Сістан і Белуджыстан]]
[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Іране]]</text>
      <sha1>2io0rnwrjtxaigilzssdu4ge9rhr2uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чацвёрты Інтэрнацыянал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>357177</id>
    <revision>
      <id>5206591</id>
      <parentid>4769734</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8713" sha1="ocwijqvwa1uemph6pud1f0rjjk98177" xml:space="preserve">[[Файл:Logo of the Fourth International.svg|міні|Сімвал Чацвётрага Інтэрнацыянала]]
'''Чацвёрты інтэрнацыянал''' - [[Камунізм|камуністычная]] міжнародная арганізацыя, альтэрнатыўная сталінізму. Грунтуецца на тэарэтычнай спадчыне [[Леў Троцкі|Льва Троцкага]], сваёй задачай ставіць ажыццяўленне сусветнай рэвалюцыі, перамогу працоўнага класа і будаўніцтва [[сацыялізм]]у. Інтэрнацыянал быў заснаваны ў Францыі ў 1938 году Троцкім і яго прыхільнікамі, якія лічаць, што Камінтэрн знаходзіцца пад поўным кантролем сталіністаў і не здольны весці міжнародны працоўны клас да заваёвы ім палітычнай улады.&lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/russkij/trotsky/1938/agonia.htm Пераходная праграма Чацвёртага Інтэрнацыяналу]&lt;/ref&gt; Таму ў процівагу яны заснавалі ўласны «Чацвёрты Інтэрнацыянал», многія дзеячы якога ў той перыяд падвяргаліся пераследам агентаў НКУС, ціску з боку [[Буржуазія|буржуазных]] уладаў (напрыклад, Францыі і ЗША) і абвінавачванням у нелегітымнасці з боку прыхільнікаў [[СССР]] і позняга [[мааізм]]у.&lt;br&gt;
Інтэрнацыянал ўпершыню пацярпеў раскол ў 1940 годзе, а потым у 1953 годзе. Нягледзячы на частковае ўз'яднанне ў 1963 годзе, мноства груп сцвярджаюць, што менавіта яны ўяўляюць палітычную пераемнасць з Чацвёртым інтэрнацыянальная.

== Гісторыя ==

=== Прадгісторыя ===
Рэвалюцыйныя партыі, якія падтрымалі Кастрычніцкую рэвалюцыю, яшчэ ў 1919 годзе аб'ядналіся ў [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрн]] - камуністычнае міжнароднае аб'яднанне, якое фармаваліся на прынцыпах дэмакратычнага цэнтралізму.

Пасля смерці Леніна Троцкі і яго паслядоўнікі адкрыта выступілі супраць тэорыі пра магчымасць пабудовы сацыялізму ў адной краіне, якую актыўна прасоўваў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]], кіраўнік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на той момант. Трацкісты лічылі, што Камінтэрн не здольны больш дзейнічаць як арганізацыя сусветнай пралетарскай рэвалюцыі на прынцыпах рэвалюцыйнага сацыялізму і інтэрнацыяналізму. Таму падстава Чацвёртага Інтэрнацыянала было часткова выклікана жаданнем

{{Камунізм}}

сфармаваць моцны палітычны рух, а не толькі апазіцыю Камінтэрну і Савецкаму Саюзу.

У пачатку 1930 гадоў Троцкі і яго прыхільнікі верылі, што ўплыў Сталіна ў III Інтэрнацыянале павінен пайсці на спад. Яны стварылі ў 1930 годзе Міжнародную левую апазіцыю (МЛА) для таго, каб аб'яднаць усе антысталінісцкія групы ўнутры III Інтэрнацыяналу. Сталіністы, якія дамінавала ў Камінтэрне, нядоўга трывалі апазіцыю - трацкістаў і ўсіх, хто быў западозраны ў сімпатыях да трацкізма, былі выключаныя з Інтэрнацянала.
[[Файл:Leon Trotsky Sailor.jpg|міні|231x231пкс|[[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]]]]
У 1935 годзе Троцкі ў эміграцыі напісаў «Адкрыты ліст за Чацвёрты інтэрнацыянал». У лісце [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкі]] казаў пра крайняю неабходнасць фарміравання Чацвёртага інтэрнацыяналу. Троцкі лічыў, што Інтэрнацыянал стане граць вельмі важную ролю ў сусветнай вайне. Троцкі сцвярджаў, што прыход сусветнай вайны спародзіць рэвалюцыйную хвалю класавай і нацыянальнай барацьбы, падобную той, якую спарадзіла [[Першая сусветная вайна]].

Першая &quot;Міжнародная канферэнцыя за Чацвёрты інтэрнацыянал&quot; прайшла ў [[Парыж]]ы ў чэрвені 1936 году.

Рэакцыя сталіністаў на ўзмацненне трацкістаў заключалася ў палітычным тэроры ў Савецкім Саюзе і забойстве прыхільнікаў Троцкага за мяжой.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.e-reading.club/chapter.php/1029494/36/Mudrova_-_Kto_i_kak_upravlyaet_mirom.html Прадгісторыя ЧІ] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

У верасні 1938 года недалёка ад Парыжа праходзіў устаноўчы кангрэс Чацвёртага Інтэрнацянала, на яком прысутнічала 30 дэлегатаў з усіх буйнейшых краін Еўропы, Паўночнай Амерыкі. Прыбылі, нягледзячы на вялікія адлегласці і выдаткі, некалькі дэлегатаў з краін Азіі і Лацінскай Амерыкі. Сярод рэзалюцый, прынятых на кангрэсе, была Пераходная праграма.

=== Падчас Другой сусветнай вайны ===
Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Міжнародны сакратарыят Інтэрнацянала пераехаў у Нью-Ёрк.

Чацвёрты інтэрнацыянал атрымаў вельмі сур'ёзны ўдар падчас Другой сусветнай вайны: Троцкі быў забіты, многія еўрапейскія секцыі былі знішчаныя ў перыяд нямецкай, а некаторыя секцыі ў Азіі - у перыяд японскай акупацыі. Ацалелыя секцыі ў еўрапейскіх і азіяцкіх краінах былі адрэзаныя адзін ад аднаго і ад міжнароднага кіраўніцтва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Падчас Другой сусветнай вайны прайшлі надзвычайная&lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/history/etol/document/fi/1938-1949/emergconf/ Дакументы надзвычайнай канферэнцыі]&lt;/ref&gt; і еўрапейская&lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/history/etol/document/fi/1938-1949/ww/1945-ww02.htm Дакументы еўрапейскай канферэнцыі 1944 года]&lt;/ref&gt; канферэнцыі Інтэрнацыяналу

=== Пасля Другой сусветнай вайны ===
Пасля Другой сусветнай вайны прайшлі міжнародная канферэнцыя Інтэрнацянала, другі, трэці и чацвёрты сусветны кангрэс, пасля якого Інтэрнацыянал перажыў распад

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Камунізм]]
[[Катэгорыя:Палітычныя інтэрнацыяналы]]</text>
      <sha1>ocwijqvwa1uemph6pud1f0rjjk98177</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адмаўленне генацыду армян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359808</id>
    <revision>
      <id>5206504</id>
      <parentid>5184855</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях */ афармленне</comment>
      <origin>5206504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179230" sha1="laj2u55f4qra7ut67wyyrlt7rkcwzc2" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
'''Адмаўле́нне генацы́ду армя́н''' — сцвярджэнні, што масавае [[Генацыд армян|знішчэнне армянскага насельніцтва]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1915]] годзе не было [[генацыд]]ам, а таксама дзеянні ў падтрымку такіх сцвярджэнняў.

Асноўныя аргументы [[Гістарычны рэвізіянізм|рэвізіяністаў]], супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай [[Армянская дыяспара|армянскай абшчыны]] на гістарычнай тэрыторыі Турцыі.

Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца [[Турцыя|Турэцкай]] і [[Азербайджан]]скай рэспублікамі, таксама афіцыйнай [[Гісторыя|гістарыяграфіяй]] гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным{{efn|name=&quot;racial&quot;}}. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі.

Некаторыя даследчыкі паказваюць, што, прызнаючы шматлікія армянскія ахвяры, шэраг краін, у прыватнасці, [[Вялікабрытанія]], [[ЗША]] і [[Ізраіль]], не выкарыстоўваць тэрмін «генацыд», выходзячы з палітычнай мэтазгоднасці.

У [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу [[Свабода слова|свабоды слова]].

== Прадмет адмаўлення ==
{{Гл. таксама|Генацыд армян}}
Генацыд армян — масавае забойства [[Армяне|армянскага]] насельніцтва, арганізаванае і ажыццёўленае ў [[1915]] годзе (на думку некаторых даследчыкаў, доўжылася да [[1923]] года&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot; /&gt;) на тэрыторыях, што кантраляваліся ўладамі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]]. Генацыд складаўся ў фізічным знішчэнні і [[Дэпартацыя|дэпартацыі]], улучаючы перамяшчэнне {{нп3|Грамадзянскае насельніцтва|грамадзянскага насельніцтва|ru|Мирное население}} ва ўмовах, што прыводзілі да немінучай смерці. У выніку палітыкі генацыду загінулі не менш за 600 тысяч армян (ацэнкі даходзяць да 1,5 мільёна). Сам тэрмін «генацыд» быў прапанаваны для абазначэння масавага знішчэння [[Армяне|армянскага]] насельніцтва ў Асманскай Турцыі&lt;ref name=&quot;Auron&quot; /&gt; і яўрэяў на тэрыторыях, акупаваных нацысцкай Германіяй ([[Халакост]]). Генацыд суправаджаўся знішчэннем гістарычнай і матэрыяльнай спадчыны армян, якія насялялі гэтыя тэрыторыі з VII стагоддзя да н.э.

== Гістарычны кантэкст ==
[[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|250px|thumb|[[Мустафа Кемаль Атацюрк]]&lt;br /&gt;Прамова ў снежні 1919 года(фрагмент)&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot;&gt;{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306-316|аўтар=Erik Jan Zürcher.|частка=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;

«Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»]]

Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафой Кемалем Атацюркам]], які ў праграмнай прамове ў [[Анкара|Анкары]] ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян.

Пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]] ў 1923 годзе яе палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала патрэбы дыстанцыявацца ад генацыду армян ці ад здзяйснялых яго людзей. Кіроўная эліта складалася галоўным чынам з былых функцыянераў [[Іціхат]], многія з якіх асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян, і знаходзілася ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і завадовымі правадырамі мусульман, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне пытання генацыду армян магло разбурыць гэту кааліцыю.

У 1926 годзе [[Вялікі нацыянальны сход Турцыі|нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках [[Аперацыя «Немезіс»|аперацыі адплаты «Немезіс»]], а таксама пакараных смерцю па рашэнні {{нп3|Турэцкі ваенны трыбунал 1919-1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года|ru|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}. У кастрычніку 1927 года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася [[Туркі|турэцкая нацыя]]. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і [[Заходні свет|Захад]]. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reading Genocide&quot; /&gt;.

[[Файл:Mark_Lambert_Bristol.jpg|thumb|left|200px|Вярхоўны камісар ЗША ў Турцыі Марк Брысталь, што фармаваў палітыку ЗША ў адносінах да Турцыі.]]
З 1919 года Турцыя стала неадымнай і важнай часткай [[ЗША|амерыканскіх]] стратэгічных зацікаўленасцей, буйным рынкам збыту і фарпостам супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], а потым і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Другім найбуйнейшым іграком на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] з’яўлялася [[Вялікабрытанія]]. Абедзве гэтыя краіны выходзілі з прынцыпу, што чым менш узнікае пытанняў пра этнічны склад Турцыі, тэм лепш, і ва ўсім спрыялі турэцкаму адмаўленню армянскага генацыду.

У 1919 годзе Вярхоўным камісарам ЗША ў Турцыі быў прызначаны адмірал Марк Брысталь ({{lang-en|Mark Lambert Bristol}}), які быў шчыра перакананы, што [[Вільсанаўская Арменія]] як буфер паміж [[Ірак]]ам і [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]] служыць на карысць толькі [[Францыя|Францыі]] і Вялікабрытаніі. У эканамічнай сферы Брысталь імкнуўся замацаваць амерыканскі ўплыў у Турцыі. «Падазроныя» нацыянальныя меншасці ўспрымаліся ім як пагрозлівыя стабільнасці Турцыі. Палітыка ЗША выходзіла з таго, што дзяржава [[Арменія]] не зможа самастойна існаваць без вонкавай абароны, а гэтай абаронай магла быць толькі Савецкая Расія. З першых жа дзён знаходжання ў [[Стамбул]]е Брысталь пачаў крытыкаваць дзеянні амерыканскіх арганізацый па дапамозе армянам і супрацівіўся спробам арганізацыі «Блізкаўсходняя дапамога» ({{lang-en|Near East Relief}}) вывезці з Турцыі армянскіх сірот, заявіўшы, што «лепш ахвяраваць гэтымі сіротамі, калі гэта патрэбна для ўсталявання даверу»&lt;ref name=&quot;Bloxham-195&quot;&gt;Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|195}}&lt;/ref&gt;. Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем’і. Падчас масавага [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй]], пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «[[п’яўкі|п’явак]], якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы{{efn|У арыгінальнай дакументацыі Дэярждэпа ЗША гэтыя выказы Брысталя падкрэслены і прыпісана што «гэта адны з нешматлікіх месцаў, дзе Б. сапраўды кажа тое, што думае» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|196}})}}. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў&lt;ref name=&quot;Bloxham-185-197&quot; /&gt;.

[[Місіянерства|Місіянерская]] літаратура ў ЗША галоўным чынам была станоўча настроена да армян і адмоўна да туркаў, і, апроч таго, падзеі 1915 года было цяжка інтэрпрэтаваць у карысць Турцыі. Для стварэння «балансу» Брысталь перамяншаў колькасць армянскіх ахвяр ці зусім адмаўляўся іх прызнаваць. У лютым 1920 года ён сумысля дэзынфармаваў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэп ЗША]] пра {{нп3|Разня ў Смірне|разню армян у Кілікіі|ru|Резня в Смирне}}, заяўляючы, што там не было ахвяр. У тых выпадках, калі яму даводзілася тлумачыць масавыя забойствы, Брысталь заяўляў, што гэтым займаліся «ўсе народы ў гэтай частцы свету». Яшчэ адным актыўным прыхільнікам перагляду паглядаў на тое, што адбылося, быў адмірал Колбі Чэстэр ({{lang-en|Colby Mitchell Chester}}), які напісаў у 1922 годзе, што Асманскі ўрад за вялікія грошы перавозіў армян у самыя цудоўныя раёны [[Сірыя|Сірыі]], дзе клімат напамінаў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыду]]. Гэтыя сцвярджэнні ўтрымвалі элементы, надалей прынятыя прыхільнікамі тэорыі адмаўлення генацыду армян: мінімізацыя армянскіх страт, адмаўленне намеру забойства армян, вінавачанні ахвяр забойстваў і еўрапейцаў, падвышаная ўвага да турэцкіх страт. Брысталь таксама дэзынфармаваў Дзярждэп пра жорсткае прыгнечанне туркамі [[Курды|курдскіх]] паўстанняў, апісваючы іх як «выдатны подзвіг турэцкай арміі». У 1923 годзе была створана арганізацыя «Амерыканскія сябры Турцыі» ({{lang-en|American Friends of Turkey}}), якую пазней узначаліў Брысталь&lt;ref name=&quot;Bloxham-197-202&quot; /&gt;.

У 1951 годзе амерыканскі прафесар Льюіс Томас ({{lang-en|Lewis Thomas}}) з суаўтарамі апублікаваў кнігу «Злучаныя Штаты, Турцыя і Іран» у серыі «Бібліятэка вонкавай палітыкі Амерыкі». Рэдактарам серыі выступіў былы намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША {{нп3|Самнер Уэлес|Самнер Уэлес|ru|Уэллес, Самнер}} ({{lang-en|Sumner Welles}}), які ў прадмове адзначыў фундаментальнае супрацьстаянне паміж туркамі і камунізмам. Апісваючы Турцыю, Льюіс Томас сцвярджаў, што туркі ратавалі сябе, знішчаючы і высяляючы армян. Паводле Томаса, аднастайнасць насельніцтва Турцыі забяспечвае ўстойлівасць краіны, якая з’яўляецца важным партнёрам ЗША. Вучнем Томаса ў Прынстанскім універсітэце быў Стэнфард Шоу, які ў сваю чаргу кіраваў падрыхтоўкай дысертацый Джасціна Мак-Карці і Хіта Лоўры ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскім універсітэце]]&lt;ref name=&quot;Bloxham_213-214&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|213-214}}&lt;/ref&gt;. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША&lt;ref name=&quot;Charny_163&quot;&gt;{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=163}}&lt;/ref&gt;.

== Адмаўленне генацыду: мэты і метады ==
Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду&lt;ref name=&quot;Colin Martin Tatz&quot; /&gt; агульнапрынятага&lt;ref name=&quot;IAGS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TheRoadtoSlaughter&quot;&gt;Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) [http://www.tnr.com/book/review/the-road-slaughter?page=0%2C0# The Road to Slaughter] // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»&lt;/ref&gt; кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка [[Генацыд армян|знішчэнні армянскага насельніцтва]].

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Бенджамін Дызраэлі|Дызраэлі]] спрабаваў прадставіць [[Красавіцкае паўстанне (1876)|балгарскія забойствы]] як «кававую плётку»&lt;ref name=&quot;coffee-house-babble&quot;&gt;Ann Pottinger Saab. ''Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856—1878''. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в «Жизнь Дизраэли».&lt;/ref&gt;, урад [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы|Солсберы]] замоўчваў пра [[Хамідыйская разня|масавыя забойствы 1894—1895 гадоў]], [[Германія]] ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць&lt;ref name=&quot;Bloxham-207-209&quot; /&gt;.

Турэцкая Рэспубліка ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнання генацыду Турцыя пагражае дыпламатычнымі і {{нп3|Эканамічныя санкцыі|гандлёвымі санкцыямі|ru|Экономические санкции}} іншым дзяржавам і рэпрэсіямі ўласным меншасцям&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}} «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»&lt;/ref&gt;.

== Тэзы ==
Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;:
* масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было;
* гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас іх высылання з зоны баявых дзеянняў;
* з боку [[Младатуркі|младатурак]] не было мэтнай палітыкі знішчэння армян;
* гібель армян была вынікам [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]] ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінулі таксама мноства туркаў.

=== Тэза правакацыі ===
Гістарычна першым аргументам адмаўлення генацыду армян з’яўляецца т.зв. «тэза правакацыі» (тэрмін уведзены {{нп3|Роберт Мелсан|Робертам Мелсанам|en|Robert Melson}}&lt;ref name=&quot;Bloxham-17&quot; /&gt;), які сцвярджае наступнае:
# армяне і туркі стагоддзямі жылі ў міры, які быў парушаны вонкавымі сіламі ў асобе амерыканскіх місіянераў, Расіі і армянскіх рэвалюцыянераў, якія імкнуліся разбурыць тэрытарыяльную цэласць Асманскай імперыі;
# дзеянні турэцкага ўрада былі абумоўлены армянскімі паўстаннямі;
# такім чынам, армяне самі справакавалі сваю дэпартацыю і знішчэнне.

Тэза правакацыі аперуе ідэалагічнымі паняццямі і не спрабуе разглядаць якія-небудзь адмоўныя рысы асманскага грамадства. Ён ігнаруе таксама прычыны супраціву армян і лаяльнасць большасці армянскага насельніцтва турэцкай дзяржаве. Упершыню гэта тэза была высунутая міністрам унутраных спраў Асманскай імперыі [[Талаат-паша|Талаатам]], якія апраўдваюць дэпартацыю армян [[Ванская бітва|ванскім паўстаннем 1915 года]]. Альтэрнатыўная інтэрпрэтацыя была прапанавана паслом ЗША ў Асманскай імперыі {{нп3|Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента|ru|Моргенто, Генри (старший)}}. Засноўваючыся на данясеннях амерыканскіх місіянераў, якія апісалі зверствы асманскіх салдат над армянскім насельніцтвам замест пераследу адступалых рускіх войскаў, Маргента прыйшоў да высновы, што падзеі ў Ване паслужылі толькі нагодай для пачатку мэтнага знішчэння армянскага насельніцтва Турцыі&lt;ref name=&quot;Miller-75-77&quot; /&gt;.

Пазней тэза правакацыі была падтрыманая заходнімі гісторыкамі {{нп3|Уільям Леанард Лангер|Уільямам Лангерам|en|William L. Langer}} і {{нп3|Стэнфард Джэй Шоу|Стэнфардам Шоу|en|Stanford J. Shaw}}, а таксама турэцкімі гісторыкамі, якія сцвярджалі, што армянскія рэвалюцыянеры свядома ахвяравалі суайчыннікамі ў імя стварэння незалежнай армянскай дзяржавы.

Крытыкі гэтай тэзы зважаюць, што армянскія рэвалюцыйныя групы паўсталі, калі былі вычарпаны іншыя спосабы барацьбы за выжыванне армян і што гэтыя групы былі ўзорам і прадметам захаплення для радыкальных [[Младатуркі|младатурак]]. Крытыкі бачаць яшчэ менш сэнсу ў тэзе правакацыі, калі разглядаюцца падзеі пасля 1896 года і асабліва пасля 1908 года, калі, нягледзячы на лаяльнасць пераважнай большасці армянскага насельніцтва і працу армянскіх партый у парламенце Асманскай імперыі, дыскрымінацыя і забойствы армян не спыніліся (найболей вядомы выпадак {{нп3|Кілікійская разня|разня ў Адане|ru|Киликийская резня}})&lt;ref name=&quot;Suny-qog-24-27&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Suny-qog-100-101&quot; /&gt;. {{нп3|Дональд Блоксхэм|Дональд Блоксхэм|ru|Блоксхэм, Дональд}} адзначае, што гэты аргумент заснаваны на ўспрыманні дзеянняў Асманскай дзяржавы толькі ў якасці зваротных, ігнараванні дзяржаўнай ідэалогіі і завышэнні значэння армянскіх рэвалюцыянераў&lt;ref name=&quot;Bloxham-17&quot; /&gt;. Гісторык прыводзіць прыклады шматлікіх генацыдаў ад {{нп3|Генацыд плямён герэра і нама|знішчэння герэра і нама|ru|Геноцид племён гереро и нама}} да [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], калі забіваючы бок матываваў свае дзеянні супрацівам ахвяры&lt;ref name=&quot;Bloxham-208-210&quot; /&gt;. Пярэчачы тэзе правакацыі, {{нп3|Крыстафер Уолкер|Крыстафер Уолкер|en|Christopher J. Walker}} адзначае, што ён супярэчыць храналогіі, бо [[Генацыд армян#Арганізацыя дэпартацыі армян|першая дэпартацыя армян]] адбылася 8 красавіка 1915 года ў горадзе Зейтун і прыводзіць у прыклад Стэнфарда Шоу, які, апраўдваючы дзеянні турэцкіх улад у кнізе па гісторыі сучаснай Турцыі, ніяк не згадвае папярэднія армянскаму паўстанню ў Ване (сярэдзіна красавіка 1915 года) дэпартацыі і забойствы армян&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-218-219&quot;&gt;{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=218-219}}&lt;/ref&gt;.

=== Абмен насельніцтвам ===
{{also|Мухаджырства ў Асманскай імперыі}}
Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу — {{нп3|Джасцін Мак-Карці|Джасцін Мак-Карці|en|Justin McCarthy (American historian)}}. Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам]], Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам»&lt;ref name=&quot;McCarthy-1983&quot; /&gt;. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць, што, хоць праца Мак-Карці карэктна апісвае часта недаацэненыя гісторыкамі пакуты перамяшчаемых мусульманаў і паказвае, што этнічны нацыяналізм быў уласцівы не толькі ўраду младатурак, аднак, яго інтэрпрэтацыя армянскай праблемы вельмі спрэчная&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher 345&quot; /&gt; і неправамерна экстрапалюе гэту сітуацыю на армян. На думку крытыкаў, Мак-Карці апісвае «абмен мусульманскага і армянскага насельніцтва» выходзячы з няслушных пасылак, што армяне мелі на той момант дзяржаву, з якой здзяйсняўся гэты абмен, і ўяўленні младатурак як урада, залучанага ў знішчэнне армян непераадольнай гістарычнай сілай. Сцвярджэнне Мак-Карці пра немагчымасць унікнуць масавай гібелі армян у практыцы абмену насельніцтвам падрывае пазіцыі іншага спосабу адмаўлення, «тэзы правакацыі», бо мяркуе масавую гібель армян па-за залежнасцю ад жадання армянскіх рэвалюцыянераў справакаваць рэпрэсіі&lt;ref name=&quot;Bloxham-210-211&quot; /&gt;.

=== Дэмаграфічны аргумент ===
{{also|Генацыд армян#Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»|l1=Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»}}
Першым гісторыкам, які выкарыстаў дэмаграфічны аргумент для адмаўлення генацыду армян, быў Стэнфард Шоу. У першым выданні кнігі «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» ён ацаніў армянскае насельніцтва Асманскай імперыі ў {{s|1 300 000}} чалавек, а лік ахвяр у {{s|200 000}} ({{s|300 000}} у другім выданні)&lt;ref name=&quot;Shaw-1977&quot; /&gt;. У той жа час {{нп3|Кемаль Карпат|Кемаль Карпат|en|Kemal Karpat}}, сцвярджае што асманскі перапіс 1914 года найболей верагодны, і ацэньвае лік армян у імперыі ў 1914 годзе ў {{s|1 165 000}} чалавек&lt;ref name=&quot;Karpat-54-188&quot; /&gt;. Джасцін Мак-Карці, таксама засноўваючыся на асманскай статыстыцы, заве лік у {{s|1 493 276}} армян у Асманскай імперыі, з якіх {{s|600 000}}, то бок каля 40 % насельніцтва, загінулі падчас вайны&lt;ref name=&quot;McCarthy-1983-112-130&quot; /&gt;. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць што асманскі перапіс 1844 года паказваў 2,4 мільёна армян, а 1881—1882 гадоў — {{s|1 048 143}} армян, а гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд, не ў стане вытлумачыць гэта змяншэнне армянскага насельніцтва да 1880 года. Паводле крытыкаў, Асманская імперыя з 1880-х гадоў маніпулявала лічбамі і ў палітычных мэтах удвойчы заніжала лік армян. У якасці доваду некарэктнасці афіцыйнай статыстыкі прыводзіцца і той факт, што, згодна афіцыйным крыніц, сабраны з армян падатак удвойчы перавысіў разліковы, заснаваны на асманскай статыстыцы. Апроч таго, увесну 1915 года губернатар Дыярбакіра паведаміў пра дэпартацыю з вілаета {{s|120 000}} армян, тым часам як паводле афіцыйных дадзеных армянскае насельніцтва складала ўсяго {{s|73 226}} чалавек&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;.

=== Параўнальны аргумент ===
{{also|Халакост}}
Згодна гэтаму аргументу, [[Халакост]] быў унікальным і беспрэцэдэнтным, а знішчэнне армян уяўляе сабою жудасную трагедыю, аднак носіць абмежаваны характар і мае рацыянальныя і палітычныя матывы. Вядомыя даследчыкі генацыду {{нп3|Іегуда Баўэр|Іегуда Баўэр|ru|Бауэр, Иегуда}}, {{нп3|Дэбара Ліпштат|Дэбара Ліпштат|ru|Липштадт, Дебора}}, [[Роберт Мелсан]], і Майкл Марус прызнаюць, што генацыд армян адбыўся, але быў не таго ж парадку, што Халакост, які яны ўспрымаюць як [[Ірацыяналізм|ірацыянальны]] і ўнікальны. У апошнія гады пагляды Баўэр і Ліпштат змяніліся. Так, Баўэр заявіў, што сцвярджэнне пра тое, што забойствы армян адбыліся па ваенных прычынах, няслушна, а меў месца запланаваны напад на грамадзянскую меншасць. Буйныя даследчыкі, якія адпрэчваюць генацыд армян на падставе параўнальнага аргумента, гэта {{нп3|Стывен Кац|Стывен Кац|en|Steven T. Katz}} (згодна {{нп3|Дэвід Брус Мак-Дональд|Дэвіду Мак-Дональду|en|David Bruce MacDonald}}) і {{нп3|Гюнтэр Леві|Гюнтэр Леві|en|Guenter Lewy}}&lt;ref name=&quot;MacDonald 136-143&quot; /&gt;. Варта адзначыць, што подпіс Каца стаіць пад лістом 126 даследчыкаў Халакосту, у якім прызнаецца армянскі генацыд&lt;ref name=&quot;Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers&quot;&gt;March 7, 2000. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers]&lt;/ref&gt;.

Рэлятывісты адзначаюць адрозненні паміж [[Нацыянал-сацыялізм|нямецкім нацызмам]] і рознымі турэцкімі ідэалогіямі, адмаўляючы магчымасць генацыду армян на глебе [[расізм]]у і прыпісваючы яму палітычна апраўданы характар. Згодна гэтаму пункту погляду, знішчэнне армян было выклікана ўспрыманнем іх з боку Іціхат як агентаў ворага. У якасці пацверджання гэтай высновы рэлятывісты спасылаюцца, у тым ліку, на абмежаваны характар забойстваў армян і адсутнасць намеру Іціхат знішчыць усіх армян у свеце. Кац згаджаецца з тым што армяне страцілі ад 550 да 800 тысяч чалавек і крытыкуе высілкі турэцкага ўрада, злучаныя з адмаўленнем армянскай трагедыі, аднак сцвярджае, што туркі бачылі ў армянах толькі нацыяналістычную пагрозу, і як толькі гэта пагроза спынілася, спыніліся і забойствы армян. Прынцыповую розніцу з Халакостам Кац бачыць у патэнцыяльнай магчымасці армян выжыць, прыняўшы іслам, тым часам як яўрэі павінны былі быць знішчаны ў любым разе&lt;ref name=&quot;Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension&quot; /&gt;.

Крытыкі пярэчаць, што забойствы армян працягваліся і значна пазней адхілення Іціхат ад улады кемалістамі, і што армяне не былі цалкам знішчаны ў Закаўказзе з-за супраціву савецкіх войскаў. Пярэчачы супраць аргумента пра «ўсеагульнае знішчэнне», крытыкі прыводзяць прыклад, што з паўмільёна нямецкіх яўрэяў {{s|165 000}} з’ехалі ці былі высланы; у Францыі з {{s|330 000}} яўрэяў загінулі толькі {{s|80 000}}&lt;ref name=&quot;MacDonald 136-143&quot; /&gt;, а лік загінулых еўрапейскіх яўрэяў (60 %) супастаўна з лікам загінулых турэцкіх армян (50—70 %)&lt;ref name=&quot;Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship&quot; /&gt;. У сваю чаргу, {{нп3|Ваагн Дадран|Ваагн Дадран|ru|Дадрян, Ваагн}}, аналізуючы сувязі генацыду армян і Халакосту, знаходзіць, што генацыд армян у некаторых адносінах перасягаў Халакост. З пункту погляду Дадрана, у выніку генацыду армян была знішчана вялікая частка армянскай матэрыяльнай культуры і, у адрозненне ад яўрэяў, яны страцілі, а не набылі гістарычную радзіму. Забойствы армян адбываліся больш жорсткімі метадамі, што ўключаюць працяглую агонію ахвяр. Выжылыя ахвяры Халакосту ў выніку {{нп3|Кампенсацыі ахвярам Халакосту|атрымалі кампенсацыі|ru|Компенсации жертвам Холокоста}}, а армяне не. Нарэшце, вінаватыя ў Халакосце [[Нюрнбергскі працэс|былі асуджаны]], а вінаватыя ў генацыдзе армян — не&lt;ref name=&quot;Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide&quot; /&gt;.

=== Сцвярджэнні пра адсутнасць дакументальнага пацверджання ===
{{also|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}}
{{also|Довады генацыду армян}}
Палітыкі і гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд армян, прыцягваюць аргумент пра адсутнасць дакументаў, што пацвярджаюць факт існавання загадаў асманскіх лідараў, скіраваных на знішчэнне армян. Кіруючы кафедрай міжнародных адносін Бількенцкага ўніверсітэта [[Анкара|Анкары]] {{нп3|Норман Стоўн|Норман Стоўн|ru|Стоун, Норман}} мяркуе, што дакументальныя довады палітыкі [[генацыд]]у&lt;ref name=&quot;Stone-2006&quot;/&gt; адсутнічаюць. Да гэтага ж аргумента звяртаецца і Гюнтэр Леві, які з’яўляецца адзіным гісторыкам, хто фактычна адмаўляе як генацыд армян, так і [[Генацыд індзейцаў|генацыд амерыканскіх індзейцаў]] і {{нп3|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}. Аргументуючы свой пункт погляду ў артыкуле «Revisiting the Armenian Genocide», Леві адзначае, што генацыд армян быў аспрэчаны многімі турэцкімі і заходнімі гісторыкамі. Паводле Леві, тэза пра генацыд армян заснаваная на трох сумнеўных аргументах: рашэннях [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года]], ролі {{нп3|Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі|ru|Тешкилят-и Махсуса}} ў разне армян і мемуарах Наім-бея, што змяшчаюць тэлеграмы Талаата пра знішчэнне армян. Леві мяркуе, што трыбунал праходзіў пад ціскам Антанты для дыскрэдытацыі рэжыму [[Младатуркі|младатурак]] і не адпавядае стандартам заходняга правасуддзя. Самай сур’ёзнай праблемай гэтага трыбунала Леві лічыць страту ўсёй яго дакументацыі і немагчымасць усталяваць адпаведнасць матэрыялаў, апублікаваных у турэцкай прэсе, арыгінальным судовым дакументам. У якасці прыкладу Леві прыводзіць праведзены Дадранам аналіз абвінаваўчага заключэння па Вехіб-пашы, тым часам як па звестках Леві, фактаграфічныя матэрыялы суда, выключаючы гэта вінавачанне, згублены. Паводле Леві, сцвярджэнні пра Адмысловую арганізацыю заснаваны не на аргументах, а на здагадках. Аспрэчваючы мемуары Наім-бея, Леві спасылаецца на працу турэцкіх аўтараў Шынасі Арала ({{lang-tr|Şinasi Orel}}) і Сурэя Юджа ({{lang-tr|Süreyya Yuca}}), якія мяркуюць, што армяне наўмысна знішчылі арыгіналы, каб няможна было давесці фальшывасць дакументаў&lt;ref name=&quot;meforum-748&quot; /&gt;.

Разгорнутая крытыка артыкула Леві ўтрымваецца ў працы [[Ваагн Дадран|Ваагна Дадрана]] («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy») і {{нп3|Танер Акчам|Танера Акчама|ru|Акчам, Танер}} («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»). Дадран прыводзіць шматлікія прыклады, што паказваюць, што артыкул Леві поўны сумнеўных сцвярджэнняў і абмылаў, у некаторых выпадках свядомых, і што яна паказвае дрэнныя веды Леві турэцкай, а тым больш асманска-турэцкай мовы. Каментуючы шкадаванне Леві з нагоды знікнення архіва трыбунала, Дадран заўважае, што гэта падзея дзіўна супала з захопам Стамбула кемалістамі ў 1922 годзе. Таксама Дадрян мяркуе, што Леві ігнаруе велізарны масіў дакументаў і сведчанняў, супярэчных яго тэзам&lt;ref name=&quot;Dhimmi Watch&quot; /&gt;.

Макдональд, крытыкуючы пазіцыю Леві, згаджаецца з Дадранам у тым, што, кажучы пра акадэмічныя нязгоды і раўнапраўныя пункты погляду на генацыд армян, Леві насамрэч прыводзіць толькі турэцкія і шчыра пратурэцкія крыніцы. Аргументы Леві пра наўмыснае знішчэнне армянамі дакументаў па разаніне Макдональд знаходзіць аналагічнымі аргументам {{нп3|Адмаўляльнікі Халакосту|адмаўляльнікаў Халакосту|ru|Отрицатели Холокоста}}, якія аспрэчваюць [[Дзённік Ганны Франк|дзённікі Ганны Франк]] і {{нп3|Газавая камера|газавыя камеры|ru|Газовая камера}}&lt;ref name=&quot;MacDonald 139-140&quot; /&gt;.

Акчам таксама адзначае, што ў працы Леві ўтрымваецца мноства фактычных памылак, службоўцаў дастатковай падставай лічыць, што яна сумнеўная. Пасля крытыкі Дадрана Леві, выкарыстоўваючы гэты артыкул у якасці прадмовы да кнігі&lt;ref name=&quot;Lewy&quot; /&gt;, выправіў некаторыя памылкі, тым не менш Акчам знаходзіць мноства фактычных памылак і ў выпраўленым варыянце. Крытыкуючы змястоўную частку артыкула, Акчам адзначае, што нягледзячы на палітычны характар гэтых органаў, сцвярджэнне Леві пра несправядлівасць «суда пераможцаў» з тым жа поспехам можна ўжыць да ўсіх аналагічных суднаў: [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскаму працэсу]], [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|крымінальнаму суду па былой Югаславіі]] і інш. Акчам адзначае, што, заяўляючы пра адсутнасць сведчанняў Вехіб-пашы, Леві не ведае, што прэса таго перыяду публікавала яго сведчанні цалкам, сведчанні Вехіб-пашы ўтрымваюцца ў архівах [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай апостальскай царквы|армянскага Патрыярхату Іерусаліма]], і гэтыя тэксты цалкам супадаюць адзін з адным і дапасуюцца з выцемкамі са сведчанняў, што змяшчаюцца ў абвінаваўчым зняволенні. Аналагічную магчымасць праверыць верагоднасць матэрыялаў трыбунала з дапамогай параўнання публікацый газет, успамінаў, архіваў армянскага Патрыярхату Іерусаліма і тэкстаў абвінаваўчых зняволенняў Акчам бачыць і для ўсіх іншых выпадкаў&lt;ref name=&quot;Akcham&quot; /&gt;.

Крытыкамі канцэпцыі армянскага генацыду недаказанымі ці фальшывымі таксама лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў [[1920]] годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатурак&lt;ref name=&quot;Remembrance_and_Denial_108&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide. Wayne State University Press, 1998. ISBN 081432777X, 9780814327777. P. 108&lt;/ref&gt;.

=== Палітычны аргумент ===
{{also|#Адстаўка Дональда Кватаэрта|l1=Адстаўка Дональда Кватаэрта}}
Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй&lt;ref&gt;[http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html Стратегический альянс Израиля и Турции — под «армянской угрозой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140604210835/http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html |date=4 чэрвеня 2014 }} // IzRus, 10.10.2008. [http://www.peeep.us/bdfffa19 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607010843/http://www.peeep.us/bdfffa19 |date=7 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян.

Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам&lt;ref name=&quot;Permanent Peoples' Tribunal&quot;&gt;April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]&lt;/ref&gt;. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла {{нп3|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|ru|Международная ассоциация исследователей геноцида}}&lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083553/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, website of the IAGS, March 7, 2009. p. 2&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Association of Genocide Scholars&quot;&gt;June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]&lt;/ref&gt;. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «{{нп3|The Jerusalem Post|The Jerusalem Post|ru|The Jerusalem Post}}» была апублікавана заява 126 даследчыкаў [[Халакост]]у (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], {{нп3|Ізраэль Чарні|Ізраэль Чарні|ru|Чарни, Израэль}} і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000&lt;/ref&gt;. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «{{нп3|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|en|International Center for Transitional Justice}}» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана&lt;ref name=&quot;International Center for Transitional Justice&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]&lt;/ref&gt;.

Ізраільскі гісторык {{нп3|Яір Арон|Яір Арон|ru|Орон, Яир}} адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні&lt;ref name=&quot;Auron_101&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|101}}&lt;/ref&gt;.

=== Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе ===
Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай [[Халакост]]ам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры {{нп3|Яўрэйскі пагром|яўрэйскіх пагромах|ru|Еврейский погром}} апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;Auron_257&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|257}}&lt;/ref&gt;.

Згодна амерыканскаму палітолагу {{нп3|Рудольф Румель|Румеля|ru|Руммель, Рудольф}}, у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot;&gt;''R. Rummel'' [http://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&amp;pg=PA225&amp;dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&amp;hl=ru&amp;ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225&lt;/ref&gt;. Турэцкі гісторык {{нп3|Халіл Берктай|Халіл Берктай|en|Halil Berktay}} ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч&lt;ref name=&quot;Berktay&quot;&gt;Интервью Халила Берктая (Halil Berktay) турецкой газете «Радикал» // Цытуецца паводле {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;.

== Адкрыццё архіваў ==
Турэцкі бок заклікае Арменію адкрыць архівы, якія па іх думцы маглі б разліць святло на адбытае ў 1915 годзе&lt;ref name=&quot;armtown_20081114&quot;&gt;[http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ Эрдоган назвал позицию армянской диаспоры «дешевым политическим лоббингом»] // PanARMENIAN.Net, 14 ноября 2008. ([http://web.archive.org/web/20140616224636/http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ копія])&lt;/ref&gt;. У адказ дырэктар Нацыянальнага архіва Арменіі Аматуні Вірабян неаднаразова заяўляў, што архівы Арменіі адкрыты для любых даследчыкаў, у тым ліку і працуючых у наш час у ім турэцкіх гісторыкаў, а кажучы пра закрытыя архівы, турэцкія і пратурэцкія дзеячы маюць на ўвазе бастонскі прыватны архіў [[Дашнакцуцюн]], да якога дзяржава Арменія не мае ніякага дачынення&lt;ref name=&quot;yerkramas_2012-02-25&quot;&gt;Yerkramas.org. 25 февраля 2012. [http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ В национальном архиве Армении готовят материал о Геноциде] ([http://web.archive.org/web/20140616224825/http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ копія])&lt;/ref&gt;.

Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай [[Яір Арон]] адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны&lt;ref name=&quot;Auron_259-260&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|259-260}}&lt;/ref&gt;. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял»&lt;ref&gt;Heather Rae. State Identities and the Homogenisation of Peoples. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 128. ISBN 0-521-79708-X. «Scholars have long been denied access to Ottoman archives. In the late 1980s access was granted to some archives by the Turkish government, but it appears that the material was limited and the government took a very selective approach to who was allowed to study the material»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vahakn Dadrian. «Ottoman archives and Denial of the Armenian Genocide» in The Armenian Genocide: History, Politics and Ethics. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: Palgrave MacMillan, 1992.&lt;/ref&gt;. Аналагічны пункт погляду выказаў і [[Танер Акчам]]&lt;ref&gt;Taner Akcam. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Macmillan, 2007, ISBN 1466832126, 9781466832121. Стр. 5 «While we are missing a significant portion of these papers, what remains in the Ottoman archives and in court records is sufficient to show that the CUP Central Committee, and the Special Organization it set up to carry out its plan, did deliberately attempt to destroy the Armenian population»&lt;/ref&gt;. У кастрычніку [[2000]] года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў&lt;ref name=&quot;Sukru&quot; /&gt;.

У ліку апублікаваных [[WikiLeaks]] дакументаў было паведамленне генеральнага консула ЗША ў Стамбуле, дзе перадавалася яго гутарка з турэцкім гісторыкам Халілам Берктаем у ліпені 2004 года. Берктай сцвярджаў, што ў турэцкіх архівах двойчы праводзілася чышчанне дакументаў па генацыдзе армян, у 1919 годзе і 90-х гадах XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;WikiLeaks&quot;&gt;[http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ WikiLeaks on Armenian Genocide: Turkey ‘Purged’ Archives to Destroy Evidence] // The Armenian Mirror Spectator, SEPTEMBER 16, 2011 ([http://web.archive.org/web/20110916220232/http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ копія])&lt;/ref&gt;.

== Ліст Хіта Лоўры ==
Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]] {{нп3|Хіт Лоўры|Хіт Лоўры|en|Heath W. Lowry}} ({{lang-en|Heath W. Lowry}}).

У 1985 годзе Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст [[Вышэйшыя федэральныя органы дзяржаўнай улады ЗША|ураду ЗША]] з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У [[1990]] годзе псіхолаг {{нп3|Роберт Джэй Ліфтан|Роберт Ліфтан|ru|Лифтон, Роберт Джей}} атрымаў ліст ад [[Турцыя|турэцкага]] пасла ў [[ЗША]], з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян&lt;ref name=&quot;Smith&quot; /&gt;. Ва ўніверсітэт Прынстана была скіравана петыцыя «Супраць адмаўлення генацыду армян з боку турэцкага ўрада і навуковай карупцыі ў акадэмічнай супольнасці», дзе 150 інтэлектуалаў патрабавалі выключыць Лоўры з універсітэта. Петыцыю, у ліку іншых, падпісалі {{нп3|Рауль Хільберг|Рауль Хільберг|ru|Хильберг, Рауль}}, [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]], [[Уільям Стайран]], [[Сьюзан Зонтаг]], [[Курт Вонегут]] і [[Дэрэк Уолкат]]. Скандал з Лоўры асвятляўся ў [[The New York Times|New York Times]], [[The Boston Globe|Boston Globe]] і іншых вядомых СМІ. Хоць Прынстанскі ўніверсітэт адмовіўся звольніць Лоўры, гэты скандал стаў нагодай для прыцягнення ўвагі да фактаў генацыду і адмаўлення генацыду армян, а таксама пашкодзіў рэпутацыі ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide 163-164&quot;&gt;''Peter Balakian''. COMBATTING DENIALS OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN ACADEMIA. // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|163-164}}&lt;/ref&gt;.

== Справа Люіса ==
19 сакавіка 1985 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «[[The Washington Post]]» група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах [[Рэклама|рэкламы]] апублікавала заяву, у якой яны заклікалі [[Кангрэс ЗША]] не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян&lt;ref name=&quot;Hovannisian-241&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis Affair&quot; /&gt;. Сярод тых, хто падпісалі, быў вядомы гісторык {{нп3|Бернард Льюіс|Бернард Льюіс|ru|Льюис, Бернард}}, імем якога стала звацца гэта заява&lt;ref name=&quot;Lewis Affair&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rubinstein-145&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Banality-226-227&quot; /&gt;. Публікацыю аплаціла Турэцкая Асамблея ЗША&lt;ref name=&quot;Lewis Affair&quot; /&gt;.

[[Рычард Аванісян]] адзначае, што важную ролю ў гэтай публікацыі згуляў Хіт Лоўры, дырэктар Інстытута турэцкіх даследаванняў, у якім многія з тых, хто падпісалі гэты ліст, атрымвалі гранты&lt;ref name=&quot;Hovannisian-227&quot; /&gt;. Паводле Пітэра Сур’яна, большасць тых, хто падпісалі ліст, мабыць, мелі прамыя ці ўскосныя зыскі ад турэцкага ўрада&lt;ref&gt;цытуецца паводле ''[[:en:Kenneth S. Stern|Kenneth S. Stern]]''. Holocaust Denial. Amer Jewish Committee, 1993. ISBN 0-87495-102-X. Р. 86-87. «''Academics have also been used to give a veneer of legitimacy to the denial of the Armenian genocide. Sixty-nine academics signed a New York Times ad in 1985, protesting a proposed day of remembrance for the victims of the Armenian genocide. According to Professor Peter Sourian, most of these academics „apparently benefited directly or indirectly from Turkish largess.“''»&lt;/ref&gt;. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц&lt;ref name=autogenerated1&gt;The Psychological Satisfaction of Denials of the Holocaust or Other Genocides by Non-Extremists or Bigots, and Even by Known Scholars, by Israel Charny, «IDEA» journal, July 17, 2001, Vol.6, no.1&lt;/ref&gt;. {{нп3|Сперас Врыёніс|Сперас Врыёніс|en|Speros Vryonis}}, які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Сумневы якія падпісалі ліст дакраналіся слоў «Турцыя» і «генацыд». Так, у лісце адзначалася, што тэрыторыя цяперашняй Турцыі з’яўляецца толькі часткай Асманскай імперыі, і выкарыстанне ў рэзалюцыі тэрміна «Турцыя» недапушчальна. {{нп3|Іў Цернан|Іў Цернан|ru|Тернон, Ив}} у гэтай сувязі адзначае, што ў сваіх працах падпісанты ліста прытрымліюцца больш ліберальных крытэраў, так Бернард Льюіс толькі ў адной частцы кнігі «The Emergence of Modern Turkey» выкарыстаў тэрмін «Турцыя» замест «Асманская імперыя» адзінаццаць разоў. Аргументы супраць выкарыстання вызначэння «генацыд» Цернан знаходзіць непрымальнымі. Пасля публікацыі заявы прафесар Сарбоны {{нп3|Жэрар Шальян|Жэрар Шальян|en|Gerard Chaliand}} выказаў расчараванне ў тым, што падпісаў ліст, паслаўшы ліст Бернарду Льюісу, які адказаў, што прычынай гэтай заявы было нежаданне псаваць амерыкана-турэцкія адносіны і што заява заклікае Турцыю адкрыць свае архівы. Шальян адказаў Льюісу, што некарэктна — калі не сказаць несумленна — казаць, што прычынай непрызнання генацыду з боку Захаду з’яўляецца нястача сведчанняў, што даказваюць выпадкі генацыду супраць армянскага насельніцтва ў Анатоліі падчас вайны, калі насамрэч прычынай былі боязі ў дэстабілізацыі НАТА&lt;ref name=&quot;Lewis Affair&quot; /&gt;. У 2006 годзе Жэрар Шальян у суаўтарстве з [[Іў Цернан|Івам Цернанам]] напісаў кнігу, у якой падзеі 1915 года ацэньваюцца як генацыд армян, што прывёў да амаль 1,5 мільёна ахвяр&lt;ref name=&quot;Chaliand&quot;&gt;Gérard Chaliand, Yves Ternon. 1915, Le génocide des Arméniens. Editions Complexe, 2006, ISBN 2804801020, 9782804801021&lt;/ref&gt;.

[[Ізраэль Чарні]], дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд“; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide»&lt;ref&gt;''[[Ізраэль Чарні]]''. A Passion for Life and Rige at the Wasting of Life // ''Samuel Totten, Steven L. Jacobs''. Pioneers of genocide studies. Transaction Publishers, 2002. ISBN 0-7658-0151-5, 9780765801517. P. 456—464. «The results were impressive in conveying that at least several of the scholars acknowledged that major massacres of the Armenians had occurred, so that in effect there was no doubt about the Armenian Genocide, although none of them agreed to me word genocide, and several acknowledged that there was a pattern of obfuscation and denial by me Turks.»&lt;/ref&gt;.

Згодна [[Яір Арон|Яіру Арону]] гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі&lt;ref&gt;''Yair Auron''. The banality of denial: Israel and the Armenian genocide. Transaction Publishers, 2004. ISBN 0-7658-0834-X, 9780765808349. P.216&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2000 года, калі ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў ЗША]] разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг ({{lang-tr|[[:tr:Mustafa Şükrü Elekdağ|Mustafa Şükrü Elekdağ]]}}) наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты&lt;ref name=&quot;Sukru&quot;&gt;Şükrü Elekdağ. [http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html Soykırımı balonu nasıl patlar?] Milliyet. 02.10.2000 ([http://web.archive.org/web/20071230002837/http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html копія])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lou Ann Matossian. [http://www.reporter.am/index.cfm?furl=/go/article/2008-07-19-politics-scholarship-and-the-armenian-genocide&amp;pg=2 Politics, scholarship, and the Armenian Genocide]. Armenian Reporter. July 19, 2008&lt;/ref&gt;.

=== Адстаўка Дональда Кватаэрта ===
Адзін з 69 падпісантаў, {{нп3|Дональд Кватаэрт|Дональд Кватаэрт|en|Donald Quataert}}, у снежні [[2006]] года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў ({{lang-en|[[:en:Institute of Turkish Studies|Institute of Turkish Studies]]}}), які ён займаў з [[2001]] года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем ({{lang-en|Mervat Hatem}}), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу ({{lang-en|[[:en:Middle East Studies Association|Middle East Studies Association]]}}), скіраваў рэзкі ліст прэм’ер-міністру Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]], у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне [[Генацыд армян|падзей 1915 года]] навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны&lt;ref&gt;''David Holthouse ''. [http://www.splcenter.org/blog/2008/06/06/institute-of-turkish-studies-chair-forced-out-for-rebuking-genocide-deniers/ Institute of Turkish Studies Chair Forced Out For Rebuking Genocide Deniers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100521030543/http://www.splcenter.org/blog/2008/06/06/institute-of-turkish-studies-chair-forced-out-for-rebuking-genocide-deniers/ |date=21 мая 2010 }}. Southern Poverty Law Center, June 6, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Susan Kinzie''. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/04/AR2008070402408.html Board Members Resign to Protest Chair’s Ousting]. The Washington Post. July 5, 2008 (копія: [http://www.peeep.us/80589db1 стр.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715005049/http://www.peeep.us/80589db1 |date=15 ліпеня 2014 }}, [http://www.peeep.us/9f66a4f7 стр.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715043326/http://www.peeep.us/9f66a4f7 |date=15 ліпеня 2014 }})&lt;/ref&gt;.

== Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях ==
Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide»&lt;ref&gt;{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;, «Dictionary of Genocide»&lt;ref&gt;{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}&lt;/ref&gt; і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity»&lt;ref&gt;{{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}&lt;/ref&gt;, «Encyclopedia of Human Rights»&lt;ref&gt;David P. Forsythe (ed.) ''Encyclopedia of Human Rights'': Vol. 1, Oxford University Press, 2009, ISBN 0195334027, 9780195334029&lt;/ref&gt; адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд.

У той жа час шэраг даследчыкаў адзначае, што найбуйнейшыя агульнаадукацыйныя энцыклапедыі да апошняга часу адлюстроўвалі рэвізіянісцкі пункт погляду на генацыд армян. З энцыклапедый «{{нп3|Энцыклапедыя Кольера|Collier’s Encyclopedia|ru|Энциклопедия Кольера}}», «[[Амерыканская энцыклапедыя|Encyclopedia Americana]]», «{{нп3|Энцыклапедыя ісламу|Encyclopedia of Islam New Edition|ru|Энциклопедия ислама}}», «Encyclopedia of the Modern Middle East» і «[[Энцыклапедыя Брытаніка|The New Encyclopaedia Britannica]]» толькі апошняя паведамляе, што гэтыя падзеі могуць быць кваліфікаваны як генацыд (у рэдакцыі красавіка 2015 года «Брытаніка» кваліфікавала падзеі як генацыд, які аспрэчваецца Турцыяй). «Encyclopedia Americana» кажа пра «спробу знішчэння армян», а «Collier’s Encyclopedia» паведамляе толькі пра дэпартацыю армянскага насельніцтва{{efn|«Collier’s Encyclopedia» была куплена кампаніяй Microsoft, якая ўключыла яе ў энцыклапедыю «Encarta». У «Encarta» падзеі 1915 года кваліфікуюцца як генацыд: «The Armenian Genocide took place under cover of World War I and had four major stages.»}}. Таксама ўплыў рэвізіянісцкага пункту погляду выяўляецца ў тлумачэннях забойстваў армян, якое прыпісваецца супрацы армян з рускімі войскамі. Артыкулы пра Турцыю ці Асманскую Імперыю амаль не ўтрымваюць якіх-небудзь звестак пра знішчэнне армян, а артыкулы пра лідараў младатурак зусім не кажуць пра іх ролю ў гэтым працэсе&lt;ref&gt;''Rouben Paul Adalian''. TREATMENT OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN REPRESENTATIVE ENCYCLOPEDIAS // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dolabjian&quot;&gt;Dolabjian, Vartkes S.(2003) 'The Armenian Genocide as portrayed in the Encyclopaedia Brittanica' // Journal of Genocide Research, 5: 1, 103—115&lt;/ref&gt;.

Механізм уплыву турэцкага ўрада на акадэмічныя тэксты, злучаныя з генацыдам армян, быў прадэманстраваны пры падрыхтоўцы энцыклапедыі «{{нп3|Encarta|Энкарта|ru|Encarta}}»&lt;ref&gt;''John Shamsey''. 80 Years Too Late: The International Criminal Court and the 20th Century’s First Genocide // 11 Journal of Transnational Law &amp; Policy 2001—2002. P.374&lt;/ref&gt;. Кампанія [[Microsoft]], якая распрацоўвала энцыклапедыю, звярнулася да вядомых даследчыкаў, {{нп3|Рональд Грыгор Сюні|Рональда Сюні|ru|Суни, Рональд Григор}} і {{нп3|Хелен Фейн|Хелен Фейн|en|Helen Fein}}, з прапановай напісаць некалькі артыкулаў, у тым ліку і злучаных з генацыдам армян. Увесну 2000 года турэцкі пасол у ЗША скіраваў ліст у рэдакцыю «Энкарты», пратэстуючы супраць ужытку тэрміна «генацыд» пры апісанні забойстваў армян. Рэдактар «Энкарты» прапанаваў Сюні і Фейн перапісаць артыкулы, каб адбіць «нязгоды ў думках». Паводле слоў рэдактара, турэцкі ўрад пагражаў арыштаваць супрацоўнікаў і забараніць прадукцыю кампаніі [[Microsoft]], калі падзеі 1915 года будуць ахарактарызаваны як генацыд. Сюні і Фейн адмовіліся перапісваць артыкулы пад націскам турэцкага ўрада, і ў выніку «Энкарта» вырашыла пакінуць артыкулы ў выточным выглядзе&lt;ref&gt;{{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Helen Fein, &quot;Changing minds at Microsoft: Armenian Genocide denial checked, &quot; ISG Newsletter, No 25, Fall 2000, p 13.&lt;/ref&gt;.

У 1986 годзе турэцкае выданне «[[Энцыклапедыя Брытаніка]]», якое сцвярджала, што ў паўднёвай Анатоліі ў XI стагоддзі існавала [[Кілікійскае царства|армянская дзяржава]], было звінавачана ў крымінальным злачынстве супраць турэцкай нацыі. Генеральны пракурор дзяржаўнага суда бяспекі заявіў што гэта «супярэчыць гістарычным фактам» і прыстрашыў рэдактара выдання Партураглу (Huya Porturoglu) 4,5 гадамі турмы, што азначае, што Брытаніка таксама была падвергнута ціску па пытанні генацыду армян&lt;ref name=&quot;Dolabjian&quot; /&gt;.

Французская {{нп3|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|ru|Большая энциклопедия Ларусса}}&lt;ref name=&quot;larousse&quot;&gt;Артыкул [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/génocide_arménien/186105 génocide arménien]&lt;/ref&gt; і нямецкая [[Brockhaus Enzyklopädie|Энцыклапедыя Бракгаўз]]
&lt;ref name=&quot;Brockhaus&quot;&gt;Артыкул «Völkermord»: «Das 20. Jahrhundert kennt Völkermord größten Ausmaßes: Den Völkermord an den Armeniern besonders im und nach dem Ersten Weltkrieg durch die Türkei, die Vernichtungspolitik des nationalsozialistischen Deutschland v. a. gegen die Juden (Holocaust), den Völkermord an der Bevölkerung Kambodschas unter dem Terrorregime von Pol Pot (1975-79)»&lt;/ref&gt; вызначаюць падзеі 1915 года як генацыд.

=== Britannica ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Фрагмент артыкула «Armenia» з [[Энцыклапедыя Брытаніка|Encyclopædia Britannica]] ў рэдакцыі 1922 года (пераклад на беларускую)&lt;ref name=&quot;Britannica_1922&quot;&gt;[[s:en:1922 Encyclopædia Britannica/Armenia|Armenia]] // Encyclopædia Britannica, 1922: «A preposterous and cynical scheme of compulsory colonization as part of the policy has been attributed to German theorists; but it was not even a mask except as affording greater opportunities for destroying the Armenian population. Described in a few words the policy was that of deportation coupled with extermination. The Armenian race was to be uprooted from the wide territories of Asia Minor beyond hope of continuance or return.»&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
«Абсурдны і цынічны план гвалтоўнай каланізацыі як складніка палітыкі прыпісваецца нямецкім тэарэтыкам; але ён служыў усяго толькі дымавой заслонай для знішчэння армянскага насельніцтва. На справе ўся палітыка складалася ў дэпартацыі і ліквідацыі. Армянскі народ на шырокіх прасторах Малой Азіі падлягаў вынішчэнню; любая надзея на тое, што армяне змогуць і далей жыць на гэтых тэрыторыях ці некалі вярнуцца на свае землі, павінна была быць пахавана.»
|}

Першае згадванне пра армянскія пагромы з’явілася ў «[[Энцыклапедыя Брытаніка|Энцыклапедыі Брытаніка]]» ў 1922 годзе і было падпісана супрацоўнікам брытанскай выведкі Чайлдсам ({{lang-en|W.J. Childs}}). У артыкуле апісваліся дэпартацыя і забойствы безабароннага насельніцтва. Дэпартацыя кваліфікавалася як ускосны сродак знішчэння армян, а афіцыйная прычына дэпартацыі — падстава для масавага забойства. Наступнае выданне 1926 года ўлучала апісанне падзей, напісанае былым брытанскім віцэ-консулам у Бітлісе Сафрасцянам, паводле якога законныя акты самаабароны армян былі пададзены асманскім урадам як здрада і нагода для палітыкі знішчэння. Наступныя 14 выданняў Брытанікі ўтрымвалі рэзюмэ таго ж аўтара, аднак у 1957 годзе невядомы рэдактар выдаліў фрагмент пра забойства армянскіх жанчын і дзяцей без разбору. З 1968 года тэкст Сафрасцяна быў заменены на тэкст {{нп3|Чарлз Доўсет|Чарлза Доўсета|en|Charles Dowsett}}, які паказваў прычынай знішчэння 600 тысяч армян іх супрацу з рускімі. Тэкст Доўсета нічога не паведамляў пра ўдзел армян у турэцкай арміі і пра знішчэнне жанчын і дзяцей. З некаторымі мадыфікацыямі 1985 года гэты тэкст прысутнічае і ў наступных выданнях Брытанікі. У тэксце артыкула «Армянская разня» ({{lang-en|Armenian Massacres}}) напісана:

* армяне з добраахвотніцкіх атрадаў завуцца не «расійскія армяне», а «армяне з Каўказскага рэгіёна», каб чытач не зразумеў, што гэта былі не грамадзяне Асманскай імперыі без абавязанняў у адносінах да яе;
* згадваецца пра наяўнасць турэцкіх добраахвотнікаў у расійскіх войсках, але нічога не гаворыцца пра армян у асманскай арміі, якіх было прынамсі ў дзесяць разоў больш;
* не гаворыцца, што дэпартацыя мела беспрэцэдэнтна жорсткі і ўсеагульны характар, улучаючы жанчын і дзяцей.
У выданні 1974 года ў артыкуле «Urartu and Armenia» той жа Чарлз Доўсет уявіў ужо іншую трактоўку падзей, назваўшы падзеі 1915 года аналагічнымі «{{нп3|Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковаму рашэнню|ru|Окончательное решение еврейского вопроса}}» Гітлера.

Аналагічныя пропускі інфармацыі ёсць і ў артыкулах пра архітэктараў генацыду армян. Так, у артыкулах пра Талаата і Энвера адсутнічае інфармацыя пра тое, што яны былі прысуджаны да смерці [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|турэцкім ваенным трыбуналам]] у тым ліку і за ўдзел у разне армян. У артыкуле пра Энвера няма ніякіх згадванняў пра яго ўдзел у забойствах армян. У выданнях Брытанікі да 1969 года ўлучна ў артыкуле пра Талаата быў тэкст пра яго адказнасць, як міністра ўнутраных спраў, за дэпартацыю армян і гібель большасці з Пазнейшыя рэдакцыі выключылі гэтыя словы і паказваюць Талаата як «{{нп3|Ахвярны казёл|ахвярнага казла|ru|Козёл отпущения}}», на якога былі спісаны злачынствы, якія ён не мог запабегчы&lt;ref name=&quot;Dolabjian&quot; /&gt;.

У выданні 2012 года, у артыкуле «Genocide» Джордж Андрэапулас&lt;ref name=&quot;George J. Andreopoulos&quot;&gt;George J. Andreopoulos. Professor, Department of Government, John Jay College of Criminal Justice, New York. Author of Genocide: Conceptual and Historical Dimensions and others.&lt;/ref&gt; кваліфікуе разню армян 1915 года як генацыд&lt;ref name=&quot;Britannica_Genocide&quot;&gt;Britannica. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/229236/genocide Genocide]: «''Twentieth-century events often cited as genocide include the 1915 Armenian massacre by the Turkish-led Ottoman Empire, the extermination of Jews, Roma (Gypsies), and other groups by Nazi Germany during World War II, and the killing of Tutsi by Hutu in Rwanda in the 1990s.''»&lt;/ref&gt;.

У студзені 2015 года рэдактары Брытанікі дадалі ў артыкул «Armenian massacres» інфармацыю, што кваліфікацыя гэтых падзей, як генацыд, аспрэчваецца турэцкім урадам, а ў красавіку артыкул быў наноў перапісаны Рональдам Сюні пад назвай «Armenian Genocide»&lt;ref name=&quot;britannica-Armenian-Genocide&quot;&gt;[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide] // Britannica&lt;/ref&gt;.

== Турцыя ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Тансу Чылер]]. Верасень 1994 года&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot;&gt;{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;«Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па так званым „армянскім пытанні“. Наша пазіцыя лімітава ясная. Сёння выяўна, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду».
|}
{{also|#Адкрыццё архіваў|l1=Адкрыццё архіваў}}
{{also|Армяне ў Турэцкай Рэспубліцы}}

Турэцкая Рэспубліка афіцыйна і ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, таксама выдаткоўвае значныя сродкі на [[Піяр|піяр-кампаніі]] па адмаўленні генацыду армян, падтрымвае і фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнанні генацыду дзяржаўнымі органамі ці навуковымі калектывамі, Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды наяўнасці армян у Турцыі, у краіне сістэматычна разбураліся помнікі [[Армянская архітэктура|армянскай архітэктуры]]&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot;&gt;''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157 «Looting and pillaging were accompanied by a concerted campaign to destroy the Armenian cultural heritage.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charny_561-562&quot;&gt;{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=561-562}} «Indicative of the destructive dimension of denial and the uninterrupted policy of erasing even the record of the once-Armenian presence in Turkey, historical Armenian structures ranging from thousand-year-old churches to entire ancient cities have been subjected to willful vandalism and in numerous instances to complete obliteration. Despite the three-thousand-year existence of the Armenians and their continuous construction of civilization in their historic homeland, no archeological site in Turkey is permitted designation as historically Armenian. While Ottoman Turkey persecuted and sought to destroy the living Armenian population, Republican Turkey has been methodically erasing the physical record of an extinguished civilization with the goal of blotting out even the memory of its existence.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot;&gt;[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5 «In contrast to Kristallnacht, where the destruction of architecture offered a warning of worse to come, the Turks have continued to remove, stone by stone, the evidence of millennia of Armenian architectural and art history following the mass murder and exile of the Armenian people.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UgurUmitUngor&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[:en:Uğur Ümit Üngör|Ugur Ümit Üngör]]|загаловак=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950|выдавецтва=Oxford University Press|год=2012|isbn=978-0-19-965522-9|старонкі=219|старонак=328}}{{oq|en|The Kemalist regime continued on all fronts the preceding Young Turk policies of effacing physical traces of Armenian existence: churches were defaced and buildings rid of their Armenian inscriptions. Although the Armenians were gone, in a sense they were still deemed too visible. In Diyarbekir city, a landmark event that marked the decay of Armenian existence was the collapse of the church, Surp Giragos. Another important stage was the razing of the local Armenian cemeteries.}}&lt;/ref&gt;.

Тэса Хофман адзначае, што пасля наўмысных разбурэнняў да 1970-х у 1990-х з’явілася «разбуральнае аднаўленне» пад падставай археалагічных раскопаў і некваліфікаванай рэстаўрацыі, у прыватнасці пры раскопах горада [[Ані]]&lt;ref name=&quot;TessaHofmann&quot;&gt;Dr. Tessa Hofmann. [http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf ARMENIANS IN TURKEY TODAY. A CRITICAL ASSESSMENT OF THE SITUATION OF THE ARMENIAN MINORITY IN THE TURKISH REPUBLIC] // ([http://web.archive.org/web/20140125020824/http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf копія])&lt;/ref&gt;. У апошні час адзначаюцца станоўчыя змены ў дачыненні да армян і іншых меншасцей у турэцкім грамадстве, у прыватнасці адноўлены некаторыя армянскія помнікі: манастыр «Сурб Хач» на востраве Ахтамар, «Святы Кіракос» у Дыярбекіры, слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года перастае быць табуяваным, і г.д.&lt;ref&gt;Cengiz AKTAR, Hrant Dink Foundation, Istanbul, TURKEY and Richard GIRAGOSIAN, Regional Studies Center, Yerevan, ARMENIA. [http://www.iris-france.org/docs/kfm_docs/docs/observatoire-pol-etrangere-europe/1-expo-afetnt-2013-433710en.pdf TURKEY-ARMENIA RELATIONS] // EP/EXPO/B/AFET/FWC/2009-01/Lot1/49&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Артыкул 301, Крымінальны кодэкс Турцыі|Артыкул 301 крымінальнага кодэкса Турцыі|ru|Статья 301 (Уголовный кодекс Турции)}} агадвае кару за «аганьбаванне турэцкай нацыі» тэрмінам да двух гадоў (у рэдакцыі да 2008 года да трох гадоў за абразу «турэцкасці»). Па гэтым артыкуле праходзілі некалькі гучных спраў, фігуранты якіх вінаваціліся ў канстатаванні факта масавых забойстваў армян у 1915 годзе. У 2005 годзе судоваму пераследу падвяргаўся [[Нобелеўская прэмія|нобелеўскі лаўрэат]] [[Архан Памук]], у 2006 годзе — {{нп3|Грант Дзінк|Грант Дзінк|ru|Динк, Грант}}, які атрымаў тэрмін у 6 месяцаў. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, які пратэставаў супраць выступаў Дзінка па пытанні генацыду армян. Пасля забойства Дзінка і пагроз у свой адрас з боку ісламскіх экстрэмістаў пакінуў Турцыю Архан Памук&lt;ref name=&quot;Denial_History_Betrayed_1-4&quot;&gt;Tony Taylor. Denial: History Betrayed. Melbourne Univ. Publishing, 2008. ISBN 0522859070, 9780522859072. Стр. 1-4&lt;/ref&gt;.

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], якая адмаўляла [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя]]. Пляма масавых забойстваў была непрыемнай ношай для пераемніка Асманскай імперыі, а мадэрнісцкі {{нп3|Кемалізм|кемалісцкі|ru|Кемализм}} рэжым быў вельмі адчувальны да задзірлівага «традыцыйнага» іміджу турэцкага варварства. Адмаўленне таксама згуляла значную ролю падчас стварэння міфаў пра паходжанне Турцыю і фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці. Многія прадстаўнікі турэцкай эліты мелі асабістую цікавасць ва ўтойванні крыніцы прысвоеных імі земляў і маёмасці армян. Многія са злачынцаў [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] захавалі ўплыў і ў Турэцкай Рэспубліцы. Пасля Другой сусветнай вайны на фоне прызнання [[Халакост]]у Турцыя таксама асцерагалася параўнання з нацысцкай Германіяй. Спроба Турцыі падманным шляхам мінімізаваць лік армян, якія жылі ў Асманскай імперыі, перакручванне наступстваў і прычын рашэння пра дэпартацыю 1915 года прывяла да сістэматычнага і фундаванага Турцыяй перапісвання гісторыі. Турэцкая гістарыяграфія складаецца з кемалісцкіх міфаў пра турэцкае засяленне Анатоліі тысячагоддзі назад, пра турэцкую культуру, якая паслужыў глебай для ўсіх [[Еўразія|еўраазіяцкіх]] культур, адмаўляе існаванне сярэднявечнага [[Кілікійскае армянскае царства|армянскага царства Кілікія]]&lt;ref name=&quot;Bloxham-207-209&quot; /&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Рэджэп Эрдаган]]. 23 красавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;tass&quot;&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1141812 Премьер Турции принес соболезнования потомкам армян, погибших в Османской империи] // ИТАР ТАСС, 23.04.2014&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;«З надзеяй і верай у тое, што старажытныя народы, што валодаюць падобнымі звычаямі і традыцыямі, змогуць разам і годным чынам успомніць пра сваё мінулае і пра страты, мы жадаем, каб душы армян, загінулых у падзеях пачатку стагоддзя, спачывалі з мірам, а іх унукам перадаём свае спачуванні».
|}

У 2005 годзе турэцкі прэм’ер-міністр [[Рэджэп Эрдаган]] прапанаваў ураду [[Арменія|Арменіі]] стварыць супольную камісію гісторыкаў для вывучэння падзей [[1915]] года&lt;ref name=&quot;armtown_20081114&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html Освобождение семи районов Азербайджана содействовало бы сближению армяно-турецких отношений — премьер-министр Эрдоган] // Trend, 8 декабря 2009 ([http://web.archive.org/web/20140618233007/http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html копія])&lt;/ref&gt;. На дадзеную прапанову прэзідэнт Арменіі [[Роберт Качаран]] адказаў, што развіццё двухбаковых адносін — справа ўрадаў, а не гісторыкаў, і прапанаваў нармалізацыю адносін паміж дзвюма краінамі без якіх-небудзь прадумоў&lt;ref name=&quot;Oskanian Comments&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|title=Minister Oskanian Comments on Turkish Foreign Minister Abdullah Gul's Recent Remarks|publisher=Armenian Ministry of Foreign Affairs|date=2006-11-04|access-date=2007-04-23|archive-url=https://www.webcitation.org/65uaECjhM?url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|archive-date=4 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Міністр замежных спраў Арменіі {{нп3|Вардан Асканян|Вардан Асканян|en|Vartan Oskanian}} у зваротнай заяве адзначыў, што «па-за Турцыяй, навукоўцы — армяне, туркі і іншыя, вывучылі гэтыя праблемы і зрабілі ўласныя незалежныя высновы. Самы вядомы сярод іх — ліст прэм’ер-міністру [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]] ад Міжнароднай асацыяцыі навукоўцаў генацыду ў маі 2006 года, у якім яны разам і згоднена пацвярджаюць факт генацыду і звяртаюцца да турэцкага ўрада з просьбай прызнаць адказнасць папярэдняга ўрада»&lt;ref name=&quot;Oskanian Comments&quot;/&gt;.

У снежні 2008 года Рэджэп Эрдаган выступіў з крытыкай {{нп3|Прабачце нас|інтэрнэт-кампаніі|ru|Простите нас}}, разгорнутай шэрагам прадстаўнікоў турэцкай інтэлігенцыі, якія прынеслі выбачэнні за генацыд армян у Асманскай імперыі. Ён, у прыватнасці, адзначыў: «Мы не здзяйснялі гэтага злачынства, нам няма за што прасіць прабачэння. Хто вінаваты, той можа прынесці выбачэнні. Аднак у [[Турэцкая Рэспубліка|Турэцкай Рэспублікуі]], у турэцкай нацыі такіх праблем няма»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081219134905/http://www.izvestia.ru/news/news194533 Премьер Турции не собирается извиняться за геноцид армян] // Известия. 18 декабря 2008 ([https://web.archive.org/web/20140618233601/http://izvestia.ru/news/441416 копія])&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2010 года Эрдаган заявіў, што па-ранейшаму чакае адказу армянскіх улад на ліст пра стварэнне супольнай камісіі гісторыкаў&lt;ref&gt;[http://ru.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html Турция ждет ответа от Армении на письмо о проведении совместного исследования — премьер-министр] // Trend.Az, 29 марта 2010 ([http://web.archive.org/web/20140618233745/http://www.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html копія])&lt;/ref&gt;. [[Танер Акчам]] падчас канферэнцыі, што праходзіць у Глендэйле ў чэрвені 2011 года, заявіў пра тое, што яму пры ўмове захавання прыватнасці паведамілі з [[Стамбул]]а, што навукоўцам, гатовымі адмаўляць факт генацыду армян, былі выплачаны велізарныя сумы грошай. «Калі б вы працавалі над тэмай генацыду армян і выкарысталі дадзены тэрмін, вы б неадкладна страцілі працу. Гэта і з’яўляецца асноўнай прычынай таго, што ніводны турэцкі вучоны не скарыстае тэрмін „генацыд“, хоць ёсць мноства журналістаў і грамадскіх дзеячаў, якія выкарыстоўваюць гэты тэрмін. Калі б я захацеў працаваць у Турцыі, тое не здолеў бы знайсці ніякай працы ў турэцкіх універсітэтах. Ніводны з іх не ўзяў бы мяне на працу, бо іх пасля гэтага адразу пачалі б „тэрарызаваць“ урад, грамадства і СМІ»&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html МИД Турции покупает отрицание Геноцида армян у своих академиков — Times Higher Education] // Регнум. 23.09.2011 ([http://web.archive.org/web/20111228041107/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html копія])&lt;/ref&gt;.

23 красавіка 2014 года, выступаючы ў парламенце, Эрдаган упершыню выказаў спачуванні нашчадкам армян, «загінулых падчас падзей пачатку стагоддзя»&lt;ref name=&quot;Gazeta_23.04.2014&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml Эрдоган выразил соболезнования потомкам жертв геноцида армян начала ХХ века] // Газета.ру, 23.04.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618234201/http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml копія])&lt;/ref&gt;.

Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для {{нп3|Пытанне пра ўступ Турцыі ў Еўрапейскі саюз|ўступу Турцыі ў ЕС|ru|Вопрос о вступлении Турции в Европейский союз}}, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot; /&gt;.

== Азербайджан ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Указ Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі Гейдара Аліева «Пра генацыд азербайджанцаў» (фрагмент)&lt;ref&gt;[http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&amp;dil=ru&amp;sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw== Указ Президента Азербайджанской Республики о геноциде азербайджанцев] // Государственная Комиссия Азербайджанской Республики по делам военнопленных, заложников и без вести пропавших граждан. ([https://web.archive.org/web/20140719084340/http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&amp;sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw==&amp;dil=ru копія])&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
«Ствараючы выяву „няшчаснага, абяздоленага армянскага народа“, яны свядома фальсіфікавалі падзеі, што адбываліся ў рэгіёне ў пачатку стагоддзя: тыя, хто здзейснілі генацыд супраць азербайджанцаў, паказваліся як ахвяры генацыду».
|}

{{Гл. таксама|Дзень генацыду азербайджанцаў}}
[[Азербайджан]] на дзяржаўным узроўні адмаўляе генацыд армян 1915 года. Згодна дзяржаўнай ідэалогіі, сфармуляванай [[Гейдар Аліеў|Гейдарам Аліевым]], генацыд армян з’яўляецца лжывым, тым часам як насамрэч меў месца генацыд азербайджанцаў, які доўжыўся {{нп3|Гюлістанскі мірны дагавор|з 1813 года|ru|Гюлистанский мирный договор}} і ажыццяўляўся армянамі і рускімі.

Паводле заявы дырэктара інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|НАНА]] {{нп3|Ягуб Мікаіл аглы Махмудаў|Ягуба Махмудава|ru|Махмудов, Ягуб Микаил оглы}}, генацыд армян з’яўляецца выдумкай, і азербайджанскімі гісторыкамі прароблена вялікая праца для доваду гэтага&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ В Азербайджане профессор истории Махмудов уверен в надуманности геноцида армян] // кавказский узел. 24 апреля 2008. ([http://web.archive.org/web/20141205094628/http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ копія])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm «Геноцида армян» не было] // Зеркало. 2011. — 27 мая. ([http://web.archive.org/web/20141205095238/http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm копія])&lt;/ref&gt;.

== Вялікабрытанія ==
У 2009 годзе ініцыятыўная група армянскіх эмігрантаў у Лондане наняла вядомага юрыста і прэзідэнта суда ААН па ваенных злачынствах у Сьера-Леонэ {{нп3|Джофры Робертсан|Джофры Робертсана|en|Geoffrey Robertson}} для аналізу дакументаў {{нп3|Форын-офіс|брытанскага МЗСа|ru|Форин-офис}} па пытанні генацыду армян. У апублікаванай у 2009 годзе справаздачы Робертсана&lt;ref name=&quot;Robertson&quot;&gt;Geoffrey Robertson. [http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf Was there an Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501070714/http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf |date=1 мая 2015 }} // Report. 9 October 2009&lt;/ref&gt; гаворыцца, што няма ніякіх сумневаў у дэпартацыі больш 2 мільёнаў армян і гібель некалькіх сотняў тысяч з іх. У справаздачы таксама адзначана, што брытанскі парламент рэгулярна дэзынфармаваўся ўрадам. Брытанскі МЗС не рэкамендаваў міністру замежных спраў наведваць імпрэзы, прысвечаныя армянскаму генацыду, і адмаўляўся ўлучаць гэтыя імпрэзы ў дні памяці Халакосту. Паводле Робертсана, пазіцыя Брытаніі абумоўлена нежаданнем крыўдзіць Турцыю, за ўваходжанне якой у ЕС актыўна выступае Брытанія&lt;ref name=&quot;Guardian_3-11-2009&quot;&gt;David Leigh. [http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain Britain accused of 'genocide denial' over Armenia] // The Guardian. 3 November 2009 ([http://web.archive.org/web/20140115024316/http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain копія])&lt;/ref&gt;.

== ЗША, Ізраіль і яўрэйскія арганізацыі ==
Многія даследнікі адзначаюць ключавую ролю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] як асноўных краін, прызнанне якімі генацыду армян здольна паўплываць на пазіцыю Турцыі. Таксама адзначаецца, што прызнанне з боку адной з краін — ЗША ці Ізраіля — рана ці позна прывядзе да прызнання і з боку другой дзяржавы&lt;ref name=&quot;Auron_284&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|284}}&lt;/ref&gt;.

Разню армян афіцыйна прызналі генацыдам 42 штаты [[ЗША]] і [[Вашынгтон|акруга Калумбія]]&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute&lt;/ref&gt;, а таксама асобныя ўплывовыя яўрэйскія арганізацыі ЗША: The Elie Wiesel Foundation for Humanity&lt;ref name=&quot;EWFH&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.375/current_category.5/affirmation_detail.html The Elie Wiesel Foundation for Humanity]&lt;/ref&gt;, [[:en:American Jewish Committee|Амерыкана-яўрэйскі камітэт]]&lt;ref name=&quot;AJC&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.446/current_category.5/affirmation_detail.html American Jewish Commitee]&lt;/ref&gt;, [[:en:Union for Reform Judaism|Саюз рэфармавання іўдаізму]]&lt;ref name=&quot;UFRJ&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.68/current_category.5/affirmation_detail.html Union of American Hebrew Congregations]&lt;/ref&gt;.

=== ЗША ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Зварот [[Барак Абама|Барака Абамы]] 24 красавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Obama_24_05_2014&quot;&gt;[http://www.armenianweekly.com/2014/04/24/obama-fails-recognize-genocide/ Obama Once again Fails to Recognize Genocide] // The Armenian Weekly, April 24, 2014&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
«Сёння мы ўспамінаем ахвяр Мец Егерна, тых, хто загінуў у выніку аднаго з самых жудасных злачынстваў 20-га стагоддзя. Мы ўспамінаем жудасныя падзеі, якія здарыліся 99 гадоў назад, калі 1,5 мільёна армян былі забіты ці пасланы на смерць у апошнія дні існавання Асманскай імперыі, і смуткуем пра страчаныя жыцці і пакуты гэтых мужчын, жанчын і дзяцей. Мы далучаемся да мільёнаў людзей у ЗША і па ўсім свеце, каб ушанаваць іх памяць. Тым самым мы напамінаем сабе пра ўзятыя на сябе абавязанні пра недапушчэнне паўтору падобных цёмных старонак гісторыі ў будучыні…»
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Пракламацыя Прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана да дня памяці ахвяр Халакосту (фрагмент)&lt;ref name=&quot;Proclamation_4838&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.63/current_category.4/affirmation_detail.html Proclamation 4838] of April 22, 1981. «Like the genocide of the Armenians before it, and the genocide of the Cambodians which followed it — and like too many other such persecutions of too many other peoples — the lessons of the Holocaust must never be forgotten.»&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
«Як і ранейшы генацыд армян, генацыд камбаджыйцаў, што адбыўся пазней, як і мноства падобных пераследаў розных народаў, урокі Халакосту ніколі не павінны быць забыты.»
|}
У пракламацыі да дня памяці ахвяр Халакосту 22 красавіка 1981 года прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган стаў першым і дасёння адзіным прэзідэнтам ЗША, што ўжылі слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года&lt;ref name=&quot;Proclamation_4838&quot; /&gt;.

У ЗША ў 1985 і 1987 гадах былі распачаты першыя спробы правесці дакумент, асуджальны генацыд армян, праз [[Сенат ЗША|Сенат]]. У 1989 годзе ў Сенат была прапанавана рэзалюцыя, якая аб’яўляла 24 красавіка днём памяці ахвяр армянскага генацыду, аналагічная рэзалюцыі па дні памяці Халакосту. Турцыя звінаваціла ў падрыхтоўцы гэтай рэзалюцыі «яўрэйскае лобі ў Вашынгтоне». Падчас праходжання рэзалюцыі ў Сенаце яўрэйскія арганізацыі Турцыі і ізраільскія дыпламаты распачыналі спробы выклікаць адчужэнне паміж яўрэямі і армянамі і не дапусціць прыняцця рэзалюцыі, што паставіла яўрэйскія арганізацыі ЗША ў няспрытнае становішча. Галоўны рабін Турцыі паслаў асабісты ліст кожнаму члену Сената, у якім прызнаваў «трагедыю, якая здарылася з туркамі і армянамі», але адмаўляў генацыд. Роля пасольства Ізраіля ў ЗША была асуджана побач яўрэйскіх арганізацый і лідараў у ЗША, якія падтрымалі рэзалюцыю пра генацыд армян. Турэцкі міністр замежных спраў сустрэўся з лідарамі «{{нп3|Антыдыфамацыйная ліга|Антыдыфамацыйнай лігі|ru|Антидиффамационная лига}}», аднак яны адмовіліся падтрымаць туркаў. Тым не менш, прадстаўнікі яўрэйскай супольнасці негалосна аказвалі туркам дапамогу&lt;ref name=&quot;Auron_103-106&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|103-106}}&lt;/ref&gt;.

У самым Ізраілі роля дзяржавы ў прадухіленні армянскай рэзалюцыі выклікала рэзкую крытыку ў прэсе&lt;ref name=&quot;Auron_Press_1&quot;&gt;Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] ад 20 кастрычніка 1989 і 23 кастрычніка 1989, [[The Jerusalem Post]] ад 25 кастрычніка 1989, [[Маарыў, газета|Maariv]] і [[Едыёт Ахранот|Yedioth Ahronoth]] ад 23 кастрычніка 1989, Yedioth Ahronoth ад 20 кастрычніка 1989 і г. д. // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}&lt;/ref&gt;. Намеснік міністра замежных спраў [[Біньямін Нетаньяху]] адмаўляў кожную дзейнасць Ізраіля ці {{нп3|Амерыкана-ізраільскі камітэт па грамадскіх сувязях|Амерыкана-ізраільскага камітэта па грамадскіх сувязях|ru|Американо-израильский комитет по общественным связям}} па армянскай рэзалюцыі ([[Яір Арон]] расцэньвае гэту заяву, як свядомую няпраўду)&lt;ref name=&quot;Auron_107-110&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|107-110}}&lt;/ref&gt;.

Чарговая рэзалюцыя ў 2000 годзе была занесена ўжо ў [[Кангрэс ЗША]] і падтрымана камітэтам па міжнародных адносінах. У выпадку прыняцця рэзалюцыі Турцыя пагражала закрыць {{нп3|Авіябаза Інджырлік|ваенную базу НАТА ў Інджырлік|ru|Авиабаза Инджирлик}}, якую выкарыстоўвалі ў вайне супраць Ірака. Пасля ціску на Кангрэс з боку прэзідэнта ЗША [[Біл Клінтан|Клінтана]] за некалькі гадзін да абмеркавання рэзалюцыя была знята з парадку дня па прычыне магчымай небяспекі для жыцця амерыканцаў у Іраку. Згодна Ніцану Хоравіцу, туркі зноў спрабавалі выкарыстаць яўрэйскія арганізацыі ЗША, аднак яны адмовіліся, бо пытанне не тычылася Ізраіля і выходзіла за рамкі магчымасцей яўрэйскага лобі. Тым не менш нейтральная пазіцыя яўрэйскіх арганізацый выклікала крытыку&lt;ref name=&quot;Auron_Press_2&quot;&gt;Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] October 25, 2000 // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць, што, нягледзячы на супраціў рэзалюцыі, у розныя гады Клінтан неаднаразова выступаў 24 красавіка з прамовай, у якой адзначаў масавае забойства армян у Асманскай імперыі, аднак унікаў слова «генацыд»&lt;ref name=&quot;Auron_111-115&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|111-115}}&lt;/ref&gt;.

Многія амерыканскія сенатары і прадстаўнікі, якія ініцыююць ці заўважна падтрымліваюць рэзалюцыі па генацыдзе, прадстаўляюць акругі са значным армянскім насельніцтвам, і ключавым фактарам іх дзейнасці, па думцы [[Дональд Блоксхэм|Блоксхэма]], з’яўляецца перавыбранне&lt;ref name=&quot;Bloxham224-225&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|224-225}}&lt;/ref&gt;.

У 2006 годзе пасол ЗША ў Арменіі Джон Эванс быў пазбыты занятай пасады за публічнае прызнанне масавай разні армян у Асманскай імперыі генацыдам&lt;ref&gt;А. Галоян. [http://archive.168.am/ru/articles/1147 Называющий вещи своими именами]. Газета «168 часов», Март 12, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/polit/601884.html Вашингтон отозвал своего посла в Армении за высказывания о Геноциде армян] // Регнум, 07.03.2006&lt;/ref&gt;.

=== Ізраіль ===
{{main|Стаўленне да генацыду армян у Ізраілі}}
Ізраіль з’яўляецца той дзяржавай, у чыім прызнанні было асабліва зацікаўлена армянскае лобі&lt;ref name=&quot;Bloxham225&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|225}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя прычыны, па якіх Ізраіль афіцыйна не прызнае генацыд армян, гэты пастаянны ціск з боку Турцыі і супраціўленне вызначаных груп у ізраільскім грамадстве, якія баяцца, што прызнанне армянскага генацыду пашкодзіла б прадстаўленню пра ўнікальнасць Халакосту (па другім аргуменце гл. вышэй раздзел [[#Параўнальны аргумент|Параўнальны аргумент]])&lt;ref name=&quot;Auron_61-62&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|61-62}}&lt;/ref&gt;. У перыяд халоднай вайны Турцыя забяспечвала бяспечны праход яўрэйскім мігрантам з Савецкага Саюза, што таксама з’яўляецца адной з прычын непрызнання&lt;ref name=&quot;Bloxham225&quot;/&gt;. Як адзначаюць аналітыкі, прызнанне Ізраілем генацыду армян таксама можа сур’ёзна сапсаваць адносіны яўрэйскай дзяржавы з Азербайджанам, які лічыцца стратэгічным партнёрам Ізраіля супраць Ірана&lt;ref name=&quot;Cursorinfo_23_04_2013&quot;&gt;[http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ В Израиле звучат призывы признать геноцид армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141019171850/http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ |date=19 кастрычніка 2014 }} // Cursorinfo, 23 апреля 2013&lt;/ref&gt;. Прэзідэнт Міжнароднай Асацыяцыі «Ізраіль-Азербайджан» {{нп3|Ёсеф Шагал|Ёсеф Шагал|ru|Шагал, Йосеф}} адзначаючы традыцыйна дадатнае стаўленне ў Азербайджане да яўрэйскай абшчыны, выказаў думку, што прызнанне генацыду армян Ізраілем можа пагоршыць становішча і нават прывесці да антыяўрэйскіх эксцэсаў супраць абшчыны&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html Дискуссия о геноциде армян привела к скандалу между «русскими» депутатами Кнессета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210636/http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Новости Израиля, 2 апреля 2008 г.&lt;/ref&gt;.

Довады прыхільнікаў прызнання галоўным чынам грунтуюцца на маральна-этычным боку пытання. Пасля астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін таксама стаў папулярны пункт погляду, што прызнанне генацыду армян можа быць адэкватным адказам новым уладам Турцыі, што займаюць праісламскую пазіцыю і падтрымваюць палестынцаў. Праціўнікі прызнання спасылаюцца на [[Рэальная палітыка|realpolitik]]: армянская абшчына Ізраіля малая і не прадстаўляе цікавасці, з улікам астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін прызнанне генацыду армян можа цалкам перапыніць іх, улічваючы колькасць ворагаў у бліжэйшым асяроддзі Ізраіль не можа стварыць яшчэ аднаго моцнага ворага. Таксама важным фактарам для Ізраіля з’яўляецца ўразлівасць армянскіх абшчын у арабскіх краінах і іх залежнасць ад кіруючых рэжымаў, што фактычна ператвараюць гэтыя абшчыны ў ворагаў Ізраіля&lt;ref name=&quot;Satanovsky&quot;&gt;Евгений Сатановский (президент Института Ближнего Востока). [http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=4410 Израиль и геноцид армян] // Интернет-газета «Мы здесь» ([http://web.archive.org/web/20140614171758/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=4410 копія])&lt;/ref&gt;.

Праведзены ў 2007 годзе NEWSru.co.il апытанне па тэме прызнання генацыду армян сярод рускамоўных ізраільцян паказала, што 72,4 % лічылі, што Ізраіль павінен прызнаць масавыя забойствы армян у Турцыі ў 1915 годзе генацыдам армянскага народа. Калі цаной прызнання стаў бы разрыў з Турцыяй, дзель прыхільнікаў прызнання падала да 43,8 %&lt;ref name=&quot;NEWSru.co.il_27.08.2007&quot;&gt;[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Израиль и геноцид армянского народа] // NEWSru.co.il, 27.08.2007 ([http://www.peeep.us/df7faffc копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715034235/http://www.peeep.us/df7faffc |date=15 ліпеня 2014 }})&lt;/ref&gt;. Аналагічнае апытанне ў 2011 годзе паказала падтрымку прызнання генацыду з боку ўжо 89 % рэспандэнтаў&lt;ref name=&quot;NEWSru.co.il_21.05.2011&quot;&gt;[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Должен ли Израиль признать геноцид армян в Османской империи?] // NEWSru.co.il, Начало опроса: 21.05.2011 ([http://www.peeep.us/e914dce2 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715044312/http://www.peeep.us/e914dce2 |date=15 ліпеня 2014 }})&lt;/ref&gt;. Згодна [[The Jerusalem Post]] многія ізраільцяне лічаць, што генацыд армян варта прызнаць&lt;ref name=&quot;Jerusalem_Post&quot;&gt;David Smith. [http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust Armenia’s 'Christian holocaust'] // The Jerusalem Post. 04/24/2008 ([http://web.archive.org/web/20140619013924/http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust копія])&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 1982 года ў Ерусаліме планавалася Першая міжнародная канферэнцыя па пытаннях Халакосту і генацыду, адкрыццё якой павінна было прайсці ў мемарыяле [[Яд ва-Шэм]]. У праграме канферэнцыі агадваліся 150 лекцый, пяць з якіх былі прысвечаны генацыду армян. Турцыя зрабіла моцны ціск на Ізраіль, і МЗС Ізраіля запатрабаваў, каб арганізатары канферэнцыі выключылі з праграмы даклады пра генацыд армян. У выніку армянскія даклады засталіся ў праграме, але мемарыял Яд ва-Шэм адмовіў арганізатарам канферэнцыі і яна была перанесена ў Тэль-Авіў. Шэраг арганізатараў канферэнцыі падаў у адстаўку, заявіўшы пра небяспеку для турэцкіх яўрэяў. МЗС Ізраіля і Турцыя адмаўлялі ціск на арганізатараў і ўдзельнікаў&lt;ref name=&quot;Auron_217-226&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|217-226}}&lt;/ref&gt;. Канферэнцыя была падтрымана ізраільскай прэсай і мела поспех&lt;ref name=&quot;Fifty_Key_Thinkers_on_the_Holocaust_and_Genocide&quot;&gt;{{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|67-72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Totten&quot;&gt;{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|66-67}}&lt;/ref&gt;.

Першы раз дакументальны фільм пра падзеі 1915 года, зняты {{нп3|Якаў Ахімеір|Якавам Ахімеірам|en|Ya'akov Ahimeir}}, быў паказаны ў папулярнай праграме навін «Каляндар тыдня» 22 красавіка 1994 года, і з таго часу штогод напярэдадні 24 красавіка хоць бы адзін ізраільскі тэлеканал паведамляе пра хуткія ўгодкі&lt;ref name=&quot;Auron_199-211&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|199-211}}&lt;/ref&gt;. Рэпартаж быў скрытыкаваны паслом Турцыі, які заявіў, што стаўленне Ізраіля да армянскага пытання супярэчыць супольным зацікаўленасцям Турцыі і Ізраіля. Падчас дэбатаў у [[Кнэсет|Кнэсеце]] па заяве пасла Турцыі, намеснік міністра замежных спраў {{нп3|Ёсі Бэйлін|Ёсі Бэйлін|ru|Бейлин, Йоси}} заявіў, што падзеі 1915 года несумнеўна былі генацыдам, а не проста гібеллю людзей падчас грамадзянскай вайны. Заява Бэйліна была расцэнена некаторымі СМІ як прызнанне Ізраілем генацыду армян&lt;ref name=&quot;Auron_118-119&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|118-119}}&lt;/ref&gt;. Надалей афіцыйная пазіцыя Ізраіля пад ціскам Турцыі стала змяняцца. Турцыя з’яўлялася адзінай мусульманскай краінай, што падтрымвае дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, была буйным бізнес-партнёрам Яўрэйскай дзяржавы, і магла зрабіць сур’ёзны ўплыў на насельніцтва [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|ПНА]], якая вяла [[Інтыфада|інтыфаду]]. У 2000 годзе намміністра замежных спраў Ізраіля Алон Ліэль фактычна дезавуяваў словы Бэйліна пра генацыд армян. У 2001 годзе міністр замежных спраў [[Шымон Перэс]] заявіў, што параўноўваць генацыд армян і Халакост немагчыма, і што ў першым выпадку мела месца трагедыя, але не генацыд. Шэраг яўрэйскіх лідараў засудзіў заяву Перэса. МЗС Ізраіля заявіў, што сцвярджэнні пра падзеі 1915 не былі сказаны Перасам, і што ён быў няслушна працытаваны турэцкай прэсай. У 2002 годзе пасол Ізраіля ў Арменіі, Рыўка Коэн, паўтарыла тэзу Пераса пра немагчымасць параўнання Халакосту і «армянскай трагедыі», што выклікала пратэст МЗСа Арменіі. У адказе на гэты пратэст МЗС Ізраіля заявіў, што прызнае велізарную колькасць армянскіх ахвяр, але таксама лічыць Халакост унікальнай з’явай, непараўнальнай з армянскімі падзеямі&lt;ref name=&quot;Auron_119-133&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|119-133}}&lt;/ref&gt;.

Рэзалюцыі пра прызнанне генацыду армян 5 разоў выносіліся на абмеркаванне ў Кнэсеце, але былі адхілены&lt;ref name=&quot;Israel_5&quot;&gt;[http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ Яир Аурон: Общественность Израиля готова к признанию Геноцида армян, дело за правительством] // Panarmenian, 30 марта 2013 ([http://web.archive.org/web/20130404175021/http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ копія])&lt;/ref&gt;.

13 мая 2014 года ў Кнэсеце прайшло адмысловае пасяджэнне, на якім абмяркоўвалася магчымасць прызнання генацыду армян да 100-гадовых угодкаў гэтай падзеі ў 2015 годзе. Шэраг парламентароў падтрымаў гэту ініцыятыву. «Мы не можам адмаўляць гісторыю і абыходзіць чалавечыя каштоўнасці з-за дыпламатычнай ці палітычнай дамэтнасці», — заявіў на пасяджэнні спікер кнэсета {{нп3|Ёэль Эдэльштэйн|Ёэль Эдэльштэйн|ru|Эдельштейн, Йоэль}}&lt;ref name=&quot;regnum_14.05.2014&quot;&gt;[http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html Спикер Кнессета о Геноциде армян: «Мы не можем отрицать историю из политической целесообразности»] // Регнум, 14.05.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618235746/http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html копія])&lt;/ref&gt;.

Пітар Балаян адзначае, што яўрэйскія даследчыкі, у тым ліку і за межамі Ізраіля, такія як [[Элі Візель]], [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбора Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]], [[Яір Арон]], і інш., унеслі выбітны ўнёсак у вывучэнне генацыду армян&lt;ref&gt;Peter Balakian. [https://web.archive.org/web/20140701140843/http://www.jsantisemitism.org/pdf/jsa_2-2.pdf Israel’s State of Denial] // JOURNAL for the STUDY of ANTISEMITISM, Volume 2, Issue #2, 2010. Special Issue: New York Conference on Muslim Antisemitism. P. 423—427&lt;/ref&gt;.

=== Калектыўныя рэзалюцыі ===
8 чэрвеня 2000 года ў газетах &quot;[[The New York Times]]&quot; і &quot;[[The Jerusalem Post]]&quot; апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]] і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot; /&gt;.

У жніўні 2001 года была апублікавана «Заява даследчыкаў, рабінаў, настаўнікаў, грамадскіх лідараў і студэнтаў яўрэйскага паходжання», у якой сцвярджаўся факт генацыду армян. У ліку падпісантаў былі {{нп3|Леон Ботстэйн|Леон Ботстэйн|en|Leon Botstein}}, {{нп3|Рут Месінджэр|Рут Месінджэр|ru|Мессинджер, Рут}}, {{нп3|Эфраім Карш|Эфраім Карш|en|Efraim Karsh}}, [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбара Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]] і іншыя&lt;ref name=&quot;Auron_315-320&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|315-320}}&lt;/ref&gt;.

== Расія ==
Нягледзячы на тое, што Расія прызнала факт генацыду армян у 1995 годзе, шэраг расійскіх дзеячаў ({{нп3|Міхаіл Серафімавіч Меер|Міхаіл Меер|ru|Мейер, Михаил Серафимович}}&lt;ref&gt;[http://novostink.ru/sng/48402-rossiyskiy-uchenyy-kotoryy-otricaet-fakt-genocida-armyan.html Российский ученый, который отрицает факт геноцида армян]&lt;/ref&gt;, {{нп3|Гейдар Джахідавіч Джэмаль|Гейдар Джэмаль|ru|Джемаль, Гейдар Джахидович}}&lt;ref&gt;[http://www.kontrudar.com/faq/k-voprosu-ob-armyanskom-genocide Джемаль: К ВОПРОСУ ОБ АРМЯНСКОМ ГЕНОЦИДЕ]&lt;/ref&gt; і іншыя) таксама распачыналі спробы публічнага адмаўлення генацыду армян. У 2008 годзе Генконсульства РФ у [[Трабзон]]е ў інфармацыйным паведамленні, апублікаваным на афіцыйным сайце Генконсульства, паставіла пад сумнеў факт генацыду армян у Асманскай імперыі, выкарыстаўшыы фармулёўку «так званы армянскі генацыд». У гэтай сувязі шэраг грамадскіх з’яднанняў Рэспублікі Арменія падрыхтавалі зварот у Дэпартамент інфармацыі і друку МЗС РФ, у пасольства Расійскай Федэрацыі ў Ерэване, у Генконсульства Расійскай Федэрацыі ў Трабзоне, у якім запатрабавалі выбачэнняў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |title=Генконсульство РФ в турецком Трабзоне пересмотрело позицию России по Геноциду армян |access-date=10 лютага 2017 |archive-date=22 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105751/http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пазней дадзеная фармулёўка была зменена&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/1078217.html С сайта Генконсульства РФ в Трабзоне убрали некорректную формулировку об армянском Геноциде] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222112805/http://regnum.ru/news/1078217.html |date=22 снежня 2015 }} // ИА REGNUM.&lt;/ref&gt;.

== Судовыя працэсы над «адмаўляльнікамі» ==
У 1995 годзе грамадзянскі суд [[Францыя|Францыі]] засудзіў заявы гісторыка [[Бернард Льюіс|Бернарда Льюіса]] і аштрафаваў яго за адмаўленне армянскага генацыду на адзін [[французскі франк|франк]], а таксама прысудзіў да абавязковай платнай публікацыі прысуду ў дачыненні сябе ў [[Le Monde]]&lt;ref name=Frjudg&gt;{{cite web|url=http://www.voltairenet.org/article14133.html|title=Civil judgment finding Lewis at fault|date=21 June 1995|publisher=Сетка Вальтэр|access-date=2015-10-16|lang=fr}}&lt;/ref&gt;. Суд пастанавіў, што, тым часам як Льюіс мае права на ўласныя пагляды, яны ў рэчаіснасці нанеслі шкоду трэцім асобам і «толькі хаваючы факты, якія супярэчылі яго перакананням, адказнік змог заявіць, што не існуе „сур’ёзнага доваду“ генацыду армян; такім чынам, ён занядбаў абавязкам быць аб’ектыўным і разважным пры выказе пра такую спрэчную тэму, не маючы пры гэтым на тое кваліфікацыі»&lt;ref name=&quot;Frjudg&quot;/&gt;.

У кастрычніку 2006 года [[Нацыянальны сход Францыі]] прыняў законапраект&lt;ref name=&quot;assembleenationale&quot; /&gt;, які разглядаў адмаўленне генацыду армян як злачынства; законапраект, што агадвае турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у 45 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.rian.ru/society/20111222/170430019.html|title=France makes denial of Armenian genocide illegal|date=22.12.2011|publisher=Sputnik|access-date=2015-10-16|lang=en}}&lt;/ref&gt;, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Отношения Франции с Арменией расцвели, а вот связи Парижа с Турцией, напротив, грозят охладеть вплоть до разрыва|publisher=NTV.RU|date=24.01.2012|access-date=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;. Аднак законапраект не набыў сілы, бо 28 лютага 2012 года Французская Канстытуцыйная рада прыняла рашэнне, паводле якога закон, што карае за адмаўленне армянскага генацыду ў Атаманскай імперыі ў 1915 годзе, прызнаны супярэчным французскай Канстытуцыі, таму што з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|quote=Отрицание геноцида армян не является преступлением, решил конституционный совет Франции... &quot;«Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения»|publisher=[[Газета.Ru]]|date=29.02.2012|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян (Ереван)|access-date=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|title=Закон об армянском геноциде противоречит Конституции Франции|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301203014/http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|archive-date=1 сакавіка 2012|access-date=2015-10-16|date=28-02-2012|publisher=RFI|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2008 года швейцарскі суд звінаваціў траіх туркаў у расавай дыскрымінацыі, бо яны сцвярджалі, што армянскі генацыд — гэта «міжнародная хлусня». Палітычны дзеяч Алі Мерчан была асуджана да штрафу ў 4500 [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франкаў]], а астатнія — да штрафу ў 3600 швейцарскіх франкаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/1072740.html|title=Суд в Швейцарии осудил трех турок за отрицание геноцида армян|date=21 Октября 2008|publisher=[[Regnum|ИА REGNUM]]|access-date=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|title=Swiss court finds Turks guilty for denying Armenian genocide|date=October 21, 2008|publisher=Canada.com|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324102925/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2007 года турэцкі палітычны дзеяч [[Догу Перынчэк]] за адмаўленне генацыду армян быў прызнаны вінаватым у [[расавая дыскрымінацыя|расавай дыскрымінацыі]] швейцарскім акруговым судом [[Лазана|Лазаны]]. Перынчэк апратэставаў рашэнне, аднак у снежні 2007 года швейцарскі федэральны суд пакінуў прысуд без змен&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.swissinfo.org/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&amp;sid=8549273&amp;cKey=1198071731000&amp;ty=nd|title=Court confirms verdict against Perinçek|publisher=SwissInfo|date=December 19, 2007|access-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224212341/http://www.swissinfo.ch/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&amp;sid=8549273&amp;cKey=1198071731000&amp;ty=nd|archive-date=24 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека злічыў асуджэнне Перынчэка супрацьпраўным, абгрунтаваўшы свой рашэнне прынцыпам свабоды слова&lt;ref name=&quot;News.Am_17_12_2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.am/rus/news/185817.html|title=Европейский суд оправдал отрицающего Геноцид армян Догу Перинчека|publisher=Новости Армении - NEWS.am|date=17.12.2013|access-date=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;. Не пагадзіўшыся з гэтай пастановай, Швейцарыя паспрабавала апратэставаць рашэнне ЕСПЧ у судовым парадку, аднак 15 кастрычніка 2015 года Вялікая палата ЕСПЧ адхіліла апеляцыйны зварот.

У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што ўсталяванне гістарычнага факта генацыду не ўваходзіць у кампетэнцыю суда па правах чалавека. У тлумачэнні адзначана, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі адмаўлення генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымваюць выразаў нянавісці ці няцерпнасці, і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека&lt;ref&gt;[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q &amp; A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда&lt;/ref&gt;. Суд адмовіў Перынчэку ў кампенсацыі ў памеры 120 тыс. еўра і судовых выдаткаў. Афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі (заяўлена трэцім бокам у працэсе) падтрымалі рашэнне суда&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/290865.html Генпрокурор Армении о том, чего ждет Ереван от вердикта по делу Перинчека] // News.am, 14.10.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/ru/law/2015/10/15/g-kostanyan/ Генпрокурор Армении: Вердикт ЕСПЧ по делу «Перинчек против Швейцарии» — прецедент, дающий армянам серьезные возможности]{{Недаступная спасылка}} // Панорама, 15/10/2015&lt;/ref&gt;. Таксама рашэнне быў падтрымана вядомымі адвакатамі [[:en:Geoffrey Robertson|Джэфры Робертсанам]] і Амаль Клуні, прадстаўнікамі Арменіі ў судзе, якія заявілі, што Перынчэк з’яўляецца толькі правакатарам&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/m/rus/news/199018 Адвокаты Робертсон и Клуни: Вердикт ЕСПЧ не оспаривает факт Геноцид армян]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/law/2015/oct/15/swiss-authorities-wrong-to-prosecute-politician-for-denying-armenian-genocide-court-rules Swiss wrong to prosecute politician for denying Armenian genocide, court rules] // The Guardian, 15 October 2015&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist|refs=
{{efn|name=&quot;racial&quot;|Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.}}
}}

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot;&gt;{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Auron&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}} «When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Reading Genocide&quot;&gt;{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42-52|аўтар=Fatma Müge Göçek.|частка=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-185-197&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|185-197}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-197-202&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|197-202}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Colin Martin Tatz&quot;&gt;{{Кніга:Colin Martin Tatz:With Intent to Destroy: Reflecting on Genocide|178}} «We examine the 'historical revisionism' that seeks to hide or deny genocide, particularly in the case of Turkish behaviour towards Armenians, Pontian Greeks and Assyrians.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IAGS&quot;&gt;[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], March 7, 2009 &quot;that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.&quot;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-207-209&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|207-209}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot;&gt;{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;Smith, Roger W.; Markusen, Eric; Lifton, Robert Jay (Spring 1995). “Professional Ethics and the Denial of Armenian Genocide”. Holocaust and Genocide Studies 9 (1): 1-22&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;assembleenationale&quot;&gt;[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=11 лютага 2009 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lewis Affair&quot;&gt;''[[Тернон, Ив|Yves Ternon]]''. The “Lewis Affair” // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}&lt;blockquote&gt;The “Lewis Affair” began in the United States on May 19,1985, with the publication, both in the New York Times and in the Washington Post, of an advertisement addressed to members of the House of Representatives. The statement was signed by sixty-nine academics in Turkish studies and sponsored by die Assembly of Turkish American Associations. Among the signatories was die name of Bernard Lewis, the Cleveland E. Dodge Professor of Near Eastern History at Princeton University.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hovannisian-241&quot;&gt;{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rubinstein-145&quot;&gt;''W. D. Rubinstein''. Genocide: a history. Pearson Education, 2004. ISBN 0-582-50601-8, 9780582506015. P.145 &lt;blockquote&gt;This was an element in the so-called ‘Lewis Affair’, which occurred in 1985 when Professor Bernard Lewis of Princeton University, one of the world’s leading experts on modern Turkish history, signed a statement addressed to the American Congress concerning the inclusion of the Armenian genocide in a proposed ‘National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man’.&lt;sup&gt;70&lt;/sup&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Banality-226-227&quot;&gt;{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|pages=226—227}}&lt;blockquote&gt;The rationalization of the Armenian Genocide began to take root in Western academic circles in the 1980s, and was further strengthened by the hiring of Bernard Lewis at Princeton University. Lewis is one of the most prominent specialists on the Middle East — some would say the most distinguished historian of the Middle East. Lewis' stature provided a lofty cover for the Turkish national agenda of obfuscating academic research on the Armenian Genocide. &lt;…&gt; Later on Bernard Lewis reversed his position and changed the text. In 1985 he signed a petition to the U.S. Congress protesting the plan to make April 24, the day on which the Armenians commemorate the victims of the Genocide, a national American-Armenian memorial day, mentioning man’s inhumanity to man. Lewis' signature was the most significant of sixty-nine signatures published. A two-page spread appeared simultaneously in the New York Times and Washington Post, financed by the Committee of the Turkish Associations.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hovannisian-227&quot;&gt;{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=227}}&lt;blockquote&gt;The Institute of Turkish Studies and its director. Heath Lowry, were instrumental in securing the signature of sixty-nine academics in Turkish studies, many of whom had been awarded grants by the institute, for an open letter published as an advertisement in the New York Times and the Washington Post, and read more than once into the Congressional Record.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-17&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Miller-75-77&quot;&gt;''Miller, Donald E. and Miller, Lorna Touryan''. Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide. Berkeley: University of California Press. P. 75-77&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny-qog-24-27&quot;&gt;{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|24-27|аўтар=Ronald Grigor Suny.|частка=Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny-qog-100-101&quot;&gt;{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|100-101|аўтар=Gerard J. Libaridian.|частка=What Was Revolutionary about Armenian Revolutionary Parties in the Ottoman Empire?}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-208-210&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|208-210}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCarthy-1983&quot;&gt;{{Кніга:McCarthy:Muslims and minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of empire}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher 345&quot;&gt;{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|345}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-210-211&quot;&gt;{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|210-211}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shaw-1977&quot;&gt;{{Кніга:Stanford J. Shaw:History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 2}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Karpat-54-188&quot;&gt;''Kemal H. Karpat'' Onoman Population 1830-1 914. Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985. Стр. 54 и 188&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCarthy-1983-112-130&quot;&gt;''Justin McCarthy'' Muslim and Minorities. The Population of Onoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New York University Press, 1983). Стр. 112 и 130&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot;&gt;{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267-278}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot;&gt;{{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacDonald 136-143&quot;&gt;{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|136-143}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension&quot;&gt;''Steven T. Katz''. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|55-74}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship&quot;&gt;''Davide E. Stannard''. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|295-340}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide&quot;&gt;''Vahakn N. Dadrian''. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide: A Sociohistorical Perspective // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|139-174}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stone-2006&quot;&gt;[http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf Norman Stone: «There is No Armenian Genocide». JTW News, 21/10/2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505105330/http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf |date=5 мая 2017 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;meforum-748&quot;&gt;[http://www.meforum.org/748/revisiting-the-armenian-genocide Guenter Lewy. Revisiting the Armenian Genocide] // Middle East Quarterly, Fall 2005, pp. 3-12&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dhimmi Watch&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html
 |title = Dr. Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy
 |author = Vahakn Dadrian
 |date = 2005-10-18
 |access-date = 2011-09-05
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110827125218/http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html
 |archive-date = 27 жніўня 2011
 |url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacDonald 139-140&quot;&gt;{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|139-140}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lewy&quot;&gt;Guenter Lewy. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City: University of Utah Press, 2004)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Akcham&quot;&gt;Taner Akcham. Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. // Genocide Studies and Prevention 3, 1 (April 2008): 111—145&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot;&gt;МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос]&lt;/ref&gt;

}}

== Літаратура ==
* {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}}
* {{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}}
* {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}}
* {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}
* {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}
* {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}}
* {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}
* {{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}
* {{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}
* {{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide}}
* {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}
* {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}

== Спасылкі ==
* [http://www.armeniangenocidedebate.com/ Armenian Genocide Debate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228020757/http://www.armeniangenocidedebate.com/ |date=28 лютага 2009 }}
* [http://www.ermenisorunu.gen.tr/english/intro/index.html Armenian issue]
* [http://www.tallarmeniantale.com/ Tall Armenian Tale] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081231053625/http://www.tallarmeniantale.com/ |date=31 снежня 2008 }}

{{Генацыд армян}}
[[Катэгорыя:Генацыд армян]]</text>
      <sha1>laj2u55f4qra7ut67wyyrlt7rkcwzc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філатэлістычная сумесь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453882</id>
    <revision>
      <id>5206458</id>
      <parentid>5200316</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50209" sha1="rxlfmjfg5b0iszjroooscqckn0r7kj5" xml:space="preserve">'''Філатэлісты́чная су́месь''' — сукупнасць вялікай колькасці несартаваных або часткова сартаваных [[паштовая марка|паштовых марак]], іншага [[Філатэлія|філатэлістычнага]] матэрыялу, якая мае агульную ўпакоўку і выстаўленая для аптовага продажу [[філатэліст]]ам. Як правіла, прадавец пры гэтым пазначае яе [[Вага нета|вагу нета]]{{efn|Першапачаткова ў краінах [[Еўропа|Еўропы]], у [[кілаграм]]ах, адсюль тэрмін ''kiloware'' — кілавар. У наш час большая частка сумесей прадаецца таксама на вагу — у [[Фунт, адзінка вымярэння|фунтах]] і [[унцыя]]х ([[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], іх былыя [[калонія|калоніі]]) або ў кілаграмах і сотнях [[грам]]аў ([[Еўропа]], астатні свет).}} і/або прыблізную колькасць адзінак тавару. У англамоўнай літаратуры пазначаецца '''кілава́р''', '''кі́ла-тава́р''', '''кілава́рны тава́р''', '''ма́ркі ў сто́ку''' ({{lang-en|kiloware, kilo ware, boxlot, stamp mixture, bulk mixture, stock of stamps}}).

== Камерцыйны сэнс ==
[[File:Many Stamps of Romania.jpg|thumb|left|Кілавар з [[Гісторыя пошты і паштовых марак Румыніі|румынскіх марак]].]]
Звычайна філатэлістычная сумесь выстаўляецца на продаж [[Філатэлістычны дылер|філатэлістычнымі дылерамі]], маштабы дзейнасці якіх робяць камерцыйна нявыгадным дэталёвы разбор усяго філматэрыялу — пры гэтым яны загадзя могуць даволі дакладна разлічыць кошт для дробнааптовага продажу з улікам свайго інтарэсу на аснове ацэнкі імавернасці знаходжання ў тавары пастаўшчыкоў больш-менш каштоўных аб’ектаў, якія патрабуюць большай увагі.

Крытэрый апошніх — [[Каталог паштовых марак|каталожная]] цана больш за адзін [[долар ЗША]]&lt;ref&gt;Сцюарт, К. [http://www.junior-philatelists.com/buying_stamps_kiloware_mixtures.htm Buying Stamps — Kiloware and Mixtures] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911113308/http://www.junior-philatelists.com/buying_stamps_kiloware_mixtures.htm |date=11 верасня 2017 }} — артыкул на junior-philatelists.com.{{ref-en}}{{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt; (як правіла, такія маркі складаюць не больш за 3-5 % усёй сумесі). У большасці выпадкаў дылеру выгадней прадаваць тавар максімальна хутка — у тым ліку не разабраным, перакладаючы ўсю або большую частку такой працы на [[Філатэліст|пакупнікоў-калекцыянераў]], — бо пераважная большасць марак з часам значна падае ў цане.

Шматгадовы вядучы [[сайт]]а «''[[Junior Philatelists]]''» Кен Сцюарт ({{lang-en|Ken Stewart}}) піша пра гэта так:{{quote|Калі Вы шукаеце новыя [[Выпуск, філатэлія|паштовыя выпускі]], чакаючы, што яны падаражаюць, забудзьцеся пра гэта. Велізарная большасць іх згубіць каштоўнасць. Каталожныя цэны на новыя маркі звычайна ўдвая перавышаюць іх намінальны кошт, што дазваляе дылерам прадаваць свой тавар па цэнах ніжэй за ўстаноўленыя і ўсё яшчэ рабіць грошы.}}

Для калекцыянераў пакупка марак у філатэлістычных сумесях мае перавагі праз камбінацыю некалькіх фактараў&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;Miller, R. [http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx Mixtures, packets, lots: what’s the difference?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081215041820/http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx |date=15 снежня 2008 }} — [[Linn's Stamp News]], 10 мая 2004 года. {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;:
* Вельмі нізкая цана за асобнік, часам адзін-два [[Цэнт (манета)|цэнты]] ці менш. Па падліках філатэлістычнага выдання «''[[Linn's Stamp News]]''», маркі ў сумесях пераважна прадаюцца за 5 % ад той цаны, якую яны мелі бы ў філатэлістычнай краме, калі б іх прадавалі паасобку. Фактар цаны становіцца асабліва важным, калі калекцыянер — пачатковец, мае вялікую колькасць вольнага часу або [[Віды філатэлістычных калекцый|від]] ці [[Тэматычная філатэлія|тэма]] яго калекцыі не мае на мэце збіранне поўных [[Серыя паштовых марак|серый]];
* Тое, што для дылера з’яўляецца руціннай нявыгаднай працай, — сарціроўка сумесей, — для філатэліста часта поўнае спецыфічных эмоцый;
* Калекцыянер усё жа мае невялікую імавернасць набыць і знайсці ў сумесях штосьці камерцыйна каштоўнае;
* Як правіла, калі адваротнае не агаворваецца, калекцыянер атрымлівае самыя свежыя паштовыя маркі, якія прадаюцца толькі ў [[Пошта|паштовых]] аддзяленнях — звычайна такія маркі, пакуль іх наклады яшчэ не вельмі распаўсюдзіліся па [[Альбом для марак|альбомах]] усіх жадаючых, як было ўжо сказана вышэй, каштуюць даражэй, чым, напрыклад, маркі мінулага года;
* На дадатковым разборы сумесей ды давядзенні матэрыялу да стадыі набораў або [[Аркуш узгаднення (філатэлія)|аркушаў узгаднення]] часам таксама можна зарабіць праз перапродаж іншым філатэлістам. У гэтым выпадку такі пакупнік становіцца [[De facto|дэ-факта]] субпадрадчыкам дылера, хаця апошні можа гэтага і не ведаць.

== Віды і паходжанне ==

=== Першасная сарціроўка ===
Вялікая частка філатэлістычных сумесей прадаецца ўвогуле без сарціроўкі. Першасная сарціроўка мае пад сабой групоўку аб’ектаў па відзе — гэта могуць быць:
* [[Цэлая рэч|Цэлыя рэчы]] («''маркі-на-паперы''», ''on-paper) —'' часта пад ''on-paper'' маецца на ўвазе ''on-piece'';
* [[Выразка (філатэлія)|Выразкі]] («''маркі-на-кавалках''», ''on-piece'') — звычайна, але не заўсёды, ''on-piece'' прадугледжвае захаванне поўнага адбітка [[Паштовы штэмпель|паштовага штэмпеля]] — калі не, то пішацца аб ''close-cut, «караткастрыжанай»'' сумесі;
* [[Паштовае гашэнне|Гашаныя]] маркі («''маркі-без-паперы''», ''off-paper'' або ''used stamps'');
* Або, зрэдку, [[Паштовае гашэнне|нягашаныя]] маркі (''mint stamps'').
У сваю чаргу, сумесі з выразак падзяляюцца на «''аднапапяровыя''» і «''дзвюхпапяровыя''» (''on single'' або ''on double paper''). У першым выпадку ад [[канверт]]а пакідаюць толькі кавалак з аднаго яго, пярэдняга, боку, а ў другім — з абодвух, прыхопліваючы і бок з клапанам. Зразумела, што сумесь другога роду патрабуе менш працы [[Нажніцы|нажніцамі]] і больш тэхналагічная, але яна пры аднолькавай [[Вага|вазе]] змяшчае прыкладна ўдвая менш марак, чым сумесь першага, а філатэліст набывае, адпаведна, удвая болей [[Макулатура|макулатуры]]. З іншага боку, «''дзвюхпапяровая''» сумесь паказвае, што яе элементам надавалася менш увагі з боку дылера, а, значыць, у ёй большая імавернасць знаходжання каштоўных асобнікаў.

Набываючы сумесь якогасьці з першых двух варыянтаў (''on-paper'' або ''on-piece''), філатэліст-пакупнік пасля сарціроўкі сумесі адмочвае маркі ад [[Папера|паперы]], сушыць іх і змяшчае ў сваю калекцыю і абменны фонд. У некаторых выпадках (напрыклад, пры цікавых гашэннях) ён пакідае падобные аб’екты, як ёсць. Маркі трэцяга і чацвёртага варыянтаў (''used stamps'' або ''mint stamps'') пасля ўважлівага агляду іх стану і адбракоўкі ўжо гатовыя для змяшчэння ў калекцыю. Як правіла, дылеру прасцей заўважыць і адсеяць пашкоджаныя асобнікі, калі ён фарміруе сумесь «''без паперы''», таму прынята лічыць, што ў такой сумесі іх [[працэнт]] ніжэйшы.

Звычайна сам характар крыніцы ўжо мае пад сабой тую ці іншую першасную сарціроўку сумесей і даводзіцца дылерам да ведама патэнцыйных пакупнікоў. Так, вылучаюць&lt;ref&gt;Клуг, Дж. [http://www.linns.com/howto/refresher/buying_20010903/refreshercourse.asp?uID= «What stamps to buy and where to buy them»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080624190616/http://www.linns.com/howto/refresher/buying_20010903/refreshercourse.asp?uID= |date=24 чэрвеня 2008 }} — Linn’s Stamp News, 3 верасня 2001 года. {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;:
* '''Місіянерскія сумесі''' (''mission kiloware, mission mixtures, charity mixtures''). Крыніца іх паходжання — розныя царкоўныя, [[Рэлігія|рэлігійныя]], [[Місіянерства|місіянерскія]], [[Дабрачыннасць|дабрачынныя]], [[Грамадская арганізацыя|грамадскія арганізацыі]], [[Таварыства|таварыствы]], [[Секта|секты]]. Іх члены і [[валанцёр]]ы абходзяць дзясяткі і сотні [[офіс]]аў [[Юрыдычная асоба|кампаній]] і фірмаў, збіраючы ў якасці ахвяравання ў іх персаналу выкарыстаныя падчас дзелавой перапіскі [[канверт]]ы, [[Паштоўка|паштоўкі]], [[спам]] з маркамі. Некаторыя падобныя [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйныя арганізацыі (НКА)]] вядуць і актыўнае ўласнае ліставанне, вынікам якога становяцца такія жа [[Цэлая рэч|цэлыя рэчы]]. Валанцёры робяць з іх [[Выразка (філатэлія)|выразкі]] або аддзяляюць ад іх маркі, фарміруюць філатэлістычную сумесь і прадаюць яе дылерам;
* '''Банкаўскія сумесі''' (''bank kiloware, bank mixtures, office mixtures''). Фарміруюцца падобным чынам, але без пасрэдніцтва некамерцыйных арганізацый-збіральнікаў. Як правіла, [[банк]]і ды іншыя [[Фінансы|фінансавыя]] ўстановы маюць настолькі вялікі аб’ём перапіскі, што для філатэлістычных дылераў з’яўляецца сэнс дамаўляцца аб аптовым выкупе [[Цэлая рэч|цэлых рэчаў]] непасрэдна і на рэгулярнай аснове. На філатэлістычным [[Рынак|рынку]] банкаўскія сумесі каштуюць больш, чым місіянерскія, з прычыны большай аднароднасці матэрыялу, значнай колькасці марак высокіх [[намінал]]аў (''high face values''), характэрных для [[бізнес]]-перапіскі, і значнай долі цэлых рэчаў замежнага паходжання. Варта ўлічваць, што, паколькі ў наш час банкі ды падобныя бізнес-структуры амаль цалкам перайшлі на [[Франкіроўка|франкіроўку]] карэспандэнцыі з дапамогай [[франкатып]]аў, назва сумесі цяпер не больш, чым [[метафара]], даніна [[Традыцыя|традыцыі]];
* '''«''Дамашнія''» сумесі''' (''homemade kiloware, homemade mixtures''). Вынік падобнай жа дзейнасці, якая ажыццяўляецца [[Фізічная асоба|прыватнай асобай]], найчасцей [[Падлетак|падлеткам]] ці [[пенсія]]нерам, які мае шмат свабоднага часу для такой падпрацоўкі. Звычайна праца па зборы сумесей адбываецца без утварэння [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]], часам толькі зрэдку, а фарміраваннем тавару чалавек займаецца наўпрост дома. «''Дамашнія''» сумесі па змоўчванні прадугледжваюць крыху большую ўвагу вытворцы да сваёй прадукцыі і, адпаведна, меншую колькасць браку — марак з заломамі, надрывамі, наліплым брудам і інш.;
* '''Выпадковыя сумесі''' (''loose kiloware, loose stamps, space filler mixture'')&lt;ref name=autogenerated1&gt;Miller, R. [http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx Mixtures, packets, lots: what’s the difference?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081215041820/http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx |date=15 снежня 2008 }} — Linn’s Stamp News, 10 мая 2004 года. {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt; — неразабраныя сумесі вельмі вялікай колькасці заведама трэцясортнага не новага філматэрыялу агульнай вагой у некалькі [[кілаграм]]аў. Яны з’яўляюцца вынікам змешвання марак ад розных пастаўшчыкоў, а іх прывабнасць для калекцыянераў як раз у вазе — яна з’яўляецца пэўнай гарантыяй таго, што дылер не праглядзеў змесціва нават бегла, і, значыць, мог пакінуць у такой сумесі дзясятак-іншы каштоўных экспанатаў. Зрэшты, часта [[Філатэлістычны дылер|дылеры]] фарміруюць падобныя сумесі як раз з «''адвалаў''» пасля першаснага прагляду матэрыялу ад кожнага свайго пастаўшчыка, аб чым шчыра і папярэджваюць. Фактычна філатэлістычныя дылеры такім чынам гарантуюць толькі адно: што на кожным кавалку чагосьці прысутнічае нейкая марка, не абавязкова паштовая і не абавязкова ў цэлым стане.
Думка аб тым, што для арганізацый-ахвярадаўцаў у падобнай дзейнасці адсутнічае камерцыйны разлік, з’яўляецца памылковай. Як правіла, дарэнне адбываецца ў абмен на [[дакумент]]альнае пасведчанне, якое завяраецца прадстаўніком НКА, аб [[характар]]ы і, галоўнае, ацэначнай [[Сума|суме]] ахвяраванага. Падобныя пасведчанні ў далейшым дазваляюць кампаніі зменшыць [[Падатак|падатковую]] нагрузку, бо дабрачыннасць у многіх [[дзяржава]]х не абкладаецца падаткамі. Таму даручэнне сакратару не выкідаць непатрэбную карэспандэнцыю, а назапашваць яе ў вялікіх мяхах ці каробках і перыядычна перадаваць іх у дар валанцёрам з НКА, нясе карысць&lt;ref name=&quot;kirillova&quot;&gt;Кірылава, А. [http://world.lib.ru/k/kirillowa_e_w/a_philatelic_disaster.shtml «Филателия»] (ч. I) — артыкул на сайце [http://world.lib.ru/ «Lib.Ru: Сервер „Заграница“».] {{ref-ru}} {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Другасная сарціроўка ===
Як правіла, пры продажы філатэлістычнай сумесі [[Філатэлістычны дылер|дылер]] пазначае, праглядзеў ён яе ці не. Першае значыць, што ён, хутчэй за ўсё, адабраў з сумесі большую частку асобнікаў, якія падаліся яму каштоўнымі (такую сумесь часта называюць ''checked'' або ''picked mixture''). У другім выпадку дылер кваліфікуе тавар як ''unchecked/unpicked'' — г. зн. без адбору, «''як ёсць''».

Другасная сарціроўка значыць, што значная частка працы ўжо зроблена. Такія сумесі ў цэлым называюцца «''прагледжанымі ўручную''» (''handchecked'' або ''handpicked mixture''). Іх перавагі:
* Адлоў амаль усіх дублікатаў і моцна пашкоджаных асобнікаў;
* Сарціроўка па памеры і паўнаколернасці — як правіла, [[Стандартная марка|стандартныя маркі]], у адрозненне ад [[Камемарацыйная марка|камемарацыйных]], друкуюцца ў адну [[Фарбы|фарбу]] і маюць меншы памер. Камемаратыў цэніцца вышэй;
* Адбор марак па краінах або групах краін.
Такія сумесі, хаця таксама прадаюцца на вагу, каштуюць значна даражэй за папярэднія. Звычайна яны маюць больш дробную расфасоўку, да паловы кілаграма. У іх знаходзіцца матэрыял больш высокай якасці, але «''неспадзяванак''» ва ўручную адабраных сумесях ужо не знайсці.

=== Канчатковая сарціроўка ===
[[Файл:Maltaapproval2001.jpg|thumb|&lt;small&gt;Набор са ста розных гашаных [[паштовая марка|паштовых марак]] [[Мальта|Мальты]] ў папяровым канверце ([[Валета]], [[Мальта]], [[2001]] г., цана — 2,5 [[мальтыйская ліра|мальтыйскія ліры]]).&lt;/small&gt;]]
На гэтым этапе адбываецца ператварэнне кілавару ў наборы марак (''selection, selected stamps, sorted stamp selection, stamp packets''). Пасля тонкай сарціроўкі (''fine sorting'') філатэлістычны матэрыял практычна заўсёды прадаецца меншымі порцыямі (≈2—3 [[Унцыя|унцыі]]) і ўжо не на вагу, а па дакладнай колькасці асобнікаў у тым ці іншым наборы — бо колькасць становіцца вядомай у выніку разбору і менавіта яна цікавіць філатэлістаў-пакупнікоў.

Найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца наборы па 50, 100, 200, 300 і 500 марак. Часам яны бываюць меншымі (ад 5—10), ёсць і большыя мега-ўпакоўкі (іх калі-нікалі называюць ''king-size pack'') — 1, 3, 5 і нават 10 тысяч штук. Агульная прыкмета ўсіх набораў — вытворца падбірае маркі па пэўнай прыкмеце і гарантуе пэўны стан тавару. Найчасцей пры продажы дылеры звяртаюць увагу пакупнікоў на наступныя характарыстыкі набораў:
* [[Філатэлістычная геаграфія|Краіну або групу краін]];
* Год (гады) [[Выпуск, філатэлія|выпуску]] (гл. таксама артыкул «''[[Гадавы набор, філатэлія]]''»);
* Пэўная тэма, матыў;
* Адсутнасць дублікатаў (звычайна пішуць ''all different'');
* Адсутнасць [[Непаштовая марка|непаштовых]] [[Выпуск, філатэлія|эмісій]] — [[Службовая марка|службовых]], [[Фіскальная марка|фіскальных]], [[Дабрачынная віньетка|дабрачынных]] ды ім падобных марак, [[Віньетка|віньетак]] і [[ярлык]]оў;
* Наяўнасць таго ці іншага працэнта [[Камемарацыйная марка|камемарацыйных марак]];
* Адсутнасць непаўнацэнных асобнікаў;
* Адсутнасць марак з [[Фіктыўнае гашэнне|фіктыўнымі гашэннямі (CTO)]] і/або «''[[Пясчаныя дзюны, філатэлія|дзюн]]''» — выпускаў [[Аравійскі паўвостраў|аравійскіх]] [[княства]]ў канца [[1960-я|1960-х]] гадоў, прызнаных [[Міжнародная федэрацыя філатэліі|Міжнароднай федэрацыяй філатэліі]] непажаданымі праз іх гіганцкія наклады (''no CTO’s'' і/або ''no dunes'');
* Характар і стан гашэнняў. Наяўнасць поўнага штэмпеля (''bulls-eye cancel,'' або ''socked on the nose —'' гашэнне «''бычынае вока''», або «''ўдар па носе [меркаванага партрэта на марцы]''») ці, наадварот, «''лёгкае гашэнне''» (''light cancel''), якое закранае толькі вугал маркі.
У залежнасці ад [[Віды філатэлістычных калекцый|віду філатэлістычнай калекцыі]], для яе ўласніка будзе мець перавагу той ці іншы тып набораў.

== Упакоўка і гандаль ==
[[File:Austrian and German stamps bundleware.jpg|thumb|left|Перавязаныя папяровымі стужкамі паштовыя маркі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]].]]

=== Упакоўка ===
Калі філатэлістычныя сумесі, якія прайшлі першыя апісаныя стадыі апрацоўкі, прадаюцца на вагу ў мяхах ці каробках, то наборы марак, як правіла, упакоўваюцца ў запячатаныя [[канверт]]ы ці [[Папяровы пакет|пакеты]] з [[Папера|паперы]] або [[Калька, папера|калькі]] (''glassine'') рознага памеру, у залежнасці ад колькасці марак. У большасці выпадкаў такія пакеты маюць празрыстае акенца з [[Плёнка|плёнкі]] або цалкам вырабляюцца з празрыстага матэрыялу — каб пакупнік мог бачыць змесціва.

Менш распаўсюджаным, але ўсё яшчэ папулярным варыянтам, з’яўляецца продаж сумесей і набораў звязкамі (''bundle kiloware, bundleware''). Часта такімі перавязанымі папяровымі ці [[Шоўк|шаўковымі]] стужкамі пачкамі прадаюць аднолькавыя маркі ці серыі, што маюць аднолькавы фармат. Звязкі часам дасягаюць 50—300 асобнікаў і, як правіла, яны зручныя для дробных філатэлістычных дылераў, якія імкнуцца напоўніць свае крамы асартыментам.

[[Файл:Indiabundleware.jpg|thumb|Звязкі паштовых марак [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]].]]
Спосаб захоўвання і продажу марак звязкамі быў асабліва папулярны ў класічны перыяд развіцця філатэліі (г. зн. да [[20 стагоддзе|XX ст.]]), калі большасць марак была [[Зубцоўка|беззубцовай]], а [[Альбом для марак|альбомы для марак]] і [[клясер]]ы яшчэ не былі распаўсюджаныя. Вядома, напрыклад, што [[Імператар Усерасійскі]] [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] і [[пісьменнік]] [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антон Чэхаў]] захоўвалі свае вялікія калекцыі паштовых марак менавіта ў такім выглядзе — перавязанымі стужкамі пачкамі, складзенымі ў каробкі&lt;ref&gt;З [http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html артыкула] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014154016/http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html |date=14 кастрычніка 2008 }} Арлова на сайце [http://www.library.taganrog.ru/ Цэнтральнай гарадской публічнай бібліятэкі Таганрога.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014154016/http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html |date=14 кастрычніка 2008 }}{{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;. У далейшым гэты спосаб страціў папулярнасць, бо стужкі часта пашкоджваюць зубцы марак, маркі датыкаюцца адна да адной, што цягне за сабой пэўную рызыку іх псавання. Таксама разглядаць калекцыю ў такім выглядзе не вельмі зручна: прыходзіцца кожны раз развязваць пачкі, а потым нанова іх фарміраваць.

Яшчэ адзін спосаб упакоўкі набораў марак — [[Аркуш узгаднення (філатэлія)|аркушы ўзгаднення]]. Аб’екты, як правіла, групуюцца па краінах, тэматыцы, матывах, [[Храналогія|храналогіі]] ці любой іншай прыкмеце і раўнамерна размяркоўваюцца па [[аркуш]]ы — так, каб можна было ўважліва разглядзець кожны. Від аркушаў узгаднення звычайна альбомны, фарматам [[A4]], [[A3 (папера)|A3]] або прамежкавым між імі. Матэрыял — шчыльная [[папера]], кардон ці пластык, колер фону — роўны, найчасцей [[Чорны колер|чорны]], але бывае і светлы. Філатэлістычныя аб’екты запіхваюцца ў празрыстыя кішэнькі або (асабліва да 1970-х — 1980-х гадоў) прымацоўваюцца да аркуша з дапамогай [[Марачная налепка|асаблівых налепак]].

З адзіночных аркушаў могуць рабіцца [[Брашура|брашуры]] для зручнасці іх транспарціроўкі (перасылкі) і вывучэння змесціва пакупніком. Звычайна сукупнасць такіх аркушаў называюць «''сшыткам''». Асаблівы від такіх брашур з аркушаў з маркамі (як правіла, загадзя пагашанымі) быў распаўсюджаны ў былым [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]]: [[Цэнтральнае філатэлістычнае агенцтва «Саюздрук»|Цэнтральнае філатэлістычнае агенцтва «''Саюздрук''»]] увяло ў практыку выпуск тэматычных падборак марак на аркушах-брашурах фарматам, блізкім да A4. Такія сшыткі выпускаліся накладамі па 10—50 тысяч асобнікаў. Невялікія жа тэматычныя наборы паштовых марак (па 7—15 штук), як правіла, распаўсюджваліся ў празрыстых або непразрыстых пакеціках з мастацкім чынам аформленымі ўкладышамі.

Некаторыя дылеры, якія маюць дастатковы аб’ём продажу, вырабляюць аркушы прамысловым чынам, звычайна з [[пластык]]у ці [[пластмасы]]. Калі-нікалі такія ці да іх падобныя аркушы называюць планшэтамі для марак&lt;ref&gt;Гл. [http://www.standard-collection.ru/catalog/accessories/philately/sfmounts/317.html прыклад]{{Недаступная спасылка}} планшэта для марак на [http://www.standard-collection.ru/ сайце] філатэлістычнага дылера «[[Стандарт-коллекция]]». {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt; або штат-картамі&lt;ref&gt;Гл. [http://www.germanstamps.ru/faq.php#7 узор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116162407/http://www.germanstamps.ru/faq.php#7 |date=16 студзеня 2008 }} штат-карты на сайце [http://www.germanstamps.ru/ «Немецкая марка».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420164156/http://www.germanstamps.ru/ |date=20 красавіка 2008 }} {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;. Як правіла, у іх прадугледжваецца і другі элемент: празрысты з аднаго боку абарончы кажух, куды змяшчаецца ўласна аркуш з празрыстымі жа кішэнькамі. Нягледзячы на тое, што такія аркушы па сутнасці шматразовыя, яны перадаюцца пакупніку разам з таварам. У гэтым выпадку адначасова вырашаецца і праблема наяўнасці ў яго канверта для змяшчэння і транспарціроўкі пакупак.

=== Продаж ===
Найбольш тыповы прадавец філатэлістычных сумесей — небуйны дылер, уладальнік крамы карысных дробязей (''dime store''). У той час, як большасць такіх абслугоўвае кліентаў свайго [[раён]]а ці [[горад]]а, буйнейшыя дылеры пашыраюць продаж, ствараюць сеткі профільных крам, выходзячы за межы роднага рэгіёна. Часам дылеры для прываблівання пакупнікоў фарміруюць спецыяльныя ўзоры сумесей (''samples''), каб іх якасць магчыма было вызначыць, не рызыкуючы вялікімі [[Грошы|грашыма]].

Прадаўцы, якія адаптаваліся да [[інтэрнэт]]у, ствараюць [[Сайт|вэб-сайты]], на якіх філатэлістычны матэрыял прапаноўваецца рэзідэнтам любой краіны свету, а таксама выстаўляюць тавар на інтэрнэт-[[аўкцыён]]ах (напрыклад, на [[EBay]]) у якасці лотаў (і ў гэтым выпадку філсумесь звычайна называецца ''бокслот'').

[[Фунт, адзінка вымярэння|Фунт]] ці палову [[кілаграм]]а марак «''місіянерскай сумесі''» звычайна можна прадаць дылеру за 0,5—1,5 [[Долар ЗША|долара]]. Сам ён выстаўляе гэта на рынак па 3—5 долараў. Дзесяць фунтаў марак «''на паперы''» — 35—40 долараў. Праходжанне кожнага з апісаных этапаў сарціроўкі павялічвае цану прадукту ў 2—5 разоў. Цана адсартаваных набораў моцна залежыць ад параметраў, па якіх маркі, што ўваходзяць у іх, былі адабраныя, і можа адрознівацца ад аналагічных у разы і нават дзясяткі разоў. Напрыклад, фунт гашаных марак [[Германія|Германіі]] звычайна каштуе каля 15 долараў, а [[Люксембург]]а — каля 40&lt;ref name=&quot;kirillova&quot; /&gt;.

=== Пакупка ===
Некаторыя філатэлістычныя выданні на рэгулярнай аснове праводзяць кантрольныя закупкі і разбор сумесей ад розных дылераў і публікуюць вынікі з параўнаннем патрачаных на пакупку сумесей грошай з патэнцыяльным коштам марак, якія былі ў сумесях, уключаючы працэнт дублікатаў, пашкоджаных асобнікаў і інш. Напрыклад, «''[[Linn's Stamp News]]''» шмат гадоў вядзе спецыяльную рубрыку «''Філатэлія на кухонным стале''» («''Kitchen Table Philately''»). Аднак, напрыклад, Кен Сцюарт (''Ken Stewart'') папярэджвае:{{пачатак цытаты}}
Калонка ў ''[[Linn's Stamp News|Linn’s]]'' па сумесях — добрае месца для пачатку [знаёмства з гэтым рынкам]. Але памятайце, што ''Linn’s'' не збіраецца выходзіць і гаварыць, што Вам не варта набываць сумесі ў дылера ''Х'', бо гэта рабаванне. Чаму? Таму што дылер ''Х'' — рэкламадавец ''Linn’s''.
{{oq|en|
The column in Linn's on mixtures is a good place to start, but remember, Linn's is not going to come out and say you should not buy from dealer X because it is a rip-off. Why, because dealer X is an advertiser in Linn's.}}
{{канец цытаты}}

Увогуле рэкамендацыі пакупніку сумесей мала адрозніваюцца ад звычайных парад [[Спажывец|спажыўцу]], які ўступае ў [[рыначныя адносіны]] з [[Прадавец|прадаўцом]]. Важна разумець, часам дылер не паведамляе поўную інфармацыю аб тавары з мэтай больш простага і хуткага продажу.

Акрамя гэтага, трэба разумець, што ў шэрагу выпадкаў дылеры працягваюць называць наборы, якія прайшлі сарціроўку, «''кілаварам''» ці «''мікстурамі''», таму перад пакупкай варта ўдакладняць, што менавіта мае на ўвазе прадавец і ці адпавядаюць параметры набораў заяўленаму. Варта звярнуць увагу і на тое, што дылеры ў сваіх рэкламных [[інтэрнэт]]-аб’явах часта выкарыстоўваюць для ілюстрацыі тыповыя выявы з [[фотабанк]]аў, таму атрыманы ад іх па пошце заказ можа моцна адрознівацца ад створанага ў рэкламе вобраза&lt;ref&gt;[http://www.qassia.com/things-to-look-for-when-buying-stamp-kiloware «Things to look for when buying stamp kiloware»]{{Недаступная спасылка}} — артыкул карыстальніка ''fanfreluche'' на сайце [http://www.qassia.com/ «Qassia»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081103070631/http://www.qassia.com/ |date=3 лістапада 2008 }}{{ref-en}} {{v|17|12|2008}}&lt;/ref&gt;.

Пры разборы філатэлістычных сумесей і высвятленні цэн на набытыя маркі па [[Каталог паштовых марак|каталогах]] не варта ўспрымаць апошнія як [[Аферта|аферту]] — гэта ўсяго толькі ацэнка, якая фарміруецца кампаніямі-мейджарамі. Рэальная цана рынку, даступнага радавому філатэлісту, можа аказацца і, хутчэй за ўсё, акажацца значна ніжэйшай (у сярэднім 10—15 %, максімум 20 % ад пазначанай у каталогах цаны). Гэта звязана з нізкай [[Ліквіднасць|ліквіднасцю]] філатэлістычнага рынку і невялікай колькасцю яго ўдзельнікаў, асабліва па-за буйнымі гарадамі і [[Развітыя краіны|развітымі краінамі]].

== Гл. таксама ==
* [[Аркуш узгаднення (філатэлія)]]
* [[Выразка (філатэлія)]]
* [[Гадавы набор (філатэлія)]]
* [[Гашэнне (пошта)]]
* [[Філатэлістычны дылер]]
* [[Філатэлістычныя матэрыялы]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
;Кнігі:
* [https://web.archive.org/web/20090131071532/http://philately.h14.ru/BS/O.html Большой филателистический словарь] / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. (См. ''Оптовая дешёвая смесь''.){{v|6|11|2008}}
* {{iw|Кабин, Ричард Макферрен|''Cabeen R. McP.''||Richard McPherren Cabeen}} [http://books.google.com/books?id=vB4YAAAAIAAJ&amp;q=Kiloware&amp;pgis=1#search Standard Handbook of Stamp Collecting] / Collectors Club of Chicago Committee on Publications. — New York, NY, USA: Thomas Y. Crowell, 1979. — P. 8, 9. — ISBN 0-690-01773-1.{{ref-en}}{{v|6|11|2008}}
* {{кніга|аўтар=Sutton R. J.|загаловак=Энциклопедия коллекционера почтовых марок|арыгінал=The Stamp Collector’s Encyclopaedia|спасылка=http://www.librarything.com/work/1178341|адказны=Revised by K. W. Anthony|выданне=6th ed|месца={{L.}}|выдавецтва=Stanley Paul|год=1966|pages=166|allpages=390|isbn=0-517-08024-9}}{{ref-en}}{{v|21|11|2009}}
* ''Wood K. A.'' This is Philately: Encyclopedia, Vol. 2, G—P. — Albany: Van Dahl Publications, 1982. — P. 463—464. — ISBN 0-934466-03-3.{{ref-en}}
;Перыёдыка:
* ''Коростылёва И.'' [https://web.archive.org/web/20080628221021/http://www.expert.ru/printissues/d/2008/12/marki/ В поисках «кукушкиного яйца»] // «D`». — 2008. — № 12 (51). — 23 июня — 7 июля.{{v|6|11|2008}}
* [http://www.ceo.ru/articles/read/696/ Рынок ценных бумажек: надо держать марку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220401173340/https://www.ceo.ru/articles/read/696 |date=1 красавіка 2022 }} // [[CEO]]. — 2008. — № 9. {{small|Опубликовано [[онлайн]] 16 сентября 2008 года.}}{{v|6|11|2008}}
* [http://text.uuu.ru/stamps/Market/20030428161122Market.html Храните деньги в кляссерах] // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования. — 2002. — № 1.{{v|6|11|2008}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя
|Партал       = Філатэлія
|Вікіслоўнік  = філатэлістычны
|Вікіпадручнік  = 
|Вікіцытатнік = 
|Вікітэка     = 
|Вікінавіны  = 
|Метавікі     = 
}}

* [http://world.lib.ru/k/kirillowa_e_w/a_philatelic_disaster.shtml «Филателия»] (ч. I) — статья Е. В. Кирилловой на сайте [http://world.lib.ru/ «Lib.Ru: Сервер „Заграница“»] {{v|6|11|2008}}
* [http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html «А. П. Чехов и филателия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014154016/http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html |date=14 кастрычніка 2008 }} — статья Г. Н. Орлова, председателя Общества филателистов Таганрога, на сайте http://www.library.taganrog.ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014154016/http://www.library.taganrog.ru/conference/documents/1/orlov.html |date=14 кастрычніка 2008 }} {{v|6|11|2008}}
* Статьи Кена Стюарта ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Ken Stewart}}) на сайте [http://www.junior-philatelists.com/index.shtml «Junior Philatelists»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911133344/http://www.junior-philatelists.com/index.shtml |date=11 верасня 2017 }}{{ref-en}}:
** [http://www.junior-philatelists.com/buying_stamps_kiloware_mixtures.htm «Buying Stamps — Kiloware and Mixtures»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911113308/http://www.junior-philatelists.com/buying_stamps_kiloware_mixtures.htm |date=11 верасня 2017 }} {{v|6|11|2008}}
** [http://www.junior-philatelists.com/buying_new_issues.htm «Buying Stamps — New Issues»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911131155/http://www.junior-philatelists.com/buying_new_issues.htm |date=11 верасня 2017 }} {{v|6|11|2008}}
* [http://www.linns.com/ Сайт] «[[Linn's Stamp News]]»{{ref-en}}:
** [http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_19981012/refreshercourse.asp «Stamp mixtures, packets add to collections»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060409051319/http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_19981012/refreshercourse.asp |date=9 красавіка 2006 }} — статья Майкла Баадке ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Michael Baadke}}) от 12 октября 1998 года {{v|6|11|2008}}
** [http://www.linns.com/howto/refresher/buying_20010903/refreshercourse.asp?uID= «What stamps to buy and where to buy them»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080624190616/http://www.linns.com/howto/refresher/buying_20010903/refreshercourse.asp?uID= |date=24 чэрвеня 2008 }} — статья Джанет Клуг ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Janet Klug}}) от 3 сентября 2001 года {{v|6|11|2008}}
** [http://www.linns.com/howto/refresher/sorting_20041115/refreshercourse.aspx «Buying and sorting stamps in box lots is fun»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016005309/http://linns.com/howto/refresher/sorting_20041115/refreshercourse.aspx |date=16 кастрычніка 2011 }} — статья Джанет Клуг ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Janet Klug}}) от 15 ноября 2004 года {{v|17|12|2008}}
** [http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx «Mixtures, packets, lots: what’s the difference?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081215041820/http://www.linns.com/howto/refresher/mixtures_20040510/refreshercourse.aspx |date=15 снежня 2008 }} — статья Рика Миллера ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Rick Miller}}) от 10 мая 2004 года. {{v|17|12|2008}}
* [http://www.qassia.com/things-to-look-for-when-buying-stamp-kiloware «Things to look for when buying stamp kiloware»]{{Недаступная спасылка}} — статья пользователя ''fanfreluche'' на сайте [http://www.qassia.com/ «Qassia»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081103070631/http://www.qassia.com/ |date=3 лістапада 2008 }}{{ref-en}} {{v|6|11|2008}}
* {{cite web|url=http://www.askphil.org/b25k.htm|title=Kiloware|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — K|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|accessdate=2010-12-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/654uLUvlR?url=http://www.askphil.org/b25k.htm|archivedate=30 студзеня 2012|url-status=live}}
* [http://www.vistastamps.com/en/glossary2.html#Part_2:_D_to_O «Glossary»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081203200317/http://www.vistastamps.com/en/glossary2.html#Part_2:_D_to_O |date=3 снежня 2008 }} на сайте [http://www.vistastamps.com/ «Vista Stamps»]{{ref-en}} (См. ''Kiloware''.) {{v|6|11|2008}}

{{Філатэлія}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{^}}{{Добры артыкул|Філатэлія}}

[[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]]</text>
      <sha1>rxlfmjfg5b0iszjroooscqckn0r7kj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фазлур Рахман Хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>463429</id>
    <revision>
      <id>5206298</id>
      <parentid>5171573</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7946" sha1="hu7gbozqypzanq1mnfetjy9hcgq234b" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хан}}
{{Архітэктар
|выява       = 
|памер            = 
|подпіс           = 
|імя               = Фазлур Рахман Хан
|зыходнае імя      = ফজলুর রহমান খান, Fozlur Rôhman Khan
|грамадзянства       = {{Бангладэш}} Бангладэш, &lt;br /&gt;{{ЗША}} ЗША
|дата нараджэння = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці =
|месца смерці = 
|працаваў у гарадах = 
|стыль =
|найважнейшыя пабудовы =
|горадабудаўнічыя праекты =
|рэстаўрацыя помнікаў =
|нерэалізаваныя праекты =
|навуковыя працы =
|узнагароды = 
|вікісховішча =
}}
'''Фазлур Рахман Хан''' ({{Lang-bn|ফজলুর রহমান খান, Fozlur Rôhman Khan}}, {{Lang-en|Fazlur Khan}}) ([[3 красавіка]] [[1929]] — [[27 сакавіка]] [[1982]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] інжынер-будаўнік, аўтар праектаў [[Чыкага|чыкагскіх]] хмарачосаў [[Віліс Таўэр]] і John Hancock Center. Выхадзец з [[Бангладэш]], які працаваў на архітэктурную фірму Skidmore, Owings &amp; Merrill, стаў у 1960-я гады найбольш уплывовым спецыялістам у структурным праектаванні вышынных будынкаў.

== Біяграфія ==
Фазлур Хан нарадзіўся ў [[Дака|Дацы]], на тэрыторыі Усходняга Пакістана (сучасны [[Бангладэш]]). Навучаўся ва ўніверсітэце [[Калькута|Калькуты]] і Дакі. Скончыўшы ўніверсітэт Дакі ў 1951 годзе, выйграў прэмію Фулбрайта для таленавітых студэнтаў з [[Калонія|калоній]], якая дазволіла яму працягнуць адукацыю ў ЗША (універсітэт штата [[Ілінойс]]). На працягу трох гадоў Фазлур Хан атрымаў тры дыпломы — магістра і доктара ў структурным праектаванні і магістра тэарэтычнай механікі. У 1955 годзе паступіў працаваць на Skidmore, Owings &amp; Merrill і з тых часоў жыў у Чыкага. У 1970 годзе стаў поўным партнёрам фірмы (і заставаўся адзіным партнёрам «з інжынераў»). За гэты час распрацаваў і ўпершыню рэалізаваў тыпавыя схемы апорных канструкцый, якія сталі стандартамі ў вышынным будаўніцтве — «апорная труба», «труба ў трубе», «труба з нахільнымі брусамі» і да т. п. Дзякуючы Хану, з’явілася магчымасць будаваць вышынныя дамы складаных формаў — піраміды, няправільныя прызмы і г. п. (раней, выбар формаў быў абмежаваны прастакутнымі прызмамі).

Фазлур Хан асабіста спраектаваў дзясяткі будынкаў, у тым ліку:
* 1964 — DeWitt-Chestnut Apartments, Чыкага. Гэта 43-павярховы жылы дом з маналітнага жалезабетону — першы прыклад канструкцыі «апорнай трубы», у якой апорныя калоны размяшчаюцца толькі па перыметры будынка.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0000149 |title=DeWitt-Chestnut на structurae.com |access-date=3 красавіка 2017 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154329/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000149 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 1966—1969 — John Hancock Center, [[Чыкага]]. У аснове праекта — прапанова Мікіа Сасакі, у тыя гады яшчэ студэнта. Першы ў свеце вышынны будынак — усечаная піраміда з дыяганальнымі брусамі; на момант пабудовы — другі па вышыні будынак у свеце.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=johnhancockcenter-chicago-il-usa |title=John Hancock Center на emporis.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229023818/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=johnhancockcenter-chicago-il-usa |archive-date=29 лютага 2008 |access-date=3 красавіка 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 1970—1971 — One Shell Plaza ў [[Х’юстан]]е (сусветная штаб-кватэра Shell). На момант пабудовы — самы высокі жалезабетоннаы будынак у свеце (218 метраў) і першы ўзор «трубы ў трубе». Пераменны крок калон «апорнай трубы» вырабляе ўражанне хваляў, што бягуць па сцяне.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1shellplaza-houston-tx-usa |title=Оne Shell Plaza на emporis.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929133002/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1shellplaza-houston-tx-usa |archive-date=29 верасня 2007 |access-date=3 красавіка 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 1970—1973 — [[Віліс Таўэр|Уіліс-таўэр]], Чыкага, — на той момант і да 1998 — самы высокі будынак у свеце (галоўны архітэктар [[Брус Грэм]])
* 1981 — Тэрмінал [[Хадж]]у ў аэрапорце караля Абдул-Азіза, [[Джыда]] (прэмія Ага-хана за 1983 год, пасмяротна)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Официальный сайт премии Ага Хана |url=http://www.akdn.org/agency/akaa/secondcycle/saudiarabia.html |accessdate=3 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204113531/http://www.akdn.org/agency/akaa/secondcycle/saudiarabia.html |archivedate=4 лютага 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; У аснове будынка — 10 аднолькавых модуляў c 45-метровымі фасадамі, аб’яднаныя гандлёвым пасажам. На момант пабудовы шатровы дах галоўнага будынка, разлічанага на сутачны паток да 80000 пасажыраў, быў самым вялікім у свеце (плошча даху — 40,5 [[Гектар|га]]).
Лаўрэат многіх прафесійных прэмій — пры жыцці і пасмяротна, «Будаўнік 1972 года» па версіі Engineering News-Record. Імем Фазлур Хана названая плошча ў Чыкага, якая прымыкае да Sears Tower, а ў самой вежы ў 1987 ўстаноўлена яго статуя.

Памёр 27 сакавіка 1982 года, не дажыўшы 6 дзён да 53-годдзя. Пахаваны ў Чыкага, на могілках Грэйслэнд.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Інжынеры ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты праграмы Фулбрайта]]</text>
      <sha1>hu7gbozqypzanq1mnfetjy9hcgq234b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сечавыя стральцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464107</id>
    <revision>
      <id>5206513</id>
      <parentid>4453255</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8061" sha1="886deuz21gpomg0vxuw9e4psgoeprlp" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва               = Сечавыя стральцы
|выява               = 
|подпіс              = 
|гады                = 1917—1919
|краіна              = {{Сцягафікацыя|Украінская Народная Рэспубліка}}
|падпарадкаванне     = 
|у складзе           = {{нп3|Армія Украінскай Народнай Рэспублікі||ru|Армия Украинской Народной Республики}}
|тып                 = 
|уключае_ў_сябе      = 
|роля                = 
|памер               = да 25 000
|камандная_структура = 
|размяшчэнне         = 
|мянушка             = 
|заступнік           = 
|дэвіз               = 
|колеры              = 
|марш                = 
|талісман            = 
|рыштунак            = 
|бітвы               = 
|знакі_адрознення    = 
|цяперашні_камандзір = 
|вядомыя_камандзіры  = [[Яўген Міхайлавіч Канавалец]]
}}
[[Файл:Voyaky_unr2.jpg|міні|Сечевые стральцы падчас [[Украінская рэвалюцыя|Украінскай рэвалюцыі 1917-1921]]]]
[[Файл:Січові_стрільці_Київ(1918).jpg|міні|Першы атрад Сечевых стральцоў пасля захопу [[Горад Кіеў|Кіева]] ў студзені 1918 года]]
'''Сечевые стральцы''' ({{Lang-uk|Січові Cтрільці}}) ― адны з першых рэгулярных вайсковых частак арміі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай народнай рэспублікі]]. Падраздзяленне дзейнічала з 1917 да 1919 года і было сфарміравана з украінскіх салдат Аўстра-Венгерскай арміі, прадстаўнікоў мясцовага насельніцтва і былых камандзіраў [[Украінскія сечавыя стральцы|Украінскіх сечавых стральцоў]] арміі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]].

Першы {{нп3|Курэнь, Запарожская Сеч|курэнь|ru|Курень (Запорожская Сечь)}} быў сфармаваны ў Кіеве 13 лістапада 1917 года. Камандаванне злучэннем прыняў палкоўнік [[Яўген Канавалец]] разам са сваім начальнікам штаба [[Андрэй Апанасавіч Мельнік|Андрэем Мельнікам]]. У склад Сечавых стральцоў адначасова ўваходзіла да 25 000 чалавек. У групу войскаў ўваходзілі артылерыйскія, кавалерыйскія, выведвальныя і кулямётныя падраздзяленні.

Сечевые стральцы абаранялі ўрад УНР супраць бальшавіцкага паўстання ў сталіцы, а пазней змагаліся супраць рэгулярных сіл [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], якія пачалі наступленне на Украіне ў 1918 годзе. Калі Кіеў быў адбіты ў чырвоных у сакавіку 1918 года Сечевые стральцы ахоўвалі ўрадавыя будынкі ў сталіцы і падтрымліваў парадак у горадзе. Група войскаў была пашырана: у яе ўвайшлі два атрада пяхоты, кавалерыйская частка і артылерыйская батарэя.

Пасля абвяшчэння рэжыму [[Украінская дзяржава|Другога Гетманата]] пад кіраўніцтвам [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]] Сечевые стральцы адмовіліся служыць новаму ўраду і былі раззброеныя нямецкімі войскамі, якія падтрымалі гетмана.

Салдаты з атрада стральцоў далучыліся да іншых сіл, у прыватнасці, да 2-га Запарожскага палка пад камандаваннем Пятра Балбачана. У жніўні 1918 г. Скарападскі дазволіў частковае перафармаванне атрада ў [[Белая Царква|Белай Царкве]]. Новае падраздзяленне складалася з 1200 чалавек і было падзелена на пяхотны полк, артылерыйскую батарэю і інжынерную частку. У Белай Царкве Сечавые стральцы паднялі паўстанне супраць гетмана Скарападскага і іх шэрагі павялічыліся ў лістападзе 1918 года аж да 11 000 чалавек. Пасля гэтага дзве іншых дывізіі, Дняпроўская і Чарнаморская, увайшлі ў склад злучэння. У канцы 1918 года разам з навабранцамі шэрагі стральцоў дасягнулі 25 000 байцоў. Стральцы згулялі вырашальную ролю ў стварэнні рэжыму [[Дырэкторыя УНР|Дырэкторыі]] пад кіраўніцтвам [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Сымона Пятлюры]]. У снежні іх атрады захапілі Кіеў і пасля былі падзеленыя на больш дробныя фарміраванні.

Падраздзяленні стральцоў працягнулі змагацца супраць надыходзячай арміі бальшавікоў ва Украіне. Разам з урадам Дырэкторыі Сечавые стральцы збеглі з Кіева, калі горад зноў быў адбіты чырвонымі. Стральцы таксама ваявалі супраць войскаў [[Белы рух|Белага руху]], узначаленых генералам [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіным]]. У 1919 годзе падраздзяленні панеслі цяжкія страты ў баях, а пазней і ад [[Сыпны тыф|тыфу]]. 6 снежня 1919 года стральцы былі канчаткова дэмабілізаваны. Некаторыя былыя салдаты былі інтэрнаваныя польскай арміяй, іншыя ж працягнулі змагацца ў складзе іншых невялікіх атрадаў ва Украіне.

== Гл. таксама ==
* [[Украінскія сечавыя стральцы|Украінскія сечевые стральцы]]

== Літаратура ==
* Orest Subtelny. Ukraine. A history. University of Toronto press. 1994. ISBN 0-8020-0591-8.
* Paul Robert Magocsi. The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia As ukraine ' s Piedmont. University of Toronto Press. 2002. ISBN 0-521-81988-1.
* [http://www.istpravda.com.ua/articles/2012/04/6/80009/ Sich Riflemen during the January Uprising]. Ukrayinska Pravda (Istorychna Pravda). 6 Красавіка 2012
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Украіны]]
[[Катэгорыя:Украінская Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]]</text>
      <sha1>886deuz21gpomg0vxuw9e4psgoeprlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хімічная атака на Хан-Шэйхун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464408</id>
    <revision>
      <id>5206559</id>
      <parentid>5103088</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18523" sha1="9nxmjexf6b4gdv8uyg7vc6dl8fauaha" xml:space="preserve">'''Інцыдэнт з хімічнай зброяй у Хан-Шэйхуне''' адбыўся [[4 красавіка]] [[2017]] года. Насельніцтва сірыйскага горада [[Хан-Шэйхун]] (правінцыя [[Ідліб]]) было паранена баявымі атрутнымі рэчывамі. У выніку загінула не менш за 89 чалавек&lt;ref name=cbs /&gt;, пацярпела больш за 550 чалавек&lt;ref name=caus&gt;{{Cite web|url=http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|title=Idlib town reels following major chemical attack: ‘No rebel positions, just people’|publisher=Syria Direct|lang=en|accessdate=2017-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827170757/http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|archivedate=27 жніўня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гэта стала сто семдзесят пятай вядомай атакай з ужываннем хімічнай зброі за час [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]].&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.theglobeandmail.com/opinion/will-syrias-children-ever-be-able-to-breathe/article34641371/
 | title = Will Syria’s children ever be able to breathe?
 | author = Zaher Sahloul
 | publisher = The Globe and Mail
 | date = Apr. 07, 2017
}}&lt;/ref&gt;. Падзеі ў Хан-Шэйхуне паслужылі падставай для [[Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат|ракетнага ўдару ВМС ЗША па авіябазе Эш-Шайрат]], нанесенай [[7 красавіка]].

Хіматака 4 красавіка стала самым смяротным выкарыстаннем хімічнай зброі ў сірыйскай грамадзянскай вайне пасля [[Хімічныя атакі ў Гуце|хімічнага нападу на Гуту]] ў 2013 годзе, выклікаўшы вялікі рэзананс у міжнароднай супольнасці. [[ААН]] двойчы паспрабавала прыняць рэзалюцыю, якая асуджае сірыйскі ўрад, аднак дакумент быў ветаваны [[Расія]]й&lt;ref name=&quot;jp.07&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.jpost.com/Middle-East/Israeli-officials-claim-Assad-ordered-attack-warn-of-Syrias-chemical-weapons-plants-486165
 | date = April 07 2017
 | title = Israeli officials claim Assad ordered attack, warn of Syria's chemical weapons plants
 | author = Anna Ahronheim
 | publisher = Jurusalem Post }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2017/04/04/Syria-toxic-gas-attack-kills-civilians-in-Idlib-province.html|title=Syria 'toxic gas' attack kills 100 in Idlib province|work=Al-Arabiya &amp; AFP|date=4 April 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны атакі ==
Падчас нападу горад знаходзіўся пад кантролем ісламісцкай групоўкі [[Хаят Тахрыр аш-Шам]], раней вядомай як [[Фронт аль-Нусра]]. Па паведамленні Мунзэра Халіла ({{lang-en|Mounzer Khalil}}), які з’яўляецца кіраўніком аховы здароўя Ідліба, авіяўдар адбыўся раніцай 4 красавіка ў 06:30 мясцовага часу&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib-idUSKBN1760IB Scores reported killed in gas attack on Syrian rebel area] // Reuters, 4 apr 2017&lt;/ref&gt;. Сведкі паведамілі пра з’яўленне дзіўнага паху, пасля чаго з’явіліся бачныя сімптомы атручвання.

{{External media|video1={{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=W5Ij8sp1S_I|title=مجزرة الكيماوي بغاز السارين التي ارتكبها نظام الاسد}}}}
У адрозненне ад атручвання [[хлор]]ам, у дадзенай атацы загінула шмат людзей, якія знаходзіліся на вуліцы. Не было тыповага для хлору зялёнага дыму. Характар паражэнняў паказвае на [[Нервова-паралітычныя атрутныя рэчывы|нервова-паралітычны рэчывы]] і іншыя [[таксін]]ы. Іншыя сімптомы ўключалі холад у канечнасцях, зніжэнне частоты сардэчных скарачэнняў, а таксама нізкая [[крывяны ціск]]&lt;ref name=&quot;BarnardNYT&quot;&gt;{{Cite news|title=Worst Chemical Attack in Years in Syria; U.S. Blames Assad|author=Barnard, Anne and Gordon, Michael R.|last=Barnard, Anne and Gordon, Michael R.|url=https://www.nytimes.com/2017/04/04/world/middleeast/syria-gas-attack.html|work=The New York Times|date=4 April 2017|accessdate=4 April 2017}}&lt;/ref&gt;.

Колькасць загінулых склала 72 чалавекі па стане на [[5 красавіка]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2017/04/05/syria-chemical-attack-death-toll-now-at-72-new-strikes-hit.html |title=Syria chemical attack death toll now at 72; new strikes hit |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413071418/http://www.foxnews.com/world/2017/04/05/syria-chemical-attack-death-toll-now-at-72-new-strikes-hit.html |archive-date=13 красавіка 2017 |access-date=28 жніўня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Адказнасць ==

=== Версія ЗША ===
[[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржсакратар ЗША]] [[Рэкс Тылерсан]] у эфіры амерыканскага тэлеканала CBS выказаў меркаванне, што адказнасць за паразу насельніцтва ляжыць на [[Расія|Расіі]], паколькі менавіта яна ў свой час узяла на сябе адказнасць за працэс знішчэння запасаў хімзброі ў Сірыі і гарантавала поўную забарону яго вытворчасці. Са слоў Тылерсана&lt;ref name=cbs&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-39549190 «Тиллерсон: Россия не смогла предотвратить химатаку в Сирии»] // Би-Би-Си, 10 апреля 2017&lt;/ref&gt;:{{пачатак цытаты}}[не так важна], ці была Расія саўдзельнікам, ці яе спецыялісты апынуліся некампетэнтнымі, ці ж сірыйскі ўрад іх перахітрыў — [у любым выпадку, расійскі бок] не выканаў свае абавязацельствы перад міжнароднай супольнасцю.{{канец цытаты}}
[[20 красавіка]] кіраўнік ваеннага ведамства ЗША [[Джэймс Мэціс]] заявіў, што Сірыя нібыта ўсё яшчэ захоўвае хімічную зброю і парушае міжнародныя дамоўленасці&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-39670633 Пентагон: «Несомненно, Сирия хранит химическое оружие»]&lt;/ref&gt;.

=== Расійская версія ===
Прадстаўнікі расійскага боку паведамілі, што параза атрутнымі рэчывамі з’яўляецца вынікам ўдару урадавых войскаў па ваеннай [[Хімічная прамысловасць|хімічнай фабрыцы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2017/04/05/middleeast/idlib-syria-attack/index.html|title=Survivors of Syrian attack describe chemical bombs falling from sky|author=Angela Dewan, Kareem Khadder and Holly Yan CNN|publisher=CNN|accessdate=2017-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Са слоў расійскага боку, аб’ектам авіяцыйнага ўдару сірыйскіх самалётаў стаў «вялікі склад зброі і боепрыпасаў тэрарыстаў» на ўсходніх ўскраінах горада Хан-Шэйхуна&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Syria 'chemical attack': What we know |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39500947 |work=BBC News|date=2017-04-06 |accessdate=2017-04-07 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. Паводле паведамлення Мінабароны РФ, па іх дадзеных аб’ектыўнага кантролю, авіяўдар адбыўся [[3 красавіка]] 2017 года ў 11: 30-12:30 мясцовага часу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1903432043232876&amp;id=1492252324350852 |title=Минобороны России |publisher=www.facebook.com |lang=ru |accessdate=2017-04-07}}&lt;/ref&gt;. Назіральнікі адзначаюць, што заява расійскага міністэрства абароны аб выбуху аб’екта, на якім выраблялася хімічную зброю, не падмацоўваецца ніякімі разведвальнымі дадзенымі, хоць расійскія войскі размяшчаюць тэхнічнымі сродкамі, здольнымі вырабляць аэрафотаздымку&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/features-39509169 «Химическая атака в Сирии: кто отравил людей?»] // Би-Би-Си, 6 апреля 2017&lt;/ref&gt;.

[[14 кастрычніка]] дырэктар Дэпартамента па пытаннях нераспаўсюджвання кантролю над узбраеннямі МЗС РФ Міхаіл Ульянаў на падставе фотаздымкаў пацярпелых у выніку інцыдэнту ў Хан-Шэйхуне дзяцей зрабіў выснову аб тым, што яны «падвергліся ўздзеянню псіхатропных рэчываў». Міхаіл Ульянаў таксама выказаў сумнеў, што ў Хан-Шэйхуне была прыменена авіябомба&lt;ref name=provokaciya&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/world/583169/|title=МИД РФ назвал ложными данные США об отравленных зарином сирийских детях|publisher=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014030515/http://www.interfax.ru/world/583169|archivedate=14 кастрычніка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Пасля, на падставе заявы Дзярждэпу ЗША аб ужыванні хімзброі групоўкай «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» у правінцыі Ідліб расійскія прадстаўнікі зрабілі выснову аб тым, што амерыканскі бок фактычна прызнала віну групоўкі ў хіматацы&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Приперли к стенке&quot;. Эксперт о признании Госдепа США по химоружию в Сирии|url=https://ria.ru/radio_brief/20171020/1507235942.html|publisher=РИА «Новости»|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
У [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністэрстве замежных спраў Расіі]], са спасылкай на дадзеныя арганізацыі «[[Шведскія лекары за правы чалавека]]»&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2687802#6 Об очередных разоблачениях «Белых касок»]&lt;/ref&gt;. назвалі пастановачнымі відэаматэрыялы хімічнай атакі ў Сірыі, якія распаўсюджваюцца заходнімі СМІ. Па словах афіцыйнага прадстаўніка МЗС РФ [[Марыя Уладзіміраўна Захарава|Марыі Захаравай]], «ўся гэтая задума носіць відавочна правакацыйны характар»&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.interfax.ru/russia/557035
 | title       = В МИД РФ назвали постановочными видео химатаки в Сирии
 | author      =
 | date        = 5 апреля 2017
 | format      =
 | publisher   = Интерфакс
 | accessdate  = 2017-04-07
 | lang        = ru
}}&lt;/ref&gt;.

[[7 красавіка]] [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]] нанеслі [[Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат|ракетны ўдар па авіябазе Эш-Шайрат]] крылатымі ракетамі «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўк]]» па загадзе прэзідэнта ЗША Дональда Трампа. [[Дональд Трамп]] абвясціў дадзеную акцыю адказам на «ўжыванне хімічнай зброі» ў Хан-Шэйхуне сірыйскімі войскамі.

== Расследаванне ==
[[6 красавіка]] Міністэрства аховы здароўя [[Турцыя|Турцыі]] паведаміла, што згодна з яго экспертызай, у пацярпелых было выяўлена атручэнне нервова-паралітычным газам [[зарын]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ОЗХО начала расследование химической атаки в Сирии|author=|url=http://www.interfax.ru/russia/557262|work=Интерфакс|date=2017-04-06|accessdate=2017-04-09|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-39512342 Турция: в сирийском Идлибе применялся зарин] // Русская служба Би-би-си, 6 апреля 2017&lt;/ref&gt;.

[[6 красавіка]] [[Арганізацыя па забароне хімічнай зброі]] (АЗХЗ) заявіла аб пачатку расследавання па справе аб магчымым ужыванні хімзброі ў Сірыі&lt;ref&gt;[http://aa.com.tr/ru/tурция/подтверждено-применение-зарина-в-сирийском-идлибе/794450 Подтверждено применение зарина в сирийском Идлибе] // aa.com.tr&lt;/ref&gt;. Выснова была агучана генеральным дырэктарам АЗХЗ [[20 красавіка]]: пры авіяўдары 4 красавіка ў сірыйскім Ідлібе выкарыстоўваўся зарын або яго аналаг нервова-паралітычнага дзеянні&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/04/19/idlibzarin/ ОЗХО подтвердила применение в Идлибе зарина]&lt;/ref&gt;; дадзенае заключэнне было зроблена на падставе пробаў, атрыманых ад 10 ахвяраў нападу, якія былі прааналізаваны ў чатырох лабараторыях&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Эксперты подтвердили использование зарина при авиаударе по Идлибу|author=|url=http://www.bbc.com/russian/news-39650360|work=BBC Русская служба|date=2017-04-20|accessdate=2017-04-21|language=}}&lt;/ref&gt;. У той жа час расследаванне не было поўным, так з-за боязі за ўласную бяспеку прадстаўнікі АЗХЗ не наведвалі месца прымянення атрутнага рэчыва ў горадзе Хан-Шэйхун, з прычыны чаго не былі ўзятыя пробы грунту (што з’яўляецца неабходнай пры правядзенні падобных расследаванняў) на прадмет наяўнасці атрутных рэчываў, а таксама не былі вывучаны рэшткі боепрыпасаў, начыненых зарынам або аналагічным нервова-паралітычным газам, нібыта скінутых ВПС САР. Тым не менш, грунтуючыся толькі на ўскосных доказах, [[26 кастрычніка]] эксперты сумеснай місіі [[ААН]] і АЗХЗ распаўсюдзілі у ААН даклад, у якім «з высокай верагоднасцю» ўсклалі віну на [[Урад Сірыі|сірыйскія ўлады]] за выкарыстанне зарына 4 красавіка 2017 года ў Хан-Шэйхуне&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Эксперты ООН возложили вину за использование химоружия в Хан-Шейхуне на власти Сирии|author=|url=http://www.interfax.ru/world/584857|work=Interfax.ru|date=2017-10-27|accessdate=2017-10-27|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/11/570192-both-isil-and-syrian-government-responsible-use-chemical-weapons-un-security|title=Both ISIL and Syrian Government responsible for use of chemical weapons, UN Security Council told|author=|website=Официальный сайт ООН|date=2017-11-07|publisher=|lang=en|accessdate=2018-05-18|archive-date=4 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504215048/https://news.un.org/en/story/2017/11/570192-both-isil-and-syrian-government-responsible-use-chemical-weapons-un-security|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
 
== Гл. таксама ==
* [[Выкарыстанне хімічнай зброі падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі]]

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

[[Катэгорыя:Падзеі 4 красавіка]]
[[Катэгорыя:Красавік 2017 года]]
[[Катэгорыя:2017 год у Сірыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі]]</text>
      <sha1>9nxmjexf6b4gdv8uyg7vc6dl8fauaha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алесь Чумакоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>469083</id>
    <revision>
      <id>5206456</id>
      <parentid>5204804</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:47:09Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15536" sha1="h9p1x1r8m73jih1xcrtd4uf4hmazb6h" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Чумакоў}}
{{Музыкант
|Імя = Алесь Чумакоў
|Арыгінал імя = 
|Фота = 
|Шырыня = 
|Подпіс = 
|Дата нараджэння = {{ДН|14|6|1981}}
|Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
|Дата смерці = 
|Месца смерці = 
|Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Прафесіі = [[музыкант]], [[спявак]], [[перакладчык]], [[майстар музычных інструментаў]]
|Інструменты = [[гуслі]], [[дуда]], [[жалейка]]
|Жанры = [[фолк-музыка]], [[сярэднявечная музыка]]
|Псеўданімы = 
|Калектывы = [[Стары Ольса]], [[Келіх кола (гурт)|Келіх кола]], Ceilidh Ceol
|Супрацоўніцтва = [[Таццяна Ячная]]
|Лэйблы = 
|Сайт = 
}}
'''Але́сь Чумако́ў''', поўнае імя '''Алякса́ндр Чумако́ў''' (нар. [[14 чэрвеня]] [[1981]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі майстар-гусляр, спявак, перакладчык, адзін з музыкаў гурта «[[Стары Ольса]]». Былы [[Палітычныя зняволеныя ў Беларусі|палітычны зняволены]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/aljaksandr-czumakou|title=Аляксандр Чумакоў|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і музычная дзейнасць ===
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]. Паводле адукацыі інжынер па аўтаматычным кіраванні і перакладчык з замежных моў. Падчас студэнцтва быў актыўным удзельнікам клубаў аўтарскай песні «Плёс», клуба аўтарскай песні [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] і клуба аўтарскай песні [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]].

У 2002 годзе стаў удзельнікам гурта сярэднявечнай музыкі «[[Стары Ольса]]», дзе спявае і грае на [[гуслі|гуслях]], [[жалейка|жалейках]] ды іншых старадаўніх інструментах. У 2005 годзе стварыў гурт «[[Келіх кола (гурт)|Келіх кола]]», з якім граў на [[дуда|дудзе]] і гуслях беларускія народныя танцы. Гурт праіснаваў некалькі гадоў, пасля чаго музыка перыядычна выступаў сольна з праграмай народных танцаў.

У 2006 годзе пачаў перакладаць ірландскія гераічныя паэтычныя творы на беларускую мову. З 2005 года ва ўласна створаным гурце «Ceilidh Ceol» спяваў па-беларуску старадаўнія ірландскія песні. У 2018 годзе гурт прыпыніў дзейнасць, але Алесь Чумакоў працягнуў выконваць свае пераклады на сольных выступах. 

У лютым 2020 года спеў вакаліста быў выкарыстаны ў беларускай агучцы серыяла «[[Вядзьмар (тэлесерыял)|Вядзьмар]]» на канале Netflix. Музыка выканаў папулярную песню «Toss A Coin To Your Witcher» у перакладзе [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сяржука Сокалава-Воюша]]&lt;ref name=&quot;svaboda2020&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30434441.html|title=Песьню пра ведзьмара і манэту для Netflix прасьпяваў Алесь Чумакоў са «Старога Ольсы». ВІДЭА|date=2020-02-14|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|accessdate=2020-02-19}}&lt;/ref&gt;. 

Шмат гадоў выступаў у дуэце з спявачкай [[Таццяна Ячная|Таццянай Ячнай]], з якой рабіў сумесныя запісы і выконваў калядныя песні розных народаў свету ў перакладзе на беларускую мову&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33858697.html|title=«Беларусь згубіла свае гусьлі». Вялікая размова з вызваленым з-за кратаў Алесем Чумаковым|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2026-09-18|lang=be|accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Палітычны пераслед і катаванні ===
У 2023 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] рабіў спробу ўстанавіць кантакт з музыкам: падчас сустрэчы супрацоўнік спецслужбаў прапаноўваў фінансавую дапамогу ў абмен на супрацоўніцтва, аднак Алесь Чумакоў адмовіўся&lt;ref name=&quot;nn2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/405327|title=Музыка Алесь Чумакоў расказаў, як яго спрабаваў завербаваць ветлівы беларускамоўны хлопец з КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-09-24|lang=be|accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;.

28 лістапада 2025 года Алесь Чумакоў быў затрыманы супрацоўнікамі КДБ, якія падманам выманілі яго з кватэры. Падчас ператрусу сілавікі знайшлі ў яго тэлефоне кантакт кіраўніка [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], што стала фармальнай нагодай для пераследу. Музыку дапытвалі ў будынку КДБ, пасля чаго перавялі ў РУУС Ленінскага раёна Мінска, дзе на яго быў складзены фіктыўны пратакол за нібыта непадпарадкаванне міліцыі. Суд прызначыў яму 14 сутак адміністрацыйнага арышту, якія ён адбываў у [[Акрэсціна|Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на Акрэсціна]]&lt;ref name=&quot;viasna2026&quot;&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121262|title=Жорсткае збіццё ў бусіку і пагрозы згвалціць: як КДБ катаваў Алеся Чумакова за беларускі альбом|publisher=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]|date=2026-09-24|lang=be|accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння тэрміну арышту музыка не выйшаў на волю: яго перавялі ў статус падазраванага па крымінальнай справе і даставілі ў [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]]. Яго вінавацілі ва ўдзеле ў пратэстах паводле артыкула 342 КК РБ, аднак праз адсутнасць доказаў следства сканцэнтравалася на сувязях Чумакова з незалежнымі культурніцкімі ініцыятывамі, у прыватнасці, з Беларускай радай культуры. Падчас допыту следчая заявіла, што ёй «сумна» ({{lang-ru|«мне скучно»}}), што стала для аператыўнікаў сігналам да пачатку катаванняў&lt;ref name=&quot;nn2026&quot;/&gt;.

Падчас транспарціроўкі са Следчага камітэта ў ізалятар Алесь Чумакоў быў жорстка збіты ў мікрааўтобусе. Супрацоўнікі КДБ пагражалі яму сексуальным гвалтам, выварочвалі рукі, збівалі каванымі ботамі, у выніку чаго быў пашкоджаны локцевы нерв (музыка страціў адчувальнасць пальцаў на чатыры месяцы). Акрамя таго, сілавікі раскалялі кайданкі на яго руках з дапамогай будаўнічай газавай запальнічкі, што прывяло да цяжкіх тэрмічных апёкаў&lt;ref name=&quot;viasna2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn2026&quot;/&gt;.

Пасля катаванняў зняволенага змясцілі ў карцар ІЧУ на Акрэсціна, дзе ён правёў сем сутак ва ўмовах перанаселенасці і антысанітарыі. Пазней яго перавялі ў [[СІЗА № 1 (Мінск)|Следчы ізалятар № 1 у Калядзічах]]. Знаходзячыся ў СІЗА, Чумакоў сутыкаўся з псіхалагічным і фізічным ціскам, холадам, пазбаўленнем сну, пагаршэннем слыху і праблемамі з зубамі з-за ўмоў утрымання і адсутнасці медыцынскай дапамогі. У зняволенні ён шмат чытаў і вывучаў замежныя мовы разам з сукамернікамі (у тым ліку грузінскую, узбекскую і румынскую). Разам з сукамернікам з [[Малдова|Малдовы]] Чумакоў пераклаў вядомую песню «Ружа кветка» на румынскую мову&lt;ref name=&quot;viasna2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;/&gt;.

=== Суд і вызваленне ===
У жніўні 2026 года адбыўся суд. Алеся Чумакова абвінавацілі паводле артыкула 361-1 Крымінальнага кодэкса («Удзел у экстрэмісцкім фармаванні»). Фактычнай падставай для прысуду стаў запісаны музыкам фолк-альбом з 13 трэкаў, які ўключаў выкананне вядомых беларускіх народных песень на традыцыйных інструментах (сярод іх «Чаму ж мне не пець», «Ходзіць Ваня па вуліцы», «Кума-кумачка»). Нягледзячы на абсурднасць абвінавачванняў, суд прызначыў яму два гады пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму&lt;ref name=&quot;viasna2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;/&gt;.

Аднак да адпраўкі ў калонію справа не дайшла. 16 верасня 2026 года, у выніку непублічных перамоваў паміж Аляксандрам Лукашэнкам і спецыяльным пасланнікам ЗША Джонам Коўлам, Алесь Чумакоў быў памілаваны разам з 25 іншымі палітычнымі зняволенымі (у тым ліку з музыкамі гурта «[[Tor Band]]» і выдаўцом [[Зміцер Колас|Змітром Коласам]]). У той жа дзень ён быў прымусова дэпартаваны ў [[Вільнюс]] ([[Літва]]), адкуль неўзабаве пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ([[Польшча]])&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;viasna2026&quot;/&gt;. 

У эміграцыі музыка заявіў пра планы аднавіць дуэт з Таццянай Ячнай, выпусціць запісаны фальклорны альбом, а таксама стварыць альбомы з перакладамі песень [[Віктар Цой|Віктара Цоя]], [[Уладзімір Высоцкі|Уладзіміра Высоцкага]] і мінскага барда [[Арон Круп|Арона Крупа]] на беларускую мову&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;/&gt;.

== Майстэрства ==
З пачатку XXI стагоддзя займаецца вырабам [[гуслі|гусляў]], вывучэннем гісторыі гэтага інструмента, тэорыі і практыкі гусельнага майстэрства. Пэўную колькасць гусляў зрабіў пад кіраўніцтвам лідара гурта «Стары Ольса» [[Зміцер Сасноўскі|Змітра Сасноўскага]]. Сваю калекцыю інструментаў майстар губляў двойчы: спачатку падчас пажару ў майстэрні, а другі раз пасля арышту і прымусовай дэпартацыі з Беларусі ў 2026 годзе&lt;ref name=&quot;svaboda2026&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://gusli.by Гуслі. Традыцыі. Сучаснасць. (Майстэрня Алеся Чумакова)] {{Недаступная спасылка}}
* [http://staryolsa.com Афіцыйная старонка гурта «Стары Ольса»] {{Недаступная спасылка}}
* [http://ceol.by Афіцыйная старонка гурта «Ceilidh Ceol»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217020719/http://ceol.by/ |date=17 снежня 2014 }}
* [http://www.svaboda.org/content/article/24687383.html Алесь Чумакоў: У нас людзі «Лявоніху» адпляскаць ня могуць] [[Радыё Свабода]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Чумакоў Алесь}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДУІР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Майстры музычных інструментаў]]
[[Катэгорыя:Дудары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]
{{Стары Ольса}}</text>
      <sha1>h9p1x1r8m73jih1xcrtd4uf4hmazb6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Целаахоўнік кілера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474357</id>
    <revision>
      <id>5206563</id>
      <parentid>4680724</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="8p2342l3u7pnt3fdg9u3v5usf7ib91x" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Целаахоўнік кілера
 |Арыгінальная назва = The Hitman's Bodyguard 
 |Выява              = 
 |Памер              = 300px
 |Жанр               = [[Гістарычны любоўны раман|гістарычны раман]]
 |Рэжысёр            = [[Патрык Х'юз]]
 |Прадзюсар          = [[Дэвід Элісан]]&lt;br/&gt;Марк Гіл&lt;br/&gt;Дана Голдберг&lt;br/&gt;Мэцью О'Тул&lt;br/&gt;Джон Томпсан&lt;br/&gt;Лес Уэлдан
 |Сцэнарыст          = Том О'Конар
 |Заснавана          = 
 |Акцёры             = [[Раян Рэйналдс]]&lt;br/&gt;[[Сэмюэль Л. Джэксан]]&lt;br/&gt;[[Гэры Олдмен]]&lt;br/&gt;[[Сальма Хаек]]&lt;br/&gt;[[Элодзі Юнг]]&lt;br/&gt;[[Жуакін дэ Алмейда]]&lt;br/&gt;[[Кірсці Мітчэл]]&lt;br/&gt;[[Рычард Э. Грант]]
 |Аператар           = [[Джулс О'Лафлін]]
 |Кампазітар         = [[Этлі Эрварсан]]
 |Кампанія           = [[Nu Image]]&lt;ref name=insight&gt;{{cite web|url=http://www.varietyinsight.com/print_featurefilm_releases.php|title=Film Releases|work=Variety Insight|accessdate=October 25, 2016}}&lt;/ref&gt;,&lt;br/&gt;[[Cristal Pictures]]&lt;ref name=insight/&gt;
 |Дыстрыб'ютар       = [[Lionsgate Films]]&lt;ref name=insight/&gt;
 |Прэм'ера           = 18 жніўня 2017
 |Бюджэт             = $29,000,000&lt;ref name=BOM/&gt;
 |Зборы              = &gt;$21,600,000&lt;ref name=BOM&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hitmansbodyguard.htm|title=The Hitman's Bodyguard (2017)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=August 20, 2017}}&lt;/ref&gt;
 |Краіна             = [[ЗША]]
 |Мова               = англійская
 |Час                = 118 хвіліна&lt;ref name=amc&gt;{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/hitmans-bodyguard-2017|title=The Hitman's Bodyguard|work=British Board of Film Classification|accessdate=July 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819221407/http://www.bbfc.co.uk/releases/hitmans-bodyguard-2017|archive-date=19 жніўня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 |Год                = 2017
 |imdb_id            = 
}}
'''Целаахоўнік кілера''' ({{lang-en|The Hitman's Bodyguard}}) — амерыканскі камедыйны баявік рэжысёра [[Патрык Х’юз|Патрыка Х’юза]] з [[Гэры Олдман]]ам у ролі беларускага дыктатара і ваеннага злачынцы Уладзіслава Дукавіча.

== Сюжэт ==
Паводле сюжэту, спецагент Майкл Брус ([[Раян Рэйналдс]]) вымушаны аб’яднацца з кілерам Дарыюсам Кінкейдам ([[Сэмюэль Л. Джэксан]]), каб уратаваць кілера ад забойства беларускімі наймітамі і даць яму магчымасць сведчыць у судзе супраць дыктатара.

== Факты ==
У беларускім пракаце Дукавіч ператварыўся з беларускага дыктатара ў баснійскага. Гэта было зроблена з ініцыятывы не Беларусі, а расійскага дыстрыб’ютара — Megogo Distribution. Таксама беларускі дыктатар стаў баснійскім у расійскім і ўкраінскім пракаце.

== Крытыка ==
Большасць крытыкаў дае фільму сярэднія адзнакі. Паводле [[Rotten Tomatoes]], фільм спадабаўся толькі 35 % крытыкаў, якія далі сярэднюю адзнаку ў 4,9 з 10&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_hitmans_bodyguard|title=The Hitman's Bodyguard (2017)|publisher=Rotten Tomatoes|accessdate=August 18, 2017}}&lt;/ref&gt; (таксама 49 балаў ад крытыкаў са 100 магчымых фільм мае на [[Metacritic]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/the-hitmans-bodyguard|title=The Hitman's Bodyguard reviews|publisher=Metacritic|accessdate=August 18, 2017}}&lt;/ref&gt;). Паводле брытанскай Times, фільм проста паўтарае формулу баевікоў 1980-х гадоў кшталту «Лятальнай зброі» ці «[[48 гадзінаў]]»; амерыканскі {{нп3|Wall Street Journal|Wall Street Journal|en|Wall Street Journal}} кажа пра «размыты тон» фільму, але брытанскі [[The Sun]] апісвае фільм — «тупы як баран, пякельна гучны, не настолькі добры, як ён сам лічыць, але ўсё роўна добры». 70 % шараговым гледачам, паводле Rotten Tomatoes, фільм спадабаўся.

У расійскіх СМІ на момант публікацыі выйшаў толькі адзін агляд фільму — «[[Российская газета]]», афіцыйнае СМІ ўраду Расіі, ацаніла фільм у 3,5 з 5 балаў, ня згадваючы пра нацыянальнасць Дукавіча.

{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2017 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2017 года]]</text>
      <sha1>8p2342l3u7pnt3fdg9u3v5usf7ib91x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горад Нью-Ёрк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485276</id>
    <revision>
      <id>5206674</id>
      <parentid>4965675</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="pxae6wk6ym6j9uc5yp0z23zuoc9pubr" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Горад Нью-Ёрк
 |Арыгінальная назва = {{lang-en|New York Town}}
 |Выява              = 
 |Памер              = 275пкс
 |Жанр               = 
 |Рэжысёр            = [[Чарлз Відар]]
 |Прадзюсар          = 
 |Сцэнарыст          = 
 |Акцёры             = 
 |Аператар           =
 |Кампазітар         = 
 |Кампанія           = 
 |Бюджэт             = 
 |Зборы              = 
 |Краіна             = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
 |Мова               = [[англійская мова|англійская]]
 |Час                = 94 хв.
 |Год                = 1941
 |Папярэдні фільм    = 
 |Наступны фільм     = 
 |imdb_id            = 
}}
{{значэнні|2=Нью-Ёрк}}
'''Горад Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York Town}}) — амерыканскі [[Чорна-белае кіно|чорна-белы]] [[мастацкі фільм]] 1941 года рэжысёра [[Чарлз Відар|Чарлза Відара]] з {{нп5|Фрэд Макмюрэй|Фрэдам Макмюрэем|en|Fred MacMurray}} і {{нп5|Мэры Марцін||en|Mary Martin}} у галоўных ролях. Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1941 года&lt;ref&gt;IMDB [https://www.imdb.com/title/tt0033947/releaseinfo Release dates]&lt;/ref&gt;.

== Сінопсіс ==
Віктар Балард (Фрэд Мак-Мюрэй) бедны, але шчаслівы вулічны фатограф у Нью-Ёрку. Ён здымае кватэру разам з польскім мастаком Стэфанам Яноўскім (Акім Таміраф). Фатаграфуючы мінакоў, Віктар выпадкова знаёміцца з Аляксандрай Керціс (Мэры Марцін). У яе няма грошай і Віктар разумее, што яна ў роспачы і мае патрэбу ў сябры, які дапаможа ёй выжыць на Манхэтэне без грошай. Ён пасяляе Аляксандру ў трэцім пакоі студыі і ўладкоўвае яе прадаваць сваі фатаграфіі. Наперадзе іх чакае шмат непаразуменняў, але застануцца яны неразлучныя.

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|{{нп5|Мэры Марцін||en|Mary Martin}}||Аляксандра Керціс}}
{{УРолях|{{нп5|Фрэд Мак-Мюрэй||en|Fred MacMurray}}||Віктар Балард}}
{{УРолях|{{нп5|Акім Таміраф||en|Akim Tamiroff}}||Стэфан Яноўскі}}
{{УРолях|{{нп5|Роберт Прэстан (акцёр)|Роберт Прэстан|en|Robert Preston (actor)}}||Пол Брайсан-малодшы}}
{{УРолях|{{нп5|Лін Овермен||en|Lynne Overman}}||Сэм}}
{{УРолях|{{нп5|Эрык Блор||en|Eric Blore}}||Вівіян}}
{{УРолях|{{нп5|Фазі Найт||en|Fuzzy Knight}}||Гас Нельсан}}
{{УРолях|[[Сесіл Келаўэй]]||гаспадар карабля}}
{{УРолях|{{нп5|Эдвард Мак-Мамара||en|Edward McNamara}}||Бродзі}}
{{УРолях|{{нп5|Олівер Блэйк||fr|Oliver Blake}}||Бендэр, адвакат}}
{{УРолях|[[Монтэ Блю]]||Макаліф (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Сэм Мак-Даніэл||en|Sam McDaniel}}||Генры (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|[[Кен Карпентэр]]||вядучы (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Айрыс Адрыян||en|Iris Adrian}}||Тутс О’Дэй (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Чарлз Лейн||en|Charles Lane (actor)}}||перапісчык (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Томі Бонд||en|Tommy Bond}}||Вілі (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Этэль Клейтан||en|Ethel Clayton}}||нязначная роля (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Гары К. Брэдлі (акцёр)|Гары К. Брэдлі|en|Harry C. Bradley (actor)}}||глядач (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Чэстэр Клейт||en|Chester Clute}}||містар Коблер (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Джымі Конлін||en|Jimmy Conlin}}||Берт Ньюмен (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Нел Крэйг||en|Nell Craig}}||місіс Нельсан (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Лора Хоўп Крус||en|Laura Hope Crews}}||Эні (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|[[Джон Дылсан]]||лекар (няма ў тытрах)}}
{{УРолях|{{нп5|Эн Доран||en|Ann Doran}}||працаўніца ўнівермага (няма ў тытрах)}}
{{УРоляхНіз}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* {{IMDb title|0033947|Горад Нью-Ёрк}}
* {{TCMDb title|84771|Горад Нью-Ёрк}}
* {{allmovie|v103848|Горад Нью-Ёрк}}
* {{Čsfd film|25398|Горад Нью-Ёрк}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Рамантычныя кінакамедыі]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы ЗША]]
[[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1941 года]]</text>
      <sha1>pxae6wk6ym6j9uc5yp0z23zuoc9pubr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорналакавая кераміка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534663</id>
    <revision>
      <id>5206595</id>
      <parentid>2938047</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2620" sha1="lqps8fcw9dg2h1g79g8h9q6fl6jv06u" xml:space="preserve">[[Файл:Black-glaze_jug_MBA_Lyon_X482.jpg|міні|288x288пкс|Чорналакавая [[ольпа]], 6 стагоддзе да н. э., [[Ліёнскі музей вытанчаных мастацтваў|Музей вытанчаных мастацтваў]], [[Ліён]]]]
'''Чорналакавая кераміка''' — тып [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|старажытнагрэчаскай керамікі.]] У сучасным ужытку можа таксама обозначать посуд з чорным лакавым пакрыццём.

Чорналакавая кераміка ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] была ў класічны і эліністычныя перыяды. У час абпалу шляхам спякання жалезазмяшчальных глін атрымлівалі чорнае пакрыццё з больш бліскучай, амаль глянцавай паверхняй. Часам чорналакавую кераміку ўпрыгожвалі глазурай белага, чырвонага ці залатога колеру.

З 5 стагоддзя да н. э. чорналакавая кераміка паступова выціскалася прыгожай керамікай з чырвонафігурным вазапісам, якая пачала карыстацца значна большым попытам на рынку Міжземнамор'я. Аднак і ў эпоху [[Элінізм|элінізму]] чорналакавы посуд заставаўся дастаткова папулярным і вырабляўся не толькі для Грэцыі, але і для экспарту ў розныя рэгіёны.

== Літаратура ==
* Roald F. Docter: Schwarzfirnis-Keramik. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 11, Metzler, Stuttgart 2001, ISBN 3-476-01481-9, Sp. 281—282.
* [https://web.archive.org/web/20171019184624/http://www.ancienttouch.com/black-glazed_pottery.htm Грэчаская чорналакавая кераміка]
* [https://www.jstor.org/pss/148475 Карынфская чорналакавая кераміка]
* [http://www.abitura.com/modern_physics/ceramics.htm Даследаванне старажытнагрэчаскай чорналакавай керамікі з Херсанеса]

{{Грэчаскія вазы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Віды керамікі]]
[[Катэгорыя:Вазапіс Старажытнай Грэцыі]]</text>
      <sha1>lqps8fcw9dg2h1g79g8h9q6fl6jv06u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Іванавіч Махаўцоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538083</id>
    <revision>
      <id>5206440</id>
      <parentid>5028857</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="9xgw2ym27g7dpn41cptqzze4cse3zo9" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Фёдар Іванавіч Махаўцоў''' ({{ДН|19|9|1917}}, [[Гомель]] — {{ДС|5|8|1988}}) — беларускі мастак, графік.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 19 верасня 1917 года ў [[Гомель|Гомелі]].

Вучыўся ў [[Адэскае мастацкае вучылішча імя М. Б. Грэкава|Адэскім мастацкім вучылішчы]] (1938—1941)&lt;ref name=&quot;soc&quot;&gt;[http://visart.info/artist/mohovtsov-fi-1917.html Гомельский художник Моховцов Федор Иванович]&lt;/ref&gt;.

Жыў і працаваў у Гомелі, удзельнічаў у мастацкім афармленні горада да святочных мерапрыемстваў&lt;ref&gt;[https://www.newsgomel.by/news/society/pochyetnye-gomelchane-risunkom-lenina-on-zamenil-pamyatnik_68826.html Почётные ГОМЕЛЬчане: рисунком Ленина эн заменил памятник]&lt;/ref&gt;.

Член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://artchive.ru/artists/46755~Fedor_Ivanovich_Mokhovtsov |title=Федор Иванович Моховцов |access-date=17 студзеня 2023 |archive-date=17 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117065358/https://artchive.ru/artists/46755~Fedor_Ivanovich_Mokhovtsov |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Памёр 5 жніўня 1988 года&lt;ref&gt;[https://bis.nlb.by/by/documents/135379 Махаўцоў (Мохаўцаў) Фёдар Іванавіч]&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
З 1946 года ўдзельнічаў у рэспубліканскіх выстаўках. Акрамя станковай графікі, працаваў таксама ў жанры [[акварэль]]нага пейзажу. Яго пейзажы прысвечаны [[Гомель|Гомелю]] і [[Гомельшчына|Гомельшчыне]], рачным прасторам [[Сож]]а, жыццю партовых працаўнікоў (1957—1970). Асноўныя творы — серыя работ, выкананых у тэхніцы малюнка, прысвечаных працаўнікам Гомельскага паравознага дэпо (1945), [[партрэт]]ы [[Герой Сацыялістычнай Працы|герояў Сацыялістычнай Працы]], чыгуначнікаў, машыністаў, кавалёў, фармоўшчыкаў, слесараў (1950—1953). У шэрагу партрэтаў мастак адлюстраваў людзей [[калгас]]нага сяла: «Настаўнік», «Калгасны вартаўнік» (1955), «Малады калгаснік» (1956) і інш&lt;ref name=&quot;soc&quot;/&gt;.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭЛіМБел|3||672}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230812152839/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero124453501/ Моховцев Фёдор Иванович]{{ref-ru}} // Праект «Память народа»

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Махаўцоў Фёдар Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Мастакі СССР]]
[[Катэгорыя:Графікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Графікі СССР]]
[[Катэгорыя:Акварэлісты СССР]]
[[Катэгорыя:Акварэлісты Беларусі]]</text>
      <sha1>9xgw2ym27g7dpn41cptqzze4cse3zo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фісташка сапраўдная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538795</id>
    <revision>
      <id>5206468</id>
      <parentid>4934489</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51595" sha1="mxrhbot3dzmmyjgf9asi1ol3eyhn86i" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = 
 | image file        = Pistacia napoletana.jpg
 | image title       = Фісташка сапраўдная
 | image descr       = 
 | regnum            = Расліны
 | parent            = Pistacia
 | rang              = Від
 | latin             = Pistacia vera
 | author            = [[L.]], 1753
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Pistacia vera
 | commons           = Category:Pistacia vera
 | grin              = 28655
 }}
'''Фісташка сапраўдная''' (''Pistácia véra'') — шматствольнае [[дрэва]], нярэдка [[куст]], [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|фісташка|Pistacia}} сямейства {{Bt-bellat|Сумахавыя|Anacardiaceae}}&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г.
|частка         = Фисташка настоящая
|загаловак      = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн
|выдавецтва     = Ураджай
|год            = 1975
|том            = 
|старонкі       = 107-108
|старонак       = 200
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 130 000
}}&lt;/ref&gt;.

Сапраўдная фісташка — шырока вядомая і шанаваная яшчэ са старажытнасці расліна, крыніца ядомых пладоў, дубільных прадуктаў, смалы, драўніны.

== Батанічнае апісанне ==
{{Біяфота|NAS-103 Pistacia vera.png|left|ш=250|Батанічная ілюстрацыя з кнігі [[Франсуа-Андрэ Мішо|Ф.-А. Мішо]] «{{нп3|The North American Sylva||es|The North American Sylva}}», 1819|color=lightgreen}}
Шматствольнае [[Лістападныя расліны|лістападнае]] дрэва або куст&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt; вышынёй 3-7 (да 10) м, пераважна з густой паўшарападобнай [[Крона дрэва|кронай]]. [[Ствол дрэва|Ствол]] выгнуты, звычайна схілены і рабрысты. [[Кара (біялогія)|Кара]] на старых [[Галіна (батаніка)|галінах]] светла-шэрая&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, бялёсая; на аднагадовых — шэра- і чырванавата-карычневая.

[[Корань расліны|Карані]] сыходзяць на 10-12 м у глыбіню, распасціраюцца на 20-25 м ушыркі.

[[Ліст|Лісце]] чаргавальнае, непарнаперыстаскладанае, звычайна тройчатае, з трыма, радзей з адным, пяццю або сям’ю лісточкамі. Лісточкі амаль сядзячыя, скурыстыя, шчыльныя, гладкія, светла-зялёныя, зверху голыя, бліскучыя, знізу матавыя, тонка апушаныя ці амаль голыя, шырока эліптычныя або круглява-яйкападобныя, радзей шырокаланцэтныя, даўжынёй 5-11 (да 20) см, шырынёй 5-6 (12) см. [[Ліст|Хвосцік]] тонка апушаны ці амаль голы, некрылаты&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Расліна двухдомная. Тычынкавыя [[Кветка|кветкі]] ў густых, складаных, даволі шырокіх [[мяцёлка]]х, даўжынёй 4-6 см; [[Кветка|калякветнік]] з трох — пяці даўгаватых, плёнкавых, няроўных лісточкаў даўжынёй 2-2,5 мм; [[Тычынка|тычынак]] 5-6, амаль сядзячыя, з {{нп3|Пылавік|пылавікамі|ru|Пыльник}} даўжынёй 2-3 мм. [[Песцік]]авыя кветкі ў больш рэдкіх і вузкіх мяцёлках, прыкладна такой жа даўжыні, як і тычынкавыя; калякветнік з трох — пяці (да дзевяці) даўгаватых, няроўных, крыху больш шырокіх, чым у тычынкавых кветак, лісточкаў даўжынёй 2-4 мм&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

[[Плод|Плады]] буйныя (звычайна ў некалькі разоў буйней, чым у іншых відаў гэтага роду) [[Касцянка|касцянкі]], ад амаль лінейна-ланцэтных, вузка або шырока-яйкападобных да амаль круглявых, даўжынёй 0,8—1,5 см, шырынёй 0,6—0,8 см, у папярочным перасеку амаль круглыя або няправільна авальныя. [[Каляплоднік]] лёгка аддзяляльны (пры паспяванні), крэмавы, жоўта-крэмавы, ружовы, чырвоны, цёмна-чырвоны або цёмна-фіялетавы; {{нп3|унутрыплоднік||ru|Внутриплодник}} ([[костачка]]) амаль заўсёды з касым аснаваннем, з аднаго боку звычайна тупа кілеваты. Ядра [[Насенне|насення]] зеленаватыя, ядомыя, масляністыя&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Кожнае фісташкавага дрэва ў сярэднім дае каля 50 кг насення кожныя два гады&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nugent |first=Jeff |author2=Julia Boniface  |title=Permaculture Plants: A Selection |accessdate=17 June 2008 |date=30 March 2005 |publisher=Permanent Publications |isbn=978-1-85623-029-2 |page=41 |chapter=Pistachio Nuts |chapterurl=https://books.google.com/books?id=40n-Z_8ihZMC&amp;pg=PA41&amp;lpg=PA41 }}&lt;/ref&gt;. Абалонка фісташкі натуральна бэжавага колеру, але часам афарбаваная чырвоным або зялёным у камерцыйных фісташак. Першапачаткова фарбавальнік быў ужыты імпарцёрамі, каб схаваць плямы на абалонках, выкліканых ручным зборам насення&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/01/30/what-are-red-pistachios_n_6570944.html|title=Remember Red Pistachios? Here’s What Happened To Them|author=Spiegel, Alison|publisher=The Huffington Post|date=2 February 2015|accessdate=12 February 2017}}&lt;/ref&gt;. Большасць фісташак цяпер абіраюцца машынамі і абалонкі застаюцца неафарбаванымі, робячы фарбаванне непатрэбным за выключэннем задавальнення звычайных чаканняў спажыўцоў.

Цвіце ў сакавіку — маі. Плоданасіць у ліпені — верасні.

== Распаўсюджанне і экалогія ==
{{Біяфота|860631-Pistachio-IMG 6862-2.jpg|left|ш=250|Фісташка на ферме каля горада {{нп3|Тарбетэ-Хейдэрые||ru|Торбете-Хейдерие}} ў [[Іран]]е|color=lightgreen}}
У натуральных умовах сустракаецца па схілах гор [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[Кыргызстан]], [[Таджыкістан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]]), на паўночным усходзе [[Іран]]а, у [[Сірыя|Сірыі]] і на поўначы [[Афганістан]]а. У падобных кліматычных умовах разводзіцца і паспяхова культывуецца ў многіх раёнах свету, у тым ліку распаўсюджана ў Крыму, Малдове, Азербайджане і Грузіі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Расце на камяністых і скалістых схілах у [[Перадгор'і|перадгор’ях]] і [[Нізкагор'і|нізкагор’ях]] (вышыні ад 700 да 800 да 1500—1700 м над узроўнем мора), пераважна ў поясе [[Эфемероідныя лугі|эфемероідных лугоў]], часам сустракаецца на паўднёвых схілах у поясе драўняна-хмызняковай расліннасці&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Можа ўтвараць участкі самастойнай фісташкавай фармацыі.

Фісташка пустынная расліна і мае высокую талерантнасць да [[Другаснае засаленне|соляў у глебе]]. Паведамлялася, што яна добра расце пры абрашэнні вадой, якая мае 3000-4000 {{нп3|Мільённая доля|ppm|ru|Миллионная доля}} растваральных соляў&lt;ref name=&quot;Herrera&quot;&gt;Esteban Herrera (1997) ''Growing pistachios in New Mexico,'' New Mexico State University, Cooperative Extension Service, Circular 532 [http://aces.nmsu.edu/pubs/_circulars/circ532.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720013543/http://aces.nmsu.edu/pubs/_circulars/circ532.pdf |date=20 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Фісташкавыя дрэвы даволі цягавітыя ў правільных умовах і могуць выжыць у дыяпазоне тэмператур ад −10&amp;nbsp;°C зімой да 48&amp;nbsp;°C у летні час. Яны маюць патрэбу ў сонечным месцы і добра дрэнаваных глебах. Фісташкавыя дрэвы адчуваюць сябе дрэнна ва ўмовах высокай вільготнасці і схільныя да каранёвай гнілі ўзімку, калі яны атрымліваюць занадта шмат вады, а глеба мае не дастаткова вольнага сліву. Доўгае і гарачае лета неабходна для належнага паспявання пладоў. Расліна любіць святло, цяпло, яна засухаўстойлівая, мае магутную і глыбокую каранёвую сістэму&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== У культуры ===
{{Біяфота|Pistacio vera Kerman 2.jpg|left|ш=250|Плады спеюць|color=lightgreen}}
{{Біяфота|Pistach harvest - panoramio.jpg|right|ш=250|Збор фісташак у [[Грэцыя|Грэцыі]]|color=lightgreen}}
Размнажаецца параснікам, пасевам насення, а культурныя сарты прышчэпкай&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Дрэвы высаджваюць у [[Пладовы сад|садах]] і павінна прайсці сем-дзесяць гадоў, каб дасягнуць яны пачалі плоданасіць у значнай колькасці. Ураджай збіраюць раз у два гады. Пік вытворчасці складае каля 20 гадоў. Дрэвы, як правіла, абразаюць, каб было лягчэй збіраць ураджай. Адно мужчынскае дрэва вырабляе дастаткова пылка для 8-12 плоданосячых жаночых дрэў. Збор ўраджаю ў Злучаных Штатах і Грэцыі часта ажыццяўляецца з выкарыстаннем абсталявання, якое абтрасае касцянкі з дрэва. Пасля лушчэння і сушкі, фісташкі сартуюцца ў адпаведнасці з адкрытай ці закрытай абалонкай, а затым пракальваюцца або апрацоўваюцца адмысловымі машынамі для вытворчасці фісташкавых ядраў.

=== Хваробы і шкоднікі ===

Фісташкавыя дрэвы ўразлівыя для многіх захворванняў. Сярод іх паражэнне грыбком роду {{bt-bellat||Botryosphaeria}}, што прыводзіць да {{нп3|Псута|пашкоджвання||Blight}} [[Мяцёлка|мяцёлак]] і [[Парастак|парасткаў]] (сімптомы ўключаюць у сябе смерць кветак і маладых парасткаў), і можа прывесці да пашкоджання цэлыя садоў фісташкі&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Parfitt|first1=D.E.|last2=Arjmand|first2=N.|last3=Michailides|first3=T.J.|title=Resistance to Botryosphaeria dothidea in pistachio|journal=HortScience|date=July 2003|volume=38|issue=4|page=529|accessdate=19 January 2017}}&lt;/ref&gt;. У 2004 годзе хутка развівальная фісташкавая прамысловасць Каліфорніі значна пацярпела ад пашкоджвання мяцёлак і парасткаў, упершыню адкрытага ў 1984 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/01/040112071931.htm|title=California Pistachio Industry Threatened By Potentially Devastating Disease|publisher=ScienceDaily|date=12 January 2004|accessdate=9 March 2017}}&lt;/ref&gt;. У 2011 {{нп3|антракноз||ru|Антракноз}} выклікаў раптоўную страту паловы аўстралійскага ўраджаю фісташак&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wired.com/2011/04/pistachio-disease/|title=Australia Pistachio Disaster Hints at Agricultural Breakdown|publisher=Wired Magazine-Science|author=Keim, Brandon|date=26 April 2011|accessdate=9 March 2017}}&lt;/ref&gt;. Некалькі гадоў цяжкай [[засуха|засухі]] ў Іране з 2008 па 2015 гадывыклікалі значнае зніжэнне вытворчасці&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/12/19/world/middleeast/scarred-riverbeds-and-dead-pistachio-trees-in-a-parched-iran.html|title=Scarred Riverbeds and Dead Pistachio Trees in a Parched Iran|publisher=New York Times|author=Erdbrink, Thomas|date=18 December 2015|accessdate=9 March 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Вытворчасць ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 0.5em 1em&quot;
|-
! colspan=4|Топ вытворцаў фісташак&lt;br /&gt;in 2014&lt;ref name=fao/&gt;
|-
|&lt;center&gt; Рэгіён&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt; Вытворчасць&lt;br /&gt;(метрычныя тоны)&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt; {{flag|Іран}}&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt;415,531&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt; {{flag|ЗША}}&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt;233,146&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;{{flag|Турцыя}}&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt;80,000&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;{{flag|Кітай}}&lt;/center&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt;76,943&lt;/center&gt;
|-
!&lt;center&gt; Сусветная вытворчасць&lt;/center&gt; !! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;center&gt;857,878&lt;/center&gt;
|}
У 2014 годзе Іран і Злучаныя Штаты былі асноўнымі вытворцамі фісташак, на іх у сукупнасці прыпадае 76 % ад агульнай сусветнай вытворчасці (табліца)&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|title=Pistachio production in 2014; Crops/Regions/World list/Production quantity (from pick lists)|publisher=United Nations Food and Agricultural Organization, Statistics Division (FAOSTAT)|date=2017|accessdate=9 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|archivedate=22 лістапада 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Хімічны склад ==
{{Пажыўны склад
| прадукт = Сырыя фісташкавыя арэхі&lt;ref name=&quot;Bulló2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bulló|first1=M|last2=Juanola-Falgarona|first2=M|last3=Hernández-Alonso|first3=P|last4=Salas-Salvadó|first4=J|title=Nutrition attributes and health effects of pistachio nuts|journal=The British Journal of Nutrition|date=April 2015|volume=113|issue=Supplement 2|page=S79-93|doi=10.1017/S0007114514003250|pmid=26148925|type=Review| issn = 0007-1145 }}&lt;/ref&gt;
| кДж=2352	 
| бялкі=20,27 г
| тлушчы=45,39 г 
| нас-тлушчы=5,556 г
| мона-тлушчы= 23,82 г
| полі-тлушчы= 13,744 г 
| амега-3=1 г
| амега-6=2 г 
| вугляводы = 22 г
| крухмал =1,67 г
| цукры =7,66 г 
| баласт = 10,3 г 
| натрый, мг= 1
| калій, мг = 1025
| рэтынол, мкг = 21
| бэта-карацін, мкг= 249
| аскарбінавая, мг = 5.6
| тыямін, мг=0,87
| рыбафлавін, мг= 0,16
| ніяцын, мг=1,30
| фоліевая, мкг =51	
| віт-D, мкг= 
| такаферол, мг= 2,30	
| віт-K, мкг = 
| жалеза, мг= 3,92
| магній, мг= 121
| фосфар, мг= 490
| цынк, мг=2,20
| кальцый, мг= 105
| пірыдаксін, мг=1,70
| кабаламін, мкг=
| вада=3,91 г
| справа = 1
| source_usda=1
}}
Фісташкі з’яўляюцца вельмі пажыўным прадуктам. 100-грамовая порцыя забяспечвае 562 [[Калорыя|калорый]] і з’яўляюцца багатай крыніцай (да 23 %, гэта 20 % або больш ад {{нп3|Рэкамендаваная сутачная норма спажывання|сутачнай нормы (СН)|ru|Рекомендуемая суточная норма потребления}}) [[Бялок|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], некалькі {{нп3|Біялагічна значныя элементы|макраэлементаў|ru|Биологически значимые элементы}} і [[Вітаміны групы B|вітамінаў групы В]], [[тыямін]]у і асабліва {{нп3|Вітамін B6|Вітаміну B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;|ru|Витамин B6}} (да 131 % СН)&lt;ref name=&quot;usda&quot;&gt;{{cite web | url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3687?fgcd=&amp;man=&amp;lfacet=&amp;count=&amp;max=&amp;sort=&amp;qlookup=&amp;offset=&amp;format=Full&amp;new=&amp;measureby= | title=Pistachio nuts, raw per 100 g | publisher={{нп3|База дадзеных прадуктаў харчавання (USDA)|USDA National Nutrient Database|ru|База данных продуктов питания (USDA)}} | work=Release SR-28 | date=2016 | accessdate=20 May 2016 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Фісташкі з’яўляюцца добрай крыніцай (10-19 % СН) [[Кальцый|кальцыю]], [[рыбафлавін]]у, {{нп3|Пантатэнавая кіслата|вітаміну B &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;|ru|Пантотеновая кислота}}, [[Фоліевая кіслата|фоліевай кіслаты]], {{нп3|Вітамін E|вітаміну Е|ru|Витамин E}} і {{нп3|Вітамін K|вітаміну К|ru|Витамин K}}.

Семядолі (ядро насення) арэха багатыя [[Тлушчы|тлустым алеем]] (да 60%&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;), які ўтрымлівае {{нп3|насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}, [[монаненасычаныя тлустыя кіслоты]] і {{нп3|поліненасычаныя тлустыя кіслоты||uk|Поліненасичені жирні кислоти}}&lt;ref name=&quot;usda&quot;/&gt;&lt;ref name=okay/&gt;. Насычаныя тлустыя кіслоты ўключаюць [[Пальміцінавая кіслата|пальміцінавую]] (10 % ад агульнай колькасці) і [[Стэарынавая кіслата|стэарынавую кіслоты]] (2 %)&lt;ref name=okay/&gt;. [[Алеінавая кіслата]] з’яўляецца асноўнай у складзе монаненасычанай тлустай кіслатой (51 %&lt;ref name=&quot;okay&quot;&gt;{{cite journal|journal=Die Gartenbauwissenschaft|volume=67|issue=3|year=2002|title=The comparison of some pistachio cultivars regarding their fat, fatty acids and protein content|author=Okay Y|jstor=24137567|pages=107–113}}&lt;/ref&gt; ад агульнай колькасці тлушчу), таксама ўтрымліваецца [[лінолевая кіслата]] (да 31 % ад агульнай тлустаці)&lt;ref name=usda/&gt;. У параўнанні з іншымі дрэвавымі арэхамі, фісташкі маюць больш нізкую колькасць тлушчу і каларыйнасць, але больш высокія колькасці [[Калій|калію]], вітаміну К, [[такаферолы|γ-такаферолу]] і некаторых {{нп3|Фітахімікалы|фітахімікалаў||Phytochemical}}, такіх як {{нп3|караціноіды||ru|Каротиноиды}} і {{нп3|фітастэрыны||ru|Фитостерины}}&lt;ref name=&quot;Bulló2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bulló|first1=M|last2=Juanola-Falgarona|first2=M|last3=Hernández-Alonso|first3=P|last4=Salas-Salvadó|first4=J|title=Nutrition attributes and health effects of pistachio nuts|journal=The British Journal of Nutrition|date=April 2015|volume=113|issue=Supplement 2|page=S79-93|doi=10.1017/S0007114514003250|pmid=26148925|type=Review| issn = 0007-1145 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dreher2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Dreher|first1=ML|title=Pistachio nuts: composition and potential health benefits|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2012-04_70_4/page/234|journal=Nutrition Reviews|date=April 2012|volume=70|issue=4|pages=234–40|doi=10.1111/j.1753-4887.2011.00467.x|pmid=22458696|type=Review}}&lt;/ref&gt;.

Тлусты алей фісташкі адносіцца да катэгорыі невысыхальных высакаякасных алеяў.

Лісце ўтрымлівае [[дубільныя рэчывы]] (да 20 %), пры ўтварэнні {{нп3|Гал (біялогія)|галаў|ru|Галл (биология)}} (нарастаў, выкліканых [[Тлі|тлёй]]) іх колькасць узрастае да 30-45 і нават 50 %&lt;ref name=&quot;БФС&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=251—252|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt;. Са ствалоў фісташкі пры {{нп3|Падсочка|падсочцы|ru|Подсочка}} выдзяляецца [[смала]], з якой атрымліваюць [[Эфірныя алеі|эфірны алей]], які змяшчае {{нп3|пінен||ru|Пинен}}. У лісці каля 0,01 % эфірнага алею.

== Даследаванні і ўплыў на здароўе ==
У ліпені 2003 года амерыканскае {{нп3|Упраўленне па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і медыкаментаў|Упраўленне па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і медыкаментаў|ru|Food and Drug Administration}} зацвердзіла першы кваліфікаваны пералік відаў насення, якія зніжаюць рызыку сардэчна-сасудзістых захворванняў: «Навуковыя дадзеныя сведчаць аб тым, але не даказваюць, што ўжыванне 1 унцыі (42.5 г) большасці арэхаў, такіх, як фісташкі, як частка дыеты з нізкім утрыманнем насычаных тлушчаў і халестэрыну, можа знізіць рызыку сардэчна-сасудзiстых захворванняў&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cfsan.fda.gov/~dms/qhcnuts2.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617172958/http://www.cfsan.fda.gov/~dms/qhcnuts2.html |archivedate=17 June 2008 |title=Qualified Health Claims: Letter of Enforcement Discretion – Nuts and Coronary Heart Disease (Docket No 02P-0505) |accessdate=17 June 2008 |author=Office of Nutritional Products, Labeling and Dietary Supplements |date=23 July 2003 |publisher=[[Center for Food Safety and Applied Nutrition]]}}&lt;/ref&gt;». Нягледзячы на тое, фісташкі ўтрымліваюць шмат калорый, эпідэміялагічныя даследаванні далі пераканаўчыя доказы таго, што іх спажыванне не звязана з павелічэннем вагі або [[атлусценне]]м&lt;ref name=&quot;Bulló2015&quot;/&gt;.

У 2015 годзе {{нп3|сістэматычны агляд||ru|Систематический обзор}} і {{нп3|метааналіз||ru|Метаанализ}} {{нп3|Рандаізаванае кантраляванае выпрабаванне|рандамізаваных кантраляваных выпрабаванняў|ru|Рандомизированное контролируемое испытание}} прыйшлі да высновы, што спажыванне фісташак людзьмі без [[Цукровы дыябет|цукровага дыябету]], як уяўляецца, злёгку зніжае сісталічны і дыясталічны [[артэрыяльны ціск]]&lt;ref name=&quot;Mohammadifard2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mohammadifard|first1=N|last2=Salehi-Abargouei|first2=A|last3=Salas-Salvadó|first3=J|last4=Guasch-Ferré|first4=M|last5=Humphries|first5=K|last6=Sarrafzadegan|first6=N|title=The effect of tree nut, peanut, and soy nut consumption on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2015-05_101_5/page/966|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|date=May 2015|volume=101|issue=5|pages=966–82|doi=10.3945/ajcn.114.091595|pmid=25809855|type=Systematic Review &amp; Meta-Analysis}}&lt;/ref&gt;. Было прапанавана некалькі механізмаў гіпатэнзіўных уласцівасцяў фісташак. Гэтыя механізмы ўключаюць у сябе высокія ўзроўні [[амінакіслоты|амінакіслаты]] [[аргінін]]у ({{нп3|прэкурсор||ru|Прекурсор}} [[Аксід азоту(II)|аксіду азоту]] — злучэння, якое вызывае [[Вазадылатацыя|дылатацыю]] крывяносных сасудаў); высокія ўзроўні {{нп3|Фітастэрыны|фітастэрынаў|ru|Фитостерины}} і [[Монаненасычаныя тлустыя кіслоты|монаненасычаных тлустых кіслот]]; і палепшаная {{нп3|Эндатэлій|эндатэліяльная|ru|Эндотелий}} функцыя клетак праз некалькі механізмаў, у тым ліку скарачэнне цыркулючых узроўняў акісленага {{нп3|Ліпапратэіны нізкай шчыльнасці|ліпапратэіну нізкай шчыльнасці|ru|Липопротеины низкой плотности}} [[халестэрын]]у і супрацьзапаленчых [[Цытакіны|хімічных сігналаў]]&lt;ref name=&quot;Mohammadifard2015&quot;/&gt;.

== Таксіны і праблемы бяспекі ==
Як і ў іншых відах насення дрэў, ядры фісташак могуць утрымліваць {{нп3|Афлатаксіны|афлатаксін|ru|Афлатоксины}} пры дрэннай нарыхтоўцы ці апрацоўцы.

Афлатаксіны гэта магутныя [[Канцэрагены|канцэрагенныя]] хімічныя рэчывы, якія вырабляюцца такімі [[Цвіль|цвільнымі грыбамі]], як {{bt-bellat||Aspergillus flavus}} і {{bt-bellat||Aspergillus parasiticus}}. Забруджванне цвіллю можа адбыцца ад глебы, дрэннага захоўвання ці заражэння насякомымі-шкоднікамі. Высокія ўзроўні росту цвілі звычайна выглядаюць як ніткападобныя валокны колерам ад шэрага да чорнага. Небяспечна есць фісташкі, якія паражаны цвіллю і ўтрымліваюць афлатаксін&lt;ref name=fao1998&gt;{{cite web|title=Prevention of aflatoxin in pistachios|author=E. Boutrif|publisher=FAO, United Nations|year=1998|url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/W9474t/W9474t06.pdf}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Забруджванне афлатаксінам з’яўляецца частым рыскам, асабліва ў цёплых і вільготных умовах. Ежа, забруджаная афлатаксінамі, як было выяўлена, з’яўляецца прычынай частых выбліскаў вострых захворванняў у некаторых частках свету. У некаторых выпадках, напрыклад, у Кеніі, гэта прывяло да гібелі некалькіх людзей&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aflatoxins in pistachios|publisher=European Union|year=2008|url=http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_irmm_aflatoxins_leaflet.pdf}}&lt;/ref&gt;. Шкарлупіна фісташкавых арэхаў звычайна расшчапляецца натуральным чынам да збору ўраджаю, а корпус пакрывае непашкоджанае насенне. Корпус абараняе ядры ад ўварвання цвілі і насякомых, але гэтая абарона можа быць пашкоджана яшчэ на дрэве з-за дрэннага кіравання фруктовым садам, птушкамі або ўжо пасля збору ўраджаю, што робіць фісташкі больш схільнымі да заражэння. Некаторыя фісташкі перажываюць так званы «ранні раскол», калі расколваюцца і абалонка, і корпус. Пашкоджанні або раннія расколы могуць прывесці да забруджвання афлатаксінам&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Doster and Michailides|title=Aspergillus Moulds and Aflatoxins in Pistachio Nuts in California|url=https://archive.org/details/sim_phytopathology_1994-06_84_6/page/583|journal= Phytopathology|volume= 84|issue=6|pages=583–590|year= 1994|doi=10.1094/phyto-84-583}}&lt;/ref&gt;. У некаторых выпадках, ураджай можна апрацаваць, каб зрабіць забруджванне ніжэй мер парогаў бяспекі харчовых прадуктаў; у іншых выпадках, цэлая партыя фісташак павінна быць знішчана з-за забруджвання афлатаксінам.

Фісташкавае шкарлупінне можа быць карысным у ачыстцы забруджвання, створанага ў выніку выкідаў ртуці&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2000/08/000802074641.htm |title=Unlikely Mix: Used Tires, Pistachio Shells Can Clean Up Pollution |work=Sciencedaily.com |year=2000 |accessdate=6 February 2012}}&lt;/ref&gt;.

Як і іншыя прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|сумахавыя|Anacardiaceae}} (якое таксама ўключае {{bt-bellat||Toxicodendron radicans}}, {{bt-bellat|сумах|Rhus}}, {{bt-bellat||Mangifera indica}} і {{bt-bellat||Anacardium occidentale}}), фісташкі ўтрымліваюць {{нп3|урушыёл||ru|Урушиол}}, раздражняльнік, які можа выклікаць [[Алергія|алергічныя рэакцыі]]&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mabberley |first=D. J. |year=1993 |title=The Plant Book |publisher=Cambridge Univ. Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/plantbookportabl0000mabb/page/27 27] |isbn=0-521-34060-8 |url=https://archive.org/details/plantbookportabl0000mabb/page/27 }}&lt;/ref&gt;.

=== Спантаннае самазапальванне ===
Няправільнае захоўванне прадуктаў з фісташак навалам у кантэйнерах, як вядома, можа прывесці да пажару. З-за высокага ўтрымання ў іх тлушчу і нізкага ўтрымання вады, арэхі і асабліва ядры схільныя да самаразагрэва і {{нп3|Самазагаранне|самазагарання|ru|Самовозгорание}} пры захоўванні разам з валокнамі ці кудзелістымі матэрыяламі, якія напітваюцца алеем&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.containerhandbuch.de/chb_e/scha/index.html?/chb_e/scha/scha_13_06.html |title=Risk factor: self-heating/spontaneous combustion |accessdate=17 June 2008 |work=Container Handbook |publisher=Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/pistazie/pistazie.htm#selbsterhitzung |title=Pistachio Nuts: Self-heating |accessdate=2007-11-05 |publisher=Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft|website=Transport Information Service}}&lt;/ref&gt;.

== Гаспадарлівае значэнне і выкарыстанне ==
{{Біяфота|Pistachio macro whitebackground NS.jpg|right|ш=250|Смажаная падсоленая фісташка|color=lightgreen}}
{{Біяфота|PistHalva.jpg|right|ш=250|Халва на аснове [[тахіні]] з фісташкамі|color=lightgreen}}
Семядолі пладоў фісташкі маюць прыемны арэхавы смак, духмяныя, выкарыстоўваюцца ў ежу як ласунак у свежым, засоленым і падсмажаным выглядзе&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, а таксама для [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскіх вырабаў]]: {{нп3|Фісташкавае марозіва|фісташкавага марозіва||Pistachio ice cream}}, [[кульфі]], {{нп3|спумані|||Spumoni}}, {{нп3|Неапалітанскае марозіва|неапалітанскага марозіва|ru|Неаполитанское мороженое}}, {{нп3|Арэхавае масла|фісташкавага масла||Nut butter}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ardekani |first=A. S. H. |last2=Shahedi |first2=M. |last3=Kabir |first3=G. |year=2009 |title=Optimizing Formulation of Pistachio Butter Production |journal=Journal of Science and Technology of Agriculture and Natural Resources |volume=13 |issue=47 |pages=49–59 |url=http://journals.iut.ac.ir/emag/jstnar/eabsv13n47y2009p60.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819040318/http://journals.iut.ac.ir/emag/jstnar/eabsv13n47y2009p60.pdf |archivedate=19 August 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ardakani |last2=Shahedi |first2=M. |last3=Kabir |first3=G. |year=2006 |title=Optimizing of the process of pistachio butter production |series=Acta Horticulturae |volume=726 |pages=565–568 |url=http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_94.htm |accessdate=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403192040/http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_94.htm |archivedate=3 красавіка 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, {{нп3|Паста (ежа)|фісташкавай пасты|en|Paste (food)}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Shakerardekani |first=A. |last2=Karim |first2=R. |last3=Mohd Ghazali |first3=H. |last4=Chin |first4=N. L. |year=2011 |title=Effect of roasting conditions on hardness, moisture content and colour of pistachio kernels |journal=International Food Research Journal |volume=18 |issue= |pages=704–710 |url=http://www.ifrj.upm.edu.my/18%20(02)%202011/(35)%20IFRJ-2010-286.pdf |access-date=9 чэрвеня 2018 |archive-date=20 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120132131/http://www.ifrj.upm.edu.my/18%20(02)%202011/(35)%20IFRJ-2010-286.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Пахлава|пахлаву]], фісташкавы шакалад&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ardakani |year=2006 |title=The vital role of pistachio processing industries in development of Iran non-oil exports |series=Acta Horticulturae |volume=726 |pages=579–581 |url=http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_97.htm |accessdate=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403140403/http://www.pubhort.org/actahort/books/726/726_97.htm |archivedate=3 красавіка 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Халва|халву]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Shaker Ardakai |first=A. |last2=Mir Damadiha |first2=F. |last3=Salehi |first3=F. |last4=Shahedi |first4=M. |last5=Kabir |first5=G. H. |last6=Javan Shah |first6=A. |year=2007 |title=Pistachio Halva Production |publisher=Iran Pistachio Research Institute |work=Document Number: 29328 |url=http://agris.fao.org/agris-search/search/display.do?f=2009%2FIR%2FIR0901.xml%3BIR2008001687 |display-authors=etal |access-date=9 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181231143649/http://agris.fao.org/agris-search/search/display.do?f=2009%2FIR%2FIR0901.xml%3BIR2008001687 |archivedate=31 снежня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[лукум]], {{нп3|біскоці||ru|Бискотто}} і {{нп3|Мясная нарэзка|мясныя нарэзкі||Lunch meat}}, у тым ліку [[Мартадэла|мартадэлу]]. Амерыканцы робяць {{нп3|Уотэргейцкая салата|фісташкавую салату||Watergate salad}}, якая змяшчае свежыя фісташкі або фісташкавы пудынг, [[узбітыя вяршкі]] і кансерваваную садавіну&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.recipesource.com/fgv/salads/18/rec1881.html |title=Pistachio Salad |publisher=RecipeSource |accessdate=17 January 2011}}&lt;/ref&gt;.

[[Фісташкавы алей]] прыемны на смак, але хутка робіцца {{нп3|Прагарканне|прагорклым|ru|Прогоркание}}; выкарыстоўваецца ў [[Каўбаса|каўбаснай]] вытворчасці, [[Парфумерыя|парфумерыі]] і [[Медыцына|медыцыне]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== Гісторыя ===

Археолагі выявілі, што насенне фісташкі з’яўлялася звычайнай ежай ужо ў 6750 да н.э. [[Пліній Старэйшы]] пісаў у «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}», што ''pistacia'', «добра вядомая сярод нас», была адным з унікальных дрэў у Сірыі, а яе насенне ўвозілася ў Італію рымскім [[праконсул]]ам у Сірыі {{нп3|Луцый Вітэлій (консул 34 года)|Луцыем Вітэліем|ru|Луций Вителлий (консул 34 года)}} (у 35 г. н. э.) і ў [[Рымская Іспанія|Іспанію]] адначасова [[Пампей Флак|Пампеем Флакам]]&lt;ref&gt;{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)||ru|Естественная история (Плиний)}}, xiii.10.5, xv.22.&lt;/ref&gt;. Манускрыпт {{нп3|Анфім|Анфіма||Anthimus (physician)}} «De observatione ciborum» («Аб захаванні харчовых прадуктаў») пачатку VI стагоддзя пацвярджае, што ''pistacia'' была вядома ў Еўропе ў [[Позняя Антычнасць|позняй Антычнасці]]. [[Археалогія|Археолагі]] знайшлі пацверджанне падчас раскопак у [[Джарма]] на паўночным усходзе [[Ірак]]а, што там спажываліся атлантычныя фісташкі&lt;ref name=&quot;IR&quot;&gt;{{cite web|title=History and Agriculture of the Pistachio Nut|url=http://www.ireco.lu/UK/pistachionut.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060708221932/http://www.ireco.lu/UK/pistachionut.html|archive-date=8 July 2006|publisher=IRECO|accessdate=27 February 2012|df=dmy-all|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Згадвалася, што ў [[Вісячыя сады Семіраміды|Вісячых садах Семіраміды]] раслі фісташкавыя дрэвы падчас праўлення цара {{нп3|Мардук-апла-іддзін I|Мардука-апла-іддзіна I|ru|Мардук-апла-иддин II}} каля 700 да нашай эры.

Сучасныя фісташкі віду ''Pistacia vera'', уведзены ў культуру ў бронзавым веку на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, дзе першы прыклад — гэта {{нп3|Джаркутан||de|Dzharkutan}} у сучасным [[Узбекістан]]е&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=7lK6l7oF_ccC&amp;pg=PA199|title= A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Volume 1|author= D. T. Potts|page= 199}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=lpOqTUucwhUC&amp;pg=PA84|title= Cooks and Other People|author=Harlan Walker|page= 84}}&lt;/ref&gt;. Яны згаданы ў {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}} як pistakia (πιστάκια), якія атаясняюць з Pistacia vera па параўнанні з {{нп3|Кедровы арэх|кедровымі арэхамі|ru|Кедровый орех}}&lt;ref&gt;{{нп3|Джэймс Стронг|James Strong|ru|Стронг, Джеймс}}, ed. ''Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature,'' ''s.v.'' «Nut».&lt;/ref&gt;.

Акрамя таго, рэшткі атлантычнай фісташкі, яе насення і шкарлупіны былі выяўленыя археолагамі каля {{нп3|Мост дачок Якава|Моста дачок Якава|ru|Мост дочерей Иакова}} ў Ізраільскай даліне {{нп3|Хула (даліна)|Хула|ru|Хула (долина)}}, яны датуюцца каля 780,000 гадоў таму&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://scienceblog.com/community/older/2002/F/20022752.html|title=Remains of seven types of edible nuts and nutcrackers found at 780,000-year-old archaeological site|publisher=Scienceblog.com|date=February 2002|accessdate=2010-09-13}}&lt;/ref&gt;. Адносна нядаўна фісташкі сталі вырошчваць ў многіх частках англійскамоўнага свету: у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Нью-Мексіка|Нью-Мексіцы]]&lt;ref name=&quot;Herrera&quot;/&gt; і [[Каліфорнія|Каліфорніі]], дзе яна была ўведзена ў 1854 годзе як [[Пладовы сад|садовае дрэва]]&lt;ref name=&quot;Rieger&quot;&gt;[http://www.uga.edu/fruit/pistachio-pistacia-vera/ Introduction to Fruit Crops (Published Online)], Mark Rieger, Rieger asserts that pistachios began to be commercially harvested in the 1970s. 2006&lt;/ref&gt;. {{нп3|Дэвід Фэйрчайлд||ru|Фэйрчайлд, Дэвид}} з [[міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]] ўвёў больш вынослівыя сарты, сабраныя ў Кітаі, у Каліфорніі ў 1904 і 1905 гадах, але яны не выкарыстоўваліся ў якасці камерцыйных да 1929 года&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fairchild|first=David|author-link=Дэвід Фэйрчайлд|authorlink=David Fairchild|year=1938|title=The World Was My Garden|url=https://archive.org/details/worldwasmygarden00fair|page=[https://archive.org/details/worldwasmygarden00fair/page/174 174]|location=New York|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=0-686-84310-X|ISBN=0-686-84310-X}}; Commissioner of Horticulture of the State of California,''Biennial report''1905/06, vol. II:392.&lt;/ref&gt;. Фісташкі {{нп3|Уолтэр Тэнісан Суінгл|Уолтэра Суінгла|ru|Суингл, Уолтер Теннисон}} з Сірыі добра плоданасілі ў {{нп3|Фрымонт (Каліфорнія)|Найлсе|ru|Фримонт (Калифорния)}}, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]] з 1917 года&lt;ref&gt;[[Ліберці Хайд Бэйлі]], ''Cyclopedia of American Agriculture: II.Crops'', 1917, ''s.v.''«Importance of plant introduction» p.&lt;/ref&gt;.

=== У медыцыне ===

Расліну лічылі моцным сродкам супраць ядаў жывёл. Насенне фісташкі валодае добрым агульнаўмацавальным дзеяннем, яго рэкамендуюць выкарыстоўваць пасля цяжкіх захворванняў, пры значнай фізічнай і разумовай нагрузцы.

У народнай медыцыне насенне выкарыстоўвалі як [[Анальгетыкі|болесуцішальны]] пры [[Пячоначныя колікі|пячоначных]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt; і [[Страўнікавыя колікі|страўнікавых коліках]], пры [[Анемія|анеміі]], як {{нп3|Процірвотныя колікі|процірвотны|ru|Противорвотные средства}}, [[Процівакашлевыя сродкі|процікашлевы]] і процітуберкулёзны сродак&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, як сродак, які паляпшае дзейнасць [[сэрца]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt; і спрыяе выпрацоўцы [[Сперма|спермы]]. Галы прапанаваныя для выкарыстання як [[Звязальныя сродкі|звязальны]] сродак.

=== У прамысловасці ===

Ліставыя галы, вядомыя пад назвай «бузгунч»&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, утрымліваюць 30-50 % [[Таніны|таніну]] і прыдатныя для выпрацоўкі тэхнічнага і медыцынскага таніну&lt;ref name=&quot;БФС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений|адказны=Сост. Г. С. Оголевец|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1951|старонкі=50|старонак=584}}&lt;/ref&gt;.

Смала, якая атрымліваецца падсочкай дрэў, а таксама тлусты алей,  выкарыстоўваюцца ў [[Лакафарбавая прамысловасць|лакафарбавай прамысловасці]].

Дубільныя рэчывы здабываюць з ліставых галаў, арэшкападобных і краявых (выкліканых двума рознымі відамі тлей), прымяняюцца для дублення і афарбоўкі скуры, афарбоўкі [[шоўк]]у і [[Поўсць|воўны]] ў пунцовы колер&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

== Класіфікацыя ==

=== Таксанамія ===
Від '''Фісташка сапраўдная''' ўваходзіць у род {{Bt-bellat|фісташка|Pistacia}} сямейства {{Bt-bellat|сумахавыя|Anacardiaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{Bt-bellat||Sapindales}}.

{{Табліца12222
|a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]'''
|b1=парадак '''[[Сапіндакветныя]]'''
|b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін &lt;br /&gt;(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]])
|c1=яшчэ 8 сямействаў &lt;br /&gt;(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]])
|c2=сямейства '''[[Сумахавыя]]'''
|d1=род '''[[Фісташка]]'''
|d2=яшчэ 81 род
|e1=яшчэ каля 20 відаў
|e2=від &lt;span style{{eq}}&quot;background-color:#99C999; font-size:150%&quot;&gt;'''Фісташка сапраўдная'''
|color=#234510
|bgcolor=#EFF9AB
}}

{{Фотарадок|Fıstık.jpg|Pistacchi.JPG|Blanched pistachios.jpg|Chocolate &amp; pistachio biscotti.jpg|color=#BBDD99|ш1=250|ш2=281|ш3=250|ш4=250|ш5=142|тэкст=Злева направа: фісташкавы гай і сабраныя плады, арэхі, ачышчаныя арэхі (ядры), хлеб з фісташкамі}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{ФлораСССР|том=14|стар=520—524}}
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. [https://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dudchenko1989_pryanye_rast.djvu Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414143927/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dudchenko1989_pryanye_rast.djvu |date=14 красавіка 2016 }}: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: {{нп3|Наукова думка||ru|Наукова думка}}, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0

== Спасылкі ==
* {{плантарыум|28465}}{{Праверана|10|12|2009}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]]
[[Катэгорыя:Сумахавыя]]
[[Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]</text>
      <sha1>mxrhbot3dzmmyjgf9asi1ol3eyhn86i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навальнічны перавал (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542879</id>
    <revision>
      <id>5206676</id>
      <parentid>5025422</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="4c8h3om9rl8sr0laphznxlqkgdr7oyu" xml:space="preserve">{{Фільм}}
«'''Навальнічны перавал'''» ({{lang-en|Wuthering Heights}}) — буйнабюджэтна экранізацыя рамана [[Эмілі Бронтэ]] «Навальнічны перавал», ажыццёўленая ў 1939 годзе на студыі United Artists прадзюсарам Сэмюэлем Голдвінам і рэжысёрам [[Уільям Уайлер|Уільямам Уайлерам]].

== Акцёры ==
* [[Лоўрэнс Аліўе]]
* [[Мерл Аберон]]
* [[Дэвід Нівен]]
* [[Дональд Крысп]]
* [[Сесіл Келаўэй]]
* [[Флора Робсан]]
{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{imdb title|id=0032145|title=«Навальнічны перавал»}}
* {{amg title|id=55636|title=Навальнічны перавал}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1939 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1939 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы 1939 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Уільяма Уайлера]]</text>
      <sha1>4c8h3om9rl8sr0laphznxlqkgdr7oyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царнікаўскі край</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547660</id>
    <revision>
      <id>5206689</id>
      <parentid>4976822</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivario</username>
        <id>23362</id>
      </contributor>
      <origin>5206689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="2h4edouunm6isy1y44lya546t77osld" xml:space="preserve">{{Край Латвіі
| назва          = Царнікаўскі край
| арыгінал_назвы = Carnikavas novads
| карта             = Carnikavas novads karte.png
| выява_герба = Carnikavas novads COA since 2015.png
| назва_герба    = Герб Царнікаўскага края
| шырыня_герба      = 60px
| выява_сцяга = LVA Carnikavas novads flag.png{{!}}border
| назва_сцяга    = Сцяг Царнікаўскага края
| цэнтр             = Царнікава
| плошча           = 80,2
| насельніцтва         = 6712
| год_перапісу      = 2011
| шчыльнасць         = 83,69
| створаны            = [[2006]] год
| скасаваны         =2021 
| мэр               = Дайга Юрэвіца
| мэр_год           =(2016–2021) 
| карта2            = 
| сайт              = www.carnikava.lv
|утвораны=2009}}

'''Царнікаўскі край''' ({{lang-lv|Carnikavas novads}}) — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Латвія|Латвіі]], уваходзіць у рэгіён [[Відзэмэ]].

Цэнтр края — пасёлак [[Царнікава]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.carnikava.lv Афіцыйны сайт Царнікаўскага края] {{ref-lv}}

{{Адміністрацыйны падзел Латвіі}}{{Заліўка краёў Латвіі}}

[[Катэгорыя:Краі Латвіі]]</text>
      <sha1>2h4edouunm6isy1y44lya546t77osld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206706</id>
      <parentid>5206689</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1586" sha1="eciyx0jwnf5ed171yo4jmmd66wvm7en" xml:space="preserve">{{Край Латвіі
| назва             = Царнікаўскі край
| арыгінал_назвы    = Carnikavas novads
| карта             = Carnikavas novads karte.png
| выява_герба       = Carnikavas novads COA since 2015.png
| назва_герба       = Герб Царнікаўскага края
| шырыня_герба      = 60px
| выява_сцяга       = LVA Carnikavas novads flag.png{{!}}border
| назва_сцяга       = Сцяг Царнікаўскага края
| цэнтр             = Царнікава
| плошча            = 80,2
| насельніцтва      = 6712
| год_перапісу      = 2011
| шчыльнасць        = 83,69
| утвораны          = 2009
| скасаваны         = 2021 
| мэр               = Дайга Юрэвіца
| мэр_год           = 2016-2021 
| карта2            = 
| сайт              = www.carnikava.lv
}}

'''Царнікаўскі край''' ({{lang-lv|Carnikavas novads}}) — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Латвія|Латвіі]], уваходзіць у рэгіён [[Відзэмэ]].

Цэнтр края — пасёлак [[Царнікава]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.carnikava.lv Афіцыйны сайт Царнікаўскага края] {{ref-lv}}

{{Адміністрацыйны падзел Латвіі}}{{Заліўка краёў Латвіі}}

[[Катэгорыя:Краі Латвіі]]</text>
      <sha1>eciyx0jwnf5ed171yo4jmmd66wvm7en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Спартыўнае спаборніцтва</title>
    <ns>10</ns>
    <id>551313</id>
    <revision>
      <id>5206665</id>
      <parentid>3510912</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>вікіданыя</comment>
      <origin>5206665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="53d0x4lrlnwbkc84ci6zkwm0x5pie3x" xml:space="preserve">{{Картка
|імя         = Спартыўнае спаборніцтва
|стыль_назвы = background: #eaecf0;
|уверсе      = {{картка/назва|{{{Назва|}}}}}
|выява       = {{wikidata|P154|{{{Эмблема|}}}|size={{{Памер}}}|alt={{{Подпіс|}}}|caption={{{Апісанне|}}}}}
|метка1      = Арганізатар
|тэкст1      = {{{Арганізатар|}}}
|вікіданыя1     = 
|метка2      = Горад-арганізатар
|тэкст2      = {{{Горад|}}}
|вікіданыя2     = P131
|метка3      = Краіны-ўдзельніцы
|тэкст3      = {{{Краіны|}}}
|вікіданыя3     = 
|метка4      = Стварэнне
|тэкст4      = {{{Стварэнне|}}}
|вікіданыя4     = 
|метка5      = Ліквідавана
|тэкст5      = {{{Ліквідавана|}}}
|вікіданыя5     = 
|метка6      = Удзельнікаў
|тэкст6      = {{{Удзельнікаў|}}}
|вікіданыя6     = P1132
|метка7      = Разыгрываецца медалёў
|тэкст7      = {{{Медалёў|}}}
|вікіданыя7     = 
|метка8      = Адкрыццё
|тэкст8      = {{{Адкрыццё|}}}
|вікіданыя8     = P580
|метка9      = Закрыццё
|тэкст9      = {{{Закрыццё|}}}
|вікіданыя9     = P582
|метка10     = Дата
|тэкст10     = {{{Дата|}}}
|вікіданыя10     = P585
|метка11     = Стадыён
|тэкст11     = {{{Стадыён|}}}
|вікіданыя11     = P276
|метка12     = Перыядычнасць
|тэкст12     = {{{Перыядычнасць|}}}
|вікіданыя12     = 
|метка13     = Сайт
|тэкст13     = {{{Сайт|}}}
|вікіданыя13     = P856
|стыль_унізе = background:#eaecf0;
|унізе       = {{Картка/храналогія|{{{Папярэдняе|}}}|{{{Наступнае|}}}}}
|унізе2      = {{картка/Вікісховішча}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}

[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Спартыўныя спаборніцтвы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>53d0x4lrlnwbkc84ci6zkwm0x5pie3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чжыжэнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552273</id>
    <revision>
      <id>5206594</id>
      <parentid>5053566</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7890" sha1="9bbpdp1vmwwqhiq8uyqbcmjhzvk83ew" xml:space="preserve">{{Пячора
|Назва                       = Чжыжэнь
|Нацыянальная назва          = 智人洞
|Выява                       = 
|Шырыня выявы                = 
|Подпіс                      = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 22|lat_min = 17|lat_sec = 13.6
 |lon_dir = E|lon_deg = 107|lon_min = 30|lon_sec = 45.1
 |region = 
 |CoordScale = 
|Размяшчэнне                 = [[Кітай]], [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён]]
|Глыбіня                     = 
|Амплітуда                   = 
|Даўжыня                     = 
|Аб'ём                       = 
|Год адкрыцця                = 
|Тып                         = 
|Змяшчаючыя пароды           = 
|Лік уваходаў                = 
|Катэгорыя складанасці       = 
|Даступна для наведвальнікаў = 
|Асвятленне                  = 
|Пазіцыйная карта 1          = Кітай
|Шырыня Пазкарты 1           = 
|crosses180                  = 
|Пазіцыйная карта 2          = 
|Шырыня ПазКарты 2           = 
|Катэгорыя на Вікісховішчы   = 
}}
'''Чжыжэнь''' ({{Кітайская|2=智人洞|3=zhìréndòng}}) — [[Карст|карставая]] пячора ў гарах Мулан ў акрузе [[Чунцзо]], [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён]] [[Кітай|КНР]]&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;. У гэтай пячоры, якая адносіцца да ранняга верхняга [[Плейстацэн|плейстацэну]], былі выяўленыя выкапнёвыя парэшткі, якія належаць, верагодна, [[Чалавек сучаснай анатоміі|анатамічна сучасным людзям]] з некаторымі рысамі архаічных людзей&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kaufman 2010&quot;&gt;{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101025-oldest-human-fossil-china-out-of-africa-science/|title=Oldest Modern Human Outside of Africa Found|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]|date=October 25, 2010|accessdate=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027083341/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101025-oldest-human-fossil-china-out-of-africa-science/|archive-date=27 кастрычніка 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Выкапнёвыя знаходкі ==
Выкапнёвыя знаходкі былі выяўлены кітайскімі [[Палеанталогія|палеантолагамі]] ў 2007 годзе&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;&gt;{{Cite journal|author1=Wu Liu|author2=Chang-Zhu Jin|author3=Ying-Qi Zhang|author4=Yan-Jun Cai|author5=Song Xing|author6=Xiu-Jie Wu|author7=Hai Cheng|author8=R. Lawrence Edwardse|author9=Wen-Shi Pan|date=Oct 25, 2010|title=Human remains from Zhirendong, South China, and modern human emergence in East Asia|url=http://www.pnas.org/content/107/45/19201.full|journal=[[PNAS]]|volume=107|issue=45|pages=19201–19206|pmid=20974952|PMID=20974952|pmc=2984215|PMC=2984215|doi=10.1073/pnas.1014386107|DOI=10.1073/pnas.1014386107}}&lt;/ref&gt;. Парэшткі былі пакрытыя суцэльным {{нп3|Нацёк|нацёкам|en|Flowstone}} і знаходзіліся ў пласце, які першапачаткова быў датаваны часам паміж 113 і 100 тысяч гадоў таму&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;. Пазней больш дакладная датыроўка дала ацэнку каля ад 116 да 106 тысяч гадоў таму&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cai|first1=Yanjun|date=March 2016|title=The age of human remains and associated fauna from Zhiren Cave in Guangxi, southern China|journal=[[Quaternary International]]|doi=10.1016/j.quaint.2015.12.088|DOI=10.1016/j.quaint.2015.12.088}}&lt;/ref&gt;.

Сярод знаходак былі выяўленыя парэшткі буйных млекакормячых, у тым ліку, [[Арангутаны|арангутанаў]], [[Слановыя|сланоў]], [[тапіры]], [[Насарогі|насарогаў]], [[Казліныя|казліных]], аленяў, [[Белагруды мядзведзь|мядзведзяў]], [[Свіны барсук|барсукоў]] і [[Леапард|леапардаў]]&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;. Каля 25 працэнтаў буйных млекакормячых, чые парэшткі знойдзены ў пячоры, да гэтага часу вымерлі&lt;ref name=&quot;Dennell 2010&quot;/&gt;.

Былі ідэнтыфікаваны тры адзінкі чалавечых парэшткаў: два верхнія [[маляры]] (''Чжыжэнь-1'' і ''Чжыжэнь-2'') і пярэдняя частка ніжняй сківіцы (''Чжыжэнь-3'')&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;. Усе тры фрагменты, верагодна, належалі як мінімум двум розным індывідам; прыналежнасць фрагментаў ''Чжыжэнь-1'' і ''Чжыжэнь-3'' аднаму індывіду малаверагодная&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;.

У параўнанні з выкапнямі эпохі верхняга плейстацэну з заходняй Еўразіі, знаходкі ''Чжыжэнь-1'' і ''Чжыжэнь-2'' вылучаюцца меншымі памерамі і падобныя на больш позніх [[Гамініды|гамінідаў]], аднак сярод выкапняў усходне-азіяцкага верхняга плейстацэну недастаткова матэрыялу для паўнавартаснага параўнання&lt;ref name=&quot;Dennell 2010&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dennell|first1=Robin|author-link=Robin Dennell|authorlink=Robin Dennell|date=November 2010|title=Palaeoanthropology: Early Homo sapiens in China|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-11-25_468_7323/page/512|journal=[[Nature]]|volume=468|pages=512–513|doi=10.1038/468512a|DOI=10.1038/468512a}}&lt;/ref&gt;.

''Чжыжэнь-3'' валодае камбінацыяй архаічных і прасунутых рысаў&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;. Найбольш істотнай асаблівасцю дадзенай знаходкі з'яўляецца наяўнасць [[Падбародак|падбародачнага выступу]]&lt;ref name=&quot;Liu 2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kaufman 2010&quot;/&gt;. З улікам датыроўкі амерыканскі палеантолаг, спецыяліст па [[Антрапагенез|эвалюцыі чалавека]], {{Не перакладзена 4|Эрык Трынкаус||en|Erik Trinkaus}}, разглядае дадзеныя знаходкі як парэшткі «найстаражытнейшых сучасных людзей за межамі Афрыкі»&lt;ref name=&quot;Kaufman 2010&quot;/&gt;. Аднак іншыя даследчыкі скептычна ставяцца да гэтага меркавання, паколькі яно істотна разыходзіцца c агульнапрынятай раней датыроўкай [[Гіпотэза афрыканскага паходжання чалавека|выхаду чалавека з Афрыкі]], згодна з якой ''[[Homo sapiens]]'' з'явіліся ў Паўднёвай Азіі не раней 60 тыс. гадоў таму&lt;ref name=&quot;Dennell 2010&quot;/&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Дзянісава пячора]]

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Знаходкі гамінідаў]]
[[Катэгорыя:Пячоры Кітая]]
[[Катэгорыя:Плейстацэн]]</text>
      <sha1>9bbpdp1vmwwqhiq8uyqbcmjhzvk83ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логвінаў (выдавецтва)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>564687</id>
    <revision>
      <id>5206443</id>
      <parentid>5159895</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:36:20Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4201" sha1="nxmz23wdxybqh0wwxwq0fwql2eri3b9" xml:space="preserve">{{выдавецтва
|назва=Логвінаў
|краіна={{BLR}}
|заснавана=2000
}}
'''Літаратурны дом «Логвінаў»''' — [[Беларусь|беларускае]] выдавецтва і кнігарня, знаходзіцца ў [[Мінск]]у па адрасе пр. Незалежнасці, 37А. Заснавана [[Ігар Пятровіч Логвінаў|Ігарам Логвінавым]] у 2000 годзе для выдання альтэрнатыўнай літаратуры&lt;ref&gt;[https://lohvinau.by/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81/ Пра нас — Кнігарня «Логвінаў»]&lt;/ref&gt;, яно стала важнай часткай [[беларуская мова|беларускамоўнай]] культурнай прасторы. У «Логвінаве» былі выдадзеныя і прадаюцца кнігі [[Сяргей Пясецкі|Сяргея Пясецкага]], [[Адам Глобус|Адама Глобуса]], [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]], [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], [[Наталка Бабіна|Наталкі Бабінай]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]], [[Франц Сіўко|Франца Сіўко]] і іншых вядомых беларускіх аўтараў.

== Дзейнасць ==

На базе памяшканняў «Логвінава» рэгулярна праходзяць прэзентацыі беларускіх і замежных кніг, фестывалі і іншыя культурныя мерапрыемствы. У кнігарне на праспекце Незалежнасці праходзяць выступы літаратараў з Германіі, Польшчы, Чэхіі, Швецыі, Украіны, Літвы, Ізраіля, Швейцарыі, Японіі і іншых краін.

За выпуск альбома «Прэс-фота Беларусі — 2011», які суд прызнаў экстрэмісцкім, было пазбаўлена выдавецкай ліцэнзіі. У 2014 годзе аднавіла працу ў Вільні пад назвай «Літаратурны дом «Логвінаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/128465|title=«Байцоўскі клуб» Паланіка і «Жыццё ў праўдзе» Гавала: выдавецтва «Логвінаў» аднавіла працу|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=16.05.2014}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2026 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] аб’явіў [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]] кааліцыю некалькіх выдавецтваў, уключаючы «Логвінаў»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/kgb-priznal-jekstremistskim-formirovaniem-koaliciju-pechatnyh-izdatelstv|title=КГБ признал «экстремистским формированием» коалицию печатных издательств|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==

* Кнігарня выдавецтва — адна з нешматлікіх устаноў Мінска, дзе персанал размаўляе з кліентамі пераважна па-беларуску.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]]
[[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]]
[[Катэгорыя:2000 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кнігарні]]</text>
      <sha1>nxmz23wdxybqh0wwxwq0fwql2eri3b9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206446</id>
      <parentid>5206443</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:46:02Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4214" sha1="ap7mg3mtvjgz09z0y1hzkt2f6uinhvp" xml:space="preserve">{{выдавецтва
|назва=Логвінаў
|краіна={{BLR}}
|заснавана=2000
}}
'''Літаратурны дом «Логвінаў»''' — [[Беларусь|беларускае]] выдавецтва і кнігарня, знаходзіцца ў [[Мінск]]у па адрасе пр. Незалежнасці, 37А. Заснавана [[Ігар Пятровіч Логвінаў|Ігарам Логвінавым]] у 2000 годзе для выдання альтэрнатыўнай літаратуры&lt;ref&gt;[https://lohvinau.by/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81/ Пра нас — Кнігарня «Логвінаў»]&lt;/ref&gt;, яно стала важнай часткай [[беларуская мова|беларускамоўнай]] культурнай прасторы. У «Логвінаве» былі выдадзеныя і прадаюцца кнігі [[Сяргей Пясецкі|Сяргея Пясецкага]], [[Адам Глобус|Адама Глобуса]], [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]], [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], [[Наталка Бабіна|Наталкі Бабінай]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]], [[Франц Сіўко|Франца Сіўко]] і іншых вядомых беларускіх аўтараў.

== Дзейнасць ==

На базе памяшканняў «Логвінава» рэгулярна праходзяць прэзентацыі беларускіх і замежных кніг, фестывалі і іншыя культурныя мерапрыемствы. У кнігарне на праспекце Незалежнасці праходзяць выступы літаратараў з Германіі, Польшчы, Чэхіі, Швецыі, Украіны, Літвы, Ізраіля, Швейцарыі, Японіі і іншых краін.

За выпуск альбома «Прэс-фота Беларусі — 2011», які суд прызнаў экстрэмісцкім, было пазбаўлена выдавецкай ліцэнзіі. У 2014 годзе аднавіла працу ў Вільні пад назвай &quot;Літаратурны дом «Логвінаў»&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/128465|title=«Байцоўскі клуб» Паланіка і «Жыццё ў праўдзе» Гавала: выдавецтва «Логвінаў» аднавіла працу|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=16.05.2014}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2026 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] аб’явіў [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]] уяўную кааліцыю некалькіх выдавецтваў, уключаючы «Логвінаў»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/kgb-priznal-jekstremistskim-formirovaniem-koaliciju-pechatnyh-izdatelstv|title=КГБ признал «экстремистским формированием» коалицию печатных издательств|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==

* Кнігарня выдавецтва — адна з нешматлікіх устаноў Мінска, дзе персанал размаўляе з кліентамі пераважна па-беларуску.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]]
[[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]]
[[Катэгорыя:2000 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кнігарні]]</text>
      <sha1>ap7mg3mtvjgz09z0y1hzkt2f6uinhvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Сяргеевіч Вашчынін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569509</id>
    <revision>
      <id>5206611</id>
      <parentid>4055420</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прафесійная дзейнасць */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5206611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="kg2qa728kjlt9womya5us95jhn7erhi" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Вашчынін}}
'''Міхаіл Сяргеевіч Вашчынін''' ({{ДН|||1846}}&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=78 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 69] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, {{МН|Курск||}}&lt;ref name=&quot;ВМС&quot;&gt;[http://artru.info/ar/22101/ Вощинин Михаил Сергеевич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{ДС|||1894}}) — грамадзянскі інжынер&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;, архітэктар.

== Біяграфія ==

Паходзіў са старадаўняга роду курскіх дваран, нарадзіўся ў Курску&lt;ref name=&quot;ВМС&quot;/&gt;.

=== Адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1846 годзе. Пачатковую адукацыю атрымаў у {{нп3|Курская мужчынская гімназія|Курскай гімназіі|ru|Курская мужская гимназия}}, пасля чаго ў 1867-72 вучыўся ў Пецярбургскім Будаўнічым вучылішчы, якое скончыў па першым разрадзе&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===
[[Файл:Białyničy, Karmelicki. Бялынічы, Кармэліцкі (M. Ułaščynin, 1876) (2).jpg|250px|міні|Абмерны чарцёж [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў|Бялыніцкага касцёла]], які выканаў М. Вашчынін у час перабудовы касцёла пад праваслаўную царкву]]
Пасля заканчэння вучылішча М. Вашчынін быў прыкамандзіраваны да Тэхніка-Будаўнічага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі з адлічэннем у распараджэнне таварыства севастопальскай чыгункі, якая будавалася ў той час, а ў канчы 1873 года пераведзены на растова-ўладзікаўказскую чыгунку, дзе яму даручылі вытворчасць саманных пабудоў&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. У 1875-78 гадах удзельнічаў у збудаванні станцыённых будынкаў&lt;ref name=&quot;ВМС&quot;/&gt; і мастоў на ўральскай горназаводскай чыгункі: тут ім, між іншым, пабудаваны вакзал 1-га класа ў г. Пярмі. У 1878 годзе паступіў на дзяржаўную службу малодшым інжынерам будаўнічага аддзялення ў Магілёве і разам з тым на працягу шасці гадоў выконваў абавязкі гарадскога архітэктара&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. З 1885 года М. Вашчынін займаў пасаду губернскага інжынера ў Віцебску і прымаў дзейны ўдзел ва ўсіх падуладных будаўнічаму аддзяленню тэхнічных працах&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
У [[1878]] годзе ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губ]]ерні збудаваў пяць мураваных цэркваў, з якіх адна на месцы стаянкі [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] у г. [[Чавусы|Чавус]]ах, у час барацьбы са шведамі&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. Акрамя гэтага трохпавярховы мураваны будынак для паралельных класаў і кватэры начальніка жаночай гімназіі, двухпавярховы драўляны будынак гарадскога вучылішча і рамеснай школы, з домам пры іх для наглядчыка, гаспадарчыя пабудовы для воінскага абозу і запасныя вайсковыя крамы і парахавы пограб&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Е. В. Холодова Лит.: В. Щербаченко. И другие курские зодчие. Городские известия. № 10 — 11 от 23.01.1993

== Спасылкі ==

* [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=78 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 69] {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Вашчынін Міхаіл Сяргеевіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чавусаў]]</text>
      <sha1>kg2qa728kjlt9womya5us95jhn7erhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цітаўскі мост</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570244</id>
    <revision>
      <id>5206576</id>
      <parentid>3521877</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="538difashpdoly5w87pvh8orspranzt" xml:space="preserve">{{Мост
|Назва моста       = Цітаўскі мост
|Выява          = 
|Шырыня выявы   = 
|Подпіс              =
|Афіцыйная назва = 
|Вобласць ужывання   = аўтамабільны, пешаходны
|Перасякае           = [[Бярэзіна]]
|Месца                = [[Бабруйск]]
 |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 2000
|Тып канструкцыі      = 
|Асноўны пралёт      = 
|Агульная даўжыня          = 248 м
|Шырыня моста         =  
|Нагрузка             = 
|Дата адкрыцця        = [[1957]]
|Дата закрыцця        = 
| на карце яндэкс      = 
 | на карце гугл        = 
|Дадатак           =
}}
'''Цітаўскі мост''' — [[мост]] цераз раку [[Бярэзіна|Бярэзіну]] ў [[Бабруйск]]у. Злучае цэнтр горада (правы бераг) з раёнам [[Цітаўка (Бабруйск)|Цітаўка]] (левы). Па мосце праходзіць [[Рагачоўская вуліца (Бабруйск)|Рагачоўская вуліца]], якая за межамі горада пераходзіць у аўтадарогу на [[Рагачоў]] {{Таблічка-by|Р|43}}.

Адноўлены ў [[1957]] годзе. Даўжыня складае 248 м. Цэнтральная частка моста перакрыта трохпралётнай металічнай неразразной [[Ферма (канструкцыя)|фермай]] пераменнай вышыні з пралётамі па 74 м з яздой паверсе&lt;ref name=&quot;АІБ&quot;&gt;[https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%282005%20No.01%29%20-%20AIS%20%282005%29%28PDF%29%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Металлические мосты Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240513173229/https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20(2005%20No.01)%20-%20AIS%20(2005)(PDF)%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |date=13 мая 2024 }} // [[Архитектура и строительство]]. 2005&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Масты Бабруйска]]
[[Катэгорыя:Рагачоўская вуліца (Бабруйск)]]
[[Катэгорыя:Масты цераз Бярэзіну]]
[[Катэгорыя:1957 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>538difashpdoly5w87pvh8orspranzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вільгельм Аўгуставіч Срока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>572360</id>
    <revision>
      <id>5206361</id>
      <parentid>4284406</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Гродзенскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11134" sha1="68vzkaw4sj7xbld3ycvna4s9z5vnoku" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
'''Вільгельм Аўгуставіч Срока''' ({{ДН|||1866}} — не раней за [[1909]]) — грамадзянскі інжынер і архітэктар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;''Барановский Г. В.'' [https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=332 Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров 1842—1892.] // Издание института гражданских инженеров. — Санкт-Петербург, 1893. —  С. 323 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Каўнас|Ковенскі]] губернскі архітэктар, [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|гродзенскі епархіяльны архітэктар]].
== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1866 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. [[Лютэранства|Лютэранін]]. Першапачатковую адукацыю атрымаў у Варшаўскім рэальным вучылішчы&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскі інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у 1884 годзе і скончыў курс у 1889 годзе па першым разрадзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===

Вільгельм Срока ўдзельнічаў пры ўладкаванні Санкт-Пецярбургскага гарадскога цэнтральнага фільтра, потым прыкамандзіраваўся да Тэхнічна-будаўнічага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў і ў хуткім часе паступіў на службу ў якасці гарадскога архітэктара горада Феадосіі [[Таўрычаская губерня|Таўрычаскай губерні]], дзе працаваў прынамсі да 1892 года&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

З 1903 года працаваў малодшым архітэктарам пры будаўнічым аддзяленні гродзенскага губернскага праўлення&lt;ref name=&quot;ПКГГ&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_RU_NLR_DIGIT_83460/viewer/?page=82 Памятная книжка по Гродненской губернии на 1903 год.] // Гродно: Гродненский губернский статистический комитет, 1903. — С. 29&lt;/ref&gt;.

У 1906 годзе заняў пасаду ковенскага губернскага архітэктара&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_RU_NLR_DIGIT_112442/viewer/?page=51 Памятная книжка Ковенской губернии на 1907 год.] // Ковно: Ковенский губернский статистический комитет, 1907. — С. 47 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Потым працаваў [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|гродзенскім епархіяльным архітэктарам]]&lt;ref&gt;''[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагин А. Н.]]'' Гродненские зодчие XIX — начала XX веков (новые архивные изыскания). // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 24. — Мінск, «Права і эканоміка». — 2018. — С. 76—77&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
; Беларусь
* Праект драўлянай цаквы ў вёсцы [[Нясілавічы|Нясілавічах]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] (24 красавіка 1909) — не захавалася.
* Праект званіцы і прытвора [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы)|Свята-Раства-Багародзіцкай царквы]] ў мястэчку [[Гудзевічы|Гудзевічах]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]] (1909).
* Праект званіцы [[Свята-Міхайлаўская царква (Такары)|Свята-Міхайлаўскай царквы]] ў вёсцы [[Такары (Камянецкі раён)|Такары]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] (чэрвень 1909).
* Праект [[Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Міжэрычы)|касцёла Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў вёсцы [[Міжэрычы|Міжэрычах]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] (16 снежня 1905).
* Праект [[Касцёл Святога Аляксея (Сялец)|касцёла Святога Аляксея]] ў мястэчку [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сяльцы]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] (да 1906)&lt;ref name = &quot;kulahin&quot;&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}}&lt;/ref&gt;.
* Праект [[Касцёл Святога Роха (Грандзічы)|касцёла Святога Роха]] ў вёсцы [[Грандзічы|Грандзічах]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]] (да 1906)&lt;ref name = &quot;kulahin&quot;/&gt;.
* Праект [[Брэсцкая мужчынская гімназія|мужчынскай гімназіі]] ў горадзе [[Брэст|Брэсце]] (1903)&lt;ref&gt;Па іншых крыніцах ({{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}} — С. 87) аўтарам з’яўляецца ваенны інжынер А. А. Траццякоў&lt;/ref&gt;.
* Праект перабудовы [[Аптэка езуітаў (Гродна)|езуіцкай аптэкі]] ў [[Гродна|Гродне]]&lt;ref&gt;''Трусов Игорь''. [http://pawet.net/library/history/bel_history/sorkina/103/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8D%D1%81%D1%8B_%D1%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96:_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%A5%D0%A5%D0%86_%D1%81%D1%82..html Архитекторы и строители Гродно: XII—XVIII вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226142442/http://pawet.net/library/history/bel_history/sorkina/103/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8D%D1%81%D1%8B_%D1%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96:_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%A5%D0%A5%D0%86_%D1%81%D1%82..html |date=26 лютага 2020 }} // Гродна: Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы, 2010. — С. 232&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Літоўскі гістарычны архіў у г. Вільнюсе, фонд 604, вопіс 1, справа 7482.&lt;/ref&gt;.
* Праект рэканструкцыі [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў мястэчку [[Індура|Індуры]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]] (22 мая 1904).
* Праект часовай каталіцкай капліцы ў мястэчку [[Лыскава (Пружанскі раён)|Лыскаве]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] (1907).
* Праект цырка на тэатральнай плошчы ў Гродне (29 верасня 1903) — не захаваўся.

; Польшча
* Праект званіцы {{нп3|Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Вярсток)|Свята-Крыжаўзвіжанскай царквы|pl|Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Werstoku}} ў вёсцы {{нп3|Вярсток|Вярсток|be-tarask|Вярсток}} [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] (1909).

; Расія
У 1889—92 гадах у [[Санкт-Пецярбург]]у займаўся брукаваннем вуліц і ўладкаваннем гарадскіх шасэ. Таксама займаўся ўладкаваннем санітарных гарадскіх пабудоў і пашырэннем сеткі гарадскога вадаправоду&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

; Украіна
У Феадосіі загадваў {{нп3|Субашскія крыніцы|феадасійска-субашскім гарадскім вадаправодам|ru|Субашские источники}} і гарадскімі грамадскімі работамі. Спраектаваў {{нп3|Добраму генію (фантан)|фантан «Добраму генію»|ru|Доброму гению (фонтан)}}, 2 невялікія вадаправоды ў эканоміях павета&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

З самага пачатку пабудовы Джанкой-Феадасійскай чыгункі В. Срока выконваў, акрамя гэтага, працы па ўсіх грамадзянскіх збудаваннях станцыі {{нп3|Феадосія (станцыя)|Феадосія|ru|Феодосия (станция)}}&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Спраектаваў некалькі жылых прыватных дамоў, два мураваных будынка лецішчаў і гарадскі летні тэатр&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Срока Вільгельм Аўгуставіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Украіны]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Гродзенскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>68vzkaw4sj7xbld3ycvna4s9z5vnoku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Антонавіч Порта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573320</id>
    <revision>
      <id>5206350</id>
      <parentid>4288389</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="1b3rom1d5lalv6wzrl93gaqn5rdjh3a" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{Цёзкі2|Порта}}
'''Пётр Антонавіч Порта''' ([[1780]] — пасля [[1865]]) — беларускі [[архітэктар]].

== Біяграфія ==
У [[1834]]—[[1842]] гадах [[Полацкі епархіяльны архітэктар]]. У [[1830]]—[[1835]] гадах  архітэктар [[Полацкі кадэцкі корпус|Полацкага кадэцкага корпу]]са.

== Творчасць ==
Работы на [[Беларусь|Беларус]]і: перабудова касцёла [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]] ў [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|праваслаўны сабор Св. Мікалая]] ([[1831]]—[[1838]]), праект мураванай 5-[[купал]]ьнай царквы для [[Лепель|Лепел]]я ([[1835]]), перабудова [[Віцебскі езуіцкі калегіум|езуіцкага вучылішча]] ў [[Віцебск]]у ў будынак мужчынскага духоўнага вучылішча (1841). Побач з культавымі праектаваў грамадзянскія дзяржаўныя пабудовы, распрацоўваў праекты па прыватных заказах.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Порта Пётр Антонавіч}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Порта Пётр Антонавіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Полацка]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>1b3rom1d5lalv6wzrl93gaqn5rdjh3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Паўлавіч Васкрасенскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>573443</id>
    <revision>
      <id>5206354</id>
      <parentid>3734511</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7159" sha1="nhfsef4dd2frzfe3g5unkiasucc0wod" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Васкрасенскі}}
'''Мікалай Паўлавіч Васкрасенскі''' ({{ДН|13|9|1836}}&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=77 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 68] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ?) — грамадзянскі інжынер&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;, архітэктар.

== Біяграфія ==

=== Адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1836 годзе. Першапачатковую адукацыю атрымаў у бацькоўскім доме. Потым вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы]] з 1849 па 1855 год&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. Выпушчаны з чынам XII класа і званнем архітэктарскага памочніка&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===

Прызначаны вытворцам прац у віцебскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію, а потым — начальнікам штучнага стала (з 1862)&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;. У час службы тут М. Высоцкі быў ганараваны званнем архітэктара&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

За пераўтварэннем камісій у 1865 годзе пакінуты па-за штатам, а потым быў на пасадах: малодшы архітэктар будаўнічага аддзялення вяцкага губернскага праўлення (з 1867), на той самай пасадзе па [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (з лютага 1868), полацкага епархіяльнага архітэктара (са жніўня 1873), губернскага архітэктара ў [[Сімбірск]]у (з 1876) і, урэшце, з сакавіка 1885 года і прынамсі да 1892 года, — сімбірскім губернскім інжынерам&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

Некаторы час (1880-85) быў архітэктарам пры {{нп3|Сімбірскі кадэцкі корпус|Сімбірскім кадэцкім корпусе|ru|Симбирский кадетский корпус}}&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;.

== Сям'я ==

Быў жанаты, меў прынамсі двух дзяцей: дачку і сына&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1345135/viewer/?page=292 Памятная книжка Витебской губернии на 1864 год. с. 291] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==

* у 1855-68 гадах у [[Віцебск]]у і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
** Мураваны будынак гасцінага двара
** [[Касцёл Святога Казіміра і Рафаіла (Бешанковічы)|Рымска-каталіцкая царква]] ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]]&lt;!--у крыніцы--&gt; Лепельскага павета
** Двухпавярховы мураваны будынак архіва пры рымска-каталіцкай духоўнай кансісторыі
** Мураваная трохпавярховая прыбудова да [[Палац губернатара (Віцебск)|будынка губернатарскага дома]]
** Два драўляных будынка для гауптвахты са службамі пры гарадскіх казармах
** Драўляны будынак пажарнай часці
** Мураваныя бані пры турме ў Дрысе
** Драўляны будынак службы пры багаўгодных установах
** Парахавы пограб для 2-га рэзервнага батальёна
** Мураваная царква ў с. [[Вялеткавічы]] [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]]
** Мураваная [[Свята-Багаслоўская царква (Віцебск)|Багаслоўская царква]]&lt;ref&gt;[http://evitebsk.com/wiki/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%98%D0%BE%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Церковь Иоанна Богослова] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* у 1868-73 гадах&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
** Нязначныя пабудовы ў розных месцах
* у 1873-92 гадах у [[Ульянаўск|Сімбірску]] і [[Сімбірская губерня|Сімбірскай губерні]]&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
** Мураваны дом для агульнай трапезнай, келій і службаў пры Спаскім жаночым манастыры
** Даходны двухпавярховы мураваны дом пры тым самым манастыры
** Мураваная капліца
** Перабудова [[Сімбірскае жаночае епархіяльнае вучылішча|будынка жаночага епархіяльнага вучылішча]]
** Уладкаванне дрэнажа пры будынку духоўнай семінарыі
** Гаспадарчыя пабудовы пры турэмным замку
** Каналізацыя пры будынках {{нп3|Сімбірскі кадэцкі корпус|кадэцкага корпуса|ru|Симбирский кадетский корпус}}
** Мураваныя прыбудовы&lt;ref name=&quot;БЮС&quot;/&gt;:
*** Да будынка духоўнай кансісторыі
*** Да будынка рабочага папраўчага дома
*** Да будынка аддзялення дзяржаўнага банка ў Сімбірску

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=77 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 68] {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Васкрасенскі Мікалай Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Віцебска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>nhfsef4dd2frzfe3g5unkiasucc0wod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Міхайлавіч Прозараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>576909</id>
    <revision>
      <id>5206369</id>
      <parentid>5088068</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14027" sha1="2ufvysdj8varnhre93u8h0k091eu1ja" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Прозараў}}
'''Міхаіл Міхайлавіч Прозараў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі архітэктар, аўтар шматлікіх будынкаў у Літве, і ў прыватнасці, у [[Вільнюс|Вільні]], член {{нп3|Рускае тэхнічнае таварыства|Імператарскага тэхнічнага таварыства|ru|Русское техническое общество}}.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1860 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=285 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 276] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Скончыў [[Віленскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]] ў [[Вільнюс|Вільні]], пасля чаго ў 1878 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Будаўнічае вучылішча]] у [[Санкт-Пецярбург]]у, якое скончыў у 1883 годзе са званнем грамадзянскага інжынера і чынам X класу&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===

Пасля заканчэння вучобы атрымаў пасаду малодшага інжынера віленскага губернскага праўлення, а праз два гады прызначаны там жа малодшым інжынерам. Акрамя гэтага з 1890 года складаўся галоўным архітэктарам [[Віленская і Літоўская епархія|праваслаўнай епархіі]] ў Літве&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Міхаіл Прозараў ажыццяўляў нагляд за будаўніцтвам Палаца правасуддзя ў Вільні, на Георгіеўскім праспекце ([[Праспект Гядзіміна|пр. Гядзіміна]] 40; 1899), пабудаванага па праекце архітэктара {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|Васіля Прусакова|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}}. Пасля ён набыў вядомасць, праектуючы грамадскія будынкі, якія адначасова адлюстроўвалі дух мадэрнізму і манументальнага класіцызму.

З 15 кастрычніка 1901 года выконваў пасаду [[Галоўныя архітэктары Вільнюса|віленскага губернскага інжынера]]&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000199_000009_003826351/viewer/?page=36 Памятная книжка Виленской губернии на 1902 год. С. 6] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Праз два гады зацверджаны на гэтай пасадзе.

=== Грамадская дзейнасць ===
Прозараў прымаў актыўны ўдзел у жыцці рускага грамадства ў Вільні, а ў 1901—1914 гадах займаў пасаду старэйшыны мясцовага гарсавета. Таксама ён быў актыўным членам Віленскага прамыслова-купецкага Грамадскага сходу, вядомага таксама пад назвай Купецкага клуба, які аб’ядноўваў у сваіх шэрагах найбольш дзейных прадпрымальнікаў.

== Творчасць ==

=== У Вільні ===

М. Прозараў з’яўляецца аўтарам больш за 50 будынкаў у Вільні, сярод іх:

* праваслаўны {{нп3|Знаменская царква (Вільнюс)|Храм у гонар абраза Прасвятой Багародзіцы «Знаменне»|ru|Знаменская церковь (Вильнюс)}} на {{нп3|Жвярынас|Звярынцы|ru|Жверинас}} (1903) — велічны шматкупальны храм у руска-візантыйскім стылі&lt;ref&gt;[http://www.baznica.info/index.php?name=Pages&amp;op=page&amp;pid=4795 Экспресс-неделя: «Знамение» на Жверинасе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091128141012/http://www.baznica.info/index.php?name=Pages |date=28 лістапада 2009 }}&lt;/ref&gt;
* {{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Вільнюс)|Свята-Аляксандра-Неўская царква|ru|Церковь Святого Александра Невского (Вильнюс)}}&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=20506 Вильнюс. Виленский Марие-Магдалининский женский монастырь. Церковь Александра Невского] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* {{нп3|Свята-Міхайлаўская царква (Вільнюс)|Свята-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Михаила Архангела (Вильнюс)}}&lt;ref&gt;G. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6, s.98&lt;/ref&gt;
* Будынак [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]] (раней — Рускі дзяржаўны банк; праспект Гядзіміна 3; 1906—1909), які носіць выразныя рысы архітэктуры {{нп3|Гістарызм (архітэктура)|гістарызму|ru|Историзм (архитектура)}}. Паколькі Міхаіл Прозараў быў знаўцам найноўшых металічных і [[жалезабетон]]ных канструкцый, у гэтым будынку ён без дадатковых апор перакрыў размешчаную ў глыбіні будынка залу плошчай 440 м² жалезабетонным скляпеннем эліптычнай формы. Упершыню ў Вільні пры ўзвядзенні гэтага будынка выкарыстоўваліся жалезабетонныя эліпсападобныя аркі. Асноўнай яго славутасцю з’яўлялася аперацыйная зала, вышыня якой ад падлогі да столі складае 7,5 метраў. Гонарам вестыбюля банка, некалі была лесвічная развязка з мармуровымі прыступкамі, што вядуць на першы паверх будынка і ў яго цокальную частку.
* {{нп3|Кенаса (Вільнюс)|Караімская кенаса ў Вільні|ru|Кенасса в Вильнюсе}} (вуліца Любарта 6; 1911—1912), выкананая ў [[Маўрытанскі стыль|маўрытанскім стылі]].
* Парфумерны магазін Сегален (праспект Гядзіміна 5; 1913), які мае рысы віленскага [[мадэрн]]а.
* Будынак Купецкага клуба (Гандлёва-прамысловая палата; праспект Гядзіміна 35/1; 1913). На першым яго паверсе размясціліся шэсць крам, на верхнім — клубныя пакоі і зала пасяджэнняў. Інтэр’еры і фасады дома былі вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Арыгінальны знешні выгляд яму надалі вокны розных памераў і формаў, а таксама [[Рэльеф|ляпніна]] па вонкавых сценах. У савецкі час у гэтым будынку месціўся Віленскі гарвыканкам, затым гарадское Архітэктурнае ўпраўленне.
* {{нп3|Музей ахвяраў генацыду (Літва)|Будынак суда Віленскай губерні|be-x-old|Музэй ахвяраў генацыду (Летува)}} (сумесна з [[Леанід Дзмітрыевіч Вінер|Л. Вінерам]] па праекце {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|В. Прусакова|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}}, 1888-90&lt;ref&gt;[http://genocid.lt/muziejus/ru/712/c/ Музей оккупаций и борьбы за свободу] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;)

&lt;gallery caption=&quot;Будынкі, створаныя Міхаілам Прозаравым у Вільні&quot;  class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Lithuanian Academy of Sciences in Vilnius1 .JPG|Галоўны фасад будынка Акадэміі навук Літвы
Файл:Lietuvos mokslu akademija.JPG|Будынак Акадэміі навук Літвы
Файл:Karaite Kenesa Vilnius.jpg|Караімская кенаса ў Вільнюсе
Файл:Karaite Kenassa in Vilno 5.png|Кенаса ў Вільні (план)
Файл:Karaite Kenassa in Vilno 4.png|Кенаса ў Вільні (план)
Файл:Znamenskaya cerkov Vilnius.JPG|Храм Знамення Прасвятой Багародзіцы ў Вільнюсе
File:Znamenska vilnius interior.JPG|Інтэр'ер царквы ў гонар іконы Прасвятой Багародзіцы «Знаменне» ў Вільнюсе
File:Znamenskaya church in Vilnius 2.JPG|Храм Знамення Прасвятой Багародзіцы ў Вільнюсе
&lt;/gallery&gt;

=== У іншых населеных пунктах Віленскай губерні ===

* Быў адным з аўтарам праекту [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскага кафедральнага сабору]] ў [[Гродна|Гродне]]
* Шэсць цэркваў у розных мястэчках&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
** {{нп3|Барысаглебскі сабор (Даўгаўпілс)|Барысаглебскі сабор|ru|Борисоглебский собор (Даугавпилс)}} у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]
** {{нп3|Свята-Троіцкая царква (Швянчоніс)|Свята-Троіцкая царква|lt|Švenčionių Švč. Trejybės cerkvė}} ў [[Швянчоніс|Свянцянах]]&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=25220 Швянчёнис. Церковь Троицы Живоначальной] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Дом духоўнай кансісторыі&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дом саборны&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Тры прыватных дома&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Яўрэйскі малітоўны дом і школа&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Водны млын&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дом паштовага ведамства&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дзве гарбарныя фабрыкі&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Табачная фабрыка&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Лесапільны завод у [[Астравец|Астраўцы]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Рамонт царквы ў Астраўцы&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Мылаварны завод сп. Жука&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Jackiewicz M. (red.), [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Encyklopedia Ziemi Wileńskiej: tom 4.] [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Architektura.] [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.], Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej [[Быдгашч|Bydgoszcz]] [[2006]], ISBN 83-87865-54-0.

== Спасылкі ==

* [http://www.kolos.lt/content/view/145/27/ Живой колос — НАШ ГЛАВНЫЙ ПРОСПЕКТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221208033922/http://www.kolos.lt/content/view/145/27/ |date=8 снежня 2022 }}
* [http://www.kolos.lt/images/stories/prozorov-1.jpg Фото Михаила Прозорова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240221043413/http://www.kolos.lt/images/stories/prozorov-1.jpg |date=21 лютага 2024 }}
* [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=285 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Прозараў Міхаіл Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільнюса]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры Літвы]]
[[Катэгорыя:Інжынеры Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>2ufvysdj8varnhre93u8h0k091eu1ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206373</id>
      <parentid>5206369</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]]; дададзена [[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14027" sha1="79qb8gn73xcbyeh1acmwaw6c91j945a" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Прозараў}}
'''Міхаіл Міхайлавіч Прозараў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі архітэктар, аўтар шматлікіх будынкаў у Літве, і ў прыватнасці, у [[Вільнюс|Вільні]], член {{нп3|Рускае тэхнічнае таварыства|Імператарскага тэхнічнага таварыства|ru|Русское техническое общество}}.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===

Нарадзіўся ў 1860 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=285 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 276] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Скончыў [[Віленскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]] ў [[Вільнюс|Вільні]], пасля чаго ў 1878 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Будаўнічае вучылішча]] у [[Санкт-Пецярбург]]у, якое скончыў у 1883 годзе са званнем грамадзянскага інжынера і чынам X класу&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

=== Прафесійная дзейнасць ===

Пасля заканчэння вучобы атрымаў пасаду малодшага інжынера віленскага губернскага праўлення, а праз два гады прызначаны там жа малодшым інжынерам. Акрамя гэтага з 1890 года складаўся галоўным архітэктарам [[Віленская і Літоўская епархія|праваслаўнай епархіі]] ў Літве&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Міхаіл Прозараў ажыццяўляў нагляд за будаўніцтвам Палаца правасуддзя ў Вільні, на Георгіеўскім праспекце ([[Праспект Гядзіміна|пр. Гядзіміна]] 40; 1899), пабудаванага па праекце архітэктара {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|Васіля Прусакова|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}}. Пасля ён набыў вядомасць, праектуючы грамадскія будынкі, якія адначасова адлюстроўвалі дух мадэрнізму і манументальнага класіцызму.

З 15 кастрычніка 1901 года выконваў пасаду [[Галоўныя архітэктары Вільнюса|віленскага губернскага інжынера]]&lt;ref&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000199_000009_003826351/viewer/?page=36 Памятная книжка Виленской губернии на 1902 год. С. 6] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Праз два гады зацверджаны на гэтай пасадзе.

=== Грамадская дзейнасць ===
Прозараў прымаў актыўны ўдзел у жыцці рускага грамадства ў Вільні, а ў 1901—1914 гадах займаў пасаду старэйшыны мясцовага гарсавета. Таксама ён быў актыўным членам Віленскага прамыслова-купецкага Грамадскага сходу, вядомага таксама пад назвай Купецкага клуба, які аб’ядноўваў у сваіх шэрагах найбольш дзейных прадпрымальнікаў.

== Творчасць ==

=== У Вільні ===

М. Прозараў з’яўляецца аўтарам больш за 50 будынкаў у Вільні, сярод іх:

* праваслаўны {{нп3|Знаменская царква (Вільнюс)|Храм у гонар абраза Прасвятой Багародзіцы «Знаменне»|ru|Знаменская церковь (Вильнюс)}} на {{нп3|Жвярынас|Звярынцы|ru|Жверинас}} (1903) — велічны шматкупальны храм у руска-візантыйскім стылі&lt;ref&gt;[http://www.baznica.info/index.php?name=Pages&amp;op=page&amp;pid=4795 Экспресс-неделя: «Знамение» на Жверинасе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091128141012/http://www.baznica.info/index.php?name=Pages |date=28 лістапада 2009 }}&lt;/ref&gt;
* {{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Вільнюс)|Свята-Аляксандра-Неўская царква|ru|Церковь Святого Александра Невского (Вильнюс)}}&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=20506 Вильнюс. Виленский Марие-Магдалининский женский монастырь. Церковь Александра Невского] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* {{нп3|Свята-Міхайлаўская царква (Вільнюс)|Свята-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Михаила Архангела (Вильнюс)}}&lt;ref&gt;G. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6, s.98&lt;/ref&gt;
* Будынак [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]] (раней — Рускі дзяржаўны банк; праспект Гядзіміна 3; 1906—1909), які носіць выразныя рысы архітэктуры {{нп3|Гістарызм (архітэктура)|гістарызму|ru|Историзм (архитектура)}}. Паколькі Міхаіл Прозараў быў знаўцам найноўшых металічных і [[жалезабетон]]ных канструкцый, у гэтым будынку ён без дадатковых апор перакрыў размешчаную ў глыбіні будынка залу плошчай 440 м² жалезабетонным скляпеннем эліптычнай формы. Упершыню ў Вільні пры ўзвядзенні гэтага будынка выкарыстоўваліся жалезабетонныя эліпсападобныя аркі. Асноўнай яго славутасцю з’яўлялася аперацыйная зала, вышыня якой ад падлогі да столі складае 7,5 метраў. Гонарам вестыбюля банка, некалі была лесвічная развязка з мармуровымі прыступкамі, што вядуць на першы паверх будынка і ў яго цокальную частку.
* {{нп3|Кенаса (Вільнюс)|Караімская кенаса ў Вільні|ru|Кенасса в Вильнюсе}} (вуліца Любарта 6; 1911—1912), выкананая ў [[Маўрытанскі стыль|маўрытанскім стылі]].
* Парфумерны магазін Сегален (праспект Гядзіміна 5; 1913), які мае рысы віленскага [[мадэрн]]а.
* Будынак Купецкага клуба (Гандлёва-прамысловая палата; праспект Гядзіміна 35/1; 1913). На першым яго паверсе размясціліся шэсць крам, на верхнім — клубныя пакоі і зала пасяджэнняў. Інтэр’еры і фасады дома былі вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Арыгінальны знешні выгляд яму надалі вокны розных памераў і формаў, а таксама [[Рэльеф|ляпніна]] па вонкавых сценах. У савецкі час у гэтым будынку месціўся Віленскі гарвыканкам, затым гарадское Архітэктурнае ўпраўленне.
* {{нп3|Музей ахвяраў генацыду (Літва)|Будынак суда Віленскай губерні|be-x-old|Музэй ахвяраў генацыду (Летува)}} (сумесна з [[Леанід Дзмітрыевіч Вінер|Л. Вінерам]] па праекце {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|В. Прусакова|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}}, 1888-90&lt;ref&gt;[http://genocid.lt/muziejus/ru/712/c/ Музей оккупаций и борьбы за свободу] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;)

&lt;gallery caption=&quot;Будынкі, створаныя Міхаілам Прозаравым у Вільні&quot;  class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Lithuanian Academy of Sciences in Vilnius1 .JPG|Галоўны фасад будынка Акадэміі навук Літвы
Файл:Lietuvos mokslu akademija.JPG|Будынак Акадэміі навук Літвы
Файл:Karaite Kenesa Vilnius.jpg|Караімская кенаса ў Вільнюсе
Файл:Karaite Kenassa in Vilno 5.png|Кенаса ў Вільні (план)
Файл:Karaite Kenassa in Vilno 4.png|Кенаса ў Вільні (план)
Файл:Znamenskaya cerkov Vilnius.JPG|Храм Знамення Прасвятой Багародзіцы ў Вільнюсе
File:Znamenska vilnius interior.JPG|Інтэр'ер царквы ў гонар іконы Прасвятой Багародзіцы «Знаменне» ў Вільнюсе
File:Znamenskaya church in Vilnius 2.JPG|Храм Знамення Прасвятой Багародзіцы ў Вільнюсе
&lt;/gallery&gt;

=== У іншых населеных пунктах Віленскай губерні ===

* Быў адным з аўтарам праекту [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскага кафедральнага сабору]] ў [[Гродна|Гродне]]
* Шэсць цэркваў у розных мястэчках&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
** {{нп3|Барысаглебскі сабор (Даўгаўпілс)|Барысаглебскі сабор|ru|Борисоглебский собор (Даугавпилс)}} у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]
** {{нп3|Свята-Троіцкая царква (Швянчоніс)|Свята-Троіцкая царква|lt|Švenčionių Švč. Trejybės cerkvė}} ў [[Швянчоніс|Свянцянах]]&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=25220 Швянчёнис. Церковь Троицы Живоначальной] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* Дом духоўнай кансісторыі&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дом саборны&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Тры прыватных дома&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Яўрэйскі малітоўны дом і школа&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Водны млын&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дом паштовага ведамства&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Дзве гарбарныя фабрыкі&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Табачная фабрыка&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Лесапільны завод у [[Астравец|Астраўцы]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Рамонт царквы ў Астраўцы&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;
* Мылаварны завод сп. Жука&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Jackiewicz M. (red.), [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Encyklopedia Ziemi Wileńskiej: tom 4.] [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Architektura.] [https://books.google.com/books?id=AAIjAQAAIAAJ&amp;dq=prozorow&amp;ei=ictuS4SGIKigygTZreiCDg&amp;hl=ru&amp;cd=2 Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.], Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej [[Быдгашч|Bydgoszcz]] [[2006]], ISBN 83-87865-54-0.

== Спасылкі ==

* [http://www.kolos.lt/content/view/145/27/ Живой колос — НАШ ГЛАВНЫЙ ПРОСПЕКТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221208033922/http://www.kolos.lt/content/view/145/27/ |date=8 снежня 2022 }}
* [http://www.kolos.lt/images/stories/prozorov-1.jpg Фото Михаила Прозорова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240221043413/http://www.kolos.lt/images/stories/prozorov-1.jpg |date=21 лютага 2024 }}
* [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=285 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Прозараў Міхаіл Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільнюса]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры Літвы]]
[[Катэгорыя:Інжынеры Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>79qb8gn73xcbyeh1acmwaw6c91j945a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахтарск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578484</id>
    <revision>
      <id>5206778</id>
      <parentid>4971640</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="1ae2gvz2wgq57nn6eth38m4a15xcsir" xml:space="preserve">{{значэнні2|Шахцёрск}}
{{НП-Украіна}}
'''Шахта́рск'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt;, або '''Шахцёрск'''&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|6}} — карта Данецкай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Шахта́рськ}}; да 1953 пасёлак гарадскога тыпу '''Катык''') — горад абласнога значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Шахтарскі раён|Шахтарскага раёна]] (не ўваходзіць у яго склад). Уваходзіць у [[Тарэзская агламерацыя|Тарэзскую агламерацы]]ю. Насельніцтва — 59 219 жыхароў (01.10.2017).

Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 &quot;Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=29 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Валянціна Іосіфаўна Жураўская]], беларускі палітык
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Данецкая вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1764 годзе]]</text>
      <sha1>1ae2gvz2wgq57nn6eth38m4a15xcsir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хлораргірыт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583685</id>
    <revision>
      <id>5206511</id>
      <parentid>4685979</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3876" sha1="94xvhyhjpnmwgooqmp81r9d5sdub0yh" xml:space="preserve">{{Мінерал
 |Назва    = Хлораргірыт
 |Выява = Chlorargyrite-446359.jpg
 |Подпіс = 
 |Формула     = AgCl
 |Колер       = бясколерны, белы, жоўты, зялёны, шэры
 |Колер рысы  = бліскучая
 |Бляск       = алмазны, смаляны
 |Празрыстасць= паўпразрысты, прасвечвае
 |Спайнасць   = не назіраецца
 |Сінгонія    = кубічная
 |Параметры рашоткі = &lt;!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --&gt;
 |Цвёрдасць   = 1,5—2,5
 |Злом       = няроўны
 |Прымесь    = I, Hg
 |Шчыльнасць = 5,55—5,66
 |Паказчык пераламлення = &lt;!-- n&lt;sub&gt;α&lt;/sub&gt;=значэнне n&lt;sub&gt;β&lt;/sub&gt;=значэнне n&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;=значэнне --&gt;
}}
'''Хлораргіры́т, кераргірыт'''&lt;ref name=&quot;БЭ17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}}&lt;/ref&gt; — [[мінерал]] класа галагенідаў, [[хларыд]] [[Серабро|серабра]], AgCl. Утварае бесперапынны ізаморфны рад з [[бромаргірыт]]ам. Прымесі [[ёд]]у, [[Ртуць|ртуці]]&lt;ref name=&quot;БЭ17&quot; /&gt;.

Крышталізуецца ў кубічнай [[Сінгонія|сінгоніі]]. Утварае зярністыя агрэгаты, шчоткі з дробных крышталёў, кубічныя [[Крышталь|крышталі]] інш. [[Колер]] белы, жоўты, зялёны, шэры, жамчужна-шэры з жаўтавата-зялёным ці бурым адценнем. На свежым зломе бясколерны, пад уздзеяннем святла набывае фіялетава-карычневы да чорнага колер. [[Бляск]] алмазны, смаляны. Цвёрдасць 1,5—2,5&lt;ref name=&quot;МД&quot;&gt;[https://www.mindat.org/min-1014.html Chlorargyrite // mindat.org and the Hudson Institute of Mineralogy]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 5,55—5,66&lt;ref name=&quot;КМ&quot;&gt;[http://www.catalogmineralov.ru/mineral/chlorargyrite.html Хлораргирит // Каталог Минералов. Ru]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; г/см³. Пластычны.

== Паходжанне і радовішчы ==
Мае гіперагеннае паходжанне. Утвараецца ў зонах акіслення радовішчаў сераброзмяшчальных сульфідных [[Руда|руд]]. Радовішчы ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Балівія|Балівіі]], [[Чылі]], [[Расія|Расіі]], [[Казахстан]]е, [[Узбекістан]]е, [[Украіна|Украіне]].

Другасная [[сярэбраная руда]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Хлораргірыт}} — С. 32.

== Спасылкі ==
* [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/chlorargyrite.html Хлораргирит // Каталог Минералов. Ru]{{ref-ru}}
* [http://www.webmineral.com/data/Chlorargyrite.shtml#.XDvu88bgr8s Chlorargyrite Mineral Data // Mineralogy Database]{{ref-en}}
* [https://www.mindat.org/min-1014.html Chlorargyrite // mindat.org and the Hudson Institute of Mineralogy]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20250125151701/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21167 Хлораргирит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья]{{ref-ru}}

{{Commonscat|Chlorargyrite}}
[[Катэгорыя:Мінералы серабра]]
[[Катэгорыя:Галагеніды (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Руды]]</text>
      <sha1>94xvhyhjpnmwgooqmp81r9d5sdub0yh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрустальны (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583810</id>
    <revision>
      <id>5206547</id>
      <parentid>5067432</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="3w2e46xhuqdfdbyz1i8q4qux7sxmr1w" xml:space="preserve">{{значэнні2|Хрустальны}}
{{НП-Украіна}}
'''Хрустальны'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Хрустальний}}; да 1920 года — '''Крындачаўка'''{{sfn|БелЭн|1999}}, у 1920—2016 гадах '''Красны Луч'''{{sfn|БелЭн|1999|loc=карта Луганскай вобласці}}, {{lang-uk|Красний Луч}}) — [[горад]] абласнога падпарадкавання ў [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Дата ўтварэння горада — 1895 год. Здабыча каменнага вугалю.

Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 «Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення» |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=29 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Мечыслававіч Данілаў]] (нар. 1962) — сакратар [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|Савета нацыянальнай бяспекі Украіны]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|8|Кра́сны Луч||463}}

{{Красналуцкі гарадскі савет}}
{{Луганская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Луганскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1895 годзе]]</text>
      <sha1>3w2e46xhuqdfdbyz1i8q4qux7sxmr1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрыўка (Кіева-Святошынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584341</id>
    <revision>
      <id>5206585</id>
      <parentid>5205496</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- {{Underlinked|date=верасень 2026}}</comment>
      <origin>5206585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="5612isavbwkaneo8zp08i1gvmsumw5s" xml:space="preserve">{{НП-Украіна}}
'''Ю́раўка''' ці '''Ю́рыўка'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Ю́рівка}}) — вёска ў [[Фастаўскі раён|Фастаўскім раёне]] Кіеўскай вобласці (Украіна). Падпарадкаваны Гатнэнскай сельскай грамадзе.

== Насельніцтва ==
* 2001 год — 922 чалавекі (перапіс)
* 2015 год — 1050 чалавек

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Дот 202 DSC 0597.jpg|ДАК № 202
Файл:ДОТ 204 3343159.jpg|Артылерыйскі назіральны пункт № 204
Файл:ДОТи Київського укріпленого району!.JPG|ДАК № 205
Файл:ТАУТ 207 DSC 0528 stitch.jpg|Тумбавая артылерыйская ўстаноўка (цяжкая) № 207
Файл:Братська могила воїнів Радянської Армії, які загинули в роки Великої Вітчизняної війни, село Юрівка 02.jpg|Брацкая магіла салдат Савецкай Арміі, загінулых у гады Другой сусветнай вайны
Файл:Братська могила воїнів Радянської Армії, які загинули в роки Великої Вітчизняної війни, село Юрівка 01.jpg|Брацкая магіла салдат Савецкай Арміі, загінулых у гады Другой сусветнай вайны
Файл:Храм св. Дмитрія Солунського в с. Юрівка.jpg|Храм св. Дзмітрыя Салунскага
Файл:Юрівський DSC 0522 stitch.jpg|Сажалка Сахраўшчына на рацэ Сіверцы
Файл:Юрівський DSC 0517.jpg|Ландшафтны заказнік мясцовага значэння «Юрыўскі»
Файл:Заказник ландшафтний Юрівський 02.jpg| Ландшафтны заказнік мясцовага значэння «Юрыўскі»
Файл:Автобусна зупинка, с. Юрівка 02.jpg|Аўтобусны прыпынак
Файл:Автобусна зупинка, с. Юрівка 01.jpg|Аўтобусны прыпынак
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Населеныя пункты Кіева-Святошынскага раёна}}
{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіева-Святошынскага раёна]]</text>
      <sha1>5612isavbwkaneo8zp08i1gvmsumw5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінета (арганізацыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>600079</id>
    <revision>
      <id>5206649</id>
      <parentid>4316813</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Прапаганда]]; дададзена [[Катэгорыя:Прапагандысцкія арганізацыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6507" sha1="npb1jmcfz8eu3w7mga37iv94h6rgr9v" xml:space="preserve">{{значэнні|Вінета}}
'''Вінета''' ({{lang-de|Dienststelle «VINETA» – Propagandadienst Ostraum e.V.}}) — нямецкая прапагандысцкая арганізацыя часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

== Гісторыя ==
Створана па пачатку 1941 года як штаб-кватэра для перакладчыкаў і спецыялістаў, якія займаюцца ўсходнімі мовамі. Да пачатка вайны з [[СССР]] 22 чэрвеня 1941 года працавала таемна. Падпарадкоўвалася [[Імперскае міністэрства народнай асветы і прапаганды|міністэрству прапаганды]]. На чале арганізацыі стаяў [[брыгадэфюрар]] CC доктар [[Зігфрыд Таўберт]], які адначасова быў камендантам школы СС у замку ў [[Вэвэльсбург]]у.

Па меры развіцця поспехаў нямецкіх войскаў на ўсходнім фронце арганізацыя павялічвалася. Так, сярод іншых, былі створаны штабы для народаў [[Каўказ]]у, [[казацтва]], народаў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестану]], калмыкаў. Кожны штаб быў падзелены на 3 групы: перакладчыкаў, рэдактараў і офіс машыністак. Былі арганізаваныя таксама і палявыя структуры на акупаваных савецкіх тэрыторыях.

Задачай арганізацыі было стварэнне прапагандысцкіх матэрыялаў у форме публікацый, брашур, лістоў, улётак, плакатаў і г.д., якія раздаваліся працаўнікам, вывезеным на прымусовыя працы ў Германію з СССР, салдатам калабарацыянісцкіх фармаванняў, а таксама раскідваліся за лініяй фронту на савецкім баку. У супрацоўніцтве з Цэнтральным Фільмавым Таварыствам «Ost» вырабляліся прапагандысцкія фільмы і хронікі. Вяліся радыёперадачы. Праводзіліся культурна-прапагандысцкія мерапрыемствы для [[остарбайтар]]аў і салдатаў калабарацыянісціх падраздзяленняў — выступы народных гуртоў, тэатральных труп, музычных канцэртаў і г.д.

На пачатку 1944 года арганізацыя налічвала каля 4 тысяч супрацоўнікаў, у тым ліку ў [[берлін]]скай штаб-кватэры працавала больш за 930 супрацоўнікаў. Немцы ў арганізацыі займалі толькі кіруючыя пасады, тым часам як астатнія займаліся рускімі, беларусамі, украінцамі і прадстаўнікамі іншых народаў [[СССР]].

Арганізацыя дзейнічала да канца красавіка 1945 года.

== Беларускі аддзел арганізацыі ==
Прынамсі з чэрвеня 1941 года дзейнічаў беларускі аддзел, з 18 чэрвеня 1941 года яго кіраўніком была [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]]. Юліяна Вітан-Дубейкаўская напісала ўспаміны на гэтую тэму ў 1966 годзе ў Германіі, выдадзеныя толькі ў 1994 годзе ў [[Вільня|Вільні]], згадвае пра сваю працу так: &lt;blockquote&gt;«''Перакладчыца ў беларускім аддзеле, асобай інстытуцыі міністэрства для патрэбаў вайны. Добра, што ў гэтай Dienststelle я апынулася сярод беларусаў, якія туды былі прысланыя на працу, тут мы маглі памагаць сабе ўзаемна''».&lt;/blockquote&gt;

У 1944 годзе [[Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі|Вячаслаў Селях]] сумесна з [[Мікола Равенскі|Міколам Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры арганізацыі.

Вядомыя працаўнікі і сябры арганізацыі:
* [[Мікола Байкоў]]
* [[Андрэй Бароўскі]]
* [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]]
* [[Уладзімір Дудзіцкі]]
* [[Раіса Мікалаеўна Жук-Грышкевіч]]
* [[Валянціна Пашкевіч]]
* [[Ян Пятроўскі]]
* [[Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі]]

== Літаратура ==
* ''Peter Longerich''. Propagandisten im Krieg. — Oldenburg, 1987.
* ''Окороков А. В.'' Особый фронт: Немецкая пропаганда на Восточном фронте в годы Второй мировой войны. — М.: Русский путь, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-85887-237-5

== Спасылкі ==
* [http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/Propaganda/Propaganda-R.htm Прапагандысцкія мерапрыемствы немцаў на Усходнім фронце падчас Другой сусветнай вайны]{{ref-de}}
* [https://www.svaboda.org/a/29313392.html Радыё Свабода. Чаму «вайна пачалася ў Берасьці», калі БССР была далей за Беласток]
* [https://labas.livejournal.com/927268.html Спісы супрацоўнікаў і спасылкі на інфармацыю пра гісторыю і структуру арганізацыі].

[[Катэгорыя:Прапагандысцкія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне]]</text>
      <sha1>npb1jmcfz8eu3w7mga37iv94h6rgr9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206650</id>
      <parentid>5206649</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6594" sha1="4ql5iqx93t3cj76954w7cibohjtg8q1" xml:space="preserve">{{значэнні|Вінета}}
'''Вінета''' ({{lang-de|Dienststelle «VINETA» – Propagandadienst Ostraum e.V.}}) — нямецкая прапагандысцкая арганізацыя часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

== Гісторыя ==
Створана па пачатку 1941 года як штаб-кватэра для перакладчыкаў і спецыялістаў, якія займаюцца ўсходнімі мовамі. Да пачатка вайны з [[СССР]] 22 чэрвеня 1941 года працавала таемна. Падпарадкоўвалася [[Імперскае міністэрства народнай асветы і прапаганды|міністэрству прапаганды]]. На чале арганізацыі стаяў [[брыгадэфюрар]] CC доктар [[Зігфрыд Таўберт]], які адначасова быў камендантам школы СС у замку ў [[Вэвэльсбург]]у.

Па меры развіцця поспехаў нямецкіх войскаў на ўсходнім фронце арганізацыя павялічвалася. Так, сярод іншых, былі створаны штабы для народаў [[Каўказ]]у, [[казацтва]], народаў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестану]], калмыкаў. Кожны штаб быў падзелены на 3 групы: перакладчыкаў, рэдактараў і офіс машыністак. Былі арганізаваныя таксама і палявыя структуры на акупаваных савецкіх тэрыторыях.

Задачай арганізацыі было стварэнне прапагандысцкіх матэрыялаў у форме публікацый, брашур, лістоў, улётак, плакатаў і г.д., якія раздаваліся працаўнікам, вывезеным на прымусовыя працы ў Германію з СССР, салдатам калабарацыянісцкіх фармаванняў, а таксама раскідваліся за лініяй фронту на савецкім баку. У супрацоўніцтве з Цэнтральным Фільмавым Таварыствам «Ost» вырабляліся прапагандысцкія фільмы і хронікі. Вяліся радыёперадачы. Праводзіліся культурна-прапагандысцкія мерапрыемствы для [[остарбайтар]]аў і салдатаў калабарацыянісціх падраздзяленняў — выступы народных гуртоў, тэатральных труп, музычных канцэртаў і г.д.

На пачатку 1944 года арганізацыя налічвала каля 4 тысяч супрацоўнікаў, у тым ліку ў [[берлін]]скай штаб-кватэры працавала больш за 930 супрацоўнікаў. Немцы ў арганізацыі займалі толькі кіруючыя пасады, тым часам як астатнія займаліся рускімі, беларусамі, украінцамі і прадстаўнікамі іншых народаў [[СССР]].

Арганізацыя дзейнічала да канца красавіка 1945 года.

== Беларускі аддзел арганізацыі ==
Прынамсі з чэрвеня 1941 года дзейнічаў беларускі аддзел, з 18 чэрвеня 1941 года яго кіраўніком была [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]]. Юліяна Вітан-Дубейкаўская напісала ўспаміны на гэтую тэму ў 1966 годзе ў Германіі, выдадзеныя толькі ў 1994 годзе ў [[Вільня|Вільні]], згадвае пра сваю працу так: &lt;blockquote&gt;«''Перакладчыца ў беларускім аддзеле, асобай інстытуцыі міністэрства для патрэбаў вайны. Добра, што ў гэтай Dienststelle я апынулася сярод беларусаў, якія туды былі прысланыя на працу, тут мы маглі памагаць сабе ўзаемна''».&lt;/blockquote&gt;

У 1944 годзе [[Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі|Вячаслаў Селях]] сумесна з [[Мікола Равенскі|Міколам Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры арганізацыі.

Вядомыя працаўнікі і сябры арганізацыі:
* [[Мікола Байкоў]]
* [[Андрэй Бароўскі]]
* [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]]
* [[Уладзімір Дудзіцкі]]
* [[Раіса Мікалаеўна Жук-Грышкевіч]]
* [[Валянціна Пашкевіч]]
* [[Ян Пятроўскі]]
* [[Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі]]

== Літаратура ==
* ''Peter Longerich''. Propagandisten im Krieg. — Oldenburg, 1987.
* ''Окороков А. В.'' Особый фронт: Немецкая пропаганда на Восточном фронте в годы Второй мировой войны. — М.: Русский путь, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-85887-237-5

== Спасылкі ==
* [http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/Propaganda/Propaganda-R.htm Прапагандысцкія мерапрыемствы немцаў на Усходнім фронце падчас Другой сусветнай вайны]{{ref-de}}
* [https://www.svaboda.org/a/29313392.html Радыё Свабода. Чаму «вайна пачалася ў Берасьці», калі БССР была далей за Беласток]
* [https://labas.livejournal.com/927268.html Спісы супрацоўнікаў і спасылкі на інфармацыю пра гісторыю і структуру арганізацыі].

[[Катэгорыя:Прапагандысцкія арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе]]</text>
      <sha1>4ql5iqx93t3cj76954w7cibohjtg8q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фронт аль-Нусра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>600101</id>
    <revision>
      <id>5206415</id>
      <parentid>5183076</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28823" sha1="fplo2ail38xbax5wqyvb3npj41gy312" xml:space="preserve">{{Групоўка
|назва = Джэбхат ан-Нусра
|арыгінал = 
|эмблема = Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg
|шырыня = 200px
|подпіс = 
|частка = [[Аль-Каіда]]
|ідэалогія = [[Ісламізм]]
|дэвіз =
|нацыянальнасць = 
|лідары = [[Абу Махамад аль-Галані]]
|штаб-кватэра =
|рэгіён = [[Сірыя]]
|сфарміравана = [[23 студзеня]] [[2012]]
|расфармавана = [[28 ліпеня]] [[2016]]
|перш =
|стала =
|саюзнікі = [[Сірыйская свабодная армія]], [[Ісламскі фронт (Сірыя)]]
|праціўнікі = [[Сірыя]], [[Расія]], [[Ліван]]
|колькасць = 5 000 &lt;small&gt;(у 2016)&lt;/small&gt;, 15 000 &lt;small&gt;(у 2017)&lt;/small&gt;
|канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]:
** [[Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане]]
** [[Бітва за Алепа (2012—2016)]]
** [[Аблога Хомса (2011—2014)]]
|акцыі =
|сайт =
}}
'''Джэбхат ан-Нусра'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nac.gov.ru/zakonodatelstvo/sudebnye-resheniya/reshenie-verhovnogo-suda-rf-t-29-dekabrya.html|title=Решение Верховного Суда РФ т 29 декабря 2014 г. N АКПИ14-1424С — признать международные организации &quot;Исламское государство&quot; и Джебхат ан-Нусра (Фронт победы) террористическими и запретить их деятельность на территории Российской Федерации Национальный антитеррористический комитет|publisher=Национальный антитеррористический комитет|lang=ru|access-date=2017-04-12}}&lt;/ref&gt; ('''Фронт Перамогі''') ({{lang-ar|جبهة النصرة لأهل الشام}}) — аддзяленне міжнароднай ісламісцкай тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]» на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ліван]]а&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/131108/zawahiri-disbands-main-qaeda-faction-syria-0|title=Zawahiri disbands main Qaeda faction in Syria|publisher=GlobalPost|date=2013-11-08|access-date=2013-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109005944/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/131108/zawahiri-disbands-main-qaeda-faction-syria-0|archive-date=9 лістапада 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Nov-08/237219-zawahiri-disbands-main-qaeda-faction-in-syria-jazeera.ashx#axzz2k58jAbml|title=Zawahiri disbands main Qaeda faction in Syria|work=The Daily Star|date=8 November 2013|access-date=2013-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114184906/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Nov-08/237219-zawahiri-disbands-main-qaeda-faction-in-syria-jazeera.ashx#axzz2k58jAbml|archive-date=14 лістапада 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Al-Qaeda leader orders main branch in Syria disbanded|url=http://rt.com/news/al-qaeda-syria-disbanded-480/|work=Russia Today|access-date=9 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/2014-01-21/suicide-bomber-hits-hezbollah-stronghold-in-beirut-lebanon/5211872 Al Qaeda-linked group Al Nusra Front claims deadly car bombing in Lebanese capital Beirut] Australian Broadcasting Corporation, 21 January 2014&lt;/ref&gt;.

Групоўка заснавана [[23 студзеня]] [[2012]] года падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. З тых часоў яна разглядаецца як адна з найбольш паспяховых сярод паўстанцкіх апалчэнняў. Прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй [[Аўстралія]]й&lt;ref name=&quot;ABC29-6-13&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2013-06-29/australia-lists-syrian-group-as-terrorist-organisation/4789476|title=Australian Government lists anti-Assad Syrian group as terrorist organisation - ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=29 June 2013|access-date=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;, [[Вялікабрытанія]]й&lt;ref name=UK&gt;[https://web.archive.org/web/20140714131716/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/324603/20140627-List_of_Proscribed_organisations_WEBSITE_final.pdf List of Proscribed organisations] UK government, 27 March 2015. Retrieved 2 September 2015. Page 6: &quot;The Government laid an Order, in July 2013, which provided that the al-Nusrah Front (ANF) and Jabhat al-Nusrah li-ahl al Sham should be treated as alternative names for the organization which is already proscribed under the name Al Qa'ida.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fox19Jul13&gt;{{citation|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/19/britain-bans-syria-al-qaida-linked-nusra-front-on-terrorism-grounds/|title=Britain bans Syria's al-Qaida-linked Nusra Front on terrorism grounds|publisher=Fox News Channel|date=19 July 2013|access-date=15 November 2013|archive-date=21 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721100604/http://www.foxnews.com/world/2013/07/19/britain-bans-syria-al-qaida-linked-nusra-front-on-terrorism-grounds/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Іран]]ам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/Jabhatal-Nusra.aspx |title=Jabhat al-Nusra &amp;#124; Australian National Security |publisher=Australian National Security |access-date=18 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413104256/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/Jabhatal-Nusra.aspx |archive-date=13 красавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[ААН]]&lt;ref name=UNSC2013&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/05/201353021594299298.html|title=UN blacklists Syria's al-Nusra Front|date=31 May 2013|access-date=2 September 2015|publisher=Al Jazeera
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hurri3-6-14&quot;/&gt;, [[Канада]]й&lt;ref name=Canada&gt;{{cite web|url=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx |title=’Public Safety Canada. Currently listed entities.’ |publisher=Publicsafety.gc.ca |date=20 November 2014 |access-date=3 September 2015}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]й&lt;ref name=Canada/&gt;, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыяй]]&lt;ref name=&quot;NZ,terr.&quot;&gt;[http://www.police.govt.nz/sites/default/files/publications/designated-entities-26-11-2014.pdf (List of) &quot;Designated individuals and organisations&quot; in New Zealand as &quot;terrorist entities&quot;]&lt;/ref&gt;, [[ААЭ]]&lt;ref name=UAE&gt;{{citation |url=https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-security-emirates-trial-idUSBREA4I0JH20140519 |title=UAE to try nine for recruiting militants to fight in Syria: agency |publisher=Reuters |date=19 May 2014 |access-date=18 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001145027/http://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-security-emirates-trial-idUSBREA4I0JH20140519 |archive-date=1 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Расія]]й&lt;ref name=&quot;Russian News Agency TASS&quot;&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/en/world/769912|title=Russia calls on all states to put Islamic State, Jabhat al-Nusra on terrorist lists|publisher=TASS|access-date=29 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529034500/http://tass.ru/en/world/769912|archive-date=29 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]]&lt;ref name=Saudi&gt;{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-03/08/c_133169759.htm |title=Saudi Arabia lists terrorist groups - Xinhua &amp;#124; English.news.cn |agency=Xinhua News Agency |date=8 March 2014 |access-date=18 August 2014 |archive-date=18 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818173029/http://news.xinhuanet.com/english/world/2014-03/08/c_133169759.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[ЗША]]&lt;ref name=&quot;NYT10-12-12&quot;&gt;{{citation|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/world/middleeast/us-designates-syrian-al-nusra-front-as-terrorist-group.html?_r=0|title=U.S. Places Militant Syrian Rebel Group on List of Terrorist Organizations|work=New York Times|date=10 December 2012|access-date=4 March 2015}}&lt;/ref&gt;, [[Турцыя]]й&lt;ref name=&quot;Hurri3-6-14&quot;&gt;{{citation|title=Turkey lists al-Nusra Front as terrorist organization|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-lists-al-nusra-front-as-terrorist-organization.aspx?pageID=238&amp;nid=67322|access-date=3 September 2015|newspaper=Hürriyet Daily News|date=3 June 2014}}&lt;/ref&gt; і [[Францыя]]й.

У жніўні [[2014]] года групоўка стала адной з мэтаў авіяўдараў ЗША і іх саюзнікаў па тэрыторыі Сірыі, якія наносіліся ў рамках барацьбы з «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавай]]»&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/09/140927_nusra_is_threat «Фронт Нусра» угрожает Западу из-за авиаударов по ИГ] // Русская служба Би-би-си, 28.09.2014&lt;/ref&gt;. Яна неаднаразова заяўляла пра сваё расфарміраванне і далучэнне атрадаў да іншых арганізацый, у прыватнасці, з сакавіка [[2015]] года яна ўваходзіла у Джэйш-аль-Фатх&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-anti-assad-jihadists-10242747.html]&lt;/ref&gt;.

== Назвы ==
У публіцыстыцы групоўка вядомая пад назвамі '''Фронт Падтрымкі''' ('''Фронт аль-Нусра (ан-Нусра)''')&lt;ref&gt;Forvo: [http://ru.forvo.com/word/jabhat_al-nusra/#ar Jabhat al-Nusra]{{Недаступная спасылка}} (ar) — произношение (мужчина, Иордания).&lt;/ref&gt; або '''Джабхат ан-Нусра''' ці '''Ахль аш-Шам'''. У ліпені 2016 года яна змяніла найменне на '''«Джабхат Фатх аш-Шам»''' — '''«Фронт заваёвы Сірыі»'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Политологи: переименование &quot;Джабхат-ан-Нусры&quot; не повлияет на расклад сил|url=https://ria.ru/syria/20160729/1473144950.html|work=РИА Новости|access-date=2017-04-12|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Таксама вядома як «'''Аль-Каіда ў Сірыі'''»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Al-Qaeda Upgrades Its Presence In Syria|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/207/0/7589.htm|date=25 November 2013|access-date=12 December 2013|agency=MEMRI}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
За час свайго ўдзелу ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайне ў Сірыі]] «Фронт ан-Нусра» набыў рэпутацыю самай хуткарослай і агрэсіўнай часткай узброенай [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскай апазіцыі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/post-partisan/post/al-qaeda-affiliate-playing-larger-role-in-syria-rebellion/2012/11/30/203d06f4-3b2e-11e2-9258-ac7c78d5c680_blog.html|title=Al-Qaeda affiliate playing larger role in Syria rebellion|date=2013-06-11|publisher=The Washington Post|lang=en|access-date=2013-08-14}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, арганізацыя прыняла на сябе адказнасць за 57 з 70 нападаў смяротнікаў, учыненых за перыяд ад пачатку канфлікту ў Сірыі да пачатку чэрвеня [[2013]] года&lt;ref&gt;«[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/06/suicide_bombers_kill_14_in_dam.php Suicide bombers kill 14 in Damascus]». ''Long War Journal'', 11 июня 2013 г. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя таго, «Фронт ан-Нусра» абвінавачваецца ў шматлікіх ваенных злачынствах, у тым ліку расправах над палоннымі салдатамі ўрадавай арміі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2013/06/suicide_bombers_kill_14_in_dam.php|title=Syria conflict: rebel war crime caught on video|date=2012-11-02|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2013-08-14|archive-date=2013-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624152840/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2013/06/suicide_bombers_kill_14_in_dam.php}}&lt;/ref&gt; і мірным насельніцтвам, у асноўным з прадстаўнікамі алавітаў і шыітаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fides.org/en/news/33866-ASIA_SYRIA_A_Catholic_priest_killed_Bishop_Hindo_he_offered_his_martyrdom_for_peace|title=A Catholic priest killed. Bishop Hindo: he offered his martyrdom for peace|date=2013-06-24|publisher=Agenzia Fides|lang=en|access-date=2013-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Бітва за Алепа (2012—2016)|бітвы за Алепа]] байцы Фронту ан-Нусра прымалі ўдзел у баявых дзеяннях на баку паўстанцаў з [[Сірыйская свабодная армія|ССА]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2012/1212/For-newly-recognized-Syrian-rebel-coalition-a-first-dispute-with-US-video|title=For newly recognized Syrian rebel coalition, a first dispute with US|last=LaFranchi|first=Howard|date=2012-12-12|publisher=The Christian Science Monitor|lang=en|access-date=2013-08-02}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2013 году лідар «Аль-Каіды» Айман аз-Завахіры абвясціў, што адзіным законным прадстаўніком «Аль-Каіды» ў Сірыі з’яўляецца «Фронт ан-Нусра»&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/11/08/zawahiri/ «Аль-Каеда» уполовинила свое представительство в Сирии] // Лента.ру, 08.11.2013&lt;/ref&gt;.

[[28 студзеня]] 2017 года Джэбхат Фатх аш-Шам разам з шэрагам іншых груповак сфарміравалі новую групоўку — Хаят Тахрыр аш-Шам. Лідарам новага фарміравання стаў перабежчык з Ахрар аш-Шам — Абу Джабер. Гэта зліццё адбылося праз некалькі дзён пасля таго, як некалькі груповак сірыйскай апазіцыі абвясцілі аб далучэнні да Ахрар аш-Шам для абароны ад нападаў баевікоў Джэбхат Фатх аш-Шам&lt;ref&gt;{{cite web|author=Conflict Intelligence Team|title=Тахрир аш-Шам: новая группировка в Сирии на базе бывшей ан-Нусра|url=http://echo.msk.ru/blog/citeam/1918524-echo/|date=29 января 2017|work=Эхо Москвы|access-date=2017-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Склад ==
У шэрагах групоўкі ваявалі сірыйцы, а таксама грамадзяне Саудаўскай Аравіі, [[Ірак]]а, [[Пакістан]]а, Лівана, [[Туркменістан]]а, Расіі, Францыі, Вялікабрытаніі і іншых краін&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html|title=Inside Jabhat al Nusra — the most extreme wing of Syria’s struggle|date=2012-12-02|publisher=Daily Telegraph|lang=en|access-date=2013-08-14}}&lt;/ref&gt;. У [[2013]] годзе лідары арганізацыі заяўлялі пра намер напасці на [[Ізраіль]] пасля паспяховага заканчэння вайны ў Сірыі&lt;ref&gt;{{cite web |datepublished=01.06.2013 |url=http://mignews.ru/news/politic/world/010613_154501_00023.html |title=«Фронт ан-Нусра» внесли в «черный список» |publisher=MIGnews |access-date=2013-8-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234605/http://mignews.ru/news/politic/world/010613_154501_00023.html |archive-date=4 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Кіраўніцтва ==
Аб лідары «Фронту аль-Нусра» невядома нічога, акрамя таго, што ён выступаў пад псеўданімам «Абу Мухамад аль-Джулані/Галані» (магчыма, адсылка да [[Галанскія вышыні|Галанскіх вышынь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf|title=Jabhat al-Nusra: A Strategic Briefing|lang=en|access-date=2013-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722191931/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf|archive-date=2014-07-22}}&lt;/ref&gt;).

== Выкраданне міратворцаў ААН==
У канцы жніўня [[2014]] года баевікам арганізацыі «Фронт ан-Нусра» атрымалася захапіць сірыйскі горад Кунейтра і навакольныя вёскі, выцесніўшы адтуль урадавыя войскі прэзідэнта [[Башар Асад|Башара Асада]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/09/01/184249.html|title=Кровавые бои на сирийской границе|access-date=2014-09-10}}&lt;/ref&gt;. [[28 жніўня]] тэлеканал Аль-Арабія паведаміў, што ў раёне Кунейтры, недалёка ад мяжы з Ізраілем, баевікамі былі выкрадзены вайскоўцы міратворчага кантынгенту сіл [[ААН]] па назіранні за раз’яднаннем на Галанскіх вышынях ([[UNDOF]]). Пазней стала вядома, што ісламістамі захоплены грамадзяне [[Фіджы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsru.co.il/arch/mideast/28aug2014/syria_115.html|title=Боевики «Джабхат ан-Нусра» похитили солдат ООН в Кунейтре|publisher=newsru.co.il|access-date=2014-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703235921/http://newsru.co.il/arch/mideast/28aug2014/syria_115.html|archive-date=3 ліпеня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Міратворцы ўваходзілі ў падраздзяленні ААН, якія пасля заканчэння Вайны Суднага дня з [[1974]] года кантралявалі на Галанскіх вышынях дэмілітарызаваную зону паміж Ізраілем і Сірыяй. У ноч з 1 на 2 верасня 2014 гады камандуючы арміяй Фіджы паведаміў, што сірыйскія ісламісты прадставілі свае патрабаванні ў абмен на вызваленне палонных. Сярод патрабаванняў радыкалаў — выключэнне «Фронту ан-Нусра» са спісу ААН тэрарыстычных арганізацый, дастаўка гуманітарнай дапамогі ў асобныя раёны [[Дамаск]]а, выплаты грашовай кампенсацыі за гібель трох баевікоў, забітых у перастрэлцы з назіральнікамі міжнароднай арганізацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/09/02/184290.html|title=За наблюдателей ООН требуют выкуп|publisher=9 канал|access-date=2014-09-10}}&lt;/ref&gt;.

[[5 верасня]] паведамлялася, што баевікі «Фронту ан-Нусра» маюць намер «судзіць міратворцаў па законах [[шарыят]]у»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsru.co.il/mideast/05sep2014/un8007.html|title=«Джабхат ан-Нусра» угрожает «судить миротворцев ООН по законам шариата»|publisher=newsru.co.il|access-date=2014-09-11}}&lt;/ref&gt;.

[[11 верасня]] ў сетцы з’явіўся ролік, датаваны [[10 верасня]], у якім паказаны 45 міратворцаў ААН. На відэазапісы працягласцю каля 15 хвілін бачны двое барадатых мужчын, якія размаўлялі па-арабску, а на заднім плане на зямлі сядзяць фіджыйскія назіральнікі ААН. У канцы запісу (13:30) слова даецца аднаму з выкрадзеных (капітан Савенака Рабука). Ён паведаміў дату запісу — аўторак, [[9 верасня]], і падзякаваў ісламістам за тое, што яны абыходзяцца добра з палоннымі: {{пачатак цытаты}}«Улічваючы тое, што іх рэсурсы абмежаваны, яны далі нам лепшае з таго, што ў іх ёсць. Для нас гэта вельмі шчаслівы дзень. Нас запэўнілі ў тым, што хутка мы выйдзем на волю. Мы вельмі шчаслівыя, што вернемся на радзіму».{{канец цытаты}}

Паводле яго слоў, усе 45 назіральнікаў жывыя і здаровыя, знаходзяцца ў бяспецы. Прадстаўнікі фіджыйскай арміі ідэнтыфікавалі салдат на відэа і пацвердзілі, што гаворка ідзе менавіта пра выкрадзеных вайскоўцаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/09/11/184913.html|title=Захваченных миротворцев ООН с Фиджи сняли на видео|publisher=9 канал|access-date=2014-09-11}}&lt;/ref&gt;.

У другой палове дня 11 верасня тэлеканал Аль-Джазіра паведаміў, што групоўка «Фронту ан-Нусра» вызваліла палонных. Міратворцы дастаўлены на памежны пункт Кунейтра, адкуль былі перапраўленыя ў Ізраіль. Германскае агенцтва навін удакладніла: фіджыйцаў удалося вызваліць з палону джыхадзістаў дзякуючы «пасярэдніку адной з краін Персідскага заліва»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsru.co.il/mideast/11sep2014/syria_007.html|title=45 фиджийских военнослужащих из Израиля проследовали на базу ООН в Сирии|publisher=newsru.co.il|access-date=2014-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/09/11/184956.html|title=Сирийские повстанцы освободили 45 фиджийских миротворцев|publisher=9 канал|access-date=2014-09-11}}&lt;/ref&gt;. Пазней урад [[Катар]]а афіцыйна прызнаў, што выступаў пасрэднікам у перамовах з баевікамі «Фронту ан-Нусра» па пытанні вызвалення міратворцаў. Прадстаўнікі сірыйскай апазіцыі сцвярджалі, што ўрад Катара заплаціў ісламістам за вызваленне закладнікаў выкуп памерам 20 мільёнаў долараў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/09/13/185066.html|title=Катар выкупил миротворцев у джихадистов за 20 миллионов долларов|publisher=9 канал|access-date=2014-09-13}}&lt;/ref&gt;.

Пасля таго як назіральнікі місіі UNDOF на Галанскіх вышынях пакінулі Сірыю, іх база «Эль-Фуар» была захоплена арганізацыяй «Фронт ан-Нусра». Ваеннае абсталяванне, узбраенне і ваенная тэхніка дасталіся ісламістам. Паўнамоцны прадстаўнік Сірыі ў ААН Башар Джафар паведаміў [[17 верасня]] 2014 года, што ісламскія баевікі захапілі ўсю тэрыторыю сірыйскай частцы Галанскіх вышынь.

== Іншыя выкраданні ==
* У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «Фронт аль-Нусра» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «[[Хезбала|Хезбалу]]». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]&lt;/ref&gt;.

== Забойства палонных ==
* У сярэдзіне верасня [[2015]] года баевікі Фронту ан-Нусра пакаралі смерцю 56 палонных вайскоўцаў сірыйскай арміі, захопленых імі пры ўзяцці [[9 верасня]] 2015 года аэрадрома Абу-эд-Духур, размешчанага ў правінцыі Ідліб&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://regnum.ru/news/polit/1974683.html|title=Исламисты казнили 56 сирийских военных на захваченной авиабазе|publisher=Regnum|access-date=2015-09-21|archive-date=27 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927050630/http://regnum.ru/news/polit/1974683.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url=http://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_20573/R_076_13_1848868291.pdf|title=Фронт аль Нусра («Фронт поддержки»): джихадистская организация салафитского направления, действующая под эгидой аль Каиды…|date=20 сентября 2013 г|publisher=Информационный центр Меира Амита по изучению терроризма|access-date=2013-10-08}}
* [https://russian.rt.com/world/article/465392-siriya-borba-terroristy «Сопротивляются за счёт помощи извне»: когда в Сирии может быть разгромлена группировка «Джабхат ан-Нусра». RT]
* Густерин П. В. Рейтинг террористических организаций, признанных таковыми российскими судами // Военное обозрение. — 14.07.2015.
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Аль-Каіда]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя тэрарыстычныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Антыўрадавыя баявыя фракцыі сірыйскага канфлікту]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2017 годзе]]</text>
      <sha1>fplo2ail38xbax5wqyvb3npj41gy312</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чакта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>606122</id>
    <revision>
      <id>5206577</id>
      <parentid>5193575</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69202" sha1="oh92bwqceharw4fs81zceez6j3u8lgp" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Чакта &lt;br /&gt; (''čahta'')
 | image     = [[Выява:Choctaw Village by Francois Bernard.jpg|300 px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;Малюнак 1869 г.&lt;small&gt; 
 | poptime   = 103 910  (2019 г.)  
 | popplace  = [[ЗША]]  
 | langs     = [[чакта (мова)|чакта]]
 | rels      = [[хрысціянства]], [[культ продкаў]], [[анімізм]]
 | related   = [[семінолы]], [[маскогі]], [[чыкаса]], [[хоўма]]
}}

'''Чакта''' (саманазва: ''čahta''; {{lang-en|Choctaw}}, [ˈtʃɒktɔ]) — [[індзейцы|індзейскі]] народ у [[ЗША]]. Чакта з’яўляюцца нашчадкамі носьбітаў старажытнай [[земляробства|земляробчай]] [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай культуры]]. Традыцыйна насялялі землі на ўсход ад ракі [[Місісіпі]]. У [[1831]]—[[1833]] гг. большасць чакта былі пераселены ў [[Аклахома|Аклахому]], дзе сфарміравалі аўтаномнае дзяржаўнае ўтварэнне, якое праіснавала да [[1906]] г.

У нашы дні жывуць пераважна ў штатах Аклахома, [[Алабама]], [[Луізіяна]], [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], [[Тэхас]]. Агульная колькасць (2010 г.) — 103 910 чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141209093630/http://www.census.gov/population/www/cen2010/cph-t/t-6tables/TABLE%20%281%29.pdf 2010 Census CPH-T-6. American Indian and Alaska Native Tribes in the United States and Puerto Rico: 2010]&lt;/ref&gt;.

Традыцыйная культура чакта зведала значны ўплыў з боку [[Еўропа|еўрапейскай]], аднак у сваю чаргу паўплывала на сучасную амерыканскую культуру.

== Гісторыя ==

=== Паходжанне ===
[[Файл:Nanih Waiya By Phil Konstantin.jpg|thumb|left|Курган Нані-Вая ў [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]]]]
Згодна [[мовазнаўства|лінгвістычным]] дадзеным і [[міф]]ам саміх чакта яны маюць агульнае паходжанне з [[чыкаса]] і [[маскогі|маскогамі]]. Паданні чакта аб паходжанні засяроджваюцца вакол штучнага [[курган]]а [https://goo.gl/maps/1Vs7iZRAXKUoT1VD8 Нані-Вая] ў штаце [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], ў якім ёсць [[пячора]], і які нават называюць «маці курганоў»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivecivilizedtribes.cherokee.org/Five-Tribes/Choctaw/Choctaw-History |title=A Brief History of the Choctaw Nation |access-date=6 ліпеня 2019 |archive-date=6 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706004927/https://fivecivilizedtribes.cherokee.org/Five-Tribes/Choctaw/Choctaw-History |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паводле аднаго падання, першымі з гэтага кургана нарадзіліся на свет маскогі, потым чыкаса, і ўсе яны зышлі ў іншыя месцы. Апошнімі выбраліся на свет чакта і вырашылі жыць вакол кургана. Таксама існуе паданне пра тое, што чакта прыйшлі з захаду разам з чыкаса і спыніліся каля Нані-Вая, дзе ўпершыню пазнаёміліся з [[кукуруза]]й&lt;ref&gt;[https://edu497choctawnation.wordpress.com/beliefs/about/ Origin Stories]&lt;/ref&gt;. Навуковае даследаванне Нані-Вая паказала, што курган мог быць узведзены ўжо ў [[Лясны перыяд у Паўночнай Амерыцы|лясны перыяд]], хаця знешне больш нагадвае насыпы [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай культуры]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nps.gov/nr/travel/mounds/nan.htm |title=Nanih Waiya Mound and Village — National Register of Historic Places |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712090043/https://www.nps.gov/nr/travel/mounds/nan.htm |archive-date=12 ліпеня 2019 |access-date=6 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сучасныя чакта лічаць, што ён быў створаны іх продкамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.choctaw.org/culture/mound.html |title=Nanih Waiya Mound — Choctaw.org |access-date=6 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190727205826/http://www.choctaw.org/culture/mound.html |archivedate=27 ліпеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[ЗША|Амерыканскія]] вучоныя высоўваюць меркаванне, што чакта першапачаткова з’яўляліся адзіным народам з чыкаса і разлучыліся толькі ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Частка вучоных выводзіць іх агульных продкаў ад носьбітаў [[Плакемінская археалагічная культура|Плакемінскай культуры]]. Існуе таксама думка, што продкі чакта і чыкаса насяллі заходні рэгіён Місісіпскай культуры на тэрыторыі сучасных [[Луізіяна|Луізіяны]] і [[Арканзас]]а&lt;ref&gt;''Minahan, J.'' Ethnic Groups of the Americas: An Encyclopedia / J. Minahan. — Santa Barbara, Denver, Oxford: ABC-CLIO, 2013 — P. 94&lt;/ref&gt;. Крыстафер Морыс, прыхільнік тэорыі заняпаду Місісіпскай цывілізацыі па [[экалогія|экалагічных]] прычынах, зазначае, што перасяленне адбылося ў перыяд пасля з крызісу [[Кэхокія|Кэхокіі]]&lt;ref&gt;''Morris, Ch.'' The Big Muddy: An Environmental History of the Mississippi and Its Peoples, from Hernando de Soto to Hurricane Katrina / Ch. Morris. — Oxford University Press, 2012 — P. 21 — 22&lt;/ref&gt;. Землі на ўсходзе былі прывабнымі, бо дазвалялі займацца не толькі [[земляробства]]м, якое ўжо не забяспечвала харчам, але і [[паляванне]]м. Патрысія Галаўэй ў спецыяльнай манаграфіі, прысвечанай паходжанню чакта&lt;ref&gt;''Galloway, P.'' Choctaw Genesis, 1500—1700 / P. Galloway. — Lincoln, London: University of Nebrasca Press, 1995&lt;/ref&gt;, сцвярджае, што продкамі чакта былі розныя фрагментарныя групы выхадцаў Місісіпскай культуры, і ў XVII ст. яны аб’ядналіся разам. Тады ж узніклі тыповыя для чакта [[кераміка]] і пахаванне.

Першы зарэгістраваны кантакт з чакта ўсталяваў у [[1699]] г. [[П’ер Лемойн]]. Назва '''чакта''' ўпершыню сустракаецца ў [[пісьмо]]вых крыніцах толькі пад [[1772]] г.&lt;ref&gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/Choctaw Definition of Choctaw by Merriam-Webster]&lt;/ref&gt; Яе [[этымалогія]] з’яўляецца спрэчнай.

=== Каланіяльны перыяд ===
[[Файл:Pushmataha high resolution.jpg|thumb|Пушматаха]]
У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. чакта насялялі землі на тэрыторыі сучасных штатаў [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] і [[Алабама]]. Яны падзяляліся на 3 тэрытарыяльныя групы ''Окла Фалая'' («доўгія людзі»), ''Окла Танап'' («людзі на процілеглым боку») і ''Окла Ханалія'' («людзі шасці гарадоў») на чале вярхоўных правадыроў ''мінг''. Кожная група падтрымлівала пераважныя сувязі з адной з каланіяльных дзяржаў — [[Францыя]]й, [[Вялікабрытанія]]й і [[Іспанія]]й. З канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Чакта пакутвалі ад нападаў ваяўнічых [[чыкаса]], якія захоплівалі іх у палон для продажу ў [[рабства]]&lt;ref&gt;[https://www.chickasaw.net/Our-Nation/History/Historical-Articles/Culture/Beyond-the-Divide-Chickasaw-Choctaw-Warfare.aspx BEYOND THE DIVIDE: CHICKASAW-CHOCTAW WARFARE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190707004926/https://www.chickasaw.net/Our-Nation/History/Historical-Articles/Culture/Beyond-the-Divide-Chickasaw-Choctaw-Warfare.aspx |date=7 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Заходняя група чакта імкнулася ў барацьбе з чыкаса заручыцца падтрымкай Францыі і выкарыстаць рэгулярныя французскія ваенныя сілы супраць супернікаў. Французы таксама выкарыстоўвалі воінаў чакта супраць іншых [[індзейцы|індзейскіх]] плямён&lt;ref name=&quot;Choctaw - Encyclopedia of Arkansas&quot;&gt;[https://encyclopediaofarkansas.net/entries/choctaw-554/ Choctaw — Encyclopedia of Arkansas]&lt;/ref&gt;. У гады [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] брытанцы наймалі чакта для нападаў на [[натчэз]] і абароны [[Мабіл]]а і [[Пенсакола|Пенсаколы]] ад іспанцаў. У гэты перыяд іх агульная колькасць складала каля 15 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-1133 Southeastern Indians and the American Revolution]&lt;/ref&gt;. Дзякуючы кантактам з еўрапейцамі ў чакта з’явіліся [[Конь свойскі|коні]] і іншыя [[сельскагаспадарчыя жывёлы]]. Часам яны вандравалі або палявалі на заходнім беразе ракі [[Місісіпі]].

У [[1786]] г. чакта заключылі мірнае пагадненне з [[ЗША]]. Асветнік [[Бенджамін Хокінс|Б. Хокінс]], які падпісваў пагадненне ад імя [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|амерыканскага кангрэса]], быў у [[1796]] г. прызначаны часовым агентам па справах індзейцаў і падтрымліваў палітыку «акультурацыі» чакта. У ЗША гэты народ разглядаўся як адно з пяці «цывілізаваных плямён»&lt;ref&gt;[https://www.legendsofamerica.com/na-fivecivilizedtribes/ Five Civilized Tribes]&lt;/ref&gt;. Пасля [[Луізіянская купля|куплі Луізіяны]] ЗША ператварыліся ў асноўнага палітычнага партнёра. Падчас [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|вайны 1812]] г. чакта падтрымалі амерыканскі бок. Важную ролю ў ваенных і дыпламатычных зносінах з ЗША адыграў [[:en:Pushmataha|Пушматаха]]&lt;ref&gt;[http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-3018 Pushmataha — Encyclopedia of Alabama]&lt;/ref&gt;, правадыр ''Окла Ханалія''.

«Акультурацыя» і пашырэнне кантактаў з амерыканскімі гандлярамі прывялі да ўцягвання чакта ў [[Рыначная эканоміка|рынкавую эканоміку]] і крызісу ўлады традыцыйных правадыроў. Індзейцы звычайна плацілі за еўрапейскія тавары [[алені]]мі скурамі. У выніку неашчаднага палявання колькасць аленяў на землях чакта значна скарацілася, затое абавязкі перад амерыканскімі гандлярамі працягвалі расці. Частка чакта мігрыравала на заходні бераг Місісіпі, дзе ўмовы для палявання былі лепшыя, але прыходзілася сустракаць супраціў мясцовых плямён. Большасць працягвала займацца земляробствам, вырошчваць камерцыйныя культуры, у тым ліку [[бавоўна|бавоўну]]. На тэрыторыі Місісіпі і [[Луізіяна|Луізіяны]] нават узніклі плантацыйныя гаспадаркі, што эксплуатавалі працу чарнаскурых [[рабства|рабоў]]. Для кансалідацыі трох груп чакта была створана агульная рада правадыроў. З [[1819]] г. пачалася актыўная місіянерская дзейнасць, адчыняліся школы. У гэтых умовах хутка узрастала роля новых правадыроў, дзяцей ад сумесных шлюбаў з еўрапейцамі або ваенных лідараў накшталт Пушматахі. Традыцыйныя правадыры выступалі супраць змен, але для падтрымання ўлады і выплаты фінансавых абавязкаў мелі патрэбу ў грошах, а таму пагаджаліся прадаваць амерыканцам абшчынныя землі&lt;ref&gt;[http://mshistorynow.mdah.state.ms.us/articles/12/mushulatubbee-and-choctaw-removal-chiefs-confront-a-changing-world Mushulatubbee and Choctaw Removal: Chiefs Confront a Changing World] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190719154739/http://mshistorynow.mdah.state.ms.us/articles/12/mushulatubbee-and-choctaw-removal-chiefs-confront-a-changing-world |date=19 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. З [[1801]] г. да [[1820]] г. чакта заключылі 6 дагавораў, паводле якіх перадалі амерыканцам 51 912,89 км² сваіх тэрыторый. Асабліва вострыя дыскусіі сярод правадыроў узніклі вакол дагавора 1820 г. аб перадачы зямель ў Місісіпі наўзамен на большую частку [[Арканзас]]а&lt;ref name=&quot;Choctaw - Encyclopedia of Arkansas&quot;/&gt;. Пушматаха і новыя правадыры выступілі супраць абмену, але традыцыйныя правадыры на чале Мушулатубі далі згоду. Дагавор быў скарэктаваны ў [[1825]] г., але застаўся фактычна бяздзейсным, паколькі толькі невялікая частка чакта мігрыравала ў Арканзас, і прапанаваныя індзейцам землі былі заняты еўрапейскімі пасяленцамі.

=== Перасяленне ў Аклахому ===
[[Файл:Durant June 2018 19 (Choctaw Nation Tribal Complex-Oklahoma Presbyterian College).jpg|thumb|Комплекс нацыі чакта ў Аклахоме]]
Хаця пагадненне [[1786]] г. з [[ЗША]] гарантавала чакта іх правы на ўласную зямлю, з павелічэннем белага насельніцтва на поўдні і стварэннем плантацыйных гаспадарак ціск на чакта ўзмацняўся. Ён тлумачыцца патрэбай пасяленцаў у зямлі, зацікаўленасцю ўладаў штата [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] ў падатках з новых тэрыторый і наўмыснымі або скажонымі ўяўленнямі пра чакта як [[паляванне|паляўнічых]], якія валодаюць празмернымі абшарамі і не ўпісваюцца ў белую [[земляробства|земляробчую]] цывілізацыю. Знакаміты амерыканскі даследчык [[Уільям Кларк]] упэўніваў дэлегатаў чакта ў карысці перасялення на захад&lt;ref&gt;[https://nativeamericannetroots.net/diary/1034 The Choctaw Removal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190711152304/https://nativeamericannetroots.net/diary/1034 |date=11 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 мая]] [[1830]] г. у ЗША быў прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў, што не былі амерыканскімі грамадзянамі, на захад ад ракі [[Місісіпі]]. [[27 верасня]] 1830 г. рада чакта і прадстаўнікі ЗША заключылі дагавор у [https://goo.gl/maps/L9ZxWmfZVeeroYhdA Дэнсінг-Рэбіт-Крык] аб перамяшчэнні чакта з Місісіпі на тэрыторыю сучаснай [[Аклахома|Аклахомы]] (сама назва штата паходзіць з [[чакта (мова)|мовы чакта]], ''Okla Humma '' значыць «чырвоныя людзі»&lt;ref&gt;[https://newsmaven.io/indiancountrytoday/archive/touring-native-oklahoma-the-land-of-red-people-AQFDL9wPk0mR4MszcjYw-Q/ Touring Native Oklahoma: ‘The Land of ‘Red People’]&lt;/ref&gt;). Дагавор 1830 г. уключаў наступныя ўмовы&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/sites/default/files/2015/09/29/1830_Treaty_of_Dancing_Rabbit_Creek_original.pdf 1830 Treaty of Dancing Rabbit Creek]&lt;/ref&gt;:

* Перадача тэрыторый у Аклахоме для арганізацыі аўтаномнай супольнасці чакта, незалежнай ад законаў ЗША, але пад [[пратэктарат]]ам ЗША
* Чакта атрымоўваюць грашовыя кампенсацыі за згубленыя землі ў Місісіпі, асобныя штогадовыя кампенсацыі належаць правадырам
* Перавозка ў Аклахому здзяйсняецца за кошт ЗША
* ЗША абавязваецца наладзіць [[транспарт]] і [[пошта|паштовую службу]] ў Аклахоме за свой кошт
* Чакта, якія адмаўляюцца ад перасялення, атрымоўваюць у Місісіпі ў валоданне 2,6 км² зямлі і дадатковыя землі для дзяцей, пасля чаго атрымоўваюць грамадзянства ЗША

Перасяленне чакта адбывалася трыма хвалямі&lt;ref&gt;[https://edu497choctawnation.wordpress.com/notable-events/trail-of-tears/ Trail of Tears]&lt;/ref&gt;:
* '''Канец 1831 г.''' чакта перавозіліся на [[параход]]ах, а потым на іншых [[судна]]х па рацэ Місісіпі і яе прытокам, але апошні адрэзак шляху былі вымушаны перамяшчацца пешшу. У паўднёвых далінах Місісіпі пачалася [[снег|снежная]] бура, [[дождж|дажджы]] размылі зямлю. Гэта зацягнула перамяшчэнне. Нарыхтаваных амерыканцамі ежы, адзежы і коўдраў не хапала, сярод перасяленцаў пачаўся [[голад]].
* '''[[Кастрычнік]] [[1832]] г.''' ахопліваў самую вялікую хвалю перасяленцаў у 6000 — 7000 чалавек. Арганізацыяй міграцыяй чакта займалася [[армія ЗША]]. Для эканоміі ваенныя скарацілі харчовае забеспячэнне і вылучылі толькі па 5 вазоў на кожную тысячу мігрантаў. У выніку впошні адрэзак шляху пешшу ішлі нават старыя і дзеці. Сярод перасяленцаў адбылася эпідэмія [[Халера|халеры]].
* '''[[Снежань]] [[1833]] г.''' Было перамешчана 900 мігрантаў.

У выніку паміж 1830 г. і [[1834]] г. з Місісіпі ў Аклахому адправілася 14 000 чакта, але прыкладна 2500 з іх загінулі падчас перамяшчэння. У 1834 г. у Аклахоме апынулася 11 500 чакта, у тым ліку каля 1000 чарнаскурых [[рабства|рабоў]]. Перасяленні ў Аклахому таксама адбываліся ў [[1845]]—[[1854]] гг. і [[1902]]—[[1903]] гг.&lt;ref&gt;[https://sde.ok.gov/sites/ok.gov.sde/files/documents/files/Tribes_of_OK_Education%20Guide_Choctaw_Nation.pdf The Choctaw Nation of Oklahoma]&lt;/ref&gt;

Чакта падзялілі свае новыя тэрыторыі на 3 раёны Машулатубі (паўночны захад), Пушматаха (паўднёвы захад) і Апукшунубі (паўднёвы ўсход). Найбольш заходнія землі былі зданы ў арэнду [[чыкаса]]. У [[1834]] г. правадыры трох раёнаў падпісалі пагадненне пра стварэнне адзінай рады для кіравання з цэнтрам у [https://goo.gl/maps/zVjVNMW4w73Tcu5PA Тушкахоме]. Будынак для яе паседжаняў быў названы Нані-Вая&lt;ref&gt;[http://lawschool.unm.edu/tlj/volumes/vol18/TLJ_18_1_megli.pdf Austin C. Megli, The Choctaw Nation of Oklahoma: History, Influences, and Contemporary Setting of the Choctaw Legal Structure] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190714024248/http://lawschool.unm.edu/tlj/volumes/vol18/TLJ_18_1_megli.pdf |date=14 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. У [[1838]] г. і [[1842]] г. былі прыняты [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[нацыя|нацыі]] чакта, што ўключалі арэндаваныя чыкаса землі ў асаблівы раён, ствараліся прадстаўнічыя [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчыя]], [[Выканаўчая ўлада|выканаўчыя]] і [[Судовая ўлада|судовыя]] органы ўлады, адзіныя ваенныя сілы, якія назіралі за парадкам&lt;ref name=&quot;okhistory.org&quot;&gt;[https://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=CH047 Choctaw (tribe) — The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture]&lt;/ref&gt;. Фінансаванне адбывалася за кошт штогадовых выплат з боку ЗША па дагаворам [[1825]] г. і [[1830]] г. Пры перасяленні змянілася структура грамадства, паколькі на новых землях чакта аддавалі перавагу жыццю не ў вялікіх [[вёска]]х, а ў прыватных [[хутар]]ах. У [[1860]] г. 14 % насельніцтва (2 349 чалавек) складалі чарнаскурыя рабы&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/native-americans-adopted-slavery-white-settlers-181225180750948.html How Native Americans adopted slavery from white settlers]&lt;/ref&gt;. У [[1855]] г. чыкаса адасобіліся ад чакта. Актыўна праводзілася місіянерская дзейнасць, [[атэізм|атэісты]] не мелі права займаць дзяржаўныя пасады&lt;ref name=&quot;okhistory.org&quot;/&gt;.

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]] чакта Аклахомы выступалі на баку [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэратыўных Штатаў]]. У [[1861]] г. быў падпісаны адпаведны дагавор&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/sites/default/files/2015/09/29/1861confederation_original.pdf ARTICLES OF CONFEDERATION ENTERED INTO BETWEEN MUSCOGEES, SEMINOLES, CHOCTAWS, AND CHICKASAWS AND THE CONFEDERATE STATES OF AMERICA July 1, 1861]&lt;/ref&gt;. чакта сфарміравалі некалькі ваенных падраздзяленняў і прымалі ўдзел у баях на баку канфедэратаў. У [[1866]] г. пасля паражэння Канфедэратыўных Штатаў чакта і чыкаса былі вымушаны падпісаць у [[Вашынгтон]]е мірнае пагадненне з ЗША&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/sites/default/files/2015/09/29/1866treaty_original.pdf TREATY WITH CHOCTAW AND CHICKASAW, 1866]&lt;/ref&gt;. Яно адмяняла рабства, дазваляла ЗША будаваць праз землі індзейцаў [[чыгунка|чыгунку]], умешвацца ва ўнутраныя справы. Пасля Грамадзянскай вайны на тэрыторыі чакта з’явілася шмат выхадцаў з ЗША. У [[1902]] г. фактычна была ліквідавана асобная судовая сістэма чакта. У [[1905]] г. прадстаўнікі гэтага народа ў Аклахоме выступалі за стварэнне індзейскага штата [[Секвоя (штат)|Секвоя]]. Але ў [[1906]] г. [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс]] распусціў урад чакта. Толькі ў [[1971]] г. правы на выбранне сваіх правадыроў былі ўзноўлены.

У нашы дні нацыя чакта ў Аклахоме валодае [[Індзейская рэзервацыя#Племянныя тэрыторыі Аклахомы|племяннымі тэрыторымі]], кіруецца племянной радай з 12 чальцоў&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/government/tribal-council TRIBAL COUNCIL]&lt;/ref&gt;, актыўна займаецца культурнай і камерцыйнай дзейнасцю.

=== Чакта на гістарычнай радзіме ===
Пасля перасялення большай часткі народа ў [[Аклахома|Аклахому]] на ўсходзе ад ракі [[Місісіпі]] засталося каля 4000 чакта. Яны атрымалі грамадзянства ЗША і такім чынам ператварыліся ў адну з найбуйнейшых у той час груп нееўрапейскага паходжання, што мелі амерыканскае грамадзянства. Але толькі 1300 з іх выкарыстала сваё права на атрыманне зямельных надзелаў. Да [[1850]] г. большасць з гэтых надзелаў былі згублены ў выніку продажу або зямельных махінацый&lt;ref&gt;[http://www.msarchaeology.org/maa/carleton.pdf Kenneth H. Carleton, A Brief History of the Mississippi Band of Choctaw Indians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715115205/http://www.msarchaeology.org/maa/carleton.pdf |date=15 ліпеня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Простыя абшчыннікі былі вымушаны ператварыцца ў арандатараў, наймацца на працу да белых фермераў або ўслед за суайчыннікамі мігрыраваць на захад. Вялікі правадыр Грынвуд Ле Флор&lt;ref&gt;[https://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=LE008 LeFLORE, GREENWOOD (1800—1865)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Greenwood LeFlore, the Famous Mississippi Indian Chief |url=https://sites.google.com/site/placeorname/greenwood-leflore-the-famous-mississippi-indian-chief |accessdate=15 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009062222/https://sites.google.com/site/placeorname/greenwood-leflore-the-famous-mississippi-indian-chief |archivedate=9 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, адзін з прыхільнікаў дагавора ў Дэнсінг-Рэбіт-Крык, таксама застаўся ў [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], дзе валодаў баваўнянай плантацыяй і чарнаскурымі [[рабства|рабамі]]. У [[1841]] г. ён быў абраны сенатарам. На гэтай пасадзе выступаў за законы, якія павінны былі садзейнічаць [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] этнічных меншасцей на поўдні ЗША. Ён, а таксама іншыя чакта Місісіпі і [[Алабама|Алабамы]] прымалі ўдзел у [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]] на баку [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэрацыі]].

Згодна Канстытуцыі Місісіпі, прынятай у [[1890]] г.&lt;ref&gt;[http://mshistorynow.mdah.state.ms.us/articles/103/index.php?s=extra&amp;id=270 The Mississippi Constitution of 1890 as originally adopted] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190813132320/http://mshistorynow.mdah.state.ms.us/articles/103/index.php?s=extra&amp;id=270 |date=13 жніўня 2019 }}&lt;/ref&gt;, чакта як «каляровае» насельніцтва былі пазбаўлены часткі грамадзянскіх правоў. Эканамічны стан большасці з іх быў гаротным. У [[1918]] г. падчас эпідэміі [[Іспанскі грып|іспанскага грыпу]] загінула 25 % місісіпскіх чакта&lt;ref&gt;[http://www.msarchaeology.org/maa/carleton.pdf Kenneth H. Carleton, A Brief History of the Mississippi Band of Choctaw Indians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715115205/http://www.msarchaeology.org/maa/carleton.pdf |date=15 ліпеня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Толькі пасля гэтага федэральныя ўлады прынялі меры для паляпшэння медыцынскага абслугоўвання і адкрыцця пачатковых школ у вёсках чакта.

У [[1945]] г. місісіпская галіна чакта атрымала федэральнае прызнанне. У нашы дні яна кіруе [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыяй]] плошчай 14 164 га і складаецца з 8 абшчын&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.choctaw.org/aboutMBCI/history/index.html |title=History |access-date=15 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704164102/http://www.choctaw.org/aboutMBCI/history/index.html |archivedate=4 ліпеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ва ўласнасці місісіпскіх чакта 2 буйных [[казіно]], курорт, [[спорт|спартыўныя]] і [[турызм|турыстычныя]] аб’екты. [[18 жніўня]] [[2008]] г. штат Місісіпі перадаў ім сакральны курган Нані-Вая. У [[1979]] г. штат Алабама прызнаў адгалінаванне чакта, што жывуць на паўднёвым захадзе штата. Яны валодаюць аўтаномнай рэзервацыяй плошчай 121,4 га&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mowachoctawindians.com/about%20us.htm |title=About the MOWA Choctaw Indians |access-date=15 ліпеня 2019 |archive-date=4 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704211057/https://mowachoctawindians.com/about%20us.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1995]] г. федэральнае прызнанне атрымала група чакта ''ена'' ў [[Луізіяна|Луізіяне]]&lt;ref&gt;[http://jenachoctaw.org/content/history History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190722141435/http://jenachoctaw.org/content/history |date=22 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Яна кіруе рэзервацыяй плошчай 1,21 га, на якіх у [[2013]] г. было адчынена казіно&lt;ref&gt;[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-103hhrg72125/pdf/CHRG-103hhrg72125.pdf Jena band of choctaw indians of Louisiana confirmation act]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://64parishes.org/entry/jena-band-of-the-choctaw-tribe Jena Band of the Choctaw Tribe]&lt;/ref&gt;. ''Ена'' захоўваюць родную мову і многія традыцыі. Штат Луізіяна таксама прызнае групу чакта ў [https://goo.gl/maps/9YNHmpngfJ1rNrWz7 Кліфтане] і абшчыну чакта і [[апачы]] ў [https://goo.gl/maps/AqkuZ4gRR858cT4D6 Эбарбе]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ncsl.org/research/state-tribal-institute/list-of-federal-and-state-recognized-tribes.aspx#s-la |title=Federal and State Recognized Tribes |access-date=15 ліпеня 2019 |archive-date=5 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505125200/https://www.ncsl.org/research/state-tribal-institute/list-of-federal-and-state-recognized-tribes.aspx#s-la |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Чакта ў Тэхасе ===
Група чакта ''ёвані'' апынулася на захадзе ад ракі [[Місісіпі]] ў выніку 2 міграцый: пасля [[1803]] г. па дамоўленасці з [[Іспанія|іспанскімі]] каланіяльнымі ўладамі і ў [[1824]] г. па дамоўленасці з незалежнай [[Мексіка]]й. У [[1836]] г. чакта прымалі ўдзел у падпісанні дагавора паміж [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікай Тэхас]] і [[чэрокі]]&lt;ref&gt;[https://tshaonline.org/handbook/online/articles/bmc57 CHOCTAW INDIANS — Texas State Historical Association]&lt;/ref&gt;. У [[1850]] г. яны далучыліся да супольнай індзейскай абшчыны гары Табар ва ўсходнім [[Тэхас]]е&lt;ref&gt;[http://mounttaborcommunity.org/?page_id=43 History Mount Tabor Indian Communit]&lt;/ref&gt;. У [[2017]] г. аўтаномія абшчыны была прызнана штатам Тэхас.

== Культура ==

=== Гаспадарка ===
[[Файл:CHOCTAW-HERD-By-Laura-Bold-1.jpg|thumb|Коні пароды чакта]]
З часоў існавання [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай культуры]] галоўным гаспадарчым заняткам чакта з’яўлялася ручное [[земляробства]]. Чакта здаўна вырошчвалі «[[Тры сястры (сельская гаспадарка)|тры сястры]]», [[тытунь]], [[сланечнік]], у выніку ранніх кантактаў з [[Еўропа|еўрапейцамі]] яны перанялі такія культуры як [[кавун]], [[Капуста агародная|капуста]], [[цыбуля]], [[часнок|часнык]], [[сліва]] і інш.&lt;ref name=&quot;nie.newsok.com&quot;&gt;[https://nie.newsok.com/wp-content/uploads/Native-Farming-and-Ag-Student-Workbook.pdf Native American Farming and Agriculture]&lt;/ref&gt; Існавалі тры віды апрацаваных палеткаў: невялікія сямейныя ўчасткі знутры [[вёска|вёскі]], вялікія абшчынныя палі і прагалы, засеяныя [[Гарбузовыя|гарбузовымі]]&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/sites/default/files/2015/10/14/2012.05-06_Agriculture.pdf Traditional Agriculture]&lt;/ref&gt;. Расчысткай палёў займаліся мужчыны. Першапачаткова яны высякалі [[Кара (біялогія)|кару]] буйных [[дрэва|дрэў]]. Пасля таго, як дрэвы пачыналі гнісці ці сохнуць, іх валілі і спальвалі разам з падлескам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/cduncan.pdf |title=Agriculture, Forest Food and Fiber Use, and Burning Practices of the Choctaw Indians Pre-European Contact — Mid 17 |access-date=16 ліпеня 2019 |archive-date=9 кастрычніка 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/cduncan.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Некаторыя дрэвы накшталт [[дуб]]оў і [[арэх]]аў пакідалі для атрымання далейшага ўраджая. Апрацоўкай зямлі займаліся жанчыны. Галоўнай прыладай для апрацоўкі быў востры драўляны кій&lt;ref name=&quot;uwsp.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/alange.pdf |title=Mississippi Choctaw: Food and Fiber Pre 1830’s |access-date=16 ліпеня 2019 |archive-date=9 кастрычніка 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/alange.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але таксама выраблялі [[матыка|матыкі]] з [[вапняк]]овым або [[Косць|касцяным]] лёзам. Асабліва важную ролю на палетках адыгрывала [[кукуруза]]. У паўднёвых раёнах, населеных чакта, паспявалі збіраць 2 ураджаі на год.

[[Збіральніцтва]] забяспечвала чакта зелянінай, ядомымі [[Корань расліны|карэннямі]] і [[ягада]]мі. Ім займаліся жанчыны на працягу ўсяго года. [[Паляванне]] і [[рыбалоўства]] лічыліся мужчынскімі заняткамі, але ў забеспячэнні харчам яны мелі другасную ролю ў перыяды, калі не хапала сельскагаспадарчых культур&lt;ref name=&quot;uwsp.edu&quot;/&gt;. У [[18 стагоддзе|XVIII]] — першай трэці [[19 стагоддзе|XIX]] стст. скуры [[алені|аленяў]] ператварыліся ў важны камерцыйны тавар, што падвысіла ролю палявання. Паколькі чакта хутка вынішчылі пагалоўе дзікіх аленяў на сваіх землях, ім прыходзілася арганізоўваць паляўнічыя экспедыцыі на захад ад ракі [[Місісіпі]]. Палявалі з дапамогай [[лук]]а і [[страла|стрэл]], духавых трубак, ладзілі пасткі.

Да кантактаў з еўрапейцамі адзінай вядомай свойскай жывёлай быў [[сабака свойскі|сабака]]. У XVIII ст. чакта трымалі [[Свойская свіння|свінняў]], хатнюю [[птушкі|птушку]], [[карова|кароў]]&lt;ref name=&quot;nie.newsok.com&quot;/&gt;. У гаспадарчых мэтах выкарыстоўваліся [[Конь свойскі|коні]]. Была распаўсюджана маларослая парода з карычневымі плямінамі на целе і лагодным норавам, пазней названая ''чакта''&lt;ref&gt;[https://returntofreedom.org/what-we-do/sanctuary/our-horses/choctaw-herd/ Choctaw Herd — Return to Freedom]&lt;/ref&gt;. Для коняў не рабілі асобных пабудоў або загонаў. Яны пасвіліся свабодна каля жытлаў гаспадароў.

Чакта па-майстэрску апрацоўвалі [[драўніна|драўніну]], косць, [[Ракавіна малюскаў|ракавіны]]. Жанчыны займаліся пляценнем і вырабам [[кераміка|керамікі]]&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/North-America/Choctaw-Economy.html Choctaw — Economy]&lt;/ref&gt;. Пляценне з’яўляецца папулярным жаночым [[рамяство]]м і ў нашы дні. Захавалася традыцыя вырабу дзіцячых [[Лялька|лялек]] ''ішт вашоха''&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/choctaw-dolls CHOCTAW DOLLS]&lt;/ref&gt;.

=== Жытло ===
Чакта сяліліся ў буйных умацаваных [[вёска]]х, што будавалі на ўрадлівых землях уздоўж [[рака|рачных]] далін. Усяго налічвалася каля 90 вёсак, геаграфічна згрупіраваных вакол 3 палітычных аб’яднанняў&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/North-America/Choctaw-Settlements.html Choctaw — Settlements]&lt;/ref&gt;. У кожнай жыло ад 50 да 500 чалавек. Вёскі займалі вялікую плошчу і не мелі выразных межаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/cduncan.pdf |title=Agriculture, Forest Food and Fiber Use, and Burning Practices of the Choctaw Indians Pre-European Contact — Mid 1700’s |access-date=16 ліпеня 2019 |archive-date=9 кастрычніка 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uwsp.edu/forestry/StuJournals/Documents/NA/cduncan.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Іншаземцы часцяком называлі іх [[горад|гарадамі]]. Сем’і жылі ў аднакамерных хацінах ''чука''&lt;ref&gt;[https://choctaw.weebly.com/houses.html Houses]&lt;/ref&gt;, што ладзіліся з [[саман]]у з адным уваходам без [[акно|вокнаў]]. Канічны [[дах]] рабілі з [[салома|саломы]]. У цэнтры хаціны месцілі агмень, а ўздоўж сцен — гліняны палок, на якім можна было сядзець, спаць, захоўваць харчовыя прыпасы. [[Кукуруза|Кукурузу]] захоўвалі ў асобных будынках. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. распаўсюдзіліся еўрапейскія дамы [[каркас]]нага тыпу. У [[Аклахома|Аклахоме]] чакта не будавалі вялікіх вёсак, а аддавалі перавагу жыццю на прыватных фермах.

=== Вопратка ===
У ранні перыяд гісторыі чакта рабілі [[вопратка|вопратку]] са [[скура|скур]] дзікіх жывёл&lt;ref&gt;[https://www.choctawnation.com/history-culture/heritage-traditions/ceremonial-dress CEREMONIAL DRESS]&lt;/ref&gt;. Для [[дубленне|дублення]] выкарыстоўвалі [[алені|аленевы]] [[мозг]]. Вопратка жанчын складалася са скураной блузы і кароткай [[спадніца|спадніцы]], мужчынская — са [[штаны|штаноў]] і [[кашуля|кашулі]]. Падчас вандровак апраналі [[макасіны]], у звычайным побыце хадзілі басанож. Жанчыны і мужчыны мелі доўгія [[валасы]].

Сучасны народны жаночы строй узнік ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.choctaw.org/culture/clothing.html |title=Clothing — Choctaw.org |access-date=18 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190705081520/http://www.choctaw.org/culture/clothing.html |archivedate=5 ліпеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; пад уплывам еўрапейскіх перасяленцаў. Ён уключаў прыталеную [[бавоўна|баваўняную]] [[сукенка|сукенку]] з падолам крыху вышэй за лодыжкі, [[фартух]] і [[хустка|хустку]]. Сукенка ручной працы мае поўны рукаў і плыўную спадніцу з фальбонамі, што робіць яе падобнай да сукенкі [[Брэтонцы|брэтонак]] пачатку XIX ст. Строй незамужняй жанчыны адкрываецца ззаду, у той час як сукенка замужняй жанчыны адкрываецца спераду, каб зручней карміць немаўлят. Нягледзячы на змены [[Мода|моды]], ён быў пашыраны да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. У нашы дні яго апранаюць у асаблівыя выпадкі. У народным строі [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] часцяком сустракаецца металічны [[Расчоска|грэбень]] для валасоў.

Мужчынскі народны строй таксама зведаў ўпыў еўрапейскай моды XIX ст., а потым — пазнейшых пан-індзейскіх традыцый&lt;ref&gt;Akers, D. Culture and Customs of the Choctaw Indians / D. Akers. — Santa Barbara, Denver, Oxford: ABC-CLIO, 2013 — P. 145&lt;/ref&gt;. Яго важным складальнікам з’яўляецца кашуля, апранутая навыпуск, упрыгожаная аплікацыямі з доўгіх адрэзкаў баваўнянай тканіны. У якасці ўпрыгожванняў выкарыстоўваюцца бандальеры, [[пацеркі]], шыйныя [[талісман|абярэгі]]. На галаву апранаюць [[капялюш]] з шырокімі палямі. Галаўныя ўборы з [[пяро|пер’ем]] былі запазычаны ў іншых індзейскіх народаў.

=== Кухня ===
[[Файл:Choctaw wild onion dinner.jpg|thumb|200 px|Страва з дзікай цыбулі]]
Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. чакта ўжывалі пераважна [[расліны|раслінную]] ежу&lt;ref&gt;[https://newsmaven.io/indiancountrytoday/archive/was-the-pre-colonial-choctaw-native-american-diet-vegetarian-82PHGKLJ6EiGMP3iHzncmg/ Was the Pre-Colonial Choctaw Native American Diet Vegetarian?]&lt;/ref&gt;. Адной з найбольш запатрабаванай культур была [[кукуруза]]. Яе сушылі ў зярноўках, лушчылі і пераціралі перад прыгатаваннем. Звычайнай стравай была ''бунаха'' — кукурузная [[мука]] з [[гарох]]ам, загорнутая ў кукурузнае лісце, печаная або вараная ў вадзе&lt;ref&gt;[https://edu497choctawnation.wordpress.com/where-they-call-home/food/ Food]&lt;/ref&gt;. Таксама кукурузу пяклі на вуглях, гатавалі кукурузную поліўку з дзікай [[цыбуля]]й і зелянінай, кукурузныя аладкі, салодкія вараныя галушкі з [[Вінаградзіна|вінаградам]] і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.choctawnation.com/history-culture/heritage-traditions/food Food — Choctaw Nation]&lt;/ref&gt; У кукурузную муку дадавалі зярняткі [[сланечнік]]а. У выпадку неўраджая муку рабілі з [[жолуд|жалудоў]], дзікіх [[Корань расліны|карэнняў]] і [[батат]]а&lt;ref&gt;[https://mike-boucher.com/wordpress/?page_id=205 CHOCTAW FOOD]&lt;/ref&gt;.

З дзікіх [[арэх]]аў атрымлівалі [[алей]], на якім смажылі [[мяса]] забітых на [[паляванне|паляванні]] жывёл — [[Індык свойскі|індыкоў]], [[Трусы (жывёлы)|трусоў]], [[алені|аленяў]] і [[Мядзведзі|мядзведзяў]]. Мядзведжы [[тлушч]] тапілі і захоўвалі ў пузырах для таго, каб дадаваць у раслінную ежу. Ужо ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. чакта трымалі [[свінні|свінняў]], а [[свініна|свініну]] называлі «салодкім мясам»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aihd.ku.edu/foods/choctaw.html |title=Choctaws and a Cornucopia of Food |access-date=15 ліпеня 2019 |archive-date=20 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620091009/http://www.aihd.ku.edu/foods/choctaw.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. чакта таксама елі [[рыбы|рыбу]], [[малюскі|малюскаў]], [[алігатары|алігатараў]].

У сакральных мэтах ужывалі так званае «чорнае пітво»&lt;ref&gt;[https://www.cherokeeregistry.com/black_drink.pdf Black drink] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910143239/http://cherokeeregistry.com/black_drink.pdf |date=10 верасня 2016 }}&lt;/ref&gt; — узбуджальны напой з расліны ''[[:en:Ilex vomitoria|Ilex vomitoria]]''. У [[20 стагоддзе|XX]] ст. у [[Аклахома|Аклахоме]] папулярным [[Алкагольныя напоі|алкагольным напоем]] стала [[піва]] ''чок'' ({{lang-en|choc beer}})&lt;ref&gt;[https://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=CH046 CHOC BEER]&lt;/ref&gt;. Гэта лёгкае хатняе піва, першапачаткова вынайдзенае чакта, запраўленае [[садавіна|садавіной]], [[тытунь|тытунем]], [[трава]]мі ці [[Збожжавыя культуры|збожжам]].

=== Грамадства ===
Сацыяльная структура [[грамадства]] чакта моцна змянілася на працягу [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[20 стагоддзе|XX]] стст. Паколькі зямлю апрацоўвалі жанчыны і асноўная маёмасць перадавалася па жаночай лініі, першапачаткова ў яе аснове палягаў падзел на матрылінейныя роды&lt;ref&gt;[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1937.39.1.02a00040 FRED EGGAN, HISTORICAL CHANGES IN THE CHOCTAW KINSHIP SYSTEM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190720131834/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1937.39.1.02a00040 |date=20 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Усяго іх налічвалася ад 6&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/North-America/Choctaw-Kinship.html Choctaw — Kinship]&lt;/ref&gt; да 12&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nativestudy.com/choctaw-tribal-clans.html |title=Choctaw Tribal Clans |access-date=20 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720131838/http://www.nativestudy.com/choctaw-tribal-clans.html |archivedate=20 ліпеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дзеці пэўнай маці належалі да яе рода. У сваю чаргу, роды аб’ядноўваліся ў 2 буйныя лініі — белую і чырвоную. У адным паселішчы маглі жыць прадстаўнікі розных родаў. Чакта падзяляліся па сацыяльна-узрастоваму прынцыпу на ''імаклаша'' (старэйшын) і ''інхулалата'' (юнакоў). ''Імаклаша'' аднаго рода вырашалі пэўныя праблемы яго чальцоў у межах паселішча. Асноўныя пытанні разглядаліся мужчынамі, хаця жанчыны мелі ўскосны ўплыў і імкнуліся маніпуляваць мужчынамі падчас выбараў.

Прадстаўнікі родаў кіравалі паселішчамі. На чале паселішча стаяў правадыр, звычайна найбольш вопытны мужчына. Падчас вайны вылучаўся ваенны правадыр&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/North-America/Choctaw-Sociopolitical-Organization.html Choctaw — Sociopolitical Organization]&lt;/ref&gt;. У XVIII — першай трэці [[19 стагоддзе|XIX]] стст. існавалі 3 тэрытарыяльныя групы паселішчаў ''Окла Фалая'' («доўгія людзі»), ''Окла Танап'' («людзі на процілеглым боку») і ''Окла Ханалія'' («людзі шасці гарадоў») на чале вярхоўных правадыроў ''мінг''. Становішча вярхоўнага правадыра не перадавалася па спадчыне, таму ён быў вымушаны залагоджваць ніжэйшых правадыроў падарункамі, аказваць дапамогу простым абшчыннікам.

У XIX ст. узнікла Нацыянальная рада ўсіх трох груп. Яе паседжанні адбываліся ў вёсцы вярхоўнага правадыра, які прымаў прадстаўнікоў паселішчаў. Прадстаўнікі збіраліся на вясковым пляцы і займалі сваё месца на адной з лаў, што стаялі ў 2 рады. На [[курган]]е ля пляца распальвалі вогнішча. Вярхоўны правадыр паднімаў адпаведную колькасць пальцаў, каб паказаць колькасць пытанняў, якія павінна была разгледзець рада. Кожны прадстаўнік меў неабмежаваны час для выступу. Пасля заканчэння абмеркавання слова браў вярхоўны правадыр. Ён павінен быў зрабіць высновы. Прадстаўнікі выказвалі згоду выкрыкам ''ма'' («так»)&lt;ref&gt;[https://nativeamericannetroots.net/diary/1732 The Choctaw Indians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190720134111/https://nativeamericannetroots.net/diary/1732 |date=20 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. У спрэчках важную ролю адыгрывала [[рыторыка|мастацтва красамоўства]].

Пасля перасялення ў [[Аклахома|Аклахому]] чакта прынялі [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]]&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/law/help/american-indian-consts/PDF/21004829.pdf The Constitution and Laws of the Choctaw Nation]&lt;/ref&gt;, што з некаторымі зменамі дзейнічала да [[1906]] г. Яна ўлічвала прыналежнасць да матчынага роду. Замест традыцыйнага падзелу на тэрытарыяльныя групы, ствараліся новыя раёны, дзе насельніцтва магло быць змяшаным па паходжанню. Пасля інкарпарацыі нацыі чакта ў [[ЗША]] матрылінейная родавая арганізацыя страціла свае паўнамоцтвы, хаця адлік сваяцтва па жаночай лініі існуе да нашай пары. Чакта, што засталіся ў [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], былі вымушаны падпарадкоўвацца амерыканскаму заканадаўству, таму матрылінейны падзел сярод іх знік раней, чым у Аклахоме. У нашы дні чакта падпарадкоўваюцца як амерыканскім законам, так і законам сваіх аб’яднанняў.

Сярод чакта існавалі як малыя нуклеарныя, так і вялікія пашыранныя [[сям'я|сем’і]] з трох пакаленняў&lt;ref&gt;[https://www.everyculture.com/North-America/Choctaw-Marriage-and-Family.html Choctaw — Marriage and Family]&lt;/ref&gt;. Апошнія часцяком узнікалі з-за беднасці, немагчымасці маладых сем’яў знайсці зямлю і асобную хаціну для самастойнага існавання. [[Шлюб]] патрабаваў згоды з боку нявесты і яе маці, арганізацыі спецыяльных цырымоній. Разводы лічыліся звычайнай з’явай. Да заняпаду матрылінейных родаў большая частка маёмасці перадавалася па жаночай лініі.

У чакта існаваў звычай дэфармацыі [[чэрап]]а&lt;ref&gt;[http://tomboybklyn.com/the-cultures-of-head-binding/ THE PRACTICE OF HEAD BINDING] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717063033/http://tomboybklyn.com/the-cultures-of-head-binding/ |date=17 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt; ў раннім дзіцячым узросце.

=== Гульні ===
[[Файл:George Catlin - Ball-play of the Choctaw--Ball Up - Google Art Project.jpg|thumb|Гульня ў мяч, XIX ст.]]
Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. сярод чакта была папулярна камандная гульня у [[мяч]] ''капуча''. Дзве каманды гульцоў сустракаліся на доўгім полі з [[вароты|варотамі]] на супрацьлеглых баках. Вароты маглі ўяўляць шчэпленыя бярвенні, павернутыя шырокім бокам да поля. Каб атрымаць перамогу, каманда павінна была шмат разоў загнаць мяч у вароты праціўніка&lt;ref&gt;[https://mississippiencyclopedia.org/entries/choctaw-stickball/ Choctaw Stickball]&lt;/ref&gt;. [[Вопратка]] гульцоў павінна была нагадваць якую-небудь жывёлу. Яны былі ўзброены драўлянымі кіямі з абручамі на навершы. Мяч рабілі з ануч, абгорнутых у аленевую [[скура|скуру]]. Гульцоў падтрымліваў [[шаманізм|шаман]] з размаляваным целам у [[маска|масцы]], а таксама знахары, што падчас гульні стаялі каля варот і дапамагалі сваёй камандзе [[песня|спевамі]] і пляскамі ў далоні. Перад гульнёй арганізоўваўся [[танец]] загавораў. У ім маглі ўдзельнічаць жанчыны. Падчас гульні дазвалялася прычыняць гвалт у дачыненні да супернікаў, акрамя ўдараў па галаве, таму гульня часам скончвалася калецтвамі і смерцямі&lt;ref name=&quot;Choctaw Games of our Ancestors&quot;&gt;[https://www.choctawnation.com/history-culture/heritage-traditions/choctaw-games Choctaw Games of our Ancestors]&lt;/ref&gt;.

Яшчэ адной папулярнай гульнёй была ''чанкі''. Лічіцца, што яна зарадзілася ў часы [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай культуры]] і мела [[рытуал]]ьны характар&lt;ref&gt;[https://www.warpaths2peacepipes.com/native-american-symbols/chunkey-symbol.htm Chunkey Symbol]&lt;/ref&gt;. Па полю кацілі каменныя або гліняныя дыскі. Гульцы павінны былі трапляць у іх доўгімі тычкамі.

Існавала рызыкоўная гульня ў косці&lt;ref name=&quot;Choctaw Games of our Ancestors&quot;/&gt;, дзе выкарыстоўваліся зярняты [[кукуруза|кукурузы]] і [[фасоля|фасолі]].

=== Музычная культура ===
[[Файл:Choctaw Eagle Dance.jpg|thumb|Танец арла, XIX ст.]]
Найбольш старажытным вядомым [[Музычны інструмент|музычным інструментам]] чакта з’яўляецца [[барабан]]. Сучасныя барабаны робяцца па вобразу [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] і [[ЗША|амерыканскіх]] ваенных барабанаў канца [[18 стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст.&lt;ref&gt;[http://gsndev.org/archives/webs/bces/musinstr.htm Choctaw Musical Instruments] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725205241/http://gsndev.org/archives/webs/bces/musinstr.htm |date=25 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt; Пад уплывам еўрапейскага насельніцтва шырока выкарыстоўваюцца [[скрыпка]] і [[гітара]].

Важную ролю адыгрывае акампанімент. Існуюць традыцыйны ансамблі з 5 — 12 чалавек з 1 барабанам&lt;ref&gt;[http://gsndev.org/archives/webs/bces/musinstr.htm Choctaw Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725205241/http://gsndev.org/archives/webs/bces/musinstr.htm |date=25 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Мужчыны ў іх спяваюць ва ўнісон. Мелодыі пачынаюцца з высокіх [[Нота|нот]], затым пераходзяць на нізкія і зноў на высокія. У паўднёвай традыцыі [[Чалавечы голас|галасы]] больш нізкія, спевакоў-мужчын падтрымлівае жаночы вакал. У мінулым зачынальнікам супольных спеваў быў правадыр&lt;ref&gt;[http://choctawmusic.blogspot.com/2017/05/choctaw-tribe.html Choctaw’s Musical Culture]&lt;/ref&gt;.

[[Танец|Танцы]] з’яўляюцца моцным сацыяльным аб’яднальнікам, паколькі галоўнае ў іх не відовішча, а непасрэдны ўдзел&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.choctaw.org/culture/dancing.html |title=Traditional Dancing |access-date=25 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190721060313/http://www.choctaw.org/culture/dancing.html |archivedate=21 ліпеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Яны арганізоўваліся ў выпадках збору гуртоў аднаго ці розных паселішчаў, падас [[свята|свят]] і гульні ў [[мяч]]. У нашы дні выкладаюцца ў індзейскіх школах. Шырока распаўсюджаны танцы з найменнем пэўных жывёл, калі танцоры адлюстроўваюць сваімі дзеяннямі розныя аспекты жыцця [[прырода|прыроды]]. У ваенных танцах удзел маглі браць не толькі мужчыны, але і жанчыны.

=== Вусная творчасць ===
Чакта захавалі багаты [[фальклор]] — [[казка|казкі]], [[міф]]ы, [[легенда|легенды]], [[генеалогія|генеалагічныя]] паданні. Папулярнымі героямі вуснай творчасці з’яўляюцца розныя [[жывёлы]], [[паляванне|паляўнічыя]], што ішлі за [[сонца]]м, міфічныя постаці — вялікі змей Сінтхола, карлікі ''кові-анукаша'', волаты ''шампэ'' і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/choctaw-legends.htm Native Languages of the Americas: Choctaw Legends, Myths, and Stories]&lt;/ref&gt; Казкі пра [[Трусы (жывёлы)|труса]]-трыкстэра Чукфі паўплывалі на развіццё [[ЗША|амерыканскай]] дзіцячай [[літаратура|літаратуры]].

== Мова ==
[[Чакта (мова)|Мова чакта]] адносіцца да [[Маскогі (мовы)|маскогскай сям’і моў]]&lt;ref&gt;[https://www.omniglot.com/writing/choctaw.htm Choctaw language, alphabet and pronunciation]&lt;/ref&gt;. Падзяляецца на 3 буйныя [[дыялект]]ы. У нашы дні вылучаюцца асобныя гутарковыя дыялекты [[Аклахома|Аклахомы]] і [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]]. Існуе некалькі варыянтаў [[пісьмо]]васці на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]].

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Akers, D.'' [https://books.google.by/books?id=XeDeGlxgASUC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Culture and Customs of the Choctaw Indians] / D. Akers. — Santa Barbara, Denver, Oxford: ABC-CLIO, 2013 ISBN 978-0-313-36401-3
* ''Galloway, P.'' [https://books.google.by/books?id=2HVOImebydMC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Choctaw Genesis, 1500—1700] / P. Galloway. — Lincoln, London: University of Nebrasca Press, 1995 ISBN 0803221517
* ''Minahan, J.'' [https://books.google.by/books?id=OJilCCGFCTYC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ethnic Groups of the Americas: An Encyclopedia]/ J. Minahan. — Santa Barbara, Denver, Oxford: ABC-CLIO, 2013 ISBN 978-1-61069-163-5
* ''Morris, Ch.''[https://books.google.by/books?id=O9WjRAfqfyoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Big Muddy: An Environmental History of the Mississippi and Its Peoples, from Hernando de Soto to Hurricane Katrina] / Ch. Morris. — Oxford University Press, 2012. ISBN 978-0-19-531691-9

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Choctaw}}
* [https://www.choctawnation.com Нацыя чакта ў Аклахоме]
* [https://mowachoctawindians.com Чакта ў Алабаме]
* [https://www.choctaw.org Чакта ў Місісіпі]
* [http://jenachoctaw.org Чакта ''ена'' ў Луізіяне]
* [https://www.facebook.com/pages/category/Nonprofit-Organization/Clifton-Choctaw-Tribe-of-Louisiana-448935322550723/ Кліфтанская рэзервацыя чакта]
* [https://www.choctaw-apache.org Чакта-апачы Эбарба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190715193426/https://www.choctaw-apache.org/ |date=15 ліпеня 2019 }}
* [http://mounttaborcommunity.org Індзейская абшчына гары Табар]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Народы ЗША]]</text>
      <sha1>oh92bwqceharw4fs81zceez6j3u8lgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харцызск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608858</id>
    <revision>
      <id>5206479</id>
      <parentid>4955805</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="107v0uyqdeuiyq1cmni58d0qcnpnxag" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Харцызск
|арыгінальная назва    = Харцизьк
|падначаленне          = 
|герб                  = Coat of Arms of Khartsyzk.svg
|сцяг                  = Flag of Khartsyzk.svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Палац культури у Харцизьку.jpg
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 02|lat_sec = 34
 |lon_dir = E|lon_deg = 38|lon_min = 08|lon_sec = 33
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Данецкая вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1869
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 1938
|плошча                = 19,3
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 57000
|год перапісу          = 2017
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-6257
|паштовы індэкс        = 86700
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Харцызск'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Харци́зьк}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].

Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 &quot;Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=30 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Афіцыйна заснаваны ў 1869 г. як пасёлак пры станцыі на Курска-Харкаўска-Азоўскай чыгунцы. Але на месцы сучаснага горада яшчэ ў 1786 г. была заснавана Слабада Харцызская, якая належала генерал-маёру Івану Ілавайскаму.

Назва паходзіць ад слова &quot;харцызы&quot; (&quot;разбойнікі, рабаўнікі&quot;) — так у XVI ст. называлі [[туркі]] і [[Крымскія татары|татары]] збеглых сялян і [[Запарожскія казакі|запарожскіх казакаў]]. Месцы іх паселішчаў называлі &quot;харцызскімі&quot;.

У 1860-х гг. паблізу станцыі пачалася распрацоўка радовішчаў [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Данецкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]</text>
      <sha1>107v0uyqdeuiyq1cmni58d0qcnpnxag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрэсціўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608859</id>
    <revision>
      <id>5206553</id>
      <parentid>4955806</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4945" sha1="tstc4tcwgo15t5q1mzjqqfbm8dbk2af" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Хрэсціўка 
|арыгінальная назва    = Хрестівка 
|падначаленне          = 
|герб                  =
|сцяг                  = Flag of Khrestivka.svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 47
 |lon_dir = E|lon_deg = 38|lon_min = 21|lon_sec = 38
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Данецкая вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = ХІХ ст.
|ранейшыя імёны        = Кіраўскэ (1956-2016 гг.)
|статус з              = 1987
|плошча                = 7,25
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 27800
|год перапісу          = 2017
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-6250
|паштовы індэкс        = 86300
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Хрэсціўка'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Хрестівка}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].

Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 &quot;Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=30 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Былое нямецкае паселішча а самага пачатку мела тры назвы: немцы называлі свой хутар Ман-Гэйм, у дакументах было напісана Давыда-Арлоўка, чумакі называлі нямецкую калонію праз крыжападобны паказальнік дарог [[Таганрог]] — [[Бахмут]] Хрэсціўкай (ад {{lang-uk|хрест}} - крыж). У 1956 г. горад перайменаваны ў Кіраўскэ - у гонар савецкага партыйнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|С. Кірава]]. У 2016 г. у рамках [[Дэкамунізацыя ва Украіне|працэса дэкамунізацыі]] [[Вярхоўная Рада Украіны]] пастанавіла вярнуць гораду гістарычную назву - Хрэсціўка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Данецкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]</text>
      <sha1>tstc4tcwgo15t5q1mzjqqfbm8dbk2af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чысцяковэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608860</id>
    <revision>
      <id>5206641</id>
      <parentid>4955807</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="9j5n8g4iyy0rkctq0g0rydmpvrd0aop" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Чысцяковэ
|арыгінальная назва    = Чистякове
|падначаленне          = 
|герб                  = Emblem torez.png
|сцяг                  = Flag of Chystyakove.svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Torez-centr.jpg
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 02|lat_sec = 01
 |lon_dir = E|lon_deg = 38|lon_min = 37|lon_sec = 17
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Данецкая вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1778
|ранейшыя імёны        = Алэксііўка (да 1868 г.),&lt;br&gt;Тарэз (1964-2016 гг.)
|статус з              = 1932
|плошча                = 83,5
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 55500
|год перапісу          = 2017
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-6254
|паштовы індэкс        = 86600
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Чысцяковэ'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Чистякове}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. З сярэдзіны ХІХ ст. — цэнтр здабычы [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]].

Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 «Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення» |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=30 ліпеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Данецкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Чысцяковэ| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1778 годзе]]</text>
      <sha1>9j5n8g4iyy0rkctq0g0rydmpvrd0aop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чацвёртая бітва за Брэгу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611175</id>
    <revision>
      <id>5206590</id>
      <parentid>5186361</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16512" sha1="rnovx5hw8rk271hoplq1asohxq2sb82" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
|выява =
|загаловак =
|канфлікт = Бітва за Брэгу
|дата = [[14 ліпеня]] — [[22 жніўня]] [[2011]]
|месца = Брэга (цяпер Эль-Бурайка)
|прычына =
|вынік = перамога сіл ПНС
 |праціўнік1   = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Урад Муамара Кадафі]]
 |праціўнік2   = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі]]
|камандзір1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Мутазім Біла Кадафі]]
|камандзір2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Абдул Фатах Юніс]] †
 |сілы1        = 3000-7000&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/06/22/us-libya-east-front-idUSTRE75L6WJ20110622 Libya rebels blame war planning for front stalemate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129110600/http://www.reuters.com/article/2011/06/22/us-libya-east-front-idUSTRE75L6WJ20110622 |date=29 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;
 |сілы2        = 5000&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;/&gt;
 | страты1      = 42 забітых, 10-20 палонных&lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/07/18/libya.war/index.html?hpt=hp_t1|title=Libyan government vows to hold oil city against rebels|publisher=|accessdate=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brecorder&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brecorder.com/world/africa/21117-libyan-rebels-in-brega-shift-focus-to-demining.html|title=Libyan rebels in Brega shift focus to demining|work=Business Recorder|accessdate=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE77C03S20110813|title=Libyan rebels advance on Zawiyah, battle in Brega|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120926021448/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE77C03S20110813|archivedate=26 верасня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 | страты2 = 144 забітых, 820 параненых&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aljazeera.com/news/africa/2011/07/201172161918114981.html|title=AJE:Libyan opposition claims major gains|work=Al Jazeera English|accessdate=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2011/07/21/libyan-rebels-qaddafi-has-boobytrapped-oil-fields/|title=Libyan Rebels: Qaddafi Has Boobytrapped Oil Fields|work=Fox News|accessdate=21 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722053914/http://www.foxnews.com/world/2011/07/21/libyan-rebels-qaddafi-has-boobytrapped-oil-fields/|archive-date=22 ліпеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latimes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-libya-fighting-20110720,0,2078871.story|title=Libyan forces, insurgents locked in battle for Port Brega|work=Los Angeles Times|accessdate=21 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2011/08/04/us-libya-idUSTRE76Q76620110804|title=Gaddafi seeks Islamist allies, rebels nab fuel tanker|work=Reuters|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108034120/http://www.reuters.com/article/2011/08/04/us-libya-idUSTRE76Q76620110804|archivedate=8 лістапада 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite web |url=http://www.todayonline.com/World/EDC110809-0000286/Libya-rebels-dissolve-executive-committee |title=Архивированная копия |accessdate=2011-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120412104452/http://www.todayonline.com/World/EDC110809-0000286/Libya-rebels-dissolve-executive-committee |archivedate=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77A0UN20110811?sp=true UPDATE 1-Western Libya rebels strike north towards coast | News by Country | Reuters&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021301/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77A0UN20110811?sp=true |date=26 верасня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.seattlepi.com/business/article/Libyan-rebels-claim-they-captured-part-of-Brega-1882431.php]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/13/libya.war/index.html Rebels say they are gaining ground in Libya; government disputes claim - CNN.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.news24.com/Africa/News/26-rebels-killed-in-Libyas-Brega-20110816 26 rebels killed in Libya's Brega | News24&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5iT0Xzr0RAGFGaXmDcTr8UoBP-7Yw?docId=01144f8bc3d549f188002675ce21822f] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817125311/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5iT0Xzr0RAGFGaXmDcTr8UoBP-7Yw?docId=01144f8bc3d549f188002675ce21822f |date=17 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archive.libyafeb17.com/2011/08/august-18th-updates/ |title=Contact Support&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2016-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812210140/http://archive.libyafeb17.com/2011/08/august-18th-updates/ |archivedate=2014-08-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.globaltvbc.com/world/libyan+rebels+closing+in+on+gadhafi+say+theyve+seized+key+eastern+oil+terminal+of+brega/6442466716/story.html Global News | Latest &amp; Current News - Weather, Sports &amp; Health News&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004042053/http://www.globaltvbc.com/world/libyan+rebels+closing+in+on+gadhafi+say+theyve+seized+key+eastern+oil+terminal+of+brega/6442466716/story.html |date=4 кастрычніка 2011 }}&lt;/ref&gt;
| агульныя страты = 1 грамадзянскі загінуў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|accessdate=21 November 2014|archiveurl=https://archive.today/20120729181437/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archivedate=2012-07-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Чацвёртая бітва за Брэгу''' — адна з бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]].

== Храналогія падзей ==
[[13 ліпеня]] скончылася патавая ваенная сітуацыя, якая працягвалася з красавіка, калі атрады ПНС пачалі новае наступлненне ў кірунку Брэгі. Асобныя СМІ яшчэ 16-20 ліпеня паведамлялі пра перамогу байцоў апазіцыі ў горадзе, аднак ледзь пачаўшыся, наступленне сутыкнулася з цяжкасцю размініравання мясцовасці, бо ў сіл рэвалюцыянераў не было ні дастатковай колькасці інжынераў, ні спецыяльнай тэхнікі. У далейшым Аль-Джазіра паведаміла што паміж Адждабіяй і [[Сірт]]ам (пераважна ў раёне Брэгі) знаходзілася прыблізна 60 тысяч мін, з якіх станам на [[22 верасня]] абясшкоджана 21 тысяча. Такім чынам, тэмп наступлення рэзка знізіўся, а інфармацыя з фронту паступала вельмі рэдка&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=3 лютага 2019 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;. З іншага боку, войскі Кадафі, якія з’яўляліся мішэнню для авіяцыі [[НАТА]], таксама былі пазбаўлены манеўру. Давалі аб сабе ведаць і страты ў цяжкай тэхніцы (да чэрвеня—ліпеня [[2011]] года актыўнасць танкаў прыхільнікаў Кадафі, якія станавіліся мішэнню для заходняй авіяцыі, значна знізілася), аднак яны кампенсаваліся актыўнасцю артылерыі кадафістаў. Яна заставалася актыўнай на ўсіх франтах.

[[28 ліпеня]] пры нявысветленых абставінах быў забіты начальнік штаба арміі рэвалюцыянераў [[Абдул Фатах Юніс]]. Ён быў адкліканы ў [[Бенгазі]] з участку баявых дзеянняў у горадзе Брэга. Па словах кіраўніка Нацыянальнага пераходнага савета (НПС) Мустафы Абдэля-Джаліля, Юніс павінен быў далажыць аб бягучай сітуацыі. Па дарозе ён і яшчэ два афіцэры былі забітыя Па чутках, камандзіра везлі ў Бенгазі для допыту па падазрэнні яго ў сувязях з Кадафі. Кіраўнік НПС заявіў, што смерць Юніса — справа рук наймітаў лаялістаў, якія праніклі ў шэрагі рэвалюцыянераў&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.today/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // Московский комсомолец, № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. У далейшым з’явілася непацверджаная інфармацыя, што заказчыкаў, а затым і выканаўцаў забойства ўдалося знайсці, аднак імёны іх не называліся з-за небяспекі эскалацыі міжплемянных канфліктаў.

[[11 жніўня]] прадстаўнік рэвалюцыянераў Мухамед аль-Раджан заявіў інфармацыйнаму агенцтву Associated Press, што сілам ПНС атрымалася ўзяць Брэгу&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal]{{Недаступная спасылка}}//Associated Press, 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal{{Недаступная спасылка}} копия]&lt;/ref&gt;. Пры гэтым працягваліся баі ў прамысловай зоне горада, дзе знаходзяцца прадпрыемствы па перапрацоўцы нафты&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=21 жніўня 2011 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;. [[12 жніўня]] дзяржаўнае тэлебачанне Лівіі пацвердзіла факт кантролю рэвалюцыянерамі 3-га жылога масіва (Усходняя Брэга), аднак заявіла, што ўрадавыя войскі па-ранейшаму кантралююць заходнюю частку горада&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=21 студзеня 2012 }} //Al-Manar TV Lebanon, 12 August 2011&lt;/ref&gt;. [[14 жніўня]] з’явіліся паведамленні аб узяцці тэрыторыі ўніверсітэта і 2-га жылога масіва Брэгі рэвалюцыянерамі&lt;ref&gt;
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // Вести, 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. [[15 жніўня]] фіксаваліся баі арміі ПНС з войскамі Кадафі ля нафтаперапрацоўчага комплексу. Напярэдадні лаялісты, па словах рэвалюцыянераў, узарвалі нафтавы танкер у порце Брэгі&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0  Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825073914/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 |date=25 жніўня 2011 }} // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;. [[16 жніўня]] войскі Кадафі ўпершыню з пачатку грамадзянскай вайны ўжылі ракеты. Паведамлялася, што ракета была запушчана ў 80 кіламетрах на ўсход ад Сірта і ўпала ў пустыні, паблізу ад Брэгі. Ахвяраў няма&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;. [[19 жніўня]] атрады паўстанцкай арміі ўзялі пад кантроль Брэгу і ўсе яе стратэгічныя аб’екты, аб чым паведаміў ваенны прадстаўнік ПНС Ахмед Лазні&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // The Hindu, 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[21 жніўня]] тэлеканал Аль-Арабія паведаміў, што сілы Кадафі паміж Брэгай і Сіртам вядуць перамовы і гатовы здацца рэвалюцыянерам&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=28 красавіка 2014 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Тым не менш, і пасля гэтага баі на Усходнім фронце працягваліся. [[22 жніўня]] Аль-Джазіра пацвердзіла, што рэвалюцыянеры кантралююць нафтавы комплекс Брэгі і ўвесь горад, а войскі Кадафі адступілі ў напрамку Башыра&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ==
Пасля ўзяцця Брэгі паўстанцы захапілі Рас-Лануф і пачалі [[Другая бітва за Бін-Джавад|бітву за Бін-Джавад]].

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Брэга]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]]
[[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]]
[[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]]</text>
      <sha1>rnovx5hw8rk271hoplq1asohxq2sb82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дом Фрыдмана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626263</id>
    <revision>
      <id>5206469</id>
      <parentid>5020134</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaksandar</username>
        <id>138881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дадаў малюнак</comment>
      <origin>5206469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10105" sha1="d81vz1wsqd9tsrsljmbmi5h83td7cya" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў [[XIX ст.]] з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, прадстаўлены Я. Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўуправу. 1881 год.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014)]]

У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] на гэтым зямельным пляцы існавала драўляная забудова, на месцы якой у другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Гэты будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на малюнку 1889 году]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017 г.)]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017 г.)]]

З [[1890]] года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі [[1910]] года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля [[1920]] года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]] і выкарыстоўваўся пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваравога фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>d81vz1wsqd9tsrsljmbmi5h83td7cya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206730</id>
      <parentid>5206469</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10063" sha1="t396hvvbomiz2w6lfttsff6qly486jx" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзеным Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы існавала драўляная забудова, на месцы якой у другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>t396hvvbomiz2w6lfttsff6qly486jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206731</id>
      <parentid>5206730</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10061" sha1="s9uuv9yw9epa5ayk22pzelb3yxmq950" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзены Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы існавала драўляная забудова, на месцы якой у другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>s9uuv9yw9epa5ayk22pzelb3yxmq950</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206732</id>
      <parentid>5206731</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5206732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10049" sha1="bjckgo0ojnrcew8q608nveuxwhtrjbu" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзены Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы была драўляная забудова, на яе месцы ў другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>bjckgo0ojnrcew8q608nveuxwhtrjbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206733</id>
      <parentid>5206732</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Архітэктура */ афармленне</comment>
      <origin>5206733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10073" sha1="bz4jfq1ouunt7ui0f1o237g7npni4c6" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзены Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы была драўляная забудова, на яе месцы ў другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>bz4jfq1ouunt7ui0f1o237g7npni4c6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206734</id>
      <parentid>5206733</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10110" sha1="npbokw0tec52qg4ctgo7yb48tgjv2bu" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзены Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы была драўляная забудова, на яе месцы ў другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>npbokw0tec52qg4ctgo7yb48tgjv2bu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206736</id>
      <parentid>5206734</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10072" sha1="l2ym0hopky2owrrka1etba057l8xhfl" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = 
| Беларуская назва = Дом Фрыдмана
| Арыгінальная назва = 
| Выява = Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-2.jpg
| Подпіс выявы = Дом № 26
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = 
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Дом Фрыдмана''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны ў квартале, які прымыкае да [[Верхні Горад|Верхняга Горада]], па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вуліца Рэвалюцыйная]], 26. Пабудаваны ў XIX ст. з [[цэгла|цэглы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1881).jpg|міні|злева|Праект фасада, пададзены Якавам Фрыдманам на зацвярджэнне ў Мінскую гарадскую ўправу ў 1881 годзе.]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017-2014).jpg|міні|злева|Дом пасля і перад рэканструкцыяй (2017-2014).]]

У XIX стагоддзі на гэтым зямельным пляцы была драўляная забудова, на яе месцы ў другой палове XIX стагоддзя пабудаваны двухпавярховы жылы дом, які галоўным фасадам выходзіў на [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскую вуліцу]]. Будынак моцна пацярпеў падчас [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікага пажару 1881 года]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (1901-17).jpg|міні|Койданаўская вуліца ў канцы ХІХ стагоддзя. Двухпавярховы дом Фрыдмана за трохпавярховым [[Дом Фогеля — Залкінда|будынкам Жаночай гімназіі Рэйман]].]]
[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Фрыдман (1889).jpg|міні|Дом Фрыдмана на рысунку 1889 года.]]
Адразу пасля пажару мінскі мешчанін Якаў Фрыдман звярнуўся ў [[Мінская гарадская ўправа|Мінскую гарадскую ўправу]] с праектам на аднаўленне пашкоджанага будынка, а таксама двух мураваных [[флігель|флігеляў]] у двары, і на будаўніцтва дадатковых [[гаспадарчая пабудова|гаспадарчых пабудоў]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Гэта быў двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які быў аддзелены ад сцяны прафіляваным [[карніз]]ам. Галоўны [[фасад]] адноўленага дома, які выходзіў на вуліцу Койданаўскую, быў вырашаны ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Ён быў падзелены на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] [[прафіляваная цяга|прафіляванай цягай]] і багата аздоблены [[ляпны дэкор|ляпным дэкорам]]. Другі паверх быў аформлены [[руст]]ам і меў два [[балкон]]ы з літымі дэкаратыўным кратамі. У паўднёва-заходняй частцы будынка знаходзілася [[праязная арка]], перакрытая [[скляпенне|скляпеннямі]]&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-3.jpg|міні|злева|Фрагмент фасада Дома Фрыдмана пасля рэканструкцыі і рэстаўрацыі (2017).]]

[[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja, Frydman. Менск, Койданаўская, Дом Фрыдмана (2017)-1.jpg|міні|злева|Адноўленая галерэя дваравога фасада Дома Фрыдмана (2017).]]

З 1890 года гэты будынак належаў мінскаму мешчаніну Юдэлю Ліберману. Паводле інвентарызацыі 1910 года большую частку памяшканняў займалі жылыя [[кватэра|кватэры]], а на першым паверсе знаходзілася яўрэйскае пачатковае вучылішча&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года былы дом Фрыдмана [[нацыяналізацыя|нацыяналізавалі]] і выкарыстоўвалі пад [[камунальныя кватэры]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не пацярпеў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;/&gt;. 

Пасля вайны тут таксама размяшчаліся жылыя кватэры. Да канца XX стагоддзя былы дом Фрыдмана амаль цалкам захаваў архітэктурнае рашэнне фасадаў XIX — пачатку XX стагоддзяў&lt;ref name=&quot;spadchina&quot;&gt;{{Cite web |url=http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |title=БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=13 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

У 2016-2017 гадах была праведзеная рэканструкцыя будынка. Падчас работ адрэстаўрыраваныя фасады, адноўленыя балконы, аканіцы, галерэя дваровага фасада і іншыя адметныя элементы.  

== Архітэктура ==
[[Файл:Мінск. Рэвалюцыйная. План 1-га паверха дома № 26.jpg|thumb|План 1-га паверха дома № 26.]]
Двухпавярховы чатырохвугольны ў плане з вуглавой прыбудовай. У дваровай частцы будынак накрыты пакатым [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны [[фасад]] упрыгожаны дэкаратыўнымі элементамі: [[карніз]]ным поясам паміж паверхамі, фігурнымі сандрыкамі пад вокнамі 1-га паверха, падаконнымі плітамі з [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]] і [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках на 2-м паверсе. Пад дахам праходзіць масіўны развіты карніз. У левай частцы дома [[арка|арачны]] праезд з [[Крыжовыя скляпенні|крыжовым скляпеннем]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|271|Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|711Е000001}}
{{Commons|Category:}}
* [http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html БУДЫНАК № 26 ДОМ ФРЫДМАНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213011212/http://spadchina.by/g%D1%96staryichnaya-zabudova-vul%D1%96czyi-revalyuczyijnaya-budyinak-%E2%84%9626-dom-fryidmana.html |date=13 лютага 2019 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880-я гады]]
[[Катэгорыя:1880-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі эклектыкі]]</text>
      <sha1>l2ym0hopky2owrrka1etba057l8xhfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімафей Іванавіч Валковіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637093</id>
    <revision>
      <id>5206574</id>
      <parentid>3699234</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7496" sha1="cujngozvyryghddws13wby3ip9ebrp8" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч}}
{{цёзкі2|Валковіч}}
'''Цімафей Іванавіч Валковіч''' ({{lang-ru|Тимофей Иванович Волкович}}; {{ДН|21|2|1899}}, [[Жукава (Гогалеўскае сельскае паселішча) | Жукава]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|1|7|1981}}, [[Баравічы]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]) — савецкі ваенны дзеяч, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал-маёр]] (1945).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы Жукава [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] (цяпер — [[Манастыршчынскі раён|Манастыршчынскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] Расіі) ў сям’і вясковага дзячка. [[Рускія|Рускі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46777046/ |title=Узнагародны ліст Ц. І. Валковіча |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122235920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46777046/ |archive-date=22 студзеня 2025 |access-date=30 сакавіка 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Скончыў [[Мсціслаўскае духоўнае вучылішча]] (1914), да кастрычніка 1917 года вучыўся ў [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскай духоўнай семінарыі]]&lt;ref name = &quot;valkovich&quot;&gt;''У. Л. Гасянкоў.'' Валковіч Цімафей Іванавіч: Генералы з Мсціслаўшчыны // [[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]: Мсціслаўскі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мн., 1999. — С. 259—260&lt;/ref&gt;.

Працоўную дзейнасць пачаў у 1918 годзе пісарам [[Магілёўскі губернскі суд|Магілёўскага губернскага суда]], справаводам [[Піраны|Піранскага]] валаснога ваенкамата. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]] ўступіў добраахвотнікам у маі 1919 года. Удзельнічаў у баях на [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім фронце]] супраць палякаў у складзе другога Гомельскага пралетарскага батальёна, у кастрычніку пад [[Заслаўе]]м быў паранены.

Выбіраўся сябрам [[Любавічы (Смаленская вобласць)|Любавіцкага]] валаснога выканаўчага камітэта, праз 4 месяцы прызначаны валасным ваенкамам [[Казіміраў|Казімірава-Слабадской]] воласці. У жніўні 1920 года Мсціслаўскім павятовым камітэтам партыі накіраваны на вучобу ў Маскву.

У 1923 годзе скончыў 1-ую Маскоўскую кавалерыйскую школу. Працягнуў службу ў 2-ім кавалерыйскім палку 1-й каўказскай дывізіі «Чырвонага казацтва» — памочнікам камандзіра ўзвода, загадчыкам разведкі палка, памочнікам начальніка штаба. У маі 1928 года — начальнік пагранразведкі на польска-савецкай мяжы, з 1933 года — начальнік вайсковай разведкі Далёкаўсходняга ўмацаванага раёна Дэ-Кастры, з 1937 года — старшы памочнік начальніка 9-га аддзела штаба [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. У сакавіку 1940 года прызначаны для асобных даручэнняў пры камандуючым Закаўказскай ваеннай акругай&lt;ref name = &quot;valkovich&quot;/&gt;.

Са снежня 1940 года — [[палкоўнік]], камандзір 47-й горна-стралковай дывізіі Закаўказскай ваеннай акругі. У жніўні 1941 — лютым 1942 года — камандзір 402-й стралковай дывізіі. Са жніўня 1942 года — камандзір 75-й стралковай дывізіі, што знаходзілася ў [[Іран]]е. Са снежня 1943 па май 1945 года — камандзір 117-й гвардзейскай стралковай [[Бярдзічаў]]скай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]].

У 1947 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзе]], з 1948 па 1956 год — начальнік Шуйскага ваеннага вучылішча (пераведзенага потым у горад [[Баравічы]]).

З 1956 года — у адстаўцы па хваробе. Жыў у горадзе [[Баравічы]] [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласці]]. Памёр 1 ліпеня 1981 года&lt;ref name = &quot;valkovich&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны двума [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]] (21 лютага і 6 красавіка 1945), чатырма [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнамі Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Кутузава|ордэнам Кутузава]] 2-й ступені, [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], сямю медалямі (у тым ліку [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»|юбілейным медалём «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]]). Быў прадстаўлены да звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Ганаровы грамадзянін горада [[Бярдзічаў|Бярдзічава]].

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Валковіч Цімафей Іванавіч}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім павеце]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]]</text>
      <sha1>cujngozvyryghddws13wby3ip9ebrp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушацкая цэнтральная раённая бальніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637649</id>
    <revision>
      <id>5206266</id>
      <parentid>4761336</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="6i3h3gbi2bxhkezwd7spb9ig3jvwhr3" xml:space="preserve">{{Бальніца
|Назва= Ушацкая ЦРБ
|Фота                      =
|Шырыня                    =
|Подпіс                   =
|Размяшчэнне              =
|Падпарадкаванне                =
|Тып                       =
|Форма                     =
|Профіль                   =
|Заснавана= 
|Ранейшыя назвы= 
|Пасада кіраўніка= 
|ПІБ кіраўніка= 
|База                      =
|Карпусоў                  =
|Аддзяленняў                 =
|Участкаў                  =
|Супрацоўнікі                =
|Урачы                     = 
|Медработнікі              =
|Вядомыя                 =
|Насельніцтва                 =
|Коек                      =
|Абслужана                 =
|Адрас= [[Віцебская вобласць]], [[Ушацкі раён]], г. п. [[Ушачы]], вуліца Савецкая, 74.
|Сайт= http://ushzrb.by/
}}
'''[[Установа аховы здароўя|УАЗ]] «Ушацкая цэнтральная раённая бальніца»''' — комплекс лячэбна-прафілактычных устаноў Ушацкага раёна. Будынак ЦРБ знаходзіцца ва [[Ушачы|Ушачах]].

== Гісторыя ==
У 1932 годзе быў заснаваны раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі.

Працуе Цэнтральная раённая аптэка № 65. Яе філіялы знаходзяцца ў [[Вялікія Дольцы|Вялікіх Дольцах]], [[Дубраўка (Ушацкі раён)|Дубраўцы]], аптэчныя пункты 1-й катэгорыі ў [[Глыбачаны|Глыбачанах]], [[Кублічы|Кублічах]] і пры раённай бальніцы.

У раёне знаходзіцца пансіянат «Лясныя азёры», санаторый «Вечалле»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Medicine-USHACHI.htm |title=МЕДЫЦЫНА |access-date=3 красавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228015854/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Medicine-USHACHI.htm |archivedate=28 снежня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Спіс лекава-прафілактычных устаноў ==
Медыцынскім абслугоўваннем ва Ушацкім раёне займаецца Ушацкае тэрытарыяльнае медыцынскае аб’яднанне, у склад якога ўваходзяць:
* Ушацкая цэнтральная раённая бальніца
* Ушацкая раённая паліклініка
* Вялікадолецкая ўчастковая бальніца
* Глыбачанская ўчастковая бальніца
* Дубраўская ўчастковая бальніца
* 18 ФАПаў у сельскай мясцовасці

== Структура Ушацкай ЦРБ ==
Ва Ушацкай цэнтральнай раённай бальніцы ёсць наступныя аддзяленні:
* тэрапеўтычнае
* хірургічнае
* дзіцячае
* інфекцыйнае
* радзільнае
* гінекалагічнае
* рэанімацыйнае
* фізіятэрапеўтычнае
* аддзяленне хуткай дапамогі

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200211141006/http://tcrb.by/ Сайт Ушацкай цэнтральнай раённай бальніцы]

[[Катэгорыя:Ушачы]]
[[Катэгорыя:Бальніцы Беларусі]]</text>
      <sha1>6i3h3gbi2bxhkezwd7spb9ig3jvwhr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фізарум белы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>638805</id>
    <revision>
      <id>5206453</id>
      <parentid>4506332</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="o919zzd6oyqz7y4vhfyiu3g1myonedt" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        =
 |image title       = 
 |image descr       =
 |regnum            = Пратысты
 |rang              = Від
 |parent            = Licea
 |latin             = Licea alba
 |author            = ([[Bull.]]) [[Chevall.]], 1826
 |syn               = Physarum album
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Licea alba
 |commons           = Category:Licea alba
}}
'''Фізарум белы''' (''Licea alba'', ці ''Physarum album'') — від міксаміцэтавых [[Amoebozoa|амебазоеў]] сямейства {{bt-bellat|Фізаравыя|Physaraceae}}. Касмапалітычны від. Расце на мёртвай хваёвай драўніне.

== Апісанне ==
[[Файл:Stamp of Belarus - 2020 - Colnect 955164 - Physarum album.jpeg|міні|Фізарум белы на паштовай марцы Беларусі]]
[[Спарангій|Спарангіі]] прамыя або нахіленыя, вышынёй 1—1,5 мм. Галоўкі спарангіяў лінзападобныя, дыяметрам 0,4—0,7 мм, белага або шаравата-белага колеру, пры паспяванні чарнеюць&lt;ref&gt;[https://www.projectnoah.org/spottings/1141406006 Physarum album | Project Noah]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fungi.org.uk/viewtopic.php?t=342 |title=Is this Physarum album — UK Fungi |archive-url=https://web.archive.org/web/20260221011718/https://www.fungi.org.uk/viewtopic.php?t=342 |archive-date=21 лютага 2026 |access-date=14 красавіка 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Ліцэяльныя]]</text>
      <sha1>o919zzd6oyqz7y4vhfyiu3g1myonedt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Густаў Густававіч Валерт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639434</id>
    <revision>
      <id>5206338</id>
      <parentid>5158705</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4320" sha1="7uartqd9uf3jq0atc9266n6w5d8lxit" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Валерт}}
'''Густаў Густававіч Валерт''' ({{lang-ru|Густав Густавович Валлерт}}) — беларускі і расійскі архітэктар XIX стагоддзя, які працаваў у [[Мінск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Брэст|Брэсце]] і [[Санкт-Пецярбург]]у.

У 1838 Акадэміяй мастацтваў яму дадзена званне вольнага мастака за праект (па зададзенай АМ праграме) «Павільён у садзе з размяшчэннем у ім залы, кабінета, лазні і ваннага пакою з прыладамі»&lt;ref&gt;[https://artchive.ru/artists/57462~Gustav_Gustavovich_Vallert Густав Густавович Валлерт]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Брест. Проект синагоги. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1846 г. РГИА.jpg|thumb|Праект сінагогі ў Брэсце. Архітэктары Валерт, Міхаэліс. [[1846]] г.]]
[[Файл:Гродно. Проект евангелической церкви. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1840 г. РГИА.jpg|thumb|злева|Праект евангелічнай царквы ў Гродне. Архітэктары Валерт, Міхаэліс. [[1840]] г.]]
* Праект евангелічнай царквы ў Гродне (сум. з [[Віктар Міхаэліс|В. Міхаэлісам]], 1840).
* Праект сінагогі ў Брэсце (сум. з [[Віктар Міхаэліс|В. Міхаэлісам]], 1846).
* Перабудова ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]] будынка былой [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царквы Святога Духа]] XVII стагоддзя, які пацярпеў ад пажара [[1835]] года&lt;ref name=&quot;Габрусь&quot;&gt;{{Крыніцы/Саборы помняць усё}}&lt;/ref&gt;, у праваслаўны Петрапаўлаўскі кафедральны сабор у [[Мінск]]у ў [[1846]]—[[1850|50]] гадах&lt;ref name=&quot;Архітэктура&quot;&gt;{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што асноўныя канструктыўныя элементы першапачатковага будынка былі захаваны, новы сабор атрымаў характэрныя рысы псеўдарускай архітэктуры сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Пры рэканструкцыі да галоўнага фасада была прыбудавана званіца, завершаная ўверсе дзвюма невялікімі вежамі. Частка скляпенняў была разабрана, а на гэтым месцы дабудаваны купал на чатырохгранным барабане. Цалкам былі зменены і інтэр’еры храма.
* Асабняк А. С. Абальянінава ў стылі эклектыкі па вуліцы [[Таўрычаская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Таўрычаскай]] у [[Санкт-Пецярбург]]у (1860)&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house10523.html?s=9566kevjvghfegv4rtegnfcpf1 Особняк А. С. Обольянинова]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Валерт Густаў}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Гродна]]
[[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>7uartqd9uf3jq0atc9266n6w5d8lxit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>649087</id>
    <revision>
      <id>5206331</id>
      <parentid>5174663</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Рэферэндумы]]; дададзена [[Катэгорыя:Рэферэндумы ў Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15126" sha1="bzvtklfeh3j1ae66frg4obeaydpduld" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;300px&quot; style=&quot;margin: 1em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; margin-right: 0em; margin-left: 2em;&quot; align=&quot;right&quot;
|- style=&quot;background-color:#eeeeee; font-size:135%;&quot;
! Агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі
|- style=&quot;background-color:#ffffff; font-size:85%; text-align:center;&quot;
| ''Вы ўхваляеце змены ў Канстытуцыю Расійскай Федэрацыі?''
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0.75em 0em 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;text-align: center; background-color:#E9E9E9&quot;
! colspan=&quot;5&quot; | Вынікі
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
! style=&quot;width: 17em&quot; | Так ці не
! style=&quot;width: 5em&quot; | Галасоў
! style=&quot;width: 7em&quot; | Доля
|-style=&quot;font-weight: bold;
| style=&quot;text-align: left;&quot;  | [[Файл:Yes_check.svg|14px|link=|alt=]] Так
| style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:57747288}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:77.92}} %
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;  | Не
| style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:15761978}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | {{formatnum:21.27}} %
|-bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Бюлетэняў у скрынях для галасавання
| style=&quot;text-align: right;&quot; colspan=&quot;2&quot; | {{formatnum:74114217}}
|-bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Несапраўдных галасоў
| style=&quot;text-align: right;&quot; colspan=&quot;2&quot; | {{formatnum:604951}}
|-bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; style=&quot;font-weight: bold;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Усяго ўдзельнікаў галасавання
| style=&quot;text-align: right;&quot; colspan=&quot;2&quot; | {{formatnum:74215555}}
|-bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Яўка
| style=&quot;text-align: right;&quot; colspan=&quot;2&quot; | {{pct|74215555|109190337|2}}
|-bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Зарэгістраваных выбаршчыкаў
| style=&quot;text-align: right;&quot; colspan=&quot;2&quot; | {{formatnum:109190337}}
|-
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; width=&quot;300px&quot; style=&quot;margin: 0.5em 0em 0em 0em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background-color:#dddddd;&quot;
! Вынікі па суб’ектах федэрацыі
|- style=&quot;background-color:#ffffff; text-align:center;&quot;
| [[Файл:2020 Russian constitutional vote map.svg|250px|center]]
|- style=&quot;background-color:#ffffff; text-align:left;&quot;
| {{legend|#24B14C|Так}}{{legend|#DF0A24|Не}}
|}
|-
|&lt;small&gt;Крыніца: [http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&amp;root=1&amp;tvd=100100163596969&amp;vrn=100100163596966&amp;region=0&amp;global=1&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=100100163596969&amp;type=232 ЦВК Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211223095228/http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&amp;root=1&amp;tvd=100100163596969&amp;vrn=100100163596966&amp;region=0&amp;global=1&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=100100163596969&amp;type=232 |date=23 снежня 2021 }}&lt;/small&gt;
|}
'''Агульнарасійскае галасаванне па папраўкам да [[Канстытуцыя Расійская Федэрацыя|Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі]]''' ({{lang-ru|Общероссийское голосование по поправкам к Конституции Российской Федерации}}) прайшло з [[25 чэрвеня]] па [[1 ліпеня]] [[2020]] года. Па выніку 77,92 % грамадзян, якія галасавалі, выказаліся «за», 21,27 % — «супраць». Яшчэ 0,81 % галасоў прызнаны несапраўднымі.

У студзені 2020 года прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў змяніць Канстытуцыю краіны і ўнёс у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўную думу]] адпаведны законапраект&lt;ref name=sozd-8852147&gt;[https://sozd.duma.gov.ru/bill/885214-7 № 885214-7 О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200124182826/https://sozd.duma.gov.ru/bill/885214-7 |date=24 студзеня 2020 }} (законопроект в БД СОЗД ГД РФ)&lt;/ref&gt;. Пасля, у сакавіку ён быў прыняты (Закон аб папраўцы ад 2020/03/14 № 1-ФКЗ «Аб удасканаленні рэгулявання асобных пытанняў арганізацыі і функцыянавання публічнай улады»)&lt;ref name=fkz1-2020&gt;[https://rg.ru/2020/03/16/popravka-v-konstituciyu-dok.html 16 марта 2020 г. Закон Российской Федерации о поправке к Конституции Российской Федерации от 14 марта 2020 г. N 1-ФКЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603171707/https://rg.ru/2020/03/16/popravka-v-konstituciyu-dok.html |date=3 чэрвеня 2020 }} «О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти» / Российская газета — Федеральный выпуск № 55(8109)&lt;/ref&gt;.

Згодна з артыкулам 3 (пункт 5) Закона&lt;ref name=fkz1-2020/&gt;, як і прапаноўваў кіраўнік дзяржавы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/691265|title=Путин предложил провести &quot;всенародное голосование&quot; по пакету поправок в Конституцию|date=2020-01-15|website=interfax.ru}}&lt;/ref&gt;, карэктывы ўступяць у сілу ў выпадку іх ухвалення на агульнарасійскім галасаванні (калі за іх прагаласуе больш за палову грамадзян, якія прынялі ўдзел у плебісцыце).

На галасаванне вынесена пытанне: ''«Вы ўхваляеце змены ў Канстытуцыю Расійскай Федэрацыі?»''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://base.garant.ru/73753334/ |title=Указ Президента Российской Федерации «О назначении общероссийского голосования по вопросу одобрения изменений в Конституцию Российской Федерации»|accessdate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603181920/http://base.garant.ru/73753334/ |archivedate=2020-06-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Усе 206 паправак закраналі главы 3—8 Асноўнага дакумента (аб федэратыўным ладзе, прэзідэнце, парламенце, урадзе, судовай уладзе і пракуратуры, мясцовым самакіраванні)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.garant.ru/news/1331752/|title=Владимир Путин подписал закон о внесении поправок в Конституцию РФ|date=2020-03-16|website=garant.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://duma.gov.ru/news/48003/|title=Изменения в Конституцию РФ приняты в третьем чтении|date=2020-03-11|website=duma.gov.ru}}&lt;/ref&gt;. Яны маглі быць зменены прыняццем спецыяльнага закона, які прайшоў праз [[Федэральны Сход Расіі|Федэральны сход]], і ўхваленага двума трацінамі рэгіянальных заканадаўчых органаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191202042038/http://www.kremlin.ru/acts/bank/12084] Федеральный закон «О порядке принятия и вступления в силу поправок к Конституции Российской Федерации» от 04.03.1998 N 33-ФЗ (в редакции Федерального закона от 08.03.2015 N 23-ФЗ)&lt;/ref&gt;.

У папраўках замацоўваліся сацыяльныя гарантыі грамадзян. У Канстытуцыі ўпершыню былі згаданыя, напрыклад, шлюб — саюз мужчыны і жанчыны, вера ў Бога, а таксама Дзяржсавет (яго роля ўзмацнілася). [[Рускія|Рускі народ]] названы дзяржаваўтвараючым (па прыкмеце выкарыстання [[руская мова|рускай мовы]]). Умацаваўся інстытут прэзідэнцтва. Са становішча, якое абмяжоўвае час праўлення «двума тэрмінамі запар»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2018/12/12/mozhno-li-izbiratsya-v-prezidenty-bolshe-dvuh-srokov-podryad-konstitutsiyu-sobirayutsya-menyat|title=Можно ли избираться в президенты больше двух сроков подряд? Конституцию собираются менять?|publisher=Meduza|date=2018-12-13}}&lt;/ref&gt;, выключана слова «запар». Пры гэтым у дачыненні да тэрмінаў дзеючага кіраўніка дзяржавы Уладзіміра Пуціна адбылося «абнуленне», якое дазволіла яму вылучацца на гэтую пасаду яшчэ на два разы і ў выпадку перамогі на наступных выбарах — у 2024 і 2030 гадах — кіраваць краінай да [[2036]] года, чатыры перыяды адзін за адным. Фіксуецца права [[Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі|Канстуцыйнага суда]] блакаваць выкананне рашэнняў міжнародных арганізацый па матывах неканстытуцыйнасці такіх рашэнняў (орган валодае дадзеным паўнамоцтвам з [[2015]] года)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Поправки в Конституцию были «дымовой завесой» ради «пятого срока» — мнение|url=https://regnum.ru/news/polit/2879998.html|website=ИА REGNUM|access-date=30 чэрвеня 2020|archive-date=2 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002012119/https://regnum.ru/news/polit/2879998.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Рашкин о голосовании по Конституции: Все ради обнуления сроков Путина|url=http://www.19rus.info/index.php/vlast-i-politika/item/129011-rashkin-o-golosovanii-po-konstitutsii-vsjo-radi-obnuleniya-srokov-putina|website=ИА Хакасия|access-date=30 чэрвеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611085327/http://www.19rus.info/index.php/vlast-i-politika/item/129011-rashkin-o-golosovanii-po-konstitutsii-vsjo-radi-obnuleniya-srokov-putina|archivedate=11 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Конституционный суд признал законным &quot;обнуление&quot; сроков Путина|url=https://www.anews.com/p/126033173-konstitucionnyj-sud-priznal-zakonnym-obnulenie-srokov-putina/|website=anews.com|accessdate=30 чэрвеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610055649/https://www.anews.com/p/126033173-konstitucionnyj-sud-priznal-zakonnym-obnulenie-srokov-putina/|archivedate=10 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=«У Путина начался настоящий обвал рейтингов» 300 депутатов выступили против поправок к Конституции и «обнуления». Мы поговорили с одним из инициаторов обращения — Юлией Галяминой|url=https://meduza.io/feature/2020/06/04/u-putina-nachalsya-nastoyaschiy-obval-reytingov|website=Медуза}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ключевые поправки&quot;&gt;{{Cite web |url= https://meduza.io/feature/2020/06/17/kogda-golosovat-obyazatelno-idti-na-uchastok-ne-zarazhus-li-ya-koronavirusom-budut-li-falsifikatsii |title=Путин назначил голосование по Конституции на 1 июля. Забыли, что там за поправки, помимо обнуления? Напоминаем | publisher = Meduza | date= 2020-06-01|accessdate=2020-06-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-53116507|title=Россия отказалась исключить поправку к Конституции о возможности не исполнять решения ЕСПЧ|publisher=BBC|date=2020-06-20|accessdate=2020-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Вочнае галасаванне на ўчастках прайшло з 25 чэрвеня па 1 ліпеня, пры гэта 1 ліпеня аб’яўлена выхадным днём як уласна дата галасавання. Жыхары [[Масква|Масквы]] і [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]], па прычыне распаўсюджвання ў гэтых рэгіёнах [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]], па жаданні маглі ўдзельнічаць у мерапрыемстве дыстанцыйна — з 25 па 30 чэрвеня&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ed50c289a79475dfaba4637 |title=  В России 1 июля объявят выходным| publisher= РБК | date= 2020-06-01|accessdate=2020-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/63443 |title=Указ Президента Российской Федерации «О проведении Общероссийского голосования по поправкам в Конституцию» |accessdate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603224022/http://www.kremlin.ru/events/president/news/63443 |archivedate=2020-06-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

[[Катэгорыя:Чэрвень 2020 года]]
[[Катэгорыя:Ліпень 2020 года]]
[[Катэгорыя:2020 год у Расіі]]
[[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]]
[[Катэгорыя:Рэферэндумы ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Выбары ў Расіі]]</text>
      <sha1>bzvtklfeh3j1ae66frg4obeaydpduld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жада (заказнік)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650369</id>
    <revision>
      <id>5206492</id>
      <parentid>5200874</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5206492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="4ek0ddhrfu9xto07l0bndb90j3ly673" xml:space="preserve">{{Запаведная зона
| Назва                   = Жада
| Нацыянальная назва      = 
| Выява                   =  
| Подпіс                  = 
| Катэгорыя МСАП          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region                  = 
 |CoordScale              = 
| Размяшчэнне             = 
| Краіна                  = Беларусь
| Краіны                  = 
| Найбліжэйшы горад       = 
| Плошча                  = 7018 га
| Сярэдняя вышыня         = 
| Дата заснавання         = 2015
| Наведвальнасць          = 
| Год наведвальнасці      = 
| Кіруючая арганізацыя    = 
| Сусветная спадчына      = 
| Сайт                    = 
 |На карце 1              = Беларусь Віцебская вобласць
  |Шырыня карты 1         = 
  |crosses180             = 
 |На карце 2              = 
  |Шырыня карты 2         = 
|Катэгорыя на ВікіСховішчы= 
}}
'''Водна-балотны заказнік «Жада»''' — заказнік рэспубліканскага значэння, размешчаны на тэрыторыі [[Мёрскі раён|Мёрскага]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Заснаваны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 26 жніўня 2015 года № 717.

== Назва ==
На карце XVIII ст. тут яшчэ пазначанае возера &quot;'''Жады'''&quot;, з яго на ўсход у рэчку [[Язніца (рака)|Язніцу]] выцякала рэчка [[Жадзіца (рака)|Жадзіца]]. На паўночным беразе возера была вёска [[Паджада]] (пазней Жада на польскай карце 1933 г.).

== Апісанне ==
Рэспубліканскі заказнік ствараецца ў мэтах захавання ў натуральным стане каштоўных леса-балотных сістэм, дзікарастучых раслін і дзікіх жывёл, якія адносяцца да відаў, што занесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]], а таксама месцаў іх росту і жыцця&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mijory.ru/pryroda-i-yekalogiya/7198-zhada-zakaznik.html |title=«Жада» — заказнік |access-date=12 ліпеня 2020 |archive-date=14 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714102032/http://www.mijory.ru/pryroda-i-yekalogiya/7198-zhada-zakaznik.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/novy-vodna-balotny-zakaznik-zhada-abjauleny-u-belarusi-36853-2015/ Новы водна-балотны заказнік «Жада» аб’яўлены ў Беларусі]&lt;/ref&gt;.
 
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]]
[[Катэгорыя:Водна-балотныя ўгоддзі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Шаркаўшчынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёна]]
[[Катэгорыя:2015 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]]</text>
      <sha1>4ek0ddhrfu9xto07l0bndb90j3ly673</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдмунд Гвен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654269</id>
    <revision>
      <id>5206678</id>
      <parentid>4703057</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1169" sha1="1xosn8fuefffhbzrj2lb912hi1mrvg7" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Эдмунд Гвен''' ({{lang-en|Edmund Gwenn}}, народжаны Келаўэй, {{lang-en|Kellaway}}; [[26 верасня]] [[1877]] — [[6 верасня]] [[1959]]) — брытанскі акцёр.

== Фільмаграфія ==
* 1940 — [[Пыха і перадузятасць (фільм, 1940)|Пыха і перадузятасць]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}}

{{DEFAULTSORT:Гвен Эдмунд}}
[[Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]]
[[Катэгорыя:Акцёры нямога кіно]]
[[Катэгорыя:Галівудская алея славы]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]</text>
      <sha1>1xosn8fuefffhbzrj2lb912hi1mrvg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдар Амосавіч Дронаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657080</id>
    <revision>
      <id>5206444</id>
      <parentid>5205651</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7837" sha1="1ujvne78dq0svs0yso3ply7cqvyk7f2" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{Цёзкі2|Дронаў}}
'''Фёдар Амосавіч Дро́наў'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|18|5|1925}} — {{ДС|4|7|1994}}) — вучоны-[[эканаміст]], [[доктар эканамічных навук]] (1976), [[прафесар]] (1979), член-карэспандэнт [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] (1986), [[Заслужаны эканаміст БССР]] (1985).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Крамянчуг]] [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]] [[УССР]] (сучасны адміністрацыйны цэнтр [[Крамянчугскі раён|Крамянчугскага раёна]] [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 1943 года&lt;ref name=&quot;ДП&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/33588528/ Дронов Фёдор Амосович // Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127045007/https://1418museum.ru/heroes/33588528/ |date=27 студзеня 2022 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі фінансава-эканамічны інстытут]], у 1963&lt;ref name=&quot;Э&quot;&gt;[https://www.ekonomika.by/ekonomisty/dronov-fjodor-amosovich Дронов Фёдор Амосович // Портал ЭКОНОМИКА.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129134659/https://www.ekonomika.by/ekonomisty/dronov-fjodor-amosovich |date=29 студзеня 2022 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытуце эканомікі]] Акадэміі навук БССР. З 1964 года займаў пасаду загадчыка сектара агульных праблем эфектыўнасці капітальных укладанняў Інстытута эканомікі, у 1968—1978 гадах намесніка дырэктара па навуковай рабоце і адначасова загадчыка сектара эканомікі навукова-тэхнічнага прагрэсу&lt;ref name=&quot;Э&quot; /&gt;. З 1980 да 1988 года Ф. А. Дронаў на пасадзе намесніка дырэктара{{sfn|Беларусь|1995}} (дырэктар&lt;ref name=&quot;Э&quot; /&gt;) [[НДЭІ Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута]] Дзяржэканомплана БССР, з 1988 года — галоўны навуковы супрацоўнік&lt;ref name=&quot;Э&quot; /&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Навуковыя працы Ф. А. Дронава па сацыяльна-эканамічных праблемах навукова-тэхнічнага прагрэсу і эфектыўнасці грамадскай вытворчасці, тэрытарыяльнай арганізацыі народнай гаспадаркі і інш. Аўтар больш за 160 прац, у тым ліку 10 [[Манаграфія|манаграфій]] і брашур&lt;ref name=&quot;Імя&quot;&gt;[http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=82428 Имя в Белорусской науке: Федор Амосович Дронов]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Сярод апублікаванага:
* Эффективность использования основных фондов промышленности. — [[Мн.]]: Наука и техника, 1966.
* Хозяйственная реформа и экономические стимулы эффективного использования основных фондов / Ф. А. Дронов, О. Н. Пашкевич, Э. И. Петрович; Белорусский научно-исследовательский институт научно-технической информации и технико-экономических исследований Госплана БССР. — Мн. 1969.
* Научно-технический прогресс и проблемы ускорения экономического роста / Ф. А. Дронов; ред. Ф. Т. Землянский; АН БССР, Ин-т экономики. — Мн.: Наука и техника, 1979.
* Экономические основы ускорения научно-технического прогресса / Ф. А. Дронов, А. Н. Дичковский, Т. Б. Образкова и др.; Под ред. [[Валянціна Пятроўна Аляксандрава|В. П. Александровой]]. — Мн.: Наука и техника, 1980.
* Мясной подкомплекс в системе агропромышленного комплекса: [для системы Госагропрома СССР] / Ф. А. Дронов, К. А. Иванов. — Москва: Агропромиздат, 1986.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Чырвонай Зоркі]]
* [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені&lt;ref name=&quot;ДП&quot; /&gt;
* [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Дронаў Фёдар Амосавіч|старонкі=283}}

== Спасылкі ==
* [https://csl.bas-net.by/personalii/82428/dronov-fedor-amosovich/ Фёдар Амосавіч Дронаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20220129134659/https://www.ekonomika.by/ekonomisty/dronov-fjodor-amosovich Дронов Фёдор Амосович // Портал ЭКОНОМИКА.BY]{{ref-ru}}
* {{bis.nlb.by|132275|Дронаў Фёдар Амосавіч}}
* [https://1418museum.ru/heroes/33588528/ Дронов Фёдор Амосович // Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127045007/https://1418museum.ru/heroes/33588528/ |date=27 студзеня 2022 }}{{ref-ru}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero122564116/  Память народа — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны] {{Недаступная спасылка}}{{праверана|5.5.2023}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дронаў Фёдар Амосавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў]]
[[Катэгорыя:Эканамісты СССР]]
[[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Афіцэры СССР]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР]]</text>
      <sha1>1ujvne78dq0svs0yso3ply7cqvyk7f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінцэнт Война</title>
    <ns>0</ns>
    <id>660439</id>
    <revision>
      <id>5206779</id>
      <parentid>4173103</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="0i5as4tgmufsnm74fsaaitw3dc2bmj2" xml:space="preserve">{{ДД}}

'''Вінцэнт Война''' (? — пасля 18 сакавіка 1615) — [[ротмістр]] каралеўскі (1608), дваранін (1609), староста інтурскі.

== Біяграфія ==
З роду [[Войны-Грычынавічы|Войнаў-Грычынавічаў]], сын кашталяна мсціслаўскага [[Сямён Война|Сямёна]]. Браў удзел у кампаніях мультанскіх, маскоўскіх, інфлянцкіх, барацьбе з татарамі на [[Падолле|Падоллі]]. У пачатку [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны ў Інфлянтах]] быў паручнікам [[Гусарыя|гусарскай]] роты падчашага літоўскага [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]]. На мяжы 1602—1603 гадоў стаў паручнікам гусарскай роты польнага гетмана літоўскага [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]] і камандаваў ёю яшчэ прынамсі ў 1606 годзе. У [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] (1605) камандаваў 300-конным атрадам гусарыі ў цэнтры фармацыі войскаў Рэчы Паспалітай, атака гусарыі і курляндскіх [[Райтарыя|рэйтараў]] пачатая Войнам разбіла шведскую пяхоту, у бітве паранены&lt;ref&gt;''Leszek Podhorodecki.'' Rapier i koncerz. Z dziejów wojen polsko-szwedzkich. — Warszawa: Książka i Wiedza, 1985. s. 493, ilustr. w tekście — S. 94, 100.&lt;/ref&gt;. У 1608 годзе атрымаў [[ліст прыпаведны]] на ўласную 100-конную гусарскую роту. Пратэкцыяй вялікага гетмана Яна Караля Хадкевіча атрымаў за заслугі некалькі наданняў, у тым ліку староства інтурскае.

У лістападзе 1609 года дваранін Вінцэнт Война разам з каралеўскім сактаратром Гжэгажам Каханскім пасланы каралём [[Ян II Казімір Ваза|Янам Казімірам]] у абоз канфедэратаў пад Смаленск, каб запэўніць іх у выплаце заробкаў і асцярожна папракнуць за ўтварэнне канфедэрацыі і рабаванне валасцей, а таксама паспрабаваць заахвоціць жаўнераў да ўдзелу ў вайне на тэрыторыі Маскоўскай дзяржавы.

У 1612 годзе ажаніўся з Гальшкай, дачкой маршалка надворнага літоўскага [[Пётр Весялоўскі|Пятра Весялоўскага]], пасагам атрымаў 4700 злотых. У сакавіку 1615 года склаў тастамент, прызначыў экзекутарамі суфрагана віленскага [[Абрагам Война|Абрагама Войну]], крайчага літоўскага [[Андрэй Лаўрынавіч Война|Андрэя Войну]] і падсудка віленскага [[Адам Унучак|Адама Унучка]]. Неўзабаве памёр.

== Сям’я ==
У шлюбе з Гальшкай з Весялоўскіх меў трох дачок — Катажыну, Анну, Соф’ю.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Karol Żojdź'' Stronnictwo Zygmunta III Wazy w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1603—1621: Rozprawa doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława Nagielskiego. — Warszawa, 2018. — 366 s. — s. 126, u. 342; s. 255—256, u. 303.

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Война Вінцэнт}}
[[Катэгорыя:Ротмістры]]
[[Катэгорыя:Войны-Грычынавічы|Вінцэнт]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Старосты інтурскія]]</text>
      <sha1>0i5as4tgmufsnm74fsaaitw3dc2bmj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храналогія Іракскай вайны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664600</id>
    <revision>
      <id>5206540</id>
      <parentid>4889197</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63800" sha1="2ek97gw4kev9hrvjlqita2i6orikhz4" xml:space="preserve">{{Main|Іракская вайна}}
{{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}}
У гэтым артыкуле прадстаўлена храналогія вайны ў [[Ірак]]у 2003—2011 гадоў.

Канфлікт з’яўляецца адным са следстваў [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў у Нью-Ёрку]] ў [[2001]] годзе, пасля чаго [[ЗША]] пачынаюць [[Вайна супраць тэрарызму|шырокую кампанію па барацьбе з тэрарызмам]]. Пад удар трапіў рэжым [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]], якога амерыканскія ўлады абвінавачвалі ў пасобніцтве тэрарыстам і наяўнасці [[зброя масавага знішчэння|зброі масавага паражэння]]. Па выніку Штаты разам з саюзнікамі [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварваліся ў Ірак]] і зрушылі ўрад. Тады супраць [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|акупацыі краіны]] выступілі розныя ўзброеныя групоўкі, так званыя «[[іракскія паўстанцы|іракскія інсургенты]]» альбо паўстанцы. Яны ўступілі ў барацьбу з [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|войскамі міжнароднай кааліцыі]] і створаным ёю ўрадам Ірака, таксама перыядычна канфліктуючы паміж сабой. Інсургенты не толькі выкарыстоўвалі класічную [[партызанская вайна|партызанскую тактыку]], такую як атакі на канвоі, блокпасты, захоп населеных пунктаў, але і актыўна здзяйснялі [[тэрарызм|тэрарыстычныя акты]]. Ахвярамі апошніх пераважна былі мірныя жыхары. У рэшце рэшт, з-за фінансавых выдаткаў і няздольнасцю перамагчы баевікоў, у [[2011]] годзе ЗША вывелі ваенны кантынгент, пры гэтым абвясціўшы аб сваёй перамозе, спасылаючыся на значнае зніжэнне актыўнасці ворага. Аднак [[Грамадзянская вайна ў Іраку|баявыя дзеянні]], ужо паміж самімі іракцамі, працягваліся.

Дадзеная вайна стала адным з найбуйнейшых узброеных канфліктаў пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. У гісторыі Ірака гэта другі, пасля [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай]], па кровапралітнасці канфлікт, а па некаторых падліках нават пераўзыходзіць яе. Для ЗША і іх саюзнікаў у сучаснасці Іракская вайна з’яўляецца першай па ліку страт, пераўзыходзячы таксама [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|кампанію ў Афганістане]].

== Па гадах ==

=== 2003 ===
[[File:1 IG cover sappers capping a burning oil well. Basra, Iraq. 03-04-2003 MOD 45142639.jpg|thumb|Баец ірландскай гвардыі Вялікабрытаніі падчас баёў за Басру, 3 красавіка.]]
[[Файл:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|thumb|Амерыкаскія марпехі прачэсваюць палац Садама Хусейна, 9 красавіка.]]
[[File:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb|Два амерыканскіх танкі [[M1 Abrams|M1A1 Abrams]] на фоне трыумфальнай аркі [[Мячы Кадысіі]] ў Багдадзе, 13 лістапада.]]
* 20 сакавіка — кааліцыя пад пачаткам Злучаных Штатаў з тэрыторыі [[Кувейт]]а ўварвалася ў Ірак.
* 22 сакавіка — брытанскія часці занялі нафтавыя вышкі за некалькіх кіламетраў на паўночны захад ад [[Басра|Басры]].
* 24 сакавіка — кааліцыя [[Бітва за Ум-Каср|захапіла Ум-Каср]].
* 25 сакавіка — амерыканцы  і іх саюзнікі [[Бітва за Фао (2003)|авалодалі паўвостравам Эль-Фао]].
* 27 сакавіка — разгарнулася [[Бітва за Басру (2003)|першая бітва за Басру]] паміж брытанскім кантынгентам і арміяй рэжыма Садама Хусейна.
* 29 сакавіка — амерыканцы канчаткова грамяць урадавую армію ў [[Бітва за Насірыю|бітве за Насірыю]].
* 30 сакавіка — [[Аперацыя «Молат вікінга»]]: амерыканцы і курдскія апалчэнцы паспяхова разбіваюць групоўку «[[Ансар аль-Іслам]]» на поўначы Ірака.
* 2 красавіка — у выніку [[Бітва за Эль-Хілу (2003)|трохдзённых баёў]] амерыкана-польскія сілы акупуюць Эль-Хілу.
* 3 красавіка — сіламі кааліцыі пачынаецца [[Бітва за Багдад (2003)|штурм іракскай сталіцы]] горада [[Багдад]]а.
* 4 красавіка — [[Бітва за Эн-Наджаф (2003)|пасля жорсткіх баёў]] амерыканцы канчаткова бяруць [[Эн-Наджаф]]. Адначасова ЗША перамагаюць у [[Бітва за Эс-Самаву (2003)|бітве за Эс-Самаву]] і [[Бітва за Эль-Кут (2003)|ў баях за Эль-Кут]].
* 6 красавіка:
** Брытанцы цалкам узялі Басру, у той час як амерыканская армія [[Бітва за Кербелу (2003)|авалодала]] горадам [[Кербела]].
** [[Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў у Іраку‎|Атакавана калона расійскіх дыпламатаў]], што пакідалі краіну. Падчас гэтага інцыдэнту пяць чалавек былі паранены.
* 8 красавіка — амерыканскія войскі [[Абстрэл журналістаў у Багдадзе (2003)|выпадкова абстрэлялі журналістаў у Багдадзе]], падчас чаго трое чалавек загінулі.
* 7 красавіка — «[[Сілы спецыяльнага прызначэння арміі ЗША|Зялёныя бярэты]]» арміі ЗША і баевікі курдскай «[[Пешмерга|Пешмергі]]» разгромліваюць іракскія сілы падчас [[Бой за перавал Дэбека|бою за перавал Дэбека]].
* 9 красавіка — часці брытанскай 7-й танкавай брыгады рушылі на поўнач да горада Эль-Амара.
* 10 красавіка — захоплены [[Кіркук]].
* 11 красавіка — амерыканскай арміяй узяты [[Масул]].
* 12 красавіка — кааліцыя пасля працяглых баёў цалкам занімае сталічны Багдад.
* 14 красавіка — узяты Тыкрыт, малая радзіма Садама Хусейна.
* 28 красавіка:
** У Масуле зафіксаваны першы выпадак, што пазначаны як партызанская акцыя, калі невыдомыя з кулямёта абстралялі амерыканскіх ваенных&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/28apr2003/mosulus.html В Мосуле неизвестные обстреляли американцев из пулеметов] // NEWSRU.COM от 28 апреля 2003&lt;/ref&gt;.
** [[Забойствы ў Фалуджы ў красавіку 2003 года|Растрэл амерыканскімі войскамі пратэстуючых у Фалуджы]], падчас чаго 17 чалавек загінулі&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Blair 
 |first=Edmund 
 |date=April 29, 2003 
 |url=http://www.commondreams.org/headlines03/0429-01.htm 
 |title=Anger Mounts After U.S. Troops Kill 13 Iraqi Protesters 
 |publisher=Common Dreams News Center 
 |accessdate=2006-05-15 
 |url-status=dead 
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616175956/http://www.commondreams.org/headlines03/0429-01.htm 
 |archivedate=2013-06-16 
}}
&lt;/ref&gt;.
* 1 мая — [[Джордж Буш малодшы]], тагачасны прэзідэнт ЗША, абвясціў пра завяршэнне ваенных дзеянняў і разгром урадавай арміі.
* 16 мая — створаны [[Часовы орган кааліцыі]], які стаў кіраваць краінай пасля ўварвання.
* 23 мая — часовая адміністрацыя кааліцыі распусціла іракскую армію і паліцыю&lt;ref&gt;«''On 23 May 2003, the US civilian administrator for Iraq, L. Paul Bremer, abolished several ministries and institutions of Saddam Hussein’s regime, and disbanded the Iraqi army, declaring them illegal. The ministries of defense and information were among institutions being dissolved''»&lt;br&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/defense.htm Ministry of Defense] // globalsecurity.org&lt;/ref&gt;.
* Чэрвень — створана першая шыіцкая групоўка «[[Армія Махдзі]]».
* 9 чэрвеня — [[Аперацыя «Удар па паўвостраве»]]: у гарадах Балад і Тулуя амерыканскія вайскоўцы распачынаюць першую аперацыю супраць руху баевікоў.
* 25 чэрвеня — пад пачаткам амерыканскай кампаніі «Vinnell Corporation» пачалося фарміраванне першых дзевяці пяхотных батальёнаў Новай арміі Ірака, падначаленай кааліцыі.
* Ліпень — створана групоўка «[[Ісламская армія ў Іраку]]», якая пачынае барацьбу супраць амерыканскай акупацыі.
* 22 ліпеня — у перастрэлцы з амерыканцамі загінулі Удэй і Кусей, сыны Садама Хусейна.
* 29 жніўня — замініраваная машына выбухнула каля шыіцкай мячэці імама Алі ў Наджафе. 83—124 загінулых, 140—230 параненых. У ліку загінулых быў кіраўнік Вышэйшага савета ісламскай рэвалюцыі Іраку Махамед Бакр аль-Хакім&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k1100 Iraq Body Count: 83-95 at Imam Ali mosque, Najaf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/08/29/sprj.irq.najaf/index.html |title=Najaf bombing kills Shiite leader, followers say |access-date=6 снежня 2020 |archive-date=30 жніўня 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030830011439/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/08/29/sprj.irq.najaf/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/29Aug2003/blast.html Теракт в Неджефе — взрыв у мечети имама Али, убит лидер шиитов. 75 погибших, 230 раненых]&lt;/ref&gt;.
* Верасень — створана групоўка «[[Джамаат Ансар аль-Суна]]».
* 26 кастрычніка — [[Рамаданскае наступленне (2003)|актывізацыя паўстанцкага руху]] на фоне святога для мусульман месяца [[Рамадан]]. Баевікі пачынаюць здзяйсняць тэракты і напады па ўсёй краіне.
* 13 снежня — амерыканцамі затрыманы Садам Хусейн.

=== 2004 ===
* 1 лютага — «Джамаат Ансар аль-Суна» здзяйсняе буйны тэрарыстычны акт у [[Эрбіль|Эрбілі]], у выніку якога загінулі па меншай меры 107 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k021 Iraq Body Count: 107—109 by suicide bombers in party offices in Irbil]&lt;/ref&gt;.
* 2 сакавіка — серыя нападаў і выбухаў (уключаючы як мінімум адзін падрыў тэрарыста-смяротніка), накіраваных супраць паломнікаў у Кербеле падчас шыіцкай жалобы [[Ашура]]. 115—121 загінуўшых, больш за 200 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k022 121 by suicide bombers in Karbala]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2004/03/04/1058458.htm |title=Thousands mourn for Shiite bombing victims |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523013753/http://www.abc.net.au/news/stories/2004/03/04/1058458.htm |archive-date=23 мая 2009 |access-date=6 снежня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.newsru.com/world/02mar2004/3blasts.html Теракты в Ираке и Пакистане против шиитов: свыше 220 погибших, более 600 раненых]&lt;/ref&gt;. Таксама мелася серыя атак тэрарыстаў-смяротнікаў ў Багдадзе, дзе было каля 70 загінуўшых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k023 Iraq Body Count: 67 by suicide bombers, Kazimiya, Baghdad]&lt;/ref&gt;.
* 31 сакавіка — у цэнтры Фалуджы ў [[Засада ў Эль-Фалуджы|засаду трапілі]] машыны амерыканскіх наймітаў з прыватнай фірмы. Чацвёра з іх былі забіты. Целы пранесены праз горад і павешаны на мосце.
* 4 красавіка — амерыканцы разгортваюць [[Першая бітва за Фалуджу|першы штурм Фалуджы]]. Адначасова ў цэнтральным і паўднёвым Іраку пачынаецца [[Паўстанне Арміі Махдзі|шыіцкае паўстанне]].
* 5 красавіка — пачаліся пратэстныя хваляванні ў Эль-Куце, які знаходзіўся ў зоне адказнасці [[6-я асобная механізаваная брыгада|6-й асобнай механізаванай брыгады]] са складу [[Украінскія міратворцы ў Іраку|ўкраінскага ваеннага кантынгенту]].
* 6 красавіка — з мэтай адцягнуць ворага ад Фалуджы, баасісты атакуюць цэнтр правінцыі [[Анбар (мухафаза)|Анбар]] горад Эр-Рамадзі. Паўстанцам удаецца адразу ўзяць горад і нават перакрыць стратэгічную трасу.
* 7 красавіка — пасля [[Бітва за Эль-Кут (2004)|цяжкіх баёў]] украінцы пакідаюць Эль-Кут.
* 10 красавіка — войскі ЗША паспяхова завяршаюць [[Бітва за Рамадзі (2004)|аперацыю па вызваленні Рамадзі]].
* 28 красавіка — амерыканскае камандаванне заключыла са старэйшынамі Фалуджы дамову аб урэгуляванні сітуацыі. Дагавор прадугледжваў адвод сіл ЗША з горада і фарміраванне іракскай брыгады (1100 чалавек) для кантролю над Фалуджай і прадухілення пранікнення ў населены пункт найбольш актыўных паўстанцаў.
* 30 красавіка — войскі ЗША пачалі адыход з Фалуджы.
* 19 мая — [[Масавае забойства ў Мукарадзібе]]: па падазрэнні ў супрацоўніцтве з баевікамі амерыканцы атакуюць вёску, дзе праходзіла вяселле, што па выніку прыводзіць да шматлікіх ахвяр сярод мірнага насельніцтва.
* 28 ліпеня — тэрарыст-смяротнік падарваў замінаваны аўтамабіль у натоўпе каля цэнтра набору навабранцаў для новай іраксай паліцыі ў Баакубе. 68—70 загінулых, больш за 50 параненых. Знішчаны некалькі крам і машын.&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k314 Iraq Body Count: 70 by suicide car bomb in Baqouba]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/burmese/archive/2004-07/a-2004-07-28-2-1.cfm 68 Iraqis Killed in Suicide Car Bombing in Baquba] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2004/07/28/iraq/ Хроника событий в Ираке за июль 2004 года]&lt;/ref&gt;
* 2 жніўня — зафіксавана перастрэлка паміж амерыканцамі і шыіцкімі паўстанцамі ў Эн-Наджафе. Некаторыя заходнія крыніцы сцвярджаюць, што на баку баевікоў бралі ўдзел байцы ліванскай [[Хезбала|Хезбалы]] і [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]].
* 5 жніўня — паміж амерыкана-іракскімі войскамі і шыіцкімі апалчэнцамі на чале з Муктадой ас-Садрам пачынаюцца [[Бітва за Эн-Наджаф (2004)|актыўныя баі за Эн-Наджаф]].
* 30 жніўня — ЗША і Армія Махдзі заключаюць перемір’е: бакі выводзяць свае сілы з Эн-Наджафа.
* 3 кастрычніка — кааліцыя паспяховае завяршае [[Бітва за Самару (2004)|аперацыю ў Самары]].
* 6 кастрычніка — арганізацыя Iraq Survey Group, якая з’яўлялася пануючай у справе пошукаў зброі масавага паражэння, афіцыйна заявіла, што на момант уварвання замежных сіл у 2003 годзе Ірак не меў ніякіх забароненых сродкаў&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/articles/2004/10/07/wmd/ США официально признали, что у Саддама не было ОМП]&lt;/ref&gt;.
* 17 кастрычніка — «[[Армія адзінабожжа і джыхаду]]» змяніла назву на «[[Аль-Каіда ў Іраку]]».
* 21 кастрычніка — кааліцыя пачынае рэгулярныя бамбардзіроўкі і абстрэлы Эль-Фалуджы, што будуць доўжыцца да 7 лістапада.
[[File:US Navy 041114-M-8205V-005 Iraqi Special Forces Soldiers assigned to the 1st Marines, patrol south clearing every house on their way through Fallujah, Iraq, during Operation Al Fajr (New Dawn).jpg|thumb|Разбурэнні на вуліцах Фалуджы, 15 лістапада.]]
* 8 лістапада:
** Пачынаецца [[Другая бітва за Фалуджу|другая аперацыя па вызваленні Фалуджы]] ад партызан. Прыцягнуты войскі ЗША, Вялікабрытаніі, узброеныя фарміраванні з іракцаў і падраздзяленні [[прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]]&lt;ref&gt;[https://warfor.me/operatsiya-svoboda-iraku-boi-za-el-falludzhu/ Операция «Свобода Ираку»: бои за Эль-Фаллуджу]&lt;/ref&gt;.
** У [[Масул]]е адбываецца рэзкая актывізацыя баевікоў, якія здзяйсняюць атакі на амерыканцаў і захопліваюць некалькі паліцэйскіх участкаў.
* 16 лістапада — армія ЗША, пры падтрымцы іракскіх і курдскіх падраздзяленняў, [[Бітва за Масул (2004)|душыць мяцеж]] ва ўсходняй частцы Масула.
* 19 снежня — тэрарыст-смяротнік падарваў замініраваную машыну каля пахавальнай працэсіі ў Наджафе. 48—54 загінулых, 90—140 параненых&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2004/12/mil-041220-rferl01.htm 50 Detained After Al-Najaf Suicide Bombing]&lt;/ref&gt;.
* 23 снежня — канчатковы разгром паўстанцаў у Фалуджы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Operation-Phantom-Fury-Assault-Fallujah/dp/B00AK39ZZI |title=Operation Phantom Fury: The Assault and Capture of Fallujah, Iraq |accessdate=4 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.army.mil/article/178601/november_2004_into_the_hot_zone_at_the_second_battle_of_fallujah November, 2004 – Into the hot zone at the Second Battle of Fallujah]&lt;/ref&gt;.

=== 2005 ===
* Люты — першы зафіксаваны выпадак дзейнасці паўстанцкага снайпера [[Джуба (снайпер)|Джуба]].
* 28 лютага — смяротнік падарваў замініраваную машыну ў натоўпе беспрацоўных ля будынка гарадскога савета ў Хіле. Каля 130 загінулых, 130—150 параненых&lt;ref&gt;[http://news.gala.net/?cat=23&amp;dy=4&amp;mn=02&amp;yr=2007&amp;id=239400 Самый кровавый теракт с начала войны в Ираке]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
* 10 сакавіка — смяротнік падарваў сябе ў мячэці ў Масуле падчас жалобнай цырымоніі. 50—51 загінулы, 80—100 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k1023 Iraq Body Count: 50-51 by suicide bomber in Mosul]&lt;/ref&gt;.
* 15 сакавіка — вывад [[Галандскі ваенны кантынгент у Іраку|галандскага кантынгенту]].
* 23 сакавіка — [[Бой на возеры Тартар]]: амерыкана-іракскі спецназ атакаваў трэніровачны лагер паўстанцаў з Баас і Аль-Каіды на ўзбярэжжы возера [[Тартар (возера)|Тартар]]. Пасля разгрому партызан у лагеры выявілі замежныя пашпарты, навучальныя выданні, розныя дакументы, зброю і боепрыпасы.
* 4 мая — тэрарыст падарваў сябе каля офіса курдскай партыі ў Эрбіле, што таксама выкарыстоўваўся як цэнтр набору навабранцаў для іракскай паліцыі. 45—60 загінулых, 150 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k1260 Iraq Body Count: 45-60 by suicide bomb, Arbil]&lt;/ref&gt;.
[[File:Op matador explosion.jpg|thumb|Выбух тайніка са зброяй падчас аперацыі «Матадор», май.]]
* 8 мая — у раёне Эль-Каіма амерыканская армія пачынае [[Аперацыя «Матадор» (2005)|аперацыю «Матадор»]], мэтай якой было пакласці канец хвалі нападаў з боку «Аль-Каіды». Яна праходзіла з пераменным поспехам, так як марпехам не ўдалося ўвайсці ў судотык з буйнымі сіламі праціўніка, што часткова схаваліся на сірыйскай тэрыторыі.
* 9 мая — [[Бой пад Хітам]]: байцы «Джамаат Ансар аль-Суна» зладзілі засаду на супрацоўнікаў ПВК «Hart Security Ltd», разграміўшы наймітаў.
* 16 ліпеня — смяротнік падарваў сябе на рынку ў Мусаібе, пры гэтым здэтанаваў бензавоз, які праязджаў міма. 98 загінулых, больш за 150 параненых. Знішчаны больш за 150 крам, 37 машын (уключаючы 13 дзяржаўных).&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k1618 Iraq Body Count: 98 by suicide bomber near tanker, Musayyib]&lt;/ref&gt;
* 4 жніўня — у ходзе [[Бітва за Хадзіту|аперацыі «Хуткі ўдар»]] амерыканскія сілы авалодалі горадам Хадзіта.
* 1 верасня — амерыкана-іракскія сілы пачынаюць аперацыю «[[Аперацыя «Аднаўленне правоў»|Аднаўленне правоў]]» па вызваленні ад Аль-Каіды Таль-Афара.
[[File:U.S. Army and Iraqi soldiers, Tal Afar, Iraq, Sept. 11, 2005.jpg|thumb|Амерыканскія і іракскія вайскоўцы патрулююць вуліцы Таль-Афара, 11 верасня.]]
* 14 верасня — смяротнік падарваў замініраваны мікрааўтобус у натоўпе беспрацоўных ля цэнтра занятасці на плошчы Аруба (Багдад). 111—114 загінулых, каля 160 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k1903 Iraq Body Count: 111—114 by suicide bomb, Kadhimiya, Baghdad]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4244068.stm Scores killed in Baghdad attacks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/14sep2005/iraq.html Теракты «Аль-Каиды» в Ираке: более 150 погибших, не менее 200 раненых]&lt;/ref&gt;.
* 18 верасня — армія ЗША і сілы новых іракскіх уладаў канчаткова вызвалілі ад баевікоў Таль-Афар.
* 5 лістапада — амерыканскія войскі і іракскія сілавікі на захадзе краіны пачынаюць [[Аперацыя «Сталёвы заслон»|аперацыю «Сталёвы заслон»]] супраць мясцовых партызан.
* 18 лістапада — смяротнікі падарвалі сябе ў двух шыіцкіх мячэцях у Ханакіне падчас пятнічнай малітвы. 74—90 загінуўшых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k2170 Iraq Body Count: 74-90 by suicide car bombs in Khanaqin]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4448798.stm Iraq suicide attacks kill dozens]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://middleeast.org.ua/events/iraq_mosque.htm Серия терактов в иракских мечетях]&lt;/ref&gt;.
* 19 лістапада — амерыканскія марпехі ўчыняюць [[масавае забойства ў Хадзіце]], дзе забіваюць 24 чалавек.

=== 2006 ===
* 5 студзеня — смяротнік падарваў сябе ў натоўпе шыіцкіх паломнікаў у мячэці імама Хусейна (Кербела). 50—60 загінулых, каля 100 параненых. Яшчэ тэрарыст (па іншых даных — два) падарваў сябе ў натоўпе каля цэнтру набору навабранцаў для іракскай паліцыі і Нацыянальнай гвардыі ў Рамадзі. Загінула ад 50 да 80 чалавек, каля 60 параненых&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/05jan2006/blast.html Серия кровавых терактов в Ираке: более 120 убитых и 200 раненых]&lt;/ref&gt;.
* 22 лютага — пасля таго, калі невядомыя, меркавана суніты, арганізавалі выбух у шыіцкай мячэці Аль-Аскарыя ў Самары, пачынаецца [[Сектанцкі гвалт у Іраку (2006—2009)|міжканфесійны канфлікт]].
* 12 сакавіка — [[Забойства ў Махмудзіі]]: некалькі амерыканскіх вайскоўцаў урываюцца ў адзін з дамоў, гвалцяць непаўналетняю і забіваюць яе разам з сям’ёй.
* 7 красавіка — тры тэрарысткі-смяротніцы падарвалі сябе ў мячэці Бурата (Багдад). 85—90 загінулых, 160 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k2860 Iraq Body Count: 87-90 at Baratha mosque, northern Baghdad]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4887856.stm Dozens die in Iraq mosque attack]&lt;/ref&gt;.
* 7 чэрвеня — [[Абу Мусаб аз-Заркаві]], лідар іракскага аддзялення Аль-Каіды, і шэсць ягоных паплечнікаў былі забіты двума бомбамі, скінутымі амерыканскім знішчальнікам-бамбардзіроўшчыкам [[F-16]] за сем кіламетраў ад горада Баакуба.
* Ліпень — створана групоўка «[[Асаіб Ахль аль-Хак]]».
* 1 ліпеня — смяротнік падарваў замініраваны аўтамабіль у Садр-Сіці (Багдад). 62—68 загінулых, 110—120 параненых. У выніку пажару згарэлі каля 20 крам, знішчаны 14 машын&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k3358 Iraq Body Count: 68 by car bomb in Sadr City, Baghdad]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2006/07/02/world/middleeast/02iraq.html?ex=1309492800&amp;en=68fdb665ecf61dab&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss&amp;pagewanted=all Car Bomb Kills More Than 60 in Iraq Market]&lt;/ref&gt;.
* 9 ліпеня — у сталіцы пачынаецца [[аперацыя «Разам наперад»]], якая павінна была пакласці канец міжканфесійным сутычкам.
* 18 ліпеня — тэрарыст падарваў замініраваную машыну ў натоўпе беспрацоўных у Куфе. Каля 50—60 загінулых, больш за 100 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k3458 Iraq Body Count: 58-59 by suicide car bomb in Kufa]&lt;/ref&gt;.
* 28 жніўня — у Эд-Дываніі паміж урадавымі сіламі і шыіцкім супрацівам адбылося [[Бой за Дыванію|буйное сутыкненне]].
* Верасень — трыццаць плямёнаў ствараюць для самаабароны ад баевікоў «[[Савет выратавання Анбара]]».
* 23 верасня — сілы супраціву разгарнулі [[Рамаданскае наступленне (2006)|другое рамаданскае наступленне]].
* 27 верасня — у Басры пачынаецца [[аперацыя «Сіндбад»]], падчас якой праходзяць арышты карумпаваных паліцэйскіх і ліквідацыі шыіцкіх паўстанцаў.
* 3 кастрычніка — створана [[Найвышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення]].
* 22 кастрычніка — у выніку другого рамаданскага наступлення баевікі захапілі большую частку сталіцы і мухафаз Анбар і Бабіл.
* 24 кастрычніка — паўстанцы канчатковы прыпыняюць зачыстку сталіцы варожымі сіламі, дзе іракская армія і кааліцыя не дасягнула сваіх мэт.
* 1 лістапада — пасля скандалу ў [[Абу-Грэйб (турма)|турме Абу-Грэйб]], калі стала вядома, што [[Катаванні зняволеных у турме Абу-Грэйб|амерыканскія вайскоўцы катавалі зняволеных]], генерал [[Рыкарда Санчэс]] падаў у адстаўку.
* 15 лістапада:
** Замежнікі адольваюць паўстанцаў у [[Бітва за Рамадзі (2006)|бітве за Рамадзі]].
** «[[Аль-Каіда ў Іраку]]» пераназвана ў «[[Ісламская дзяржава Ірак|Ісламскую дзяржаву Ірак]]».
* 23 лістапада — серыя мінамётных абстрэлаў і выбухаў замініраваных аўтамабіляў у Садр-Сіці (Багдад). 215 загінулых, каля 250 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k4710 Iraq Body Count: 215 by bombs, mortars in Sadr City, Baghdad]&lt;/ref&gt;.
* 1 снежня — вывад [[Італьянскі вайсковы кантынгент у Іраку|італьянскага кантынгенту]].
* 12 снежня — падвойны выбух (смяротнік на замінаванай машыне і смяротнік з поясам шахіда) на плошчы Тайран (Багдад). Мэтамі былі паліцэйскі ўчастак і натоўп беспрацоўных. Каля 70 загінулых, каля 250 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k4851 Iraq Body Count: 69-71 by suicide car bombs, Tayeran Square, Baghdad]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070316220024/http://www.voanews.com/english/archive/2006-12/2006-12-12-voa9.cfm Dozens Killed in Baghdad Bombing]&lt;/ref&gt;.
* 25 снежня — актывізуюцца [[Дыяльская кампанія (2006—2007)|баі за мухафазу Дыяла]].
* 30 снежня:
** Пасля суду адбылося [[Пакаранне смерцю Садама Хусейна|пакаранне смерцю зрынутага прэзідэнта Садама Хусейна]].
** Створана «[[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]]».

=== 2007 ===
[[File:Us sniper haifa street.jpg|thumb|Амерыканскі снайпер на пазіцыі падчас перастрэлкі на вуліцы Хайфа, 24 студзеня.]]
* 6 студзеня — пачынаюцца [[Сутыкненні на вуліцы Хайфа|сутыкненні на багдадскай вуліцы Хайфа]], адкуль амерыкана-іракскія сілы спрабуюць выбіць суніцкіх баевікоў.
* 10 студзеня — амерыканскі лідар Джордж Буш апублікаваў новую стратэгію ЗША ў Іраку, якая атрымала неафіцыйную назву «Новы шлях наперад», больш вядомую як «Вялікая хваля». У краіну былі накіраваны новыя вайсковыя падраздзяленні. Таксама па дактрыне, пасля ачыстак тэрыторыі ад партызан, амерыканскія войскі не павінны былі адразу перадаваць яе мясцовым сілавікам, а заставацца там.
* 20 студзеня — байцы «Асаіб Ахль аль-Хак» ажыцявілі [[Атака на штаб-кватэру паліцыі Кербелы|паспяховую атаку на штаб-кватэру паліцыі Кербелы]].
* 24 студзеня — вуліца Хайфа ў Багдадзе вызвалена ад баевікоў.
* 29 студзеня — кааліцыя разбівае групоўку «[[Салдаты нябёсаў]]» у [[Бітва за Наджаф (2007)|бітве за Наджаф]].
* Люты — ЗША упершыню публічна апублікавалі доказы паставак зброі шыіцкай галіне паўстанцкага руху з [[Іран]]а&lt;ref&gt;[https://www.inopressa.ru/pwa/article/12Feb2007/nytimes/shiites.html США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам] // Inopressa: The New York Times, 12 февраля 2007 г.&lt;/ref&gt;.
* 1 лютага — два тэрарыста-смяротнікі падарвалі сябе на рынку ў Хіле. 71—73 загінулых, 137—166 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k5337 Iraq Body Count: 73 by suicide bombers in Hilla market]&lt;/ref&gt;.
* 3 лютага — смяротнік падарваў замініраваную машыну (прыкладна 1 т выбухоўкі) на рынку Садрыя (Багдад). Каля 135 загінулых, больш за 300 параненых.&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k5356 Iraq Body Count: 136—137 by suicide truck bomb in market, Sadriya, Baghdad]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/02/04/world/middleeast/04iraq.html?hp&amp;ex=1170565200&amp;en=59fcaa94aad23546&amp;ei=5094&amp;partner=homepage At Least 130 Die as Blast Levels Baghdad Market]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nr2.ru/center/104087.html |title=Три мощных взрыва в столице Ирака |accessdate=2009-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070214221356/http://www.nr2.ru/center/104087.html |archivedate=2007-02-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 18 лютага — у Басры паспяхова завершана аперацыя «Сіндбад».
* 27 лютага — баевікі «Арміі Махдзі» [[Аблога брытанскіх баз у Басры|атачылі дзве брытанскія базы]] ў Басры.
* 18 сакавіка — група партызан адколваецца ад арганізацыі «[[Рэвалюцыйная брыгада 1920]]» і стварае групоўку «[[Іракскі ХАМАС]]».
* 10 красавіка — замежнікі паспяхова завяршаюць аперацыю «[[Аперацыя «Чорны арол»|Чорны арол]]» супраць атрадаў [[Муктада ас-Садр|Муктады ас-Садра]], што былі выбіты з Эд-Дываніі.
* 6 чэрвеня — [[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай]]: бакі дасягнулі падпісання дамовы аб спыненні агню.
* 16 чэрвеня — па ўсёй краіне супраць баевікоў пачынаецца [[аперацыя «Фантомны гром»]].
* 19 чэрвеня — падарвана замініраваная машына каля шыіцкай мячэці аль-Халяні (Багдад). 75—87 загінулых, каля 130 параненых.
* 7 ліпеня — смяротнік падарваў замініраваны грузавік на рынку ў Эмерлі (каля Кіркука). 150—160 загінулых, 240—250 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k6733 86-87 by suicide truck bomb, near Khillani Shiite mosque, Sinak, Baghdad]&lt;/ref&gt;.
* 12 ліпеня — [[Багдадскі авіяўдар 12 ліпеня 2007 года|Багдадскі авіяўдар]]: амерыканскія верталёты «[[AH-64 Apache|Апач]]» атакуюць групу грамадзянскіх асоб, у тым ліку рэпарцёраў [[Reuters]].
* 26 ліпеня — камбінаваная атака (замініраваны грузавік і ракетны абстрэл) рынку ў Карадзе (Багдад). 92 загінулых, 127 параненых. Знішчана 14 машын і 17 магазінаў&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k6891 Iraq Body Count: 159—160 by suicide truck bomb in market, Amerli, near Tuz Khurmato]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6279864.stm Iraq market truck bomb kills 105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.uaclub.net/4_208915.html Число жертв теракта на севере Ирака достигло 130 человек]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-14191.html# |title=Теракт на рынке на севере Ирака. Более 100 погибших |accessdate=2009-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071029171322/http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-14191.html# |archivedate=2007-10-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 14 жніўня:
** Амерыкана-іракскія сілы паспяхова завяршаюць аперацыю «Фантомны гром».
** Выбух чатырох замініраваных машын у езідскіх вёсках на поўначы Ірака. 411 загінуўшых (па іншых ацэнак, звыш 500), каля 1500 параненых. Разбурана 70 жылых дамоў. Самы буйны тэракт у найноўшай гісторыі Ірака.&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/09sep2007/orgt.html В Ираке убит главный организатор крупнейшего теракта в стране]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k7225 Iraq Body Count: 516—525 by suicide fuel tanker bombs in Yasidi villages, Sinjar area]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/08/22/world/middleeast/22iraq-top.html?_r=1&amp;hp&amp;oref=login Toll in Iraq Bombings Is Raised to More Than 500]&lt;/ref&gt;
* 27 жніўня — [[Сутыкненні ў Кербеле (2007)|Сутыкненні ў Кербеле]]: байцы шыіцкага супраціву атакуюць мэрыю Кербелы. На працягу трох дзён яны вядуць баі з урадам і замежнымі сіламі, але ў выніку пакідаюць горад.
* 13 верасня:
** Упершыню прэзідэнт Буш абвясціў, што амерыканскі кантынгент будзе скарочаны. З гэтага моманту пачаўся працэс паступовага [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)|вываду замежных войск]].
** Баевікі забіваюць лідара Савета выратавання Анбара [[Абдул Сатар Бузай Аль-Рышаві|Адбула Аль-Рышаві]].
* 16 верасня — [[Інцыдэнт з «Блэкуотэрам» у Багдадзе]]: супрацоўнікі ПВК «[[Academi|Блэкуотэр]]» ладзяць масавае забойства ў іракскай сталіцы, дзе гіне 17 чалавек.
* 16 снежня — [[Узброеныя сілы Турцыі]] пачынаюць [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)|аперацыя «Сонца»]] супраць [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]], урываючыся на поўнач Ірака.
* 23 снежня — вывад [[Дацкі ваенны кантынгент у Іраку|дацкага кантынгенту]].

=== 2008 ===
* 23 студзеня — актывізуюца [[Найнаўская кампанія (2008)|баі за мухафазу Найнава]].
* 29 лютага — пасля разгрому асновых сіл курдскіх баевікоў Турцыя выводзіць свае войскі з поўначы Ірака.
* 6 сакавіка — выбух замініраванай машыны ў квартале Карада (Багдад). 68 загінулых, 120—130 параненых&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2008/03/07/bagdad-anons.html Сообщение в Российской газете]&lt;/ref&gt;.
* 17 сакавіка — тэрарыстка-смяротніца падарвала сябе ў кавярні каля мячэці імама Хусейна ў Кербеле. 42—54 загінулых, каля 50—60 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k9775 Iraq Body Count: 51-54 by female suicide bomber in Kerbala]&lt;/ref&gt;.
* 25 сакавіка — у Басры пачынаецца [[Бітва за Басру (2008)|аперацыя «Атака рыцараў»]] па барацьбе з баевікамі «Арміі Махдзі».
*  30 сакавіка — [[Муктада ас-Садр]], глава «Арміі Махдзі», абвясціў аб перамір’і, загадаўшы сваім партызанам пакінуць вуліцы Басры і іншых гарадоў Ірака.
* 19 красавіка — лідар Аль-Каіда ў Іраку [[Абу Аюб аль-Масры]] заклікаў да месячнага наступлення супраць амерыканскіх і іракскіх войскаў. Неўзабаве пасля абвяшчэння Аль-Масры пачаўся [[Наступленне Аль-Каіды ў Іраку (2008)|бесперапыны тэрор]] супраць сіл кааліцыі. Наступленне скончылася праз месяц без якіх-небудзь відавочных поспехаў для абодвух бакоў.
* 11 мая — новае перамір’е кааліцыі і ўрада з «Арміяй Махдзі»: кааліцыя зачысціла ад супраціву Басру і атрымала доступ у Садр-Сіці.
* 17 чэрвеня — выбух замініраванай машыны на аўтастаянцы каля рынку ў квартале Аль-Хурыя (Багдад). 63—64 загінулых (паводле позніх ацэнак), не менш за 75 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k10727 Iraq Body Count: 63-65 by car bomb in Hurriyah, Baghdad]&lt;/ref&gt;.
* 26 кастрычніка  — атрадам спецыяльнага прызначэння ЗША [[Рэйд на Абу-Кемаль (2008)|праведзена аперацыя]] пад горадам [[Абу-Кемаль]] ([[Сірыя]]), дзе хаваліся байцы «Ісламскай дзяржавы Ірак».
* 29 ліпеня — пачынаецца [[аперацыя «Залог росквіту»]] амерыканскіх і іракскіх войскаў супраць баевікоў «Ісламскай дзяржавы Ірак» у правінцыі Дыяла.
* 11 жніўня — у рамках аперацыі «Залог росквіту» баевікі «Ісламскай дзяржавы Ірак» былі выбіты з большой часткі мухафазы Дыяла.
* 30 лістапада — вывад [[Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку|грузінскага кантынгенту]].
[[Файл:Kissing the flag.jpg|thumb|Цырымонія заканчэння ўкраінскай ваеннай місіі ў Іраку, 9 снежня.]]
* 9 снежня — украінскі ваенны кантынгент быў выведзены з Іраку. Аднак у складзе кааліцыйных сіл засталася невялікая група вайскоўцаў, якая займалася навучаннем іракскіх сілавікоў.
* 11 снежня — смяротнік падарваў сябе ў курдскім рэстаране каля Кіркука падчас свята Курбан-Байрам. 55—57 загінулых (у некаторых крыніцах сцвярджаецца, што да 100 з улікам памерлых ад ран), 45—109 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k11931 Iraq Body Count: 56-57 by suicide bomber in Abdullah Restaurant, north of Kirkuk]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/world/story/2008/12/11/iraq-bombing.html 55 killed in Kirkuk suicide bombing]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/12/11/iraq.violence/?iref=hpmostpop |title=At least 55 killed in Iraq suicide blast during restaurant talks |access-date=6 снежня 2020 |archive-date=15 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081215161838/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/12/11/iraq.violence/?iref=hpmostpop |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/incidents/2008/12/11/155245.html В Ираке совершен крупнейший теракт года]&lt;/ref&gt;.
* 13 снежня — каля 25 супрацоўнікаў Службы бяспекі былі арыштаваны за членства ў «[[Аль-Аўда]]» і спробу аднавіць партыю Баас, прычым некаторыя сцвярджалі, што яны планавалі дзяржаўны пераварот.
* 23 снежня — вывад [[Японскі ваенны кантынгент у Іраку|японскага кантынгенту]].
* 31 снежня — вывад [[Балгарскі ваенны кантынгент у Іраку|балгарскага кантынгенту]].

=== 2009 ===
* 23 студзеня — вывад  [[Ваенны кантынгент Сальвадора ў Іраку|сальвадорскага кантынгенту]].
* 23 красавіка — тэрарыст-смяротнік падарваў сябе ў рэстаране ў правінцыі Дыяла. 55—57 загінулых, каля 60—70 параненых&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20090424/169169047.html МИД РФ осудил теракты в Ираке]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8014390.stm Suicide bombs kill scores in Iraq]&lt;/ref&gt;.
* 24 красавіка — дзве тэрарысткі-смяротніцы падарвалі сябе каля шыіцкай мячэці ў квартале Казімія (Багдад). 66—71 загінулы, не менш 127 параненых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k13256 Iraq Body Count: 69-71 by female suicide bombers in Kadhimiya, Baghdad]&lt;/ref&gt;.
* Май — Ірак абвінаваціў [[Баасісцкая Сірыя|Сірыю]] ў прадастаўленні прытулку паўстанцам&lt;ref&gt;[https://rusk.ru/st.php?idar=184737 Гумер Исаев: «Сирия как союзница Ирана поддерживает иракских повстанцев»] Петербургский востоковед объяснил, почему проамериканское иракское правительство вынуждено стягивать войска на сирийской границе&lt;/ref&gt;.
* 20 чэрвеня — выбух замініраванай машыны каля шыіцкай мячэці ў Тазе (раён Кіркука). 81—82 загінуўшых&lt;ref&gt;[http://www.iraqbodycount.org/database/incidents/k13519 81-82 by suicide truck bomb near Shiite mosque in Taza Khurmatu]&lt;/ref&gt;.
* 24 чэрвеня — выбух замініраванага матацыкла на рынку ў Садр-Сіці (Багдад). 56 загінулых, больш за 100 параненых&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/terrorism/20090624/175329676.html Жертвами взрыва на рынке в Багдаде стали 55 человек, 116 ранены]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/24/baghdad-sadr-city-bomb-iraq Dozens killed in bombing in Baghdad market]&lt;/ref&gt;.
* 25 кастрычніка — выбух двух замінаваных машын ля ўрадавых будынкаў у Багдадзе. Каля 160 загінулых, больш за 500 параненых. У Іраку абвешчана трохдзённая жалоба па загінулым&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/26oct2009/iraq160.html Число жертв двойного теракта в Ираке достигло 160 человек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/incidents/20091027/190752585.html &quot;Исламское государство Ирак&quot; взяло ответственность за взрывы в Багдаде]&lt;/ref&gt;.

=== 2010 ===
* 26 студзеня — тры замініраваных мікрааўтобусы, за рулём якіх знаходзіліся тэрарысты-смяротнікі, падарваліся ля будынкаў багдадскіх гасцініц. 46 загінулых, больш за сто параненых.
* 27 сакавіка — выбухі прагрымелі непадалёк ад рэстарана ў горадзе Эль-Халіс. Спачатку узляцеў на паветра замінаваны аўтамабіль. Затым яшчэ адну бомбу прывёў у дзеянне смяротнік. 57 загінулых, 73 параненых&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=349791|title=Двойной теракт унес жизни 57 иракцев|accessdate=2019-01-18}}&lt;/ref&gt;.
* 18 красавіка — Абу Аюб аль-Масры, другі кіраўнік Аль-Каіды ў Іраку, і [[Абу Умар аль-Багдадзі]], кіраўнік ІДІ, забіты ў перастрэлцы.
* 2 ліпеня — высокапастаўлены чыноўнік, звязаны з групоўкай «Аль-Аўда», быў арыштаваны ў Баакубе.
* 18 ліпеня — больш за 80 чалавек сталі ахвярамі тэракта ў сталіцы Ірака Багдадзе.
* 17 жніўня — у Багдадзе быў учынены тэракт, ахвярамі якога сталі 59 чалавек і пацярпелі больш за 120. Смяротнік падарваў сябе ў натоўпе навабранцаў, якія прыйшлі ўладкоўвацца ў шэрагі іракскай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=386287|title=Террорист атаковал в Багдаде центр по подготовке новобранцев|accessdate=2019-01-18}}&lt;/ref&gt;.
* 1 верасня — віцэ-прэзідэнт ЗША [[Джозеф Рабінет Байдэн|Джозэф Байдэн]] абвясціў аб афіцыйным заканчэнні аперацыі «Іракская свабода» (назва для амерыканскай кампаніі з пачатку ўварвання) і аб пачатку новай небаявой аперацыі амерыканскай арміі пад кодавай назвай «Новы світанак» на чале з генералам Лойдам Осцінам.
* 10 верасня — амерыкана-іракскія сілы, з мэтай злавіць групу партызан, якія мініруюць дарогі, [[Баі за Пальмавы гай|пачынаюць аперацыю ў Пальмавым гаі]], правінцыя Дыяла. Гэта было апошняе буйное сутыкненне канфлікту з удзелам амерыканскіх войскаў.
* 22 кастрычніка — [[WikiLeaks]] публікуе 391 832 дакументаў (так званае «[[Іракскае дасье]]»), што змяшчаюць сакрэтныя звесткі пра вайну ў Іраку і яго акупацыю амерыканскімі войскамі. Публікацыя ўяўляе сабою справаздачы амерыканскіх вайскоўцаў, якія былі задзейнічаны ў вайне ў Іраку, дзе казалася пра забойствы мірных жыхароў, здзекі над зняволенымі і ролю Ірана ў канфлікце.
* 2 лістапада — серыя выбухаў у іракскай сталіцы забрала жыцці, па меншай меры, 76 чалавек. Больш за 230 чалавек атрымалі раненні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.1news.az/news/chislo-zhertv-vzryvov-v-bagdade-prevysilo-75-chelovek-sotni-raneny|title=Число жертв взрывов в Багдаде превысило 75 человек, сотни ранены|author=1news|publisher=www.1news.az|accessdate=2019-01-18}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011 ===
* 27 студзеня — на пахавальнай цырымоніі ў шыіцкім раёне Багдаду смяротнік падарваў замініраваны аўтамабіль. У выніку тэракту загінулі 65 чалавек і каля 100 атрымалі раненні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.tsn.ua/svit/v-bagdade-nakanune-pohoron-proizoshel-krupneyshiy-v-etom-godu-terakt.html|title=В Багдаде накануне похорон произошел крупнейший в этом году теракт|date=2011-01-27|publisher=ТСН.ua|lang=ru|accessdate=2019-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190417201632/https://ru.tsn.ua/svit/v-bagdade-nakanune-pohoron-proizoshel-krupneyshiy-v-etom-godu-terakt.html|archivedate=17 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* 12 лютага — у выніку тэракту ў горадзе Самара 48 чалавек загінула, 80 атрымалі раненні.
* 29 сакавіка — у выніку тэракту ў горадзе Тыкрыт загінула 50—56 чалавек, 98 атрымалі раненні.
* 23 чэрвеня — у выніку чатырох выбухаў у Багдадзе загінулі 40 чалавек, 80 параненыя.
* 5 ліпеня — пры выбухах у горадзе Таджы загінулі больш за 40 чалавек і 50 атрымалі раненні.
* 15 жніўня — у выніку тэракту ў горадзе Эль-Кут загінулі 66 чалавек, звыш 230 атрымалі раненні.
* 21 кастрычніка — [[Барак Абама]], 44-ы прэзідэнт ЗША, абвясціў, што адбудзецца поўны вывад амерыканскіх войскаў з Ірака.
* 25 кастрычніка — іракскія сілавікі абвясцілі, што яны затрымалі 350 членаў арганізацыі «Аўда» падчас буйной аперацыі ў некалькіх правінцыях. Урад заявіў, што група спрабавала рэарганізаваць партыю Баас і працаваць над падрывам стабільнасці ў краіне, маючы намер захапіць уладу пасля сыходу акупацыйных сіл ЗША ў наступным годзе.
* 15 жніўня — міжнародная кааліцыя завяршае вывад сваіх войскаў, пакінуўшы ў краіне толькі некаторых ваенных саветнікаў і наймітаў з прыватных ваенных кампаній&lt;ref name=&quot;end&quot;&gt;{{cite web|date=15 снежня 2011|url=http://www.lenta.ru/news/2011/12/15/panetta/|title=ЗША афіцыйна завяршылі вайну ў Іраку|publisher=Лента.Ру|accessdate=2011-12-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/684r2t2sx?url=http://www.lenta.ru/news/2011/12/15/panetta/|archivedate=31 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Тым часам баявыя дзеянні працягваліся&lt;ref name=alarabiya2902&gt;{{cite web|title=As bombs hit Baghdad, Iraq says about 69, 263  killed between 2004 and 2011|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|publisher=Al Arabiya News|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0JfWR6?url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|archivedate=2013-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/trinadtsataya_godovshchina_strashnoy_tragedii_11_09_2014_12_02_00/ Трынаццатая гадавіна страшнай трагедыі] // Андрэй Нікалаенка, [[Белтэлерадыёкампанія]], 11 верасня 2014
* [https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году] // РИА Новости, 20 сакавіка 2013
* [https://aif.ru/dontknows/1225973 Война в Ираке: цели и результаты кампании] // Ірына Сатарава, Аргументы и факты, 19 сакавіка 2013
* [http://www.1tvnet.ru/content/show/voina-v-irake-hronologiya_04385.html Война в Ираке. Хронология] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160411113607/http://www.1tvnet.ru/content/show/voina-v-irake-hronologiya_04385.html |date=11 красавіка 2016 }} // 1tvnet, 21 кастрычніка 2011
* [https://web.archive.org/web/20041209184329/http://www.ceskenoviny.cz/prilohy/irak/ České noviny – Irák], усе навіны пра Ірак ад Česká tisková kancelář.

{{іракская вайна}}

[[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]]
[[Катэгорыя:Храналогіі]]</text>
      <sha1>2ek97gw4kev9hrvjlqita2i6orikhz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адзін дома 2: Згублены ў Нью-Ёрку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666372</id>
    <revision>
      <id>5206396</id>
      <parentid>5027840</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BilboBeggins</username>
        <id>88144</id>
      </contributor>
      <origin>5206396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="g7vz9fapsu6qjl90dgnlrasxp46rjni" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Адзі{{Націск}}н до{{Націск}}ма 2: Згу{{Націск}}блены ў Нью-Ё{{Націск}}рку»''' ({{Lang-en|Home Alone 2: Lost in New York}}) — {{Не перакладзена 3|Кінематограф ЗША|амерыканскі|en|Cinema of the United States}} [[Нараджэнне Хрыстова|калядны]] [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] [[1992 год у гісторыі кіно|1992 года]], [[Сіквел|працяг]] стужкі «[[Адзін дома]]» і другая частка {{Не перакладзена 3|Адзін дома (франшыза)|аднайменнай|en|Home Alone (franchise)}} {{Не перакладзена 3|Кінафраншыза|кінасерыіі|en|Multimedia franchise}} з пяці фільмаў.
== Ролі ==
* [[Макалей Калкін]] — ''Кевін Мак-Калістэр, пратаганіст''
* [[Джо Пешы]] — ''Гэры, маленькі апрысклівы злодзей''
* [[Дэніел Стэрн (акцёр)|Дэніел Стэрн]] — ''Марв, высокі дурнаваты злодзей''
* [[Джон Герд]] — ''Пітэр Мак-Калістэр, бацька Кевіна''
* [[Кэтрын О’Хара]] — ''Кейт Мак-Калістэр, маці Кевіна''

{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Крыса Каламбуса}}
[[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]]
[[Катэгорыя:Калядныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джон Уільямс]]</text>
      <sha1>g7vz9fapsu6qjl90dgnlrasxp46rjni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часовы орган кааліцыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668573</id>
    <revision>
      <id>5206588</id>
      <parentid>5199983</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21347" sha1="ox5r9d4d3jfiycsvs94y7sl9bj775as" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва               = Часовы орган кааліцыі
|саманазва           = 
|статус              = 
|сцяг                = Flag of Iraq (1991–2004).svg
|апісанне_сцяга      = 
|герб                = Seal of the Coalition Provisional Authority of Iraq.svg
|апісанне_герба      = 
|карта               = 
|апісанне            = 
|p1                  = 
|flag_p1             = 
|p2                  = 
|flag_p2             = 
|p3                  = 
|flag_p3             = 
|p4                  = 
|flag_p4             = 
|утворана            = [[21 красавіка]]{{efn|як Упраўлення па аднаўленню і гуманітарнай дапамогі}}/[[12 мая]]{{efn|як Часовы орган кааліцыі}} [[2003]]
|ліквідавана         = [[28 чэрвеня]] [[2004]]  
|утворана2           = 
|ліквідавана2        = 
|s1                  = 
|flag_s1             = 
|s2                  = 
|flag_s2             = 
|s3                  = 
|flag_s3             = 
|s4                  = 
|flag_s4             = 
|дэвіз               = ''«Бяспека, свабода, роўнасць, справядлівасць»'' ({{lang-en|Security, Liberty, Equality, Justice}})
|гімн                = 
|аўдыё               = 
|у_складзе           = 
|заснавана           = &lt;!--Гэты пункт нічым не запаўняць.--&gt;
|заснавана1          =
|год_заснавання1     =
|заснавана2          =
|год_заснавання2     =
|сталіца             = [[Багдад]]
|гарады              = 
|мова                = [[англійская мова|англійская]], [[арабская мова|арабская]], [[курдская мова|курдская]]
|валюта              = [[іракскі дынар]]
|дадатковы_параметр  = 
|змесціва_параметру  = 
|плошча              = 
|насельніцтва        = 
|шчыльнасць1         =
|год_шчыльнасці1     =
|шчыльнасць2         = 
|год_шчыльнасці2     =
|шчыльнасць3         =
|год_шчыльнасці3     =
|форма_кіравання     = [[Акупацыя|акупацыйная адміністрацыя]]
|дынастыя            = 
|тытул_кіраўнікоў    = Адміністратар
|кіраўнік1           = {{Сцяг|ЗША}} [[Джэй Гарнер]] &lt;small&gt;(2003)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Пол Брэмер]] &lt;small&gt;(2003—2004)&lt;/small&gt;
|год_кіраўніка1      = 2003—2004
|тытул_кіраўнікоў2   = Намеснік адміністратара
|кіраўнік2           = {{Сцяг|ЗША}} [[Рычард Джонс]]
|год_кіраўніка2      = 2003—2004
|тытул_кіраўнікоў3   = 
|кіраўнік3           = 
|год_кіраўніка3      = 
|тытул_кіраўнікоў4   = 
|кіраўнік4           = 
|год_кіраўніка4      = 
|тытул_кіраўнікоў5   = 
|кіраўнік5           = 
|год_кіраўніка5      = 
|тытул_кіраўнікоў6   = 
|кіраўнік6           = 
|год_кіраўніка6      = 
|рэлігія             = 
|дадатковы_параметр1 = 
|змесціва_параметру1 = 
|Этап1               = уварванне ў Ірак міжнароднай кааліцыі на чале з ЗША
|Дата1               =  [[20 сакавіка]] [[2003]]
|Год1                = 
|Этап2               = стварэнне Упраўлення па аднаўленні і гуманітарнай дапамогі
|Дата2               =  [[21 красавіка]] [[2003]]
|Год2                = 
|Этап3               = канчатковы разгром арміі Садама Хусейна
|Дата3               = [[1 мая]] [[2003]]
|Год3                = 
|Этап4               = пераўтварэнне ўпраўлення ў Часовы орган кааліцыі
|Дата4               =  [[12 мая]] [[2003]]
|Год4                = 
|Этап5               = перадача ўлады іракскай грамадзянскай адміністрацыі
|Дата5               = [[28 чэрвеня]] [[2004]]
|Год5                = 
|Этап6               = 
|Дата6               = 
|Год6                = 
|дадатковы_параметр2 = 
|змесціва_параметру2 = 
|да                  = Савет рэвалюцыйнага камандавання Ірака
|д1                  = 
|д2                  = 
|д3                  = 
|д4                  = 
|д5                  = 
|д6                  = 
|д7                  = 
|пасля               = Часовы ўрад Ірака
|п1                  = 
|п2                  = 
|п3                  = 
|п4                  = 
|п5                  = 
|п6                  = 
|п7                  = 
|сёння               = 
|заўв                = 
}}
'''Часовы орган кааліцыі''' / '''Часовая кааліцыйная адміністрацыя''' ('''ЧОК''' / '''ЧКА'''; {{lang-en|Coalition Provisional Authority}}, {{lang-ar|سلطة الائتلاف المؤقتة}}, {{Іншамоўны тэкст|курдская|هاوپەيمانى دەسەڵاتى كاتى}}) — акупацыйная адміністрацыя сіл [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнароднай кааліцыі]] ў [[Ірак]]у, створаная пасля [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварванне ЗША і іх саюзнікаў]] з надзяленнем выканаўчай, заканадаўчай і судовай уладаў.

== Гісторыя ==
[[20 сакавіка]] [[2003]] кааліцыя ў складзе [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Польшча|Польшчы]] ўрываецца ў Ірак, дзе за лічаныя тыдні разбівае сілы прэзідэнта [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. [[1 мая]] [[Джордж Буш малодшы]], тагачасны прэзідэнт ЗША, абвясціў пра канчатковы разгром урадавай арміі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году]&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі акупаванай краіны сфармавана Упраўленне па аднаўленні і гуманітарнай дапамогі Іраку, што пазней, на падставе [[Рэзалюцыя 1483 Савета Бяспекі ААН|рэзалюцыі 1483]] [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] і [[Міжнароднае гуманітарнае права|гуманітранага права]], ператворана ў ЧОК. Орган стаў адказны за перабудову дзяржавы, аднаўленне эканомікі, стварэнне новых інстытутаў, прадастаўленне ўсялякіх паслуг насельніцтву і падрыхтоўку да перадачы ўлады іракцам&lt;ref&gt;Руденко Л.Н.[https://www.iran.ru/news/analytics/35029/Vosstanovlenie_i_razvitie_ekonomiki_Iraka_po_materialam_Centra_strategicheskih_i_mezhdunarodnyh_issledovaniy_SShA Восстановление и развитие экономики Ирака (по материалам Центра стратегических и международных исследований США)] // Институт Ближнего Востока.&lt;/ref&gt;. Першапачаткова адміністрацыю ўзначаліў адстаўны генерал [[Джэй Гарнер]], але хутка ён быў зменены [[Пол Брэмер|Полам Брэмерам]]. Палітыка ЧОК мела на ўвазе дэмакратызацыю, актыўную работу з мясцовым насельніцтвам, змаганне з культам асобы Садама Хусейна і ідэалагічнымі ўяўленнямі, сфармаванымі ў гады яго прэзідэнтсва, улік інтарэсаў этнарэлігійных суполак&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071006045007/http://newsinfo.ru/news/2005/02/news95374.php?id_r=6 Буш обещает довести до конца «пурпурную революцию в Ираке»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2004/04/12/irak.html В. Богданов. Решение о шиитском восстании принималось в Лондоне (Российская газета)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/?p=5360 Шиитско-суннитское противостояние в Ираке] // Подцероб А.Б., Институт Ближнего Востока, 11 января, 2007.&lt;/ref&gt;.

[[13 ліпеня]] быў створаны кансультатыўны орган пры кааліцыйнай адміністрацыі — [[Часовы кіраўнічы савет Ірака]] (ЧКСІ), які складаўся з 25 членаў, правадыроў плямёнаў і палітыкаў. У этнічным і канфесійным плане савет уключаў у сябе 13 шыітаў, 5 сунітаў, 5 курдаў (таксама сунітаў), аднаго туркемана і аднаго асірыйца. Орган уяўляў сабой шырокі спектр палітычных і рэлігійных рухаў Ірака; тым не менш з часам выявілася безгрунтоўнасць дадзенай структуры і прынятых ёю рашэнняў. Першапачаткова меркавалася, што ЧКСІ стане кансультатыўным органам пры ЧОК, аднак вельмі хутка кіраўнік савета стаў вызначаць парадак дня і актыўна ўключаўся ў працэс прыняцця палітычных рашэнняў&lt;ref&gt;McCarthy J. Op. cit. P. 1.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым Пол Брэмер валодаў правам вета ў дачыненні да рашэнняў, вынесеных ЧКСІ&lt;ref&gt;Ibid. P. 5.&lt;/ref&gt;.

[[1 чэрвеня]] [[2004]] года ў [[Багдад]]зе было абвешчана аб старэнні [[Часовы ўрад Ірака|Часовага ўрада Ірака]] (ЧУІ), які замяніў ЧКСІ. Пазней, [[28 чэрвеня]], свае паўнамоцтвы ЧУІ перадала часовая кааліцыйная адміністрацыя. Калі яна была ліквідавана, у ЧУІ з’явілася магчымасць адмовіцца ад прысутнасці замежных сіл у краіне, аднак падобнай заявы не прагучала. Нягледзячы на існаванне сфармаванага ўрада, на справе сітуацыю спрабавалі кантраляваць амерыканскія ваенныя структуры і сотні саветнікаў, ад якіх залежалі прыняцце і ход ажыццяўлення палітычных рашэнняў. Пры іх падтрымцы ЧУІ [[30 студзеня]] [[2005]] года правёў [[Правінцыйныя выбары ў Іраку (2005)|правінцыйныя выбары]]. Адначасова праводзяцца [[Парламенцкія выбары ў Іраку (2005)|выбары ў Нацыянальную асамблею (парламент)]], на якіх перамагае шыіцкі блок «Аб’яднаны іракскі альянс», падтрыманы шыіцкім духоўным лідарам [[Алі Сістані]], атрымаўшы 140 месцаў з 275. Другое месца было ў блока аб’яднаных курдскіх партый на чале з [[Масуд Барзані|Масудам Барзані]] і [[Джалал Талабані|Джалалам Талабані]] з 75 месцамі. Трэцяй найбуйнейшай палітычнай сілай, якая стаяла на свецкіх пазіцыях, стаў «Іракскі спіс» [[Аяд Алаўі|Аяда Алаўі]] з 40 месцамі&lt;ref name=&quot;мамедаў&quot;&gt;[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/irak-po-amerikanski-debaasifikatsiya-irakskogo-obshchestva-2003-2004-gg-/ Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003–2004 гг.)] {{Недаступная спасылка}} // Руслан Мамедов, РСМД, 11 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

== Склад і структура ==
ЧОК быў падзелены на чатыры геаграфічных рэгіёны: поўнач, цэнтр, паўднёвы цэнтр, поўдзень. Штаб-кватэра поўначы знаходзілася ў горадзе [[Эрбіль]], цэнтра — у былым рэспубліканскім палацы Садама ў Багдадзе, паўднёвага цэнтра — у горадзе [[Эль-Хіла]] недалёка ад руін [[Вавілон]]а, а поўдня — у [[Басра|Басры]]. Кожны рэгіён дзейнічаў паўаўтаномна, ажыццяўляючы агульныя мэты і задачы па рэканструкцыі і абнаўленні краіны. Усе службовыя пасады ЧОК занялі прадстаўнікі краін кааліцыі, у асноўным вайскоўцы альбо дыпламаты. Кіраўніком органа з’яўляўся адміністратар, чый пост большую частку часу займаў Пол Брэмер. Яго намеснікам быў Рычард Джонс. Аддзяленнем па кіраванні праграм узначальваў Дэвід Нэш разам са сваімі намеснікамі Рональдам Джонсанам і Лоўрэнсам Крэндалам. На пасадзе генеральнага інспектара знаходзіўся Сцюарт Боуэн, яго намеснік — Лары По.

== Дзейнасць і рэформы ==
[[16 мая]] ўступіў у сілу загад №1 «Дебаасіфікацыя іракскага грамадства»&lt;ref&gt;Order #1: De-Ba'athification of Iraqi Society, The Coalition Provisional Authority. 16.05.2003.&lt;/ref&gt;, што значыць увядзенне комплексу мерапрыемстваў, накіраваных на адхіленне ад пасад членаў іракскай Баас, якая аб’яўлялася цяпер па-за законам. У дапамогу быў створаны Камітэта па дэбаасітызацыі, якім кіраваў [[Нуры аль-Малікі]]. У задачы камітэта ўваходзіла чыстка органаў улады і арміі ад былых членаў партыі Баас&lt;ref&gt;[https://www.istmira.com/istoriya-azii-i-afriki/584-irak-v-gody-s-xusejna-konec-diktatury.html Ирак в годы С. Хусейна. Конец диктатуры.]&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі суніцкай абшчыны Іраку разглядалі гэтыя чысткі як частку змовы шыітаў, накіраванай на захоп улады ў Іраку. Аднак чысткі закранулі як шыітаў, так і сунітаў&lt;ref name=autogenerated2/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070621033325/http://www.ieciraq.org/final%20cand/IECI_Decision_Certified_Results_of_CoR_Elections_En.pdf Протокол НИК Ирака от 10 февраля 2006]&lt;/ref&gt;.

[[23 мая]] Пол Брэмер падпісаў загад №2 «Роспуск арганізацый»&lt;ref&gt;Order #2. Dissolution of Entities, The Coalition Provisional Authority. 23.05.2003.&lt;/ref&gt;, згодна з якім аб’яўляліся па-за законам і былі распушчаны міністэрствы абароны і інфармацыі, паліцыя, Служба разведкі, Нацыянальнае бюро бяспекі, Упраўленне нацыянальнай бяспекі, апалчэнне федаінаў, Нацыянальны Алімпійскі камітэт і практычна ўсе грамадскія арганізацыі, у тым ліку дзіцячыя і моладзевыя. Варта дадаць, што яшчэ ў красавіку 2003 года акупанты прыцягнулі паліцыянтаў да забеспячэння правапарадку на вуліцах Багдада і Басры. Пасля загада №2 замежныя вайскоўцы ажыццяўлялі падрыхтоўку новых сілавых структур. 25 чэрвеня пад кіраўніцтвам амерыканскай кампаніі «Vinnell Corporation» пачалося фарміраванне першых дзевяці пяхотных батальёнаў, а 22 лютага 2004 года ў адпаведнасці з загадам ЧОК №61 створаны Міністэрства абароны Ірака і [[Узброеныя сілы Ірака|Новая іракская армія]]&lt;ref name=autogenerated2&gt;капитан 1 ранга С. Ковтун. Силы национальной обороны Ирака // „Зарубежное военное обозрение“, № 8 (725), август 2007. стр. 15-21&lt;/ref&gt;.

У той жа час адбываліся эканамічныя рэформы. Пол Брэмер лічыў, што эканоміку дзяржавы, пацярпелай ад пачатку замежнага ўварвання і падзей 90-х, можа стымуляваць свабодны рынак. Ён называў усе існыя прадпрыемствы стратнымі, паколькі яны былі завязаны на партыйнае адміністраванне, і бачыў выхад у [[прыватызацыя|прыватызацыі]] дзяржуласнасці. Аднак спачатку быў прыняты загад №17, які прадугледжваў юрыдычны імунітэт для замежных падрадчыкаў. Затым дэкрэты №37 і №49, якія вызвалялі замежных інвестараў і падрадчыкаў ад любых падатковых абавязацельстваў&lt;ref&gt;Siddiqui F. (2013) “The Coalition Provisional Authority and Iraq”, Osgoode Hall Review and Policy In Action 4: 8.&lt;/ref&gt;. Самым галоўным стаў дэкрэт №39 «Аб замежных фундатарах», дзе былі прадстаўлены распрацаваныя раней стымулы для прыцягнення інвестараў у іракскую эканоміку&lt;ref&gt;Order #39. Foreign Investment, The Coalition Provisional Authority. 19.09.2003&lt;/ref&gt;. Сама прыватызацыя пачылася толькі [[9 кастрычніка]]&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/418403 Дорогой мира и капитализма] // Михаил Зыгарь, газета &quot;Коммерсантъ&quot; №185 от 10.10.2003, стр. 9&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Іракская вайна]]
* [[Акупацыя Ірака (2003—2011)]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20031103023830/http://www.iraqcoalition.org/ Афіцыйная вэб-старонка ЧОК]
* [https://web.archive.org/web/20040301034521/http://www.iraqcoalition.org/regulations/index.html#Regulations CPA Changes to Iraqi Law imposed after 2003 invasion]

{{іракская вайна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Часовы орган кааліцыі| ]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2004 годзе]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]]
[[Катэгорыя:Палітыка Ірака]]
[[Катэгорыя:Акупацыя Ірака]]</text>
      <sha1>ox5r9d4d3jfiycsvs94y7sl9bj775as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часовы кіраўнічы савет Ірака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668585</id>
    <revision>
      <id>5206587</id>
      <parentid>4932901</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11494" sha1="tlmsvt86j409i4y3vcjh9ytcejcjdfr" xml:space="preserve">[[File:Bremer iraqi council.jpg|thumb|300px|Кіраўнік ЧОК [[Пол Брэмер]] (2-і злева), члены ЧКСІ (злева направа) [[Мавафак аль-Рубаі]], [[Ахмед Чалабі]], [[Аднан Пачачы]] і старшыня камітэта па дэ-баасізацыі [[Адзіль Абдул-Махдзі]] (1-ы справа). Фатаграфія зроблена 14 снежня 2003 года.]]
'''Часовы кіраўнічы савет Ірака''' ('''ЧКСІ'''; {{lang-ar|مجلس الحكم العراقي}}) — кансультатыўны орган пры [[Часовы орган кааліцыі|кааліцыйнай адміністрацыі]] ў [[Ірак]]у, створанай пасля [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварванне ЗША і іх саюзнікаў]].

Створаны [[13 ліпеня]] [[2003]] года. Складаўся з 25 членаў, правадыроў плямёнаў і палітыкаў. У этнічным і канфесійным плане савет уключаў у сябе 13 [[шыіты|шыітаў]], 5 [[суніты|сунітаў]], 5 [[курды|курдаў]] (таксама сунітаў), аднаго [[туркмены|туркмена]] і аднаго [[асірыйцы|асірыйца]]. Орган уяўляў сабой шырокі спектр палітычных і рэлігійных рухаў Ірака; тым не менш з часам выявілася безгрунтоўнасць дадзенай структуры і прынятых ёю рашэнняў. Першапачаткова меркавалася, што ЧКСІ стане кансультатыўным органам пры ЧОК, аднак вельмі хутка кіраўнік савета стаў вызначаць парадак дня і актыўна ўключаўся ў працэс прыняцця палітычных рашэнняў. У той жа час кіраўнік акупацыйнай адміністрацыі [[Пол Брэмер]] валодаў правам вета ў дачыненні да рашэнняў, вынесеных ЧКСІ&lt;ref name=&quot;мамедаў&quot;/&gt;.

[[1 чэрвеня]] [[2004]] года ў [[Багдад]]зе было абвешчана аб старэнні [[Часовы ўрад Ірака|Часовага ўрада Ірака]] (ЧУІ), які замяніў ЧКСІ. Пазней, [[28 чэрвеня]], свае паўнамоцтвы ЧУІ перадала часовая кааліцыйная адміністрацыя&lt;ref name=&quot;мамедаў&quot;&gt;[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/irak-po-amerikanski-debaasifikatsiya-irakskogo-obshchestva-2003-2004-gg-/ Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003–2004 гг.)] {{Недаступная спасылка}} // Руслан Мамедов, РСМД, 11 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

==Склад ==
===Старшыні ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|--
! Імя
!Перыяд
! Партыя
|--
|[[Махамед Бахр аль-Улум]] (1-ы тэрмін) || 13 чэрвеня — 31 ліпеня 2003 || беспартыйны
|--
|[[Ібрагім аль-Джафары]] ||1—31 жніўня 2003 || [[Дава (партыя)|Дава]] 
|--
|[[Ахмед Чалабі]] || 1—30 верасня 2003 || [[Іракскі нацыянальны кангрэс]] 
|--
|[[Аяд Алаўі]] || 1—31 кастрычніка 2003|| [[Іракскі нацыянальны кангрэс]]
|--
|[[Джалал Талабані]] || 1—30 лістапада 2003|| [[Патрыятычны саюз Курдыстана]] 
|--
|[[Абдэль-Азіз аль-Хакім]] || 1—31 снежня 2003 || [[Вярхоўны ісламскі савет Ірака]] 
|--
|[[Аднан Пачачы]] || 1—31 студзеня 2004 || [[Асамблея незалежных дэмакратаў]] 
|--
|[[Махсен Абдэль Хамід]] || 1—29 лютага 2004|| [[Ісламская партыя Ірака]]
|--
|[[Махамед Бахр аль-Улум]] (2-і тэрмін) || 1—31 сакавіка 2004|| беспартыйны
|--
|[[Масуд Барзані]] || 1—30 красавіка 2004|| [[Дэмакратычная партыя Курдыстана]]
|--
|[[Эзэдын Салім]] || 1—17 мая 2004 || [[Дава (партыя)|Дава]] 
|--
|[[Газі Машаль Аджыль аль-Явер]] || 17 мая—1 чэвреня 2004 || беспартыйны
|--
|}

=== Члены ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|--
! Імя
! Партыя
! Этнарэлігійная прыналежнасць
|--
|[[Самір Шакіра Махмуд]] || беспартыйны || араб
|--
|[[Сандул Чапук]] || беспартыйны || туркмен
|--
|[[Ваіль Абдэль Латыф]] || беспартыйны || араб-шыіт
|--
|[[Мавафак аль-Рубаі]] || беспартыйны || араб-шыіт
|--
|[[Дару Нур аль-Дын]] || беспартыйны || курд-суніт
|--
|[[Ахмед аль-Барак]]  || беспартыйны || араб-шыіт
|--
|[[Раджа Хабіба аль-Хузаай]] || беспартыйны || араб-шыіт
|--
|[[Махамед Бахр аль-Улум]] || беспартыйны || араб-шыіт
|--
|[[Агіла аль-Хашымі]] &lt;small&gt;(Забіты падчас нападу 25 верасня 2003 года), замена — [[Салама аль-Хуфаджы]] (з 8 снежня)&lt;/small&gt; || беспартыйны&lt;br&gt;&lt;small&gt;(у [[Баас]] да 2003)&lt;/small&gt; || араб-шыіт
|--
|[[Ахмед Чалабі]] || [[Іракскі нацыянальны кангрэс]] || араб-шыіт
|--
|[[Насір аль-Чадэрчы]] || [[Нацыянальная дэмакратычная партыя (Ірак)|Нацыянальная дэмакратычная партыя]] || араб-суніт
|--
|[[Аднан Пачачы]] || [[Асамблея незалежных дэмакратаў]] || араб-суніт
|--
|[[Масуд Барзані]] || [[Дэмакратычная партыя Курдыстана]] || курд-суніт
|--
|[[Джалал Талабані]] || [[Патрыятычны саюз Курдыстана]] || курд-суніт
|--
|[[Абдэль-Азіз аль-Хакім]] || [[Вярхоўны ісламскі савет Ірака]]  || араб-шыіт
|--
|[[Ёнадам Кана]] || [[Асірыйскі дэмакратычны рух]] || асірыяц-хрысціянін
|--
|[[Салахедзін Бахаедзін]] || [[Ісламскі саюз Курдыстана]] || курд-суніт
|--
|[[Махмуд Асман]] || [[Сацыял-дэмакратычная партыя Курдыстана]] || курд-суніт
|--
|[[Хамід Маджыд Муса]] || [[Іракская камуністычная партыя]] || араб-шыіт
|--
|[[Газі Машаль Аджыль аль-Явер]]  || беспартыйны || араб-суніт
|--
|[[Махсэн Абдэль Хамід]] || [[Ісламская партыя Ірака]] || араб-суніт
|--
|[[Аяд Алаўі]] || [[Іракскі нацыянальны кангрэс]] || араб-шыіт
|--
|[[Абдэль-Карым Махуд Аль-Мухамедаві]] || [[Рух «Хезбала» ў Іраку|Іракская Хезбала]] || араб-шыіт
|--
|[[Ібрагім аль-Джафары]] || [[Дава (партыя)|Дава]] || араб-шыіт
|--
|[[Эзэдын Салім]] || [[Дава (партыя)|Дава]] || араб-шыіт
|--
|}

===Кабінет===
1 верасня 2003 года Савет прызначыў свой першы кабінет міністраў. У ім былі:
* Міністр сувязі — [[Хайдэр аль-Абадзі]]
* Міністр грамадскіх работ — [[Нісрын Барвары]]
* Міністр будаўніцтва і жыллёвага будаўніцтва – [[Бакір Джабр аз-Зубейды]]
* Міністр навакольнага асяроддзя — [[Абдэрахмана Садык Карым]]
* Міністр гандлю – [[Алі Алаві]]
* Міністр планавання — [[Махдзі аль-Хафез]]
* Міністр адукацыі — [[Алаа Абдэссахеб аль-Алван]]
* Міністр вышэйшай адукацыі — [[Зіад Абдэразак Махамад Асвад]]
* Міністр культуры — [[Муфід Махамад Джавад аль-Джазаіры]]
* Міністр па правах чалавека – [[Абдэль Басэт Туркі]]
* Міністр замежных спраў — [[Хашыяр Зібары]]
* Міністр унутраных спраў — [[Нуры Бадран]] 
* Міністр сельскай гаспадаркі — [[Абдэль Амір Абуд Рахіма]]
* Міністр спорту і моладзі — [[Алі Фаік аль-Габан]]
* Міністр аховы здароўя — [[Хадаір Абас]]
* Міністр прамысловасці і мінеральных рэсурсаў — [[Махамад Тафік Рахім]]
* Міністр юстыцыі — [[Хашым Абдэрахмана аш-Шыблі]]
* Міністр навукі і тэхнікі — [[Рашад Мандала Амар]]
* Міністр працы і сацыяльных спраў — [[Самі Азара аль-Маджун]]
* Міністр энергетыкі — [[Айхам Алсамарае]]
* Міністр фінансаў — [[Камель аль-Кілані]]
* Міністр іміграцыі і бежанцаў — [[Махамад Джасем Хадаір]]
* Міністр водных рэсурсаў — [[Латыф Рашыд]]
* Міністр нафты — [[Ібрагім Махамад Бахр аль-Улум]]
* Міністр транспарту — [[Бахнам Зая Булас]]

Пасады міністра абароны і міністра інфармацыі часоў [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] былі часова скасаваны акупацыйнай адміністрацыяй да 22 лютага 2004 года&lt;ref&gt;капитан 1 ранга С. Ковтун. Силы национальной обороны Ирака // „Зарубежное военное обозрение“, № 8 (725), август 2007. стр. 15-21&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Акупацыя Ірака (2003—2011)]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
*[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/igc.htm Iraqi Interim Governing Council]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Часовы орган кааліцыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]]
[[Катэгорыя:Палітыка Ірака]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2004 годзе]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Ірака]]
[[Катэгорыя:Акупацыя Ірака]]</text>
      <sha1>tlmsvt86j409i4y3vcjh9ytcejcjdfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часовы ўрад Ірака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668591</id>
    <revision>
      <id>5206589</id>
      <parentid>4891039</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15727" sha1="mm9ux36tgtrs5nh851pxf6zmba4xugj" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва                  = Часовы ўрад Ірака
|скарачэнне             = 
|арыгінальная назва     = 
|арыгінальная назва1    = 
|арыгінальная назва2    = 
|краіна                 = [[File:Flag of Iraq (2004–2008).svg|22px]] [[Ірак]]
|юрысдыкцыя             = 
|пячатка                =
|шырыня пячаткі         =
|подпіс пячаткі         =
|выява                  = 
|шырыня выявы           = 
|подпіс выявы           = 
|эмблема                =   
|шырыня эмблемы         = 
|подпіс эмблемы         =
|дата стварэння         = [[1 чэрвеня]] [[2004]]
|папярэднік1            = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Часовы орган кааліцыі]] &lt;small&gt;([[Часовы кіраўнічы савет Ірака|ЧКСІ]])&lt;/small&gt;
|папярэднік2            = 
|папярэднік3            = 
|папярэднік4            = 
|папярэднік5            = 
|папярэднік6            = 
|дата скасавання        = [[3 мая]] [[2005]]
|пераемнік              = [[File:Flag of Iraq (2004–2008).svg|22px]] [[Пераходны ўрад Ірака]]
|падпарадкаванне        = 
|штаб-кватэра           = [[Багдад]]
|region_code            = 
|бюджэт                 =
|імя міністра1          =
|функцыя міністра1      =
|імя міністра2          =
|функцыя міністра2      =
|імя міністра3          =
|функцыя міністра3      =
|імя міністра4          =
|функцыя міністра4      =
|імя міністра5          =
|функцыя міністра5      =
|імя міністра6          =
|функцыя міністра6      =
|імя міністра7          =
|функцыя міністра7      =
|імя главы1             = [[Газі Машаль Аджыль аль-Явер]]
|пасада главы1          = Прэзідэнт
|імя главы2             = [[Аяд Алаўі]]
|пасада главы2          = Прэм’ер-міністр
|імя главы3             = 
|пасада главы3          = 
|імя главы4             = 
|пасада главы4          = 
|імя главы5             =
|пасада главы5          =
|імя главы6             =
|пасада главы6          =
|імя главы7             =
|пасада главы7          =
|імя главы8             =
|пасада главы8          =
|імя главы9             =
|пасада главы9          =
|вышэйстаячае ведамства = 
|супрацоўнікаў          = 
|падведамны орган1      = 
|падведамны орган2      =
|падведамны орган3      =
|падведамны орган4      =
|падведамны орган5      =
|падведамны орган6      =
|падведамны орган7      =
|падведамны орган8      =
|падведамны орган9      =
|дакумент1              = 
|дакумент2              = 
|дакумент3              = 
|дакумент4              = 
|дакумент5              = 
|дакумент6              = 
|сайт                   = [http://www.iraqigovernment.org/ iraqigovernment.org]
|раздзел заўваг         =
|карта                  =
|шырыня карты           =
|подпіс карты           =
}}
'''Часовы ўрад Ірака''' ('''ЧУІ'''; {{lang-ar|الحكومة العراقية المؤقتة}})— орган, створаны [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнароднай кааліцыі]] ў якасці часовага ўрада [[Ірак]]а ў [[2004]]—[[2005]] гадах падчас арганізацыі правінцыйных і парламенцкіх выбараў.

== Гісторыя ==
[[20 сакавіка]] [[2003]] кааліцыя ў складзе [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Польшча|Польшчы]] ўрываецца ў Ірак, дзе за лічаныя тыдні разбівае сілы прэзідэнта [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. [[1 мая]] [[Джордж Буш малодшы]], тагачасны прэзідэнт ЗША, абвясціў пра канчатковы разгром урадавай арміі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году]&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі акупаванай краіны сфармавана Упраўленне па аднаўленню і гуманітарнай дапамогі Іраку, што пазней, на падставе [[Рэзалюцыя 1483 Савета Бяспекі ААН|рэзалюцыі 1483]] [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] і [[Міжнароднае гуманітарнае права|гуманітранага права]], ператворана ў Часовы орган кааліцыі (ЧОК), які ажыццяўляў кантроль над Іракам. Орган стаў адказны за перабудову Ірака, аднаўленне эканомікі, стварэнне новых інстытутаў, прадастаўленне ўсялякіх паслуг насельніцтву і падрыхтоўку да перадачы ўлады іракцам&lt;ref&gt;Руденко Л. Н.[https://www.iran.ru/news/analytics/35029/Vosstanovlenie_i_razvitie_ekonomiki_Iraka_po_materialam_Centra_strategicheskih_i_mezhdunarodnyh_issledovaniy_SShA Восстановление и развитие экономики Ирака (по материалам Центра стратегических и международных исследований США)] // Институт Ближнего Востока.&lt;/ref&gt;. Першапачаткова адміністрацыю ўзначаліў адстаўны генерал [[Джэй Гарнер]], але хутка ён быў зменены [[Пол Брэмер|Полам Брэмерам]]. Палітыка ЧОК мела на ўвазе дэмакратызацыю, актыўную работу з мясцовым насельніцтвам, змаганне з культам асобы Садама Хусейна і ідэалагічнымі ўяўленнямі, сфармаванымі ў гады яго прэзідэнтсва, улік інтарэсаў этнарэлігійных суполак&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071006045007/http://newsinfo.ru/news/2005/02/news95374.php?id_r=6 Буш обещает довести до конца «пурпурную революцию в Ираке»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2004/04/12/irak.html В. Богданов. Решение о шиитском восстании принималось в Лондоне (Российская газета)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/?p=5360 Шиитско-суннитское противостояние в Ираке] // Подцероб А. Б., Институт Ближнего Востока, 11 января, 2007.&lt;/ref&gt;.

[[13 ліпеня]] быў створаны кансультатыўны орган пры кааліцыйнай адміністрацыі — [[Часовы кіраўнічы савет Ірака]] (ЧКСІ), які складаўся з 25 членаў, правадыроў плямёнаў і палітыкаў. У этнічным і канфесійным плане савет уключаў у сябе 13 шыітаў, 5 сунітаў, 5 курдаў (таксама сунітаў), аднаго туркемана і аднаго асірыйца. Орган уяўляў сабой шырокі спектр палітычных і рэлігійных рухаў Ірака; тым не менш з часам выявілася безгрунтоўнасць дадзенай структуры і прынятых ёю рашэнняў. Першапачаткова меркавалася, што ЧКСІ стане кансультатыўным органам пры ЧОК, аднак вельмі хутка кіраўнік савета стаў вызначаць парадак дня і актыўна ўключаўся ў працэс прыняцця палітычных рашэнняў. Тым не менш Пол Брэмер валодаў правам вета ў дачыненні да рашэнняў, вынесеных ЧКСІ.

[[1 чэрвеня]] [[2004]] года ў [[Багдад]]зе было абвешчана аб старэнні Часовага ўрада Ірака (ЧУІ), які замяніў ЧКСІ. Пазней, [[28 чэрвеня]], свае паўнамоцтвы ЧУІ перада часовая кааліцыйная адміністрацыя. Калі яна была ліквідавана, у ЧУІ з’явілася магчымасць адмовіцца ад прысутнасці замежных сіл у краіне, аднак падобнай заявы не прагучала. Нягледзячы на існаванне сфармаванага ўрада, на справе сітуацыю спрабавалі кантраляваць амерыканскія ваенныя структуры і сотні саветнікаў, ад якіх залежалі прыняцце і ход ажыццяўлення палітычных рашэнняў. Пры іх падтрымцы ЧУІ [[30 студзеня]] [[2005]] года правёў правінцыйныя выбары. Адначасова праводзяцца выбары ў Нацыянальную асамблею (парламент), на якіх перамагае шыіцкі блок «Аб’яднаны іракскі альянс», падтрыманы шыіцкім духоўным лідарам [[Алі Сістані]], атрымаўшы 140 месцаў з 275. Другое месца было ў блока аб’яднаных курдскіх партый на чале з [[Масуд Барзані|Масудам Барзані]] і [[Джалал Талабані|Джалалам Талабані]] з 75 месцамі. Трэцяй найбуйнейшай палітычнай сілай, якая стаяла на свецкіх пазіцыях, стаў «Іракскі спіс» [[Аяд Алаўі|Аяда Алаўі]] з 40 месцамі&lt;ref name=&quot;мамедаў&quot;&gt;[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/irak-po-amerikanski-debaasifikatsiya-irakskogo-obshchestva-2003-2004-gg-/ Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003—2004 гг.)] {{Недаступная спасылка}} // Руслан Мамедов, РСМД, 11 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

[[3 мая]] таго ж года замест ЧУІ ўзнік [[Пераходны ўрад Ірака]] (ПУІ).

== Кабінет ==
Па стане на 28 чэрвеня 2004 года ў ЧУІ ўваходзілі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3766401.stm|work=BBC Online|title=Interim Iraqi government|access-date=2006-02-24 | date=1 June 2004}}&lt;/ref&gt;:
* Прэзідэнт [[Газі Машаль Аджыль аль-Явер]]
* Віцэ-прэзідэнт [[Ібрагім Джафары]]
* Віцэ-Прэзідэнт [[Рош ха-Шавес]]
* Прэм’ер-міністр: [[Аяд Алаўі]]
* Намеснік прэм’ер-міністра па нацыянальнай бяспецы [[Бархам Салех]]
* Міністр замежных спраў [[Хашыяр Зібары]]
* Міністр фінансаў [[Адзіль Абдул-Махдзі]]
* Міністр абароны [[Хазім аш-Шаалян]]
* Міністр унутраных спраў [[Фалах Хасан ан-Накіб]]
* Міністр нафты [[Тамір Гадбан]]
* Міністр юстыцыі [[Малік Дахан аль-Хасан]]
* Міністр па правах чалавека: [[Бахіцяр Амін]]
* Міністр энергетыкі [[Айхам аль-Самары]]
* Міністр аховы здароўя [[Алаа Абдэсахеб аль-Алван]]
* Міністр сувязі [[Махамед Алі Хакім]]
* Міністр жыллёвага будаўніцтва [[Амар Фарук]]
* Міністр грамадскіх работ [[Несрын Мустафа Бервары]]
* Міністр навукі і тэхнікі [[Рашад Мандала Амар]]
* Міністр планавання [[Махдзі аль-Хафез]]
* Міністр гандлю [[Махамед Аль-Джубры]]
* Міністр спорту і моладзі [[Алі Фаік аль-Габан]]
* Міністр транспарту [[Луэй Хатым Султан аль-Арыс]]
* Міністр па справах правінцый [[Ваэль Абдэль-Латыф]]
* Міністр па справах жанчын [[Нармін Асман]]
* Міністр па справах іміграцыі і бежанцаў [[Паскаль Эша Варда]]
* Міністр ірыгацыі [[Латыф Рашыд]]
* Міністр працы [[Лэйла Абдул-Латыф]]
* Міністр адукацыі [[Самі Мудахфар]]
* Міністр вышэйшай адукацыі [[Тахір Албакаа]]
* Міністр сельскай гаспадаркі [[Саўсан Шэрыф]]
* Міністр культуры [[Муфід Махамад Джавад аль-Джазаіры]]
* Міністр прамысловасці [[Хаджым аль-Хасанам]]
* Дзяржаўны міністр [[Касім Давуд]]
* Дзяржаўны міністр [[Маму Фархам Асман Піралі]]
* Дзяржаўны міністр [[Аднан аль-Джанабі]]

== Гл. таксама ==
* [[Іракская вайна]]
* [[Акупацыя Ірака (2003—2011)]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.iraqigovernment.org Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131208215316/http://www.iraqigovernment.org/ |date=8 снежня 2013 }}
* [https://news.yahoo.com/news?tmpl=story&amp;u=/oneworld/20040815/wl_oneworld/6573918391092580392 Iraq Assembly Off to a Faltering Start] (One World, Aug 15)
* [http://middleeastreference.org.uk/iraqministers.html middleeastreference.org.uk: Members of the Iraqi Cabinet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916224347/http://middleeastreference.org.uk/iraqministers.html |date=16 верасня 2008 }}
* [http://www.cfr.org/publication/7664/ Iraq: The interim government leaders] (Council on Foreign Relations)

[[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]]
[[Катэгорыя:Палітыка Ірака]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2005 годзе]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Ірака]]</text>
      <sha1>mm9ux36tgtrs5nh851pxf6zmba4xugj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хросны бацька 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670574</id>
    <revision>
      <id>5206546</id>
      <parentid>5151009</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18399" sha1="kcvun5i8bdbf2v5l8pk3fq8aa9t01xw" xml:space="preserve">{{Фільм
| Выява = El Padrino Guion.jpg
}}
'''«Хросны бацька 2»''' ({{lang-en|The Godfather Part II}}) — амерыканскі эпічны крымінальны фільм 1974 года, створаны рэжысёрам [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсісам Фордам Копалам]] паводле сцэнарыя, напісаным у суаўтарстве з [[Марыа П’юза]]. Галоўныя ролі выканалі [[Аль Пачына]], [[Роберт Д’ювал]], [[Даян Кітан]], [[Роберт Дэ Ніра]], [[Талія Шайр]], [[Маргана Кінг]], [[Джон Кезэйл]], [[Марыяна Хіл]] і [[Лі Страсберг]]. Часткова грунтуючыся на рамане ''«[[Хросны бацька (раман)|Хросны бацька]]»'' П’юза 1969 года, фільм з'яўляецца як працягам, гэтак і прыквелам ''«[[Хросны бацька (фільм)|Хроснага бацькі]]»'', прадстаўляючы паралельныя гісторыі. Першая апавядае пра Майкла Карлеонэ ад 1958 года, а іншая — пра маладосць і сталасць дона сям’і Віта Карлеонэ. Прыквел ахоплівае падарожжа Віта Карлеонэ з [[Сіцылія|Сіцыліі]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і да часу заснавання яго ўласнага сямейнага прадпрыемства ў [[Нью-Ёрк]]у.

Фільм быў запланаваны адразу пасля выхаду першага фільма, калі кампанія [[Paramount Pictures]] атрымала калясальны поспех. Было вырашына прыцягнуць да здымак той жа самы склад. Копала, якому быў дадзены большы творчы кантроль над фільмам, хацеў зрабіць як працяг, гэтак і прыквел фільма, які раскажа пра ўздым Віта і падзенне Майкла. Пасля выхаду кінастужка зарабіла ў свеце ад 48 да 88 мільёнаў долараў пры бюджэце ў 13 мільёнаў долараў. ''«Хросны бацька 2»'' быў намінаваны на адзінаццаць прэмій «[[Оскар]]» на 47-й цырымоніі кінапрэміі і стаў першым сіквелам, які перамог як найлепшы фільм.

Другая частка фільма і яе папярэднік застаюцца вельмі ўплывовымі фільмамі, асабліва ў крымынальным жанры, і лічацца аднымі з найлепшых фільмаў усіх часоў. У 1997 годзе [[Амерыканскі інстытут кіно]] паставіў фільм на 32-і радок у спісе найлепшых фільмаў у гісторыі амерыканскага кіно, і праз 10 гадоў не змяніў гэту пазіцыю&lt;ref&gt;[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf «Citizen Kane Stands the Test of Time»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=11 жніўня 2011 }}. American Film Institute.&lt;/ref&gt;. ''«Хросны бацька 2»'' быў абраны дзеля захавання ў [[Нацыянальны рэестр фільмаў|Нацыянальным рэестры фільмаў]] [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] ЗША ў 1993 годзе, лічачыся культурным, гістарычным і эстэтычна значным фільмам.

== Сюжэт ==
Фільм апавядае падзеі, якія мелі месца праз некаторы час пасля падзей у «Хроснага бацькі», а таксама расказвае пра ранняе жыццё Віта Карлеонэ ([[Роберт Дэ Ніра]]).

=== Віта ===
У 1901 годзе сям’я дзевяцігадовага Віта Андаліні была забітая ў Карлеонэ на [[Сіцылія|Сіцыліі]] пасля таго, як яго бацька абразіў мясцовага кіраўніка мафіі дона Чыча ([[Джузэпэ Сілата]]). Віта ўцёк на караблі ў [[Нью-Ёрк]] і зарэгістраваўся там як Віта Карлеонэ. Ён пасяляецца ў Нью-Ёрку і ў 1917 годзе ў яго з'яўляецца жонка і нараджаецца сын Фрэда. Малады італьянец губляе працу праз умяшальніцтва мясцовага дона Фанучы ([[Гастонэ Москін]]), але Клеменца ([[Бруна Кербі]]) запрашае Віта нечакана прыняць удзел у крадзяжы.

Праз нейкі час у Віта нараджаецца яшчэ адзін сын Майкл. Злачынствы Віта прыцягваюць увагу Фанучы, які вымагае грошы ў абмен на заступніцтва. Партнёры Віта, Клеменца і Сальваторэ Тэсіа ([[Джон Апрэа]]), прапануюць заплаціць яму, але Віта настойвае, што Фанучы прыме меншы плацёж, калі Віта зробіць яму прапанову, ад якой ён не зможа адмовіцца. Падчас фестывалю, Карлеонэ пераследуе Фанучы да яго кватэры і застрэльвае. Віта становіцца паважаным і паспяховым членам супольнасці, і да яго звяртаецца па дапамогу ўдава, якую гаспадар жадае высяліць. Пасля таго, як гаспадар удавы даведваецца пра рэпутацыю Віта, ён згаджаецца дазволіць удаве заставацца на вельмі выгодных умовах. Віта разам з сям’ёй наведвае Сіцылію ўпершыню пасля эміграцыі. Ён разам з дзелавым партнёрам Тамазіна прыходзіць у дом дона Чыча, нібыта, каб папрасіць блаславення Чыча на экспарт іх аліўкавага алею. Аднак, Віта помсціць, раскрываючы сваё сапраўднае імя і забіваючы Чыча.

У 1940-я гады сям’я Корлеонэ збіраецца дзеля святкавання дня народзінаў Віта. Майкл абвяшчае, што ў адказ на напад на [[Перл-Харбар]] ён пакінуў каледж і паступіў у склад марской пяхоты Злучаных Штатаў, што прыводзіць Соні ([[Джэймс Каан]]) ў лютасць, Том ([[Роберт Дзюваль]]) скептычна ставіцца да гэта задумы, і толькі Фрэда ([[Джон Кезэйл]]) яго падтрымлівае. Калі Віта прыходзіць, усе, акрамя Майкла, выходзяць з пакою, каб павітаць яго.

=== Майкл ===
У 1958 годзе, падчас вечарыны ў гонар першага прычасця сына на возеры Тага, Майкл праводзіць шэраг сустрэч яе дон сям’і злачынцаў Корлеонэ. Фрэнк Пентанджэлі ([[Майкл Гацца]]), памагаты сям’і Карлеонэ, засмучаны тым, што Майкл адмаўляецца дапамагаць абараняць сваю тэрыторыю ад братоў Разата, якія працуюць на Хаймана Рота ([[Лі Страсберг]]), даўняга партнёра па карлеонскіх справах. У тую ноч Майкл пакідае [[Невада|Неваду]], перажыўшы замах на яго дом.

Майкл падазрае, што гэта Рот планаваў яго забойства, але пры сустрэчы з ім прыкідваецца, што нічога не ведае. У Нью-Ёрку Пентанджэлі спрабуе захаваць прытворства Майкла, заключыўшы мір з сям’ёй Разата, але яго спрабуюць забіць. Рот, Майкл і некалькі іх партнёраў едуць у [[Гавана|Гавану]], каб абмеркаваць свае будучыя прадпрымальніцкія перспектывы на [[Куба|Кубе]] ў сувязі з урадам [[Фульхэнсіа Батыста|Фульхэнсіа Батысты]]. Пасля таго, як Майкл стаў сведкам самападрыву паўстанца, ён разумее, што рэжым Батысты нежыццяздольны і [[Кубінская рэвалюцыя]] атрымае перамогу. У навагоднюю ноч Фрэда незнарок раскрывае, што ведае правую руку Рота, Джоні Олу ([[Домінік К’янезэ]]), аднак раней сцвярджаў, што яны ніколі не сустракаліся. Праз гэты факт Майкл разумее, што гэта Фрэда здрадзіў яму. Майкл загадвае свайму ахоўніку забіць Олу і Рота, але целаахоўнік з'яўляецца забітым паліцыяй, перш чым ён здолеў дабрацца да Рота. Батыста адракаецца ад прэзідэнцкае пасады і ўцякае. Падчас наступнага хаосу Майкл, Фрэда і Рот паасобку ўцякаюць у ЗША. Вярнуўшыся дадому, Майкл даведваецца, што яго жонка Кей ([[Даян Кітан]]) перажыла выкідак.

У [[Вашынгтон (акруга Калумбія)|Вашынгтоне]], акруга Калумбія, камітэт Сенату па пытаннях арганізаванай злачыннасці расследуе справы сям’і Карлеонэ. Пентанджэлі згаджаецца даваць паказанні супраць Майкла, які, на яго думку, двойчы яго здрадзіў і знаходзіцца пад аховай сведак. Вярнуўшыся ў Неваду, Фрэда кажа Майклу, што ён вельмі няшчасны праз тое, што на яго не звяртаюць увагі. Ён сцвярджае, што не ведаў, што Майкла спрабавалі забіць і паведамляе Майклу, што адзін з членаў камісіі Сената быў падкуплены Ротам. Майкл адмаўляецца ад Фрэда, але загадвае свайму памочніку працягваць абараняць яго, пакуль жывая іхная маці. Майкл прывозіць брата Пентанджэлі з Сіцыліі, і ў выніку Пентанджэлі адмаўляецца ад сваёй папярэдняй заявы. Кей раскрывае Майклу, што на самой справе яна зрабіла аборт і што яна мае намер сысці з сям’і разам з дзецьмі. Абураны Майкл штурхае Кей і выганяе яе, беручы на сябе апеку над дзецьмі.

Маці Майкла памірае, і Майкл пачынай помсціць сваім ворагам. Рот, які вымушаны вярнуцца ў ЗША пасля адмовы ў прадастаўленні прытулку ў [[Ізраіль|Ізраілі]], забіваецца чалавекам Майкла. Том Гаген наведвае Пентанджэлі на ваеннай базе, дзе той хаваецца, нагадвае яму, што няўдалыя змоўшчыкі супраць рымскага імператару часта сканчалі жыццё самагубствам і запэўнівае, што пра яго сям’ю будуць клапаціцца. Пентанджэлі здзясняе самагубства, лежачы ў ванне. Нарэшце, на рыбалцы памагаты Майкла забівае Фрэда.

== Саўндтрэк ==
{{Асноўны артыкул|Хросны бацька 2 (саўндтрэк)}}
Музычнае суправаджэнне да фільма «''Хросны бацька 2''» напісаў італьянскі кампазітар [[Ніна Рота]].

== Крытыка ==
Першапачаткова ''«Хросны бацька 2»'' атрымаў вельмі рознабаковыя водгукі&lt;ref&gt;Eagan, Daniel (2009). [https://books.google.com/books?id=FcioAwAAQBAJ&amp;pg=PA712 «America's Film Legacy: The Authoritative Guide to the Landmark Movies in the National Film Registry»]. Bloomsbury Publishing USA. — С. 712. — ISBN 978-1-4411-1647-5.&lt;/ref&gt;, частка кінакрытыкаў негатыўна ўспрынялі твор, у той час як іншыя прызналі яго лепшым за першы фільм&lt;ref&gt;Biskind, Peter (1991). [https://books.google.com/books?id=RwTcAQAACAAJ «The Godfather Companion»]. Wildside Press. ISBN 0-8095-9036-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tcm.com/this-month/article/140792%7C0/The-Godfather-Part-II.html «The Godfather, Part II»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170312042005/http://www.tcm.com/this-month/article/140792%7C0/The-Godfather-Part-II.html |date=12 сакавіка 2017 }}. Turner Classic Movies, Inc.&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на тое, што рэжысура і акцёрскае майстэрства адразу ж былі ўхваленымі, многія крытыкі скардзіліся і адзначалі, што ён ёсць занадта павольным і заблытаным&lt;ref&gt;[http://www.newsweek.com/godfather-part-ii-sequel-syndrome-535315 «The 'Godfather Part II' Sequel Syndrome»]. Newsweek.&lt;/ref&gt;. Аднак, фільм хутка стаў прадметам крытычнае пераацэнкі&lt;ref&gt;Garner, Joe (2013). [https://books.google.com/books?id=PQwNAAAAQBAJ&amp;pg=PT159 «Now Showing: Unforgettable Moments from the Movies»]. Andrews McMeel Publishing. — ISBN 978-1-4494-5009-0.&lt;/ref&gt;. Незалежна ад таго, твор разглядаецца асобна альбо ў сувязі з папярэднікам як адная праца, ''«Хросны бацька 2»'' цяпер шырока лічыцца адным з найвялікшых фільмаў сусветнага кіно. На [[Rotten Tomatoes]] фільм мае рэйтынг ухвалення 98%, заснаваны на 85 аглядах, з сярэдняй адзнакай 9,70/10. Паводле кінакрытыкаў фільм, грунтуючыся на цудоўнае працы [[Аль Пачына]] і [[Роберт Дэ Ніра|Роберта Дэ Ніра]], ўсталяваў новыя стандарты для сіквелаў, якія яшчэ не сапсавалі першую частку. [[Metacritic]], у якім выкарыстоўваецца сярэдняўзважаны рэйтынг, ацаніў фільм на 90 балаў з 100 магчымых на аснове 18 крытычных аглядаў, паказваючы ўсеагульнае ўхваленне.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0071562}}.
* {{Rotten tomatoes|godfather_part_ii}}.
* {{Metacritic фільм|the-godfather-part-ii}}.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}}

[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1974 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1974 года]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 1974 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы-прыквелы]]
[[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]]
[[Катэгорыя:Куба ў культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра імігрантаў]]
[[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Форда Копалы]]
[[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Фрэнсіса Форда Копалы]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ніна Рота]]
[[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую рэжысуру»]]
[[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях лаўрэатаў прэміі «Оскар» за «Найлепшы адаптаваны сцэнарый»]]
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]]
[[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]]
[[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра мафію]]</text>
      <sha1>kcvun5i8bdbf2v5l8pk3fq8aa9t01xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караль Грэгатовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670711</id>
    <revision>
      <id>5206808</id>
      <parentid>3795427</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праекты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4674" sha1="liujjfh9ig0rqwf3itw3koueogeqcrq" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Грэгатовіч}}
'''Караль Грэгатовіч''' ([[1799]]—[[1848]]) — [[Архітэктура|архітэктар]], прадстаўнік рамантычнай архітэктуры.

== Біяграфія ==
У [[1830|1830 годзе]] скончыў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (быў вучнем [[Караль Падчашынскі|К. Падчашынскага]]).

У [[1826]]—[[1830]] гадах быў памочнікам архітэктара Віленскага ўніверсітэта. У [[1830]] — [[1844]] гадах губернскі архітэктар Віленскай губерні.

== Праекты ==
[[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1835).jpg|250px|міні|Чарцёж фасадаў [[Яўрэйскі шпіталь (Вільня)|Яўрэйскага шпіталя]] ў [[Вільня|Вільні]] з аўтографам К. Грэгатовіча]]
* [[1838]]—[[1843]] — {{нп3|Евангелічна-лютэранская царква (Таўраге)|Евангелічна-лютэранская царква|lt|Tauragės evangelikų liuteronų bažnyčia}} ў [[Таўраге]] ;
* [[1839]]—[[1863]] — {{нп3|Палац Саюза пісьменнікаў Літвы|двухпавярховы дом Т. Вайніцкага|ru|Дворец Союза писателей Литвы}} (вул. К. Шырвідаса, 6, [[Вільнюс]]) (першапачатковы выгляд не захаваўся, бо ў [[1883]] годзе, пасля таго, як будынак быў выкуплены графам [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнатам Корвін-Мілеўскім]], пачаты капітальны рамонт, унутраная і знешняя рэканструкцыя; аўтар праекта рэканструкцыі — інжынер {{нп3|Фелікс Ясінскі||uk|Фелікс Ясінський}});
* [[1840|1840 -]] цэнтральная паштова-тэлеграфная палата, так званая {{нп3|Кардыналія (Вільнюс)|Кардыналія|lt|Kardinalija}} (рог вуліц [[Вуліца Піліес|Піліес]] і {{нп3|Вуліца Святога Яна (Вільнюс)|Святога Яна|lt|Šv. Jono gatvė}}, [[Вільнюс]]) — распрацаваны трэці паверх, перароблены інтэр’ер, галоўнаму фасаду нададзена сіметрычная, класіцыстычная кампазіцыя, трэці паверх пабудаваны ў [[1881]], будынак згарэў у [[1944]], знесены ў [[1956]];
* [[1840]]—[[1845]] — {{нп3|Свята-Траецкая царква (Нядзінге)|Свята-Траецкая царква|lt|Nedzingės Švč. Trejybės bažnyčia}} ў {{нп3|Нядзінге||lt|Nedzingė}};
* [[1842]]—[[1858]] {{нп3|Свята-Петра-Паўлаўская царква (Наўяс Струнайціс)|Свята-Петра-Паўлаўская царква|lt|Naujo Strūnaičio Šv. apaštalų Petro ir Povilo bažnyčia}} ў {{нп3|Наўяс Струнайціс|Наўяс Струнайцісе|lt|Naujas Strūnaitis}};
* [[1847|1847 -]] мураваны млын у {{нп3|Наўяс Струнайціс|Наўяс Струнайцісе|lt|Naujas Strūnaitis}});
* Званіца {{нп3|Касцёл Святога Барталамея (Гіедрайчэй)|Касцёл Святога Барталамея|ru|Giedraičių Šv. Baltramiejaus bažnyčia}} ў [[Гіедрайчэй|Гіедрайчэі]];
* {{нп3|Касцёл Святога Яна (Віекшней)|Касцёл Святога Яна|lt|Viekšnių Šv. Jono Krikštytojo bažnyčia}} ў [[Віекшней|Віекшнеі]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [https://www.vle.lt/straipsnis/karolis-gregotovicius/ Karolis Gregotovičius] {{ref-lt}}
* [https://www.prlib.ru/item/1029693 Училище дворянское пятиклассное в уездном городе Виленской губернии. Фасад, планы этажей. Виленский губернский архитектор К. К. Греготович] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Грэгатовіч Караль}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>liujjfh9ig0rqwf3itw3koueogeqcrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галоўныя архітэктары Вільнюса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670719</id>
    <revision>
      <id>5206784</id>
      <parentid>4918204</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Губернскія архітэктары */ дапаўненне, афармленне</comment>
      <origin>5206784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3556" sha1="4tyujlotacocgp8cbjgnxcgjwdwexm8" xml:space="preserve">У спісах адлюстраваны перыяд працы на пасадзе галоўнага архітэктара, а таксама асноўныя дасягненні архітэктараў падчас знаходжання на гэтай пасадзе. Спісы не поўныя.

== Губернскія інжынеры ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Імя
! Фатаграфія
! Гады жыцця
! Перыяд працы
! Заўвагі
|-
| [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]
| &lt;center&gt;[[Файл:Иван Иванович Левицкий.jpg|100px]]&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;6 ліпеня 1872—1884&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Міхаіл Васільевіч Айвазаў]]
| &lt;center&gt;[[Файл:Айвазов Михаил Васильевич.png|100px]]&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1886—1895&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў]]
| &lt;center&gt;[[Файл:Михаил Михайлович Прозоров.jpg|100px]]&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;15 кастрычніка 1901—1906&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Аляксей Мікалаевіч Сонін]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1907—1915&lt;/center&gt;
|
|}

== Губернскія архітэктары ==

У спісе прысутнічаюць архітэктары, якія займалі пасаду {{нп3|Губернскі архітэктар|губернскага архітэктара|ru|Губернский архитектор}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Імя
! Фатаграфія
! Гады жыцця
! Перыяд працы
! Заўвагі
|-
| [[Караль Шыльдгаўз]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1803—1808&lt;/center&gt;
|
|-
| {{нп3|Жазеф Пусье||ru|Пусье, Жозеф}}
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1808—1821&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Якаў Якімавіч Гаўрылаў|Якаў Якімавіч (Акімавіч) Гаўрылаў]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1822—1829&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Караль Грэгатовіч]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1830—1844&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Апанас Іванавіч Ранвід]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;13 кастрычніка 1844—1864&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Мікалай Міхайлавіч Чагін]]
| &lt;center&gt;
[[Файл:Architect Nikolay Chagin.jpg|100px]]
&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;кастрычнік 1864—1885&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Аляксей Уладзіміравіч Полазаў]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;12 верасня 1885—1903&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Аляксей Мікалаевіч Сонін]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1905—1906&lt;/center&gt;
|
|-
| [[Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;1907 — 1915&lt;/center&gt;
|
|}
&lt;!--

== Гарадскія архітэктары ==

У спісе прысутнічаюць архітэктары, якія займалі пасаду галоўнага архітэктара горада '''[[Вільня|Вільні]]'''.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Імя
! Фатаграфія
! Гады жыцця
! Перыяд працы
! Заўвагі
|-
| [[]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
|-
| [[]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
|
|-
|}
--&gt;
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Вільнюса|*]]
[[Катэгорыя:Спісы архітэктараў]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>4tyujlotacocgp8cbjgnxcgjwdwexm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>674635</id>
    <revision>
      <id>5206714</id>
      <parentid>4830012</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13678" sha1="4w2jtyxanl82q5o7vy6xtjh80oxf134" xml:space="preserve">{{Картка футбольнай лігі
|назва         = Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын
|лагатып       = Damallsvenskan.png
|арыгінальнае  = OBOS Damallsvenskan
|краіна        = {{Сцягафікацыя|Швецыя}}
|федэрацыя     = [[УЕФА]]
|заснаваны     = [[1988]]
|скасаваны     =
|дывізіёны     = 
|каманды       = 14
|узроўні       = 1
|выхад у       = 
|выбыванне ў   = Элітэтан
|нацыянальныя  = [[Кубак Швецыі па футболе сярод жанчын]]
|міжнародныя   = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Ліга чэмпіёнаў]] 
|дзеючы чэмпіён = [[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]
|найбольш тытулаваны  = [[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]] (16 тытулаў)
|TV            = [[SVT]]
|сайт          = https://obosdamallsvenskan.se|Дамалсвенскан 2021
|бягучы сезон  = [[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2023|Дамалсвенскан 2023]]
}}

'''Вышэйшая ліга чэмпіянату Швецыі па футболе сярод жанчын''' — спаборніцтва паміж лепшымі жаночымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Швецыя|Швецыі]], якое праводзіцца ў межах чэмпіянату Швецыі па футболе сярод жанчын. Пераможца аб’яўляецца ''чэмпіёнам Швецыі па футболе сярод жанчын''&lt;ref&gt;{{cite web|author=Val HendersonContributor, espnW.comLikeArchive |url=http://espn.go.com/espnw/athletes-life/7095481/swedish-league-soccer-stars-work-overtime |title=Swedish league soccer stars work overtime - espnW |publisher=Espn.go.com |date= |accessdate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;. Ліга фактычна заснавана ў 1973 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|title=History|url=http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/historik/|publisher=Swedish Football|accessdate=15 August 2013}}&lt;/ref&gt;. З 1988 года ліга названа «Дамалсвенскан».

== Спаборніцтва ==
У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 12 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона 2 клуба з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у лігу ніжэй — Элітэн&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic Football|url=http://svenskfotboll.se/in-english/domestic-football/|publisher=Swedish Football|accessdate=15 August 2013}}&lt;/ref&gt;, а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Дзве лепшыя каманды атрымліваюць права на ўдзел у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Format &amp; regulations|url=http://www.uefa.com/womenschampionsleague/season=2014/competitionformat/index.html|publisher=UEFA|accessdate=15 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102171615/http://www.uefa.com/womenschampionsleague/season=2014/competitionformat/index.html|archive-date=2 лістапада 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Удзельнікі сезона 2021 года ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Клуб
! Горад
|-
| [[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]] || [[Стакгольм]]
|-
| [[Векшэ (жаночы футбольны клуб)|Векшэ]] || [[Векшэ]]
|-
| [[Вітшэ (жаночы футбольны клуб)|Вітшэ]] || [[Вітшэ]]
|-
| [[ЖФК Крыстыянстад|Крыстыянстад]] || [[Крыстыянстад]]
|-
| [[ЖФК Лінчэпінг|Лінчэпінг]] || [[Лінчэпінг]]
|-
| [[ЖФК Пітэа|Пітэа]] || [[Пітэа]]
|-
| [[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]] || [[Мальмё]]
|-
| [[ЖФК Хамарбю|Хамарбю]] || [[Стакгольм]]
|-
| [[ЖФК Хекен|Хекен]] || [[Гётэбарг]]
|-
| [[ЖФК Юргордэн|Юргордэн]] || [[Стакгольм]]
|-
| [[ЖФК Эрэбру|Эрэбру]] || [[Эрэбру]]
|-
| [[ЖФК Эскільстуна Юнайтэд|Эскільстуна Юнайтэд]] || [[Эскільстуна]]
|}

== Пераможцы ==
Спіс пераможцаў чэмпіянату Швецыі (1973—1987) і Дамалсвенскана (1988—{{ц. ч.}}). З 1988 па 1992 гады існавала сістэма плэй-оф: чатыры лепшыя каманды рэгулярнага першынства гулялі ў паўфіналах і фінале.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Сезон
!Чэмпіён
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1973|1973]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1974|1974]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1975|1975]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1976|1976]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1977|1977]]
|'''[[Якобсбэрг (жаночы футбольны клуб)|Якобсбэрг]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1978|1978]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1979|1979]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1980|1980]]
|'''[[ЖФК Сунано|Сунано]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1981|1981]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (4)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1982|1982]]
|'''[[ЖФК Сунано|Сунано]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1983|1983]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (4)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1984|1984]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (5)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1985|1985]]
|'''[[ЖФК Хамарбю|Хамарбю]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1986|1986]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1987|1987]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (5)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1988|1988]]
|'''[[Оксабэк (жаночы футбольны клуб)|Оксабэк]]''' (6)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1989|1989]]
|'''[[ЖФК Йітэкс Мельндаль|Йітэкс]]''' (6)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1990|1990]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1991|1991]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1992|1992]]
|'''[[Гідэёнсбергс(жаночы футбольны клуб)|Гідэёнсбергс]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1993|1993]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (4)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1994|1994]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (5)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1995|1995]]
|'''[[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1996|1996]]
|'''[[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1997|1997]]
|'''[[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1998|1998]]
|'''[[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]]''' (4)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 1999|1999]]
|'''[[ЖФК АІК Стакгольм|АІК]]''' (5)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2000|2000]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2001|2001]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2002|2002]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2003|2003]]
|'''[[ЖФК Юргордэн|Юргордэн]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2004|2004]]
|'''[[ЖФК Юргордэн|Юргордэн]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2005|2005]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (4)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2006|2006]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (5)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2007|2007]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (6)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2008|2008]]
|'''[[Умеа (жаночы футбольны клуб)|Умеа]]''' (7)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2009|2009]]
|'''[[ЖФК Лінчэпінг|Лінчэпінг]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2010|2010]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (6)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2011|2011]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (7)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2012|2012]]
|'''[[ЖФК Цюрэсо|Цюрэсо]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2013|2013]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Мальмё]]''' (8)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2014|2014]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]''' (9) («Мальмё» перайменаваўся ў «Русенгард»)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2015|2015]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]''' (10)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2016|2016]]
|'''[[ЖФК Лінчэпінг|Лінчэпінг]]''' (2)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2017|2017]]
|'''[[ЖФК Лінчэпінг|Лінчэпінг]]''' (3)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2018|2018]]
|'''[[ЖФК Пітэа|Пітэа]]''' (1)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2019|2019]]
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]''' (11)
|-
|[[Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын 2020|2020]]
|'''[[ЖФК Хекен|Хекен]]''' (1)
|-
| 2021
|'''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]''' (12)
|-
| 2022
| '''[[ЖФК Русенгард Мальмё|Русенгард]]''' (13)
|}

== Гл. таксама ==
* [[Кубак Швецыі па футболе сярод жанчын]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/ Чэмпіянат Швецыі па футболе сярод жанчын]
* [http://svenskfotboll.se/ Шведскі футбольны саюз]

[[Катэгорыя:Жаночы футбол у Швецыі]]</text>
      <sha1>4w2jtyxanl82q5o7vy6xtjh80oxf134</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фемінізм у Швецыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675755</id>
    <revision>
      <id>5206384</id>
      <parentid>4760846</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42576" sha1="j0aekjlasnj9703z8uxpt0h75o3w3sh" xml:space="preserve">[[Файл:Venus symbol (bold).svg|міні|Знак [[Венера (планета)|Венера]] часам выкарыстоўваецца як сімвал жанчыны і/або [[фемінізм]]у.]]
'''[[Фемінізм]] у [[Швецыя|Швецыі]]'''— уплывовы сацыяльна-палітычны рух за роўнасць жанчын з мужчынамі у шведскім грамадстве.&lt;ref name=&quot;Research Paper p. 1&quot;&gt;[http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/Documents/RaISe/Publications/2014/assembly_exec_review/9314.pdf «The Swedish General Election 2014 and the Representation of Women»], Northern Ireland Assembly, Research and Information Service Research Paper, 1 кастрычніка 2014, с. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Viola Gad, [http://time.com/3319652/feminism-comes-to-the-forefront-of-swedish-politics/ «Feminism Comes to the Forefront of Swedish Politics»], ''[[Time Magazine]]'', 12 верасня 2014.&lt;/ref&gt; Партыі ўсяго палітычнага спектру Швецыі прытрымліваюцца [[гендэрная палітыка|гендэрнай палітыкі]] у сваіх публічных палітычных маніфестах.&lt;ref name=&quot;Research paper с. 21&quot;&gt;[http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/Documents/RaISe/Publications/2014/assembly_exec_review/9314.pdf «The Swedish General Election 2014 and the Representation of Women»], Northern Ireland Assembly, Research and Information Service Research Paper, 1 кастрычніка 2014, с. 21.&lt;/ref&gt; [[Урад Швецыі]] праз профільнае [[міністэрства гендэрнай роўнасці ў Швецыі|Міністэрства гендэрнай роўнасці]] ўвасабляе палітыку [[гендэрны мэйнстрымінг|гендэрнай прыярытэтнасці]].&lt;ref name=&quot;Research Paper p. 9&quot;&gt;[http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/Documents/RaISe/Publications/2014/assembly_exec_review/9314.pdf «The Swedish General Election 2014 and the Representation of Women»], Northern Ireland Assembly, Research and Information Service Research Paper, 1 кастрычніка 2014, с. 9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahsan&quot;&gt;Sadaf Ahsan, [http://news.nationalpost.com/arts/sweden-gives-we-should-all-be-feminists-to-every-16-year-old-student-in-the-country «How Sweden is trying to turn every 16-year-old into a feminist»] {{Недаступная спасылка}}, ''[[National Post]]'', 7 снежня 2015.&lt;/ref&gt; Жанчыны ў Швецыі складаюць 45 % [[Рыксдаг|парламенту]]. З [[2014]] года жанчыны складаюць 43 % мясцовых заканадаўчых органаў.&lt;ref name=&quot;Research Paper p. 1&quot; /&gt;

Шведскія жанчыны мелі абмежаванае права голасу падчас [[Эра свабоды|эры Свабоды]] у [[1718]]—[[1772]] гадах. Незамужнія жанчыны з высокім узроўнем адукацыі ў [[1862]] годзе першымі ў свеце атрымалі права галасаваць на муніцыпальных выбарах. Неабмежаванае [[Жаночае выбарчае права]] ўведзена ў [[1921]] годзе. З тых часоў Швецыя застаецца ў авангардзе інтэлектуальнага і практычнага фемінізму за [[палавая роўнасць|гендэрную роўнасць]].
У наш час, шведскае грамадства ахапіла [[трэцяя хваля фемінізму]]. &quot;[[Феміністычная ініцыятыва]] &quot; стала першай феміністычнай партыяй, якая выйграла мандат у [[Еўрапейскі парламент]] на выбарах [[2014]] года ў Швецыі, вяртаючы ўвагу да [[антырасізм]] у і перспектыў [[: en: people of color|каляровых людзей]].

== Гісторыя ==
[[File:Wendela Hebbe.jpg|thumb|[[Вендэла Хэбэ]], першая шведская журналістка ў [[1841]] г. партрэт Марыі Рьоль (1842 г.).]]
 [[Файл:Sophie Sager.jpg|thumb|180px|[[Сафі Сагер]] была адной з першых шведскіх фемінісцкіх актывістак сучаснай эпохі.]]

=== Протафемінізм ===
На працягу 17 стагоддзя пытанні, якія тычацца гендэрных роляў, гендэрнай роўнасці і [[правы жанчын|правоў жанчын]], ўздымалі некаторыя асобы, напрыклад, [[Сафія Элізабэт Брэнер]], але гэта былі рэдкія выключэнні.
На працягу 18 стагоддзя гендэрныя ролі, гендэрная роўнасць і рэформы жаночага сацыяльна-прававога статусу абмяркоўваліся ў публічных дэбатах і літаратуры. Шмат ананімных жанчын-журналістак і пісьменніц пісалі пад псеўданімамі ў часовых перыядычных выданнях, пераважна з дапамогай ананімнай карэспандэнцыі, толькі невялікая частка з іх былі ідэнтыфікаваныя. Сярод іх былі [[Маргарэта Мома]], [[Катарына Альгрэн]] і [[Ганна Марыя Рюкершэльд]]. У [[1761]] годзе [[Хедвіга Шарлота Нордэнфліхт]] напісала вядомую паэму «Fruntimrens försvar» («у абарону жанчын»).

=== Першая хваля фемінізму ===

Першая грамадская арганізацыя, заснаваная жанчынамі ў Швецыі (і першае аб’яднанне шведскіх жанчын дзеля дасягнення і рэфармавання чагосьці ў грамадстве), была жаночым дабрачынным грамадствам «Välgörande fruntimmerssällskapet», заснаваным у [[Стакгольм]]е ў [[1819]] годзе групай дваранскіх жанчын пад кіраўніцтвам прынцэсы [[Сафія Альберціна Шведская]] для падтрымкі бедных жанчын. У той час такое аб’яднанне было радыкальным крокам. Пазней з’явілася шмат іншых дабрачынных жаночых таварыстваў.

[[1839]] года пісьменнік [[Карл Юнас Ловэ Альмквіст]] пачаў доўгія літаратурныя дэбаты адносна гендэрных роляў навэлай «Det går an», у якой адстойваў свабодную любоў, права на сужыцці без абавязку ўступаць у шлюб і права жанчын мець вопыт любові, не губляючы незалежнасці, гэта значыць не ўступаючы ў шлюб.

У [[1848]] годзе [[Сафі Сагер]] пасля паведамлення аб згвалтаванні выклікала значныя спрэчкі, якія працягнуліся падчас суда па яе справе. Яна стала, бадай, першай жанчынай у Швецыі, якая публічна выступіла на карысць фемінізму. Так яна атрымала вядомасць, хоць і была высмеяная як феміністка.&lt;ref&gt;Kyle, Gunhild; Krusenstjerna, Eva von (1993). Kvinnoprofiler. Panorama ([[Natur &amp; Kultur]]), 99-0913791-7. Stockholm: Natur &amp; Kultur.&lt;/ref&gt; Гэта справа была ўнікальнай у той час і таму не прывяла ні да аднаго арганізаванага руху.

У [[1855]] годзе [[Юсефіна Дэланд]] заснавала «Svenska lärarinnors pensionsförening» (Таварыства настаўніц-пенсіянерак), каб даць пенсійнае забеспячэнне настаўніцам на пенсіі і гувернанткам. Быць педагогам у той час было адной з некалькіх магчымых прафесій для самазабеспячэння жанчын, і пытанне пенсіі стаяла для іх вельмі актуальна.

[[Файл: Elin Wägner och namninsamlingen 1914.jpg|thumb|250px|Пісьменніца, журналістка і актывістка фемінісцкага руху [[Элін Вэгнер]] з тэчкамі з 350 000 подпісамі, сабранымі ў 1913—1914 у падтрымку права жанчын на галасаванне ў выбарах]]

[[1856]] года [[Фрэдрыка Брэмер]] апублікавала раман «[[Герта (раман)|Герта]]», які выклікаў вялікую палеміку і пачаў «Герта-дэбаты». Двума найважнейшымі пытаннямі была адмена « [[coverture]]» (прынцып, у адпаведнасці з якім з моманту жаніцьбы жанчына губляла грамадзянскую праваздольнасць і трапляла ў поўную залежнасць ад мужчыны). , а таксама забеспячэнне дзяржавай жанчынам эквівалента ўніверсітэта. Сацыяльныя змены не прымусілі сябе чакаць: у [[1858]] годзе рэформа, якая падавала незамужнім жанчынам права падаваць на законнае паўналецця па спрошчанай працэдуры, а ў [[1861]] годзе заснаваны [[Högre lärarinneseminariet]] — першы жаночы універсітэт. У [[1859]] годзе [[Сафі Адлерспарр]] і [[Разалі Алівекрона]] заснавалі першы ў Швецыі і ў [[Краіны Паўночнай Еўропы|нардычных краінах]] часопіс для жанчын «[[Tidskrift för hemmet]]». Гэта стала адпраўной кропкай [[фемінізм|жаночага руху]] у Швецыі.
Арганізаваны жаночы рух пачащся ў [[1873]] годзе, калі [[Ганна Херта-Рэтзіус]] і [[Элен Анкарсвард]] заснавалі «Föreningen för gift kvinnas äganderätt» (Асацыяцыя правоў уласнасці замужніх жанчын). Галоўнай задачай арганізацыі была поўная адмена [[coverture]]. У [[1884]] годзе [[Сафі Адлерсарэ]] заснавала «[[Fredrika-Bremer-Förbundet]]» (Таварыства Фрэдрыкі Брэмер), мэтай якога было паляпшэнне правоў жанчын. Другая палова 19 стагоддзя характарызуецца стварэннем некалькіх жаночых праваабарончых арганізацый, іх значнай актыўнасцю і інтэлектуальнымі дыскусіямі.

У 1880-х гадах адбыліся так званыя «дэбаты цноты» ([[Sedlighetsdebatten]]), калі гендэрныя ролі абмяркоўваліся ў літаратурных дэбатах адносна падвойных стандартаў у процівагу гендэрнай роўнасці. Адной з актыўных удзельніц дэбатаў была &quot;[[Svenska Federationen]] &quot; (Шведская Федэрацыя), якая працавала, каб пакласці канец прастытуцыі ў Швецыі і паставіла пад сумнеў тагачасныя падвойныя стандарты, па якіх гэтая сістэма была апраўданай.
У [[1902]] годзе заснавана [[Нацыянальнае таварыства за жаночае выбарчае права ў Швецыі]]. [[Жаночае выбарчае права]] ўведзена ў [[1921]] годзе, калі жанчыны фармальна атрымалі роўныя правы з грамадзянамі-мужчынамі. З [[1921]] да [[1954]] года школа [[Kvinnliga medborgarskolan vid Fogelstad]] правяла курсы па навучанні жанчын у дачыненні да іх новых правоў як паўнапраўных і раўнапраўных грамадзянак, заклікаючы жанчын выкарыстоўваць свае новыя правы.

У міжваенны перыяд для жанчын існавалі розныя часопісы і арганізацыі ўсіх палітычных поглядаў і класаў. Жанчыны таксама арганізавалі жаночыя крылы палітычных партый, такія як сацыял-дэмакратычныя жанчыны ў Швецыі і ўмераная кааліцыйная партыя, праз якія накіроўвалі свае патрабаванні, такім чынам уступаючы ў палітычнае жыццё.

=== Другая хваля фемінізму і сучаснасць ===

У 1960—1970 гадах у Швецыі зарадзілася новая хваля фемінізму: У [[1968]] годзе была створана арганізацыя «[[Grupp 8]]», якая паклала пачатак і падняла шэраг пытанняў у сферы гендэрнай роўнасці. У [[1973]] годзе феміністычная група «Arbetets kvinnor» (жанчыны працы) вылучылася з «8 Grupp». У культурнай сферы выявілася музычная феміністычная група [[Röda bönor]].
У канцы [[1990]]-х гадоў адбылося адраджэнне актыўнасці фемінізму ў Швецыі, значна заахвочаны ўрадам. Левая партыя на чале з [[Гудрун Шуман]] была ў гэтым асабліва актыўнай.
У [[1997]] годзе [[Урад Швецыі]] заснаваў [[Шведскае Жаночае лобі]], якое ў [[2000-я|2000-х]] прывяло да фемінісцкіх кампаній, такіх як культурны рух [[Bara Bröst]], [[порнастужка]] [[Брудныя дзённікі]], але таксама і да [[Анціфемінізм|анціфеміністычных]], такіх як дакументальны фільм «Гендэрная вайна».
[[2005]]-га года заснавана палітычная сіла [[Феміністычная ініцыятыва]] пад лідарствам [[Гудрун Шуман]], з [[1990]]-х гадоў была вядучай фігурай шведскага фемінізму.

У [[2017]] годзе [[Марыя Тэрэза Рывэра]] стала першай жанчынай у свеце, якая атрымала прытулак з-за таго, што была незаконна заключана ў турму за невыкананне забароны на [[аборт]].&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{cite web|last=Moloney |first=Anastasia |url=https://www.reuters.com/article/us-el-salvador-abortion-idUSKBN1771QP |title=Sweden welcomes Salvadoran woman wrongly jailed for abortion in asylum first |publisher=[[Reuters]]|access-date=22 сакавіка, 2018}}&lt;/ref&gt; Яна занядбала забаронай аборту ў [[Сальвадор]]ы і атрымала прытулак у Швецыі.&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;/&gt;

== Уплыў фемінізму ==

=== У дзяржаўнай палітыцы ===
Амаль усе шведскія партыі так ці інакш сістэмна падтрымліваюць фемінісцкую позву. Швецыя — адна з краін-лідараў па колькасці жанчын у парламенце. Пасля [[парламенцкія выбары ў Швецыі (2018)|выбараў 2018 года]] 46 % дэпутацкіх месцаў у шведскім рыксдагу належаць жанчынам. Ва ўрадзе з 23 членаў кабінета — 12 жанчын (больш за палову).

У праграме новага ўрада роўнасць значыцца асобным пунктам: «пад гендарнай роўнасцю мы маем на ўвазе роўныя магчымасці для жанчын і мужчын уплываць на грамадства і свае ўласныя жыцці. Гэтая сфера ўключае ў сябе пытанні ўлады, уплыву, эканомікі, здароўя, адукацыі, працы і фізічнай недатыкальнасці».

У 2007—2010 гг. дзейнічала [[Міністэрства інтэграцыі і гендэрнай роўнасці Швецыі|Міністэрства інтэграцыі і гендэрнай роўнасці]]. Міністэрства несла адказнасць за захаванне роўнасці паміж мужчынамі і жанчынамі ва ўсіх грамадска-палітычных сферах. У дадзены момант міністрам гендэрнай роўнасці пры [[Міністэрства працы Швецыі|Міністэрстве працы Швецыі]] («Arbetsmarknadsdepartementet») з’яўляецца [[Мэрта Стэневі]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.regeringen.se/sveriges-regering/arbetsmarknadsdepartementet/marta-stenevi/
 |title       = Märta Stenevi
 |lang        = sv
 |publisher   = Regeringskansliet
 |access-date = 2021-02-08
}}&lt;/ref&gt;.
Акрамя таго, у кожнай адміністрацыйнай адзінцы краіны маецца пасада эксперта па пытаннях гендэрнай роўнасці.
Па рашэнні рыксдага ў любой афіцыйнай статыстыцы дадзеныя ўлічваюцца з падзелам на мужчын і жанчын. Згодна з Законам аб статыстычным уліку, усе статыстычныя дадзеныя павінны быць падзеленыя па палавой прыкмеце.&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Казлова Я.Д.|загаловак=Роля жанчыны ў грамадска-палітычным жыцці Швецыі|мова=рус.|выданне=Пытанні гісторыі, міжнародных адносін і справаводства|год=2012|нумар=8}}&lt;/ref&gt;.

=== Прадухіленне прастытуцыі ===
Швецыя абрала шлях прадухілення, а не легалізацыі прастытуцыі, у адрозненне ад Нідэрландаў і Германіі. Гэта адбылося па некалькіх прычынах. Гандаль сэксуальнымі паслугамі супярэчыць канцэпцыі роўнасці паміж жанчынамі і мужчынамі. У краінах, дзе прастытуцыя была дазволеная, маштабы гэтай з’явы толькі ўзрасталі. З-за распаўсюджвання хвароб і злачыннасці прастытуцыя наносіць шкоду ўсяму грамадству.

У 1999 годзе ў Швецыі пачаў дзейнічаць закон, супрацьдзеяння прастытуцыі, які забараняе набыццё паслуг сэксуальнага характару. Закон перасьледуе менавіта пакупнікоў сэкс-паслуг, не прадугледжваючы пакарання для тых, хто іх дае. Зроблена гэта таму, што менавіта пакупнікі паслуг лічацца рухаючай сілай прастытуцыі. У 2005 годзе гэты заканадаўчы акт быў уключаны і ў асноўны Крымінальны кодэкс краіны. Шведскі падыход да барацьбы з сэксуальнымі злачынствамі быў пазней узяты на ўзбраенне і такімі краінамі, як [[Нарвегія]], [[Ісландыя]], [[Канада]] і [[Паўночная Ірландыя]].

=== Армія ===
Жанчыны маглі супрацоўнічаць з узброенымі сіламі Швецыі яшчэ з пачатку ХХ стагоддзя, працуючы на грамадзянскай службе або як члены добраахвотных службаў абароны такіх як «Блакітная Зорка» («Blå Stjärnan») або&quot;Шведская жаночая добраахвотная служба абароны&quot;(«Lottorna»). У 1980 годзе жанчыны ўпершыню змаглі паспрабаваць атрымаць ваенную адукацыю і несці ваенную службу. Тады добраахвотную базавую адукацыю ў сферы ваеннай авіяцыі пажадалі атрымаць 103 дзяўчыны. 30 з іх пачалі падрыхтоўку, а 28 — скончылі. У 1981 годзе [[Рыксдаг]] пастанавіў, што і мужчыны, і жанчыны могуць служыць на камандуючых пасадах ва ўсіх сферах абароны. Жанчынам дазволілі служыць афіцэрамі, а пазней салдатамі і матросамі. У 1989 годзе жанчынам фармальна дазволілі служыць у любых падраздзяленнях узброеных сіл, але да 1994 года для гэтага ім усё роўна трэба было праходзіць афіцэрскую падрыхтоўку. Зараз у Швецыі дзейнічае сістэма, пры якой як мужчыны, так і жанчыны могуць на роўных умовах працаваць па кантракце ва Узброеных сілах. На дадзены момант асабісты склад шведскай арміі прыкладна на 13 % складаецца з жанчын (сярод афіцэраў і афіцэраў-спецыялістаў іх 5,5 %, а сярод камандзіраў груп, салдат і матросаў — каля 12 %). Сярод грамадзянскіх супрацоўнікаў узброеных сіл жанчын 38 %.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/om-forsvarsmakten/varderingar-och-vision/jamstalldhet-och-jamlikhet/historik/|title=Jämställdhet och jämlikhet: Historik|website=Försvarsmakten}}&lt;/ref&gt;.
Пачынаючы з 2018 года прызываюцца як жанчыны, так і мужчыны.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Persson|first1=Alma|last2=Sundevall|first2=Fia|date=2019-12-17|title= Заклік жанчын на ваенную службу: гендэр, ваенная служба і ваенная служба у Швецыі 1965-2018|journal=Women's History Review|volume=28|issue=7|pages=1039–1056|doi=10.1080/09612025.2019.1596542|issn=0961-2025|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Царква ===
У Швецыі яшчэ з 1820-х гадоў існавалі жанчыны-прапаведнікі. І хоць ім не дазвалялася прапаведаваць у храмах, яны выступалі побач з цэрквамі, збіраючы вялікія аўдыторыі па ўсёй краіне. Першая ў Швецыі задакументаваная пропаведзь жанчыны ў памяшканні царквы датуецца 1911 годам. Гэта была [[Мэтадызм|пастар метадысцкай]] з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Ганна Говард Шоў, якая выступіла ў царкве [[Густаў I Ваза|Густава Вазы]] у [[Стакгольм]]е з нагоды канферэнцыі за падаванне выбарчых правоў. Пасля гэтага, а асабліва ў перыяд пасля 1940-х гадоў, усё больш жанчын пачынаюць прапаведаваць у цэрквах&lt;ref name=&quot;: 9 &quot; &gt;{{Cite web|url=https://www.svenskakyrkan.se/kvinnliga-praster|title=Prästämbete för kvinnor och män|website=Svenska kyrkan|date=2018-05-31}}&lt;/ref&gt;.
У 1958 годзе жанчынам дазволілі станавіцца святарамі (прасвітарамі). Праз дзесяць гадоў у Швецыі з’яўляюцца першыя жанчыны-настаяцельніцы, у 1990 — жанчына-біскуп, а ў 2014-м [[Анцье Якелен]] становіцца арцыбіскупам [[Упсала|Упсалы]] і кіраўніком [[Царква Швецыі|царквы Швецыі]]&lt;ref name=&quot;: 9&quot;/&gt;.

За апошнія пяцьдзесят гадоў гендэрны склад работнікаў царквы значна змяніўся, і цяпер духавенства практычна ў роўнай прапорцыі складаюць і мужчыны, і жанчыны. Сёння каля 45 % усіх святароў у Швецыі — жанчыны. Акрамя таго, Генеральны Сінод складаецца з 121 жанчыны і 130 мужчын, якія прымаюць ключавыя рашэнні ў дачыненні да развіцця і будучыні шведскай царквы.

=== Мова ===
Фемінісцкая позва таксама ўплывае на развіццё [[Шведская мова|шведскай мовы]] — у слоўніках і паўсядзённай прамове з’яўляюцца новыя словы і выразы.
Напрыклад, гендэрна нейтральнае займеннік «hen», якое ўсё часцей выкарыстоўваюць, паказваючы на чалавека, пол якога невядомы, у шведскай мове з’явілася яшчэ ў 1960-я, а ў слоўнікі патрапіла ў сярэдзіне 2010-х.
Таксама актыўна развіваецца лексіка, якая тычыцца пытанняў жаночай сэксуальнасці. З’яўляюцца новыя словы, якія абазначаюць жаночыя палавыя органы (напрыклад, нейтральнае гутарковай слова «snippa» можна сустрэць і ў слоўніках, і ў дзіцячых кніжках). У медыцынскіх тэрмінах таксама імкнуцца адысці ад ацэнкі жанчыны з пункту гледжання «беззаганнасці і чысціні». Так, Шведская асацыяцыя сэксуальнага адукацыі (RFSU) прапануе замяніць традыцыйны тэрмін «mödomshinna» (дасл. «некранутая плещка») на «slidkrans» («вагінальная карона»).

=== Рэпрадуктыўныя правы ===
У 1938 годзе ў Швецыі была ўзаконена кантрацэпцыя, а таксама ў некаторых выпадках дазволеныя аборты па рашэнні спецыяльнай камісіі. У 1964 годзе былі адобраны супрацьзачаткавыя таблеткі.
У 1975 годзе жанчыны ў Швецыі атрымалі законнае права на аборт на працягу першых 18 тыдняў цяжарнасці. Пры гэтым, звяртаючыся за кваліфікаванай дапамогай у медыцынскія ўстановы, яны не абавязаны ўказваць канкрэтныя прычыны на правядзенне гэтай аперацыі. Закон удакладняе, што аборт могуць дазволіць і пасля 18-ці тыдняў цяжарнасці — аж да 22-га тыдня, але ўжо толькі ў тым выпадку, калі жанчына зможа даць важкія аргументы на карысць аперацыі. Тады Нацыянальны савет па ахове здароўя разглядае абставіны і прымае рашэнне аб мэтазгоднасці аборту ў кожным канкрэтным выпадку.

=== Адукацыя ===
У 1842 годзе ўводзіцца абавязковая пачаткавая адукацыя для дзяўчынак і хлопчыкаў. У 1861 годзе адкрываецца першая вышэйшая навучальная ўстанова для жанчын — Вышэйшая педагагічная школа. У 1870 годзе жанчынам дазваляюць вучыцца ва ўніверсітэтах.
Сёння, згодна з шведскаму законе «Аб адукацыі», прынятым у 1996 годзе, прынцып раўнапраўя павінен ахопліваць усе аспекты школьнага навучання. Гэта азначае, перш за ўсё, што дзяўчынкі і хлопчыкі павінны быць у роўных умовах, што настаўнік не павінен падзяляць вучняў па палавой прыкмеце або ацаніць іх, грунтуючыся на гендэрных стэрэатыпах.
У Швецыі не прынята падзяляць хлопчыкаў і дзяўчынак на ўроках або даваць ім розныя заданні. Напрыклад, на ўроках працы хлопчыкі і дзяўчынкі разам навучаюцца шыццю, вязання, разьбе па дрэве і апрацоўцы металу. На занятках па дамаводству ўсіх дзяцей вучаць гладзіць бялізну, сціраць, гатаваць ежу, планаваць выдаткі на хатнюю гаспадарку.

=== Барацьба супраць гвалту ў адносінах да жанчын ===
У 1864 годзе забаранілі мужыкам караць жонак. Праз сто гадоў, у 1965 годзе, Швецыя прымае закон, які забараняе [[згвалтаванне]] ў шлюбе. А ў 1998 пачынае дзейнічаць закон аб недатыкальнасці асобы жанчыны. Згодна з ім, любыя формы гвалту і жорсткасці, якім можа падвяргацца жанчына, напрыклад, з боку партнёра, павінны ацэньвацца як ўзаемазвязаныя. Кожны выпадак гвалту ў дачыненні да жанчыны павінен прымацца пад увагу адпаведнымі інстанцыямі. За грубае парушэнне недатыкальнасці жанчыны можна атрымаць тэрмін турэмнага зняволення да 6 гадоў.
У 2011 годзе пераслед жанчын ва ўсіх формах становіцца крымінальным злачынствам. У гэтым жа годзе Швецыя падпісвае Канвенцыю [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] аб барацьбе з гвалтам у адносінах да жанчын і прадухіленні жорсткасці ў сям’і.
2018 2018 годзе Рыксдаг прымае закон, згодна з якім сэкс без згоды лічыцца згвалтаваннем, нават калі да ахвяры не ўжывалася сіла або пагрозы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-44230786|title=Sweden approves new law recognising sex without consent as rape|website=ВВС|date=2018-05-24}}&lt;/ref&gt;.

== Фемінізм у Швецыі ў лічбах ==
У цэлым, ідэі фемінізму шырока падтрымліваюцца шведскім грамадствам. Апытанне сайта&quot;Yougov&quot; у 2016 годзе паказаў, што 27 % шведаў заўсёды называюць сябе фэміністамі, а яшчэ 23 % робяць гэта ў пэўных сітуацыях. Ідэі гендэрнай роўнасці, згодна даследаванню «Ipsos», падтрымліваюць 68 % жыхароў у краіне. Па дадзеных іншага апытання сайта «YouGov», Швецыя апынулася самай прагрэсіўнай у гэтым сэнсе з 27 краін, апярэдзіўшы суседзяў па [[Скандынавія|Скандынавіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і ЗША.
Статыстыка пацвярджае грамадскія настроі. Так, у вышэйшых органах улады прыблізна палову пасад займаюць жанчыны. З увядзеннем усеагульнага выбарчага права ў 1921 годзе колькасць жанчын-дэпутатаў Рыксдагу пастаянна расце. Калі ў 1921 годзе жанчыны складалі толькі 1 % ад усіх шведскіх парламентарыяў, то ў 1965 годзе іх было ўжо 12 %, у 1998 годзе — 43 %. Па выніках выбараў 2018 года ў Рыксдагу засядаюць 46 % жанчын. У 2018 годзе прапорцыя дэпутатаў ад Швецыі ў Еўрапарламенце складае 52 % жанчын на 48 % мужчын.

Жанчын-міністраў таксама становіцца больш. Калі ў 1973 годзе ва ўрадзе іх было толькі 11 %, то ў цяперашнім кабінеце Левена-52 %.
Паводле статыстыкі за 2017 год, сярод насельніцтва Швецыі ва ўзросце 25-44 года 54,4 % жанчын маюць вышэйшую адукацыю (і 40,1 % мужчын). Сярод узроставай групы 45-64 года 41,7 % жанчын маюць вышэйшую адукацыю (і 33,6 % мужчын).

У нашы дні дзве з трох вучоных ступеняў у Швецыі прысуджаюцца жанчынам. Сярод тых, хто вучыцца ў магістратуры і аспірантуры ў шведскіх ВНУ, — мужчын і жанчын прыкладна пароўну. Аднак захоўваецца дыспрапорцыя ў прафесарскім складзе шведскіх ВНУ. У 2017 годзе сярод прафесараў было 72,9 % мужчын і толькі 27,1 % жанчын &lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/levnadsforhallanden/jamstalldhet/jamstalldhetsstatistik/pong/tabell-och-diagram/indikatorer/jamn-fordelning-av-makt-och-inflytande/|title=Jämn fördelning av makt och inflytande | website=SCB|date=2018/publisher=}}&lt;/ref&gt;.

І хоць у Швецыі не прынята дзяліць прафесіі на «мужчынскія» і «жаночыя» і адсутнічае якая-небудзь сістэма квот на працоўныя месцы, у статыстычна некторых прафесіях пераважаюць жанчыны, а ў некаторых — мужчыны. Так, на пасадах сядзелкі, няні, выхавальніка ў дзіцячым садзе, медсёстры, памочніка бухгалтара працуюць пераважна жанчыны. А распрацоўшчыкамі праграмнага забеспячэння, кіроўцамі грузавікоў, наладчыкамі і аператарамі станкоў, сталярамі, цеслярамі, прыбіральшчыкамі, аўтамеханікамі, электрыкамі — мужчыны&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/levnadsforhallanden/jamstalldhet/jamstalldhetsstatistik/pong/tabell-och-diagram/indikatorer/ekonomisk-jamstalldhet/|title=Ekonomisk jämställdhet|website=SCB|date=2018}}&lt;/ref&gt;.

У той жа час жанчыны займаюць 40 % высокіх пастоў у саветах дырэктараў.

У справаздачы часопіса CEOWORLD ад 2020 года Швецыя прызнана лепшай краінай у свеце для жанчын &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://ceoworld.biz/2020/06/21/ranked-worlds-best-countries-for-women-2020/|title=RANKED: Лепшыя краіны свету для жанчын, 2020 |author=Пападопулас, Ганна |website=Ceoworld |date=2020-06-21}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе згодна з «Індэкс гендэрнай роўнасці Швецыя» паказала найлепшы вынік сярод краін ЕС у пытанні гендэрнай роўнасці (83.6 з 100 максімальных балаў). У гендэрным рэйтынгу Сусветнага эканамічнага форуму «Глабальны гендэрны разрыў даклад», які ацэньвае разрыў паміж жанчынамі і мужчынамі ў палітычных і эканамічных магчымасцях і правах, доступе да адукацыі і медыцынскага абслугоўвання, у 2018 годзе Швецыя апынулася на трэцім месцы з 149 краін, саступіўшы [[Ісландыя|Ісландыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Для параўнання: [[Францыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] размясціліся ў другой дзесятцы. [[Беларусь]] заняла 28 месца, [[Малдова]] — 35, [[Польшча]] — 42, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 51, [[Украіна]] — 65, [[Расія]] — 75, [[Японія]] — 110, [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] — 121. Завяршаюць Спіс [[Ірак]], [[Пакістан]], [[Емен]] на 147—149 месцах &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2018.pdf|title=T Глабальны даклад аб гендэрнай разрыве 2018 |author=World Economic Forum|date=2018}}&lt;/ref&gt;
А ў рэйтынгу Сусветнага эканамічнага форуму «Жанчыны, бізнес і закон 2019: дзесяцігоддзе рэформаў», адсочваецца сувязь паміж заканадаўствам краіны і эканамічнымі рашэннямі, якія прымаюцца жанчынамі, Швецыя апынулася адной з шасці краін, якія атрымалі найвышэйшую ацэнку 100 балаў з 100 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/31327/WBL2019.pdf|title=Women, Business and the Law 2019: A Decade of Reform|author=World Economic Forum|date=2019}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Спачатку намаганні Марго Вальстрэм выклікалі ў многіх здзіўленне. Сёння менавіта праваабарончыя групы паказваюць на крывадушнасць феміністычнай знешняй палітыкі ў краіне, якая з’яўляецца адным з найбуйнейшых у свеце экспарцёраў зброі на душу насельніцтва, экспартуючы зброю аўтакратычным рэжымам, вядомым сваімі парушэннямі правоў чалавека.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centreforfeministforeignpolicy.org/journal/2017/8/21/hiding-behind-the-f-word-the-failures-of-swedens-feminist-foreign-policy|title=Хаваючыся за словам F-Word: няўдачы шведскай феміністычнай знешняй палітыкі|website=CFFP|language=en-US|access-date=8 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423211641/https://centreforfeministforeignpolicy.org/journal/2017/8/21/hiding-behind-the-f-word-the-failures-of-swedens-feminist-foreign-policy|archive-date=23 красавіка 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://time.com/3319652/feminism-comes-to-the-forefront-of-swedish-politics/ Feminism Comes to the Forefront of Swedish Politics]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фемінізм]]
[[Катэгорыя:Права Швецыі]]
[[Катэгорыя:Жанчыны Швецыі]]</text>
      <sha1>j0aekjlasnj9703z8uxpt0h75o3w3sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Міхайлавіч Асоцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>678648</id>
    <revision>
      <id>5206584</id>
      <parentid>5205779</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- {{Underlinked|date=верасень 2026}}</comment>
      <origin>5206584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="btlhepymwnmz1r4khul6z5ysckscss0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=верасень 2026}}

{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Асоцкі}}
'''Мікалай Міхайлавіч Асоцкі''' (1840 — пасля 1840) — беларускі медык, доктар медыцыны, стацкі саветнік&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;А. Крылов-Толстикович «Русские врачи XIX-начала XX вв.»&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся 4 снежня 1840 года. Скончыў медыцынскі факультэт Харкаўскага ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;МВА&quot;&gt;[https://wiki.bobr.by/%D0%90%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Асотский, Николай Михайлович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1865 годзе служыў лекарам у [[Бабруйскі крапасны ваенны шпіталь|Бабруйскім крапасным батальёне]]&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

Абараніў у Маскоўскай хірургічнай акадэміі ў 1870 годзе доктарскую дысертацыю «Пра ўплыў спарыньі на якасць і колькасць малака»&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

Галоўны ўрач ваеннага шпіталя № 61. Выйшаў у адстаўку ў 1898 годзе&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

Пахаваны на Кавалеўскіх могілках у [[Крапіўніцкі]]м.

== Узнагароды ==

Меў ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

Аўтар артыкулаў у медыцынскіх выданнях&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

Час смерці дакладна невядомы. У розных выданнях пазначаецца па-рознаму — 1 лютага 1898 года або 13 кастрычніка 1903 года&lt;ref name=&quot;МВА&quot;/&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Асоцкі Мікалай Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Беларусі]]</text>
      <sha1>btlhepymwnmz1r4khul6z5ysckscss0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдуар Эрыё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681776</id>
    <revision>
      <id>5206435</id>
      <parentid>4101897</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="8anouhx93wdjgs4kvmo0jfig8uovkm4" xml:space="preserve">{{ДД}}

'''Эдуар-Мары Эрыё''' ({{lang-fr|Édouard Marie Herriot}}; {{ВДП}}) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, лідар партыі радыкалаў і радыкал-сацыялістаў, пісьменнік, гісторык, публіцыст, акадэмік.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Прэм’ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Эрыё Эдуар}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]]
[[Катэгорыя:Міністры адукацыі Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1939)]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай прэміі Міру]]</text>
      <sha1>8anouhx93wdjgs4kvmo0jfig8uovkm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уільям Дэп’ю</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681905</id>
    <revision>
      <id>5206271</id>
      <parentid>4463091</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="e9aceji6ywghnpjn99vnv4wg0cg6qce" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Уільям Яўген Дэп’ю'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Haig Jr.|first=Alexander M.|url=https://archive.org/details/innercircleshowa00haig|title=Inner Circles: How America Changed the World: a Memoir|publisher=Warner Books|year=1992|location=New York|pages=156|isbn=9780446515719|access-date=23 September 2020}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|William Eugene DePuy}}; [[1 кастрычніка]] [[1919]] — [[9 верасня]] [[1992]]) — [[генерал]] [[Армія ЗША|Арміі ЗША]], першы камандуючы навучальным і дактрынальным камандаваннем, удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] і [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай]] войнаў. Вядомы як адзін з галоўных архітэктараў перабудовы дактрыны амерыканскай арміі пасля вайны ў [[В’етнам]]е&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/SelectedPapersofGeneralWilliamDepuy.pdf |title=Selected Papers of General William E. DePuy |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830065037/http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/SelectedPapersofGeneralWilliamDepuy.pdf |archive-date=30 жніўня 2017 |access-date=5 ліпеня 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Дэп’ю Уільям}}
[[Катэгорыя:Генералы ЗША]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]]</text>
      <sha1>e9aceji6ywghnpjn99vnv4wg0cg6qce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Справа TUT.BY</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683386</id>
    <revision>
      <id>5206447</id>
      <parentid>4743697</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:47:05Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23649" sha1="d93m9nhs82hpavyhwot3d0vf2nmf7x1" xml:space="preserve">'''Справа TUT.BY''' — крымінальны пераслед медыяцэнтра [[TUT.BY]]. З'явілася на фоне палітычнага крызісу ў Беларусі, які пачаўся ў 2020 годзе. Прысуд абвешчаны ў 2023 годзе.

== Перадгісторыя ==
25 верасня 2020 года стала вядома, што па запыце [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] партал хочуць пазбавіць рэгістрацыі ў якасці СМІ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Пасяджэнне суда па іску прызначана на 8 кастрычніка 2020 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by грозит потеря статуса СМИ|url=https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-url=https://archive.today/20200925175608/https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by пагражае страта статусу СМІ|url=https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-url=https://archive.today/20200925180111/https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1 кастрычніка 2020 года ў падтрымку сваёй іскавой заявы і за асвятленне парталам [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі (2020)]] Міністэрствам інфармацыі была прыпынена рэгістрацыя TUT.BY у якасці СМІ на тры месяцы&lt;ref name=&quot;Deutsche Welle&quot; /&gt;. Сам рэсурс заявіў, што пакуль мае намер працягнуць працу&lt;ref name=&quot;Deutsche Welle&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-10-01|title=Belarus: Tut.by news site ban comes into force {{!}} DW {{!}} 01.10.2020|url=https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001093515/https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|archive-date=2020-10-01|access-date=2020-10-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;. Міжнародная арганізацыя «[[Рэпарцёры без межаў]]» раскрытыкавала такую палітыку ў адносінах да медыя&lt;ref&gt;{{Cite web|language=de|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|title=Kritik an Lukaschenkos Medienpolitik|date=2020-10-06|publisher=[[Рэпарцёры без межаў]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151951/https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|archive-date=2020-10-06|access-date=2020-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2020 года [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] і рэдакцыі шэрагу незалежных СМІ выступілі з сумеснай заявай з нагоды ціску на партал TUT.BY і абмежавання доступу да незалежных сайтаў&lt;ref name=&quot;ER1&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-11-30|title=Друкарня адмаўляецца друкаваць незалежную &quot;Брэсцкую газету&quot;|url=https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201092848/https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ER2&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-11-30|title=Типография отказывается печатать независимую &quot;Брестскую газету&quot;|url=https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201093820/https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;. У сумеснай заяве [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і яшчэ больш за пяцідзесяці краін і [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі ад 26 кастрычніка 2020 года было сказана, што «нядаўнія захады адносна Tut.by, найбуйнейшага беларускага незалежнага СМІ, павінны спыніцца»&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-28|title=Joint Statement on the Human Rights Situation in Belarus|url=http://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135200/https://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|archive-date=2020-10-28|access-date=2020-10-28|publisher=U.S. Embassy in Belarus|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-28|title=Сумесная заява аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі|url=http://by.usembassy.gov/be/сумесная-заява-аб-сітуацыі-з-правамі-ч/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135013/https://by.usembassy.gov/be/%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%B1-%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96-%D0%B7-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D1%96-%D1%87/|archive-date=28 кастрычніка 2020|access-date=2020-10-28|publisher=Амбасада ЗША ў Беларусі|language=be|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Блогер [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] ў лісце да рэдакцыі «[[Брестская газета|Брестской газеты]]» ў лістападзе 2020 года асудзіў рэпрэсіі ўладаў у адносінах да журналісцкай супольнасці, у прыватнасці тое, што TUT.BY ''«душаць»''&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Сергей Тихановский: «Очень переживаю за давление на журналистов и журналистику»|выданне=[[Брестская газета]]|год=2020|мова=ru|месяц=11|чысло=20|дата доступу=2020-11-21|старонкі=8|нумар=47 (936)}}&lt;/ref&gt;.

Журналістка [[Кацярына Анатольеўна Барысевіч|Кацярына Барысевіч]], якая напісала артыкул пра забітага [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнку]] ў 2020 годзе, была арыштавана ў Мінску 19 лістапада 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Гуштын|first=Адар'я|date=2020-11-27|title=Журналиста TUT.BY Катерину Борисевич перевели в СИЗО на Володарского. Письма ей почти не доходят|url=https://news.tut.by/society/709395.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130111737/https://news.tut.by/society/709395.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 2 сакавіка 2021 года была прыгавораная да шасці месяцаў пазбаўлення волі і штрафу ў 100 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]]&lt;ref name=&quot;AP news&quot;&gt;{{Cite web|title=Belarus journalist sentenced for report on protester’s death|language=en|publisher=[[Associated Press]]|date=2021-03-02|url=https://apnews.com/article/katsiaryna-barysevich-sentenced-belarus-protester-death-1309daeee6882331bbc68181dd2ab868|url-status=live|access-date=2021-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Затрыманне супрацоўнікаў і закрыццё афіцынага сайта ==
&quot;ТАА «Тут бай Медыя» ў 2019 годзе атрыманы статус рэзідэнта [[Парк высокіх тэхналогій|Парку высокіх тэхналогій]] (ПВТ). Пасля гэтага кампанія стала плаціць меншыя падаткі. Аднак паводле звестак Дэпартамента фінансавых расследаванняў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] Tut.by была атрыманая выручка, не абумоўленая дзейнасцю, дазволенай для рэзідэнтаў ПВТ. На падставе прадастаўленых ДФР звестак аб дапушчаных ТАА парушэннях Назіральнай радай ПВТ 18 мая 2021 года прынята рашэнне аб страце ТАА «Тут бай Медыя» права на падатковыя льготы. Органы фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржкантролю пачалі неадкладныя следчыя і іншыя працэсуальныя дзеянні. У дачыненні да службовых асоб Tut.by распачата крымінальная справа па нясплаце падаткаў у асабліва буйным памеры. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у гэты ж дзень заявіла, што Tut.by распаўсюджваў інфармацыю ад фонда салідарнасці «[[Байсол]]», які не мае рэгістрацыі ў Беларусі (хоць зарэгістраваны за мяжой). Чыноўнікі палічылі, што гэтага дастаткова для блакіроўкі сайта. Ператрусы прайшлі у офісах і дома ў многіх журналістаў&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=273104 nn.by]&lt;/ref&gt;.

Па стане на 25 мая 2021 года па справе TUT.BY 12 чалавек былі змешчаны ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|СІЗА]] (генеральная дырэктарка Людміла Чэкіна, галоўная рэдактарка [[Марына Золатава]], рэдактарка Вольга Лойка, намесніца дырэктара Ірына Рыбалка, журналістка Алена Талкачова, галоўная бухгалтарка Анжэла Асад, намесніца галоўнай бухгалтаркі Марыя Новік, галоўная інжынерка Ала Лапатко, намеснік генеральнага дырэктара па тэхнічных пытаннях Аляксандр Дайнека, менеджэр Андрэй Аўдзееў, дырэктар Hoster.by Сяргей Павалішаў, дырэктарка Rocket Data, TAM.BY Дар’я Данілава); тры чалавекі (юрыстка Кацярына Ткачэнка, былая юрыстка Ірына Касцючэнка, удава [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]] [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юлія Чарняўская]]) знаходзіліся пад хатнім арыштам&lt;ref name=&quot;Заява&quot; /&gt;. 25 мая 2021 года дзевяць арганізацый ([[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]] і іншыя) выступілі з сумеснай заяваю і прызналі ўсіх 15 [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]&lt;ref name=&quot;Заява&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-05-25|title=Заява аб прызнанні 15 затрыманых па справе TUT.BY палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/103526|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525092704/https://spring96.org/be/news/103526|archive-date=2021-05-25|access-date=2021-05-25|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}&lt;/ref&gt;.

11 сакавіка 2022 года тром фігурантам «справы» змянілі меру стрымання, у выніку чаго яны выйшлі з [[СІЗА]]&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/traim-belaruskim-palitznyavolenym-zmyanili-meru-strymannya&lt;/ref&gt;. Праз некалькі дзён яшчэ тры фігуранты апынуліся на свабодзе&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/na-volyu-vyyshli-palitznyavolenyya-volga-loyka-alyaksandr-dayneka-i-andrey-audzeeu&lt;/ref&gt;. Яшчэ адна фігурантка выйшла на свабоду ў сярэдзіне траўня.

== Судовыя разбіральніцтвы ==
24 чэрвеня 2021 года пачалося слуханне аб прызнанні экстрэмісцкімі матэрыялаў сайта TUT.BY i яго сацыяльных сетак; суд адклаў разбіральніцтва па гэтай справе на неазначаны тэрмін&lt;ref&gt;[https://www.intex-press.by/2021/06/24/chem-zakonchilsya-protsess-o-priznanii-produktsii-tut-vy-ekstremistskimi-materialami/ Чем закончился процесс о признании продукции TUT.ВY экстремистскими материалами?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220407034013/https://www.intex-press.by/2021/06/24/chem-zakonchilsya-protsess-o-priznanii-produktsii-tut-vy-ekstremistskimi-materialami/ |date=7 красавіка 2022 }} // Intex Press&lt;/ref&gt;.

7 ліпеня Эканамічны суд Беларусі разгледзіў скаргу медыяхолдынга на МУС і прызнаў законным рашэнне спецыяльнай камісіі, на падставе якога МУС просіць прызнаць матэрыялы сайта і сацыяльных сетак TUT.BY экстрэмісцкімі. Кампанія вырашыла падаць апеляцыю&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11846727 Суд в Минске счел законным решение комиссии, назвавшей контент tut.by экстремистским] // ТАСС&lt;/ref&gt;.

Справу TUT.BY ﻿пачалі разглядаць 9 студзеня 2023 года ў Мінскім гарадскім судзе. Працэс праходзіў у закрытым рэжыме. Справу вяла суддзя Валянціна Зянькевіч. Суд цягнуўся больш за два месяцы — агулам прайшло 37 пасяджэнняў.﻿ Фігурантамі справы з’яўляюцца галоўная рэдактарка выдання [[Марына Золатава]], былая генеральная дырэктарка [[Людміла Чэкіна]] — яны знаходзіліся пад вартай, а таксама Вольга Лойка, Алена Талкачова і Кацярына Ткачэнка — ім раней змянілі меру стрымання, на судзе іх не было. Паколькі апошнія апынуліся за мяжой, іх абвясцілі ў вышук, а крымінальную справу ў дачыненні да іх выдзелілі ў асобную вытворчасць.

Людміле Чэкінай былі інкрымінаваныя «ўхіленне ад выплаты падаткаў, арганізацыя распальвання сацыяльнай варожасці і варажнечы, а таксама распаўсюд матэрыялаў з заклікамі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Беларусі». Марына Золатава абвінавачвалася ў «дапамозе ва ўхіленні ад выплаты падаткаў, распальванні сацыяльнай варожасці і варажнечы, распаўсюдзе матэрыялаў з заклікамі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Беларусі».

16 сакавіка ў фільме, паказаным [[БТ]], супрацоўніц парталу вінавацілі ў тым, што ў 2013—2014 гадах журналісты асвятлялі падзеі ва Украіне падчас Майдану, у 2010 годзе пісалі пра паслявыбарчыя акцыі пратэстаў у Беларусі, пра дэвальвацыі ў краіне, а таксама пра рэпрэсіі супраць беларускіх пратэстоўцаў у 2020 годзе. Сутнасць прад’яўленых крымінальных абвінавачванняў засталася невядомая.﻿

У Мінскім гарадскім судзе 17 сакавіка абвешчаны прысуд: былую гендырэктарку Людмілу Чэкіну і галоўную рэдактарку партала Марыну Золатаву асудзілі на 12 гадоў калоніі агульнага рэжыма.

Золатаву і Чэкіну вызвалілі і прымусова вывезлі з Беларусі адпаведна 13 снежня 2025 года і 16 верасня 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/amp/be/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2025-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Zerkalo.io ==
8 ліпеня 2021 года частка журналістаў TUT.BY, якая засталася на волі, прэзентавала часовы сайт [[Zerkalo.io]]&lt;ref name=&quot;zapuskat&quot; /&gt;. Паводле рэдакцыі, ён скончыць сваё існаванне, калі TUT.BY зможа легальна аднавіць сваю працу ў Беларусі з усім архівам публікацый&lt;ref name=&quot;zapuskat&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-07-08|title=«Когда независимых медиа в Беларуси становится меньше, пора запускать новые»: Команда TUT.BY запустила Zerkalo.io|url=https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711112226/https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|archive-date=2021-07-11|access-date=2021-07-13|publisher=[[Брестская газета]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень доступ да сайта [[Zerkalo.io]] ў Беларусі быў заблакаваны&lt;ref name=&quot;Massive&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-07-08|title=Massive crackdown on independent media throughout Belarus|url=https://belsat.eu/en/news/08-07-2021-massive-crackdown-on-independent-media-in-belarus/|url-status=live|access-date=2021-07-08|publisher=[[Белсат]]|language=en}}&lt;/ref&gt;.

9 жніўня 2021 года стала вядома, што МУС жадае прызнання Zerkalo.io экстрэмісцкім матэрыялам, слуханні аб гэтай справе будуць праходзіць 13 жніўня ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|судзе Цэнтральнага раёна Мінска]]. 13 жніўня матэрыялы Zerkalo.io і TUT.BY суд прызнаў экстрэмісцкімі&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/news/v_belarusi_priznali_ekstremistskim_portal_tutby_i_sozdannoe_ego_zhurnalistami_izdanie_zerkaloio-535907/ В Беларуси признали экстремистскими портал TUT.BY и созданное его журналистами издание Zerkalo.io] //Дождь&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2023 г. МУС Беларусі аб'явіла «Люстэрка», уключаючы яго сайт, сацыяльныя сеткі і лагатып, [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=МВД Беларуси объявило «экстремистским формированием» издание «Зеркало», основанное бывшими сотрудниками Tut.by|url=https://meduza.io/news/2023/06/12/mvd-belarusi-ob-yavilo-ekstremistskim-formirovaniem-izdanie-zerkalo-osnovannoe-byvshimi-sotrudnikami-tut-by|website=[[Meduza]]|date=2023-06-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. За стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім беларускія законы прадугледжваюць крымінальную адказнасць&lt;ref&gt;{{cite web|language=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-59165793|title=Интерпол отказался разыскивать Светлану Тихановскую; Путин и Лукашенко утвердили союзные программы. Главное в Беларуси за неделю|publisher=[[BBC]]|date=2021-11-03|access-date=2021-11-05|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105071302/https://www.bbc.com/russian/news-59165793|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]]
[[Катэгорыя:2020 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2021 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]]</text>
      <sha1>d93m9nhs82hpavyhwot3d0vf2nmf7x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2009/2010</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684088</id>
    <revision>
      <id>5206679</id>
      <parentid>4912031</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="7mfthwhry78l344h7ymm5ghos1v7gz5" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             = [[26 верасня]] 2009 — 2010
|назва           = 
|удзельнікаў     = 8
|гарады          = 7
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|разоў           = 1
|2 месца         = [[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|3 месца         = [[Камунальнік Гродна]]
|дублёры         = 
|гульняў         = 24
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2008/2009|2008/2009]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2010/2011|2010/2011]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2009/2010''' — 19-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе]].

== Турнірная табліца (рэгулярны сезон) ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|28
|26
|2
|76
|-
|2
|[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|28
|22
|6
|63
|-
|3
|[[Камунальнік Гродна]]
|28
|20
|8
|56
|-
|4
|[[ГВК Гомель]]
|28
|14
|14
|47
|-
|5
|[[Заходні Буг Брэст]]
|28
|12
|16
|38
|-
|6
|[[Камунальнік Магілёў|Металург-Бела]]
|28
|11
|17
|34
|-
|7
|[[Марка-ВДТУ|Марка Віцебск]]
|28
|7
|21
|21
|-
|8
|[[РДВАР (валейбольны клуб)|Юніёр-2010 Мінск]]
|28
|0
|28
|1
|}

== Выніковае размеркаванне месцаў ==
{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=wikitable cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 50px;&quot;|Месца
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 200px;&quot;|Каманда
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|1 ||[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|2 ||[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|3 ||[[Камунальнік Гродна]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|4 ||[[ГВК Гомель]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|5 ||[[Заходні Буг Брэст]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|6 ||[[Камунальнік Магілёў|Металург-Бела]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|7 |||[[Марка-ВДТУ|Марка-Віцебск]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|8 ||[[РДВАР (валейбольны клуб)|Юніёр-2010 Мінск]]
|-

|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола]
* [https://web.archive.org/web/20131226221307/http://bvf.by/?cat=36 ЧЕМПИОНАТ БЕЛАРУСИ. МУЖЧИНЫ]
* [https://pressball.by/blog/pressball/55509/ Беларусь. Анонс. Кто на новенького?]
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе|2009]]
[[Катэгорыя:2009 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2010 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2009 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2010 годзе]]</text>
      <sha1>7mfthwhry78l344h7ymm5ghos1v7gz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская рада культуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684141</id>
    <revision>
      <id>5206448</id>
      <parentid>5170766</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:47:38Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10072" sha1="j4rrxdc4rmm694j49lhy6guozjfreqv" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя}}
'''Беларуская рада культуры''' — [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйная]] [[Грамадская арганізацыя|дабрачынная арганізацыя]], якая займаецца праблемамі беларускай культуры.

Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]] (у Эстоніі пад назваю MTÜ Valgevene Kultuuri Assotsiatsioon), з мая 2023 года мае праваабарончы статус.

== Гісторыя ==
Заснавана 1 кастрычніка 2020 года ў адказ на рэпрэсіі беларускіх улад супраць дзеячаў культуры ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]]. Спачатку арганізацыя называлася «Беларускі фонд культурнай салідарнасці». У лютым 2021 года ў сувязі з пашырэннем дзейнасці, акрамя дапамогі арганізацыя пачала займацца працэсамі падрыхтоўкі рэформ, фонд змяніў назву на Беларуская рада культуры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/203823-fond-kulturnaj-salidarnasci-stane-belaruskaj-radaj-kultury|title=Фонд культурнай салідарнасці стане Беларускай радай культуры|website=[[Reform.news]]|date=2021-02-22}}&lt;/ref&gt;.

7 чэрвеня 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]] прызнала Беларускую раду культуры «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31887802.html|title = Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваньнем» |author = |authorlink = |date = 7-6-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. Рашэннем Партызанскага суда Мінску ўсе старонкі і суполкі ў сетках, матэрыялы і ініцыятывы Беларускай рады культуры прызнаны «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2975346,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96-%C2%AB%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%BC%C2%BB|title=Беларускую раду культуры прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем» - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-09-24}}&lt;/ref&gt;. «Экстрэмісцкім» таксама прызнаны канал арганізацыі, прысвечаны кампаніі салідарнасці #BelarusWithUkraine.

Арганізацыя зарэгістраваная на тэрыторыі [[ЕС]], з мая 2023 года мае праваабарончы статус.

Пачынаючы з 2024 года, некалькі людзей асудзілі за ахвяраванні Беларускай радзе культуры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/354099|title=50-гадовага жыхара Мінскага раёна прысудзілі да пяці гадоў калоніі за данаты праваабарончым ініцыятывам і палітвязням|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/354130|title=Вось за што бізнэсоўцу Сяргею Юнчыцу прысудзілі пяць гадоў калоніі і 20 тысяч рублёў штрафу|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/120757|title=Мінчука асудзілі на 5 гадоў &quot;хатняй хіміі&quot; за данаты фондам салідарнасці|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2024-04-19}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку за зробленыя да прызнання яе экстрэмісцкім фарміраваннем&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/115020|title=Зорку &quot;Што? Дзе? Калі?&quot; Фёдара Шведава асудзілі да 3,5 гадоў &quot;хіміі&quot;|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;.

У 2026 годзе Беларускую раду культуры другі раз абвясцілі экстрэмісцкім фарміраваннем&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/393624|title=Раду культуры і культурніцкія праекты «Магістрат» і «Васьміног» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;, а музыку [[Алесь Чумакоў|Алеся Чумакова]] асудзілі да двух год зняволення па артыкуле «ўдзел у экстрэмісцкім фарміраванні» за нібыта ўдзел у Беларускай радзе культуры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/aljaksandr-czumakou|title=Аляксандр Чумакоў|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
За першыя 10 месяцаў дзейнасці арганізацыя дапамагла больш за 600 дзеячам культуры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/31359788.html|title=Беларуская рада культуры падвяла вынікі працы: дапамаглі звыш 600 творцам|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-07-15|access-date=2025-10-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/2772574,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D1%83-%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88-600-%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC|title=Беларуская рада культуры аказала падтрымку звыш 600 артыстам - Беларуская Служба|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|access-date=2025-10-04}}&lt;/ref&gt;. На момант 1 кастрычніка 2025 года было падтрымана і рэалізавана больш за 230 праектаў, а таксама аказана дапамога больш за 1600 дзеячам культуры&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пры падтрымцы Беларускай рады культуры рэалізавана некалькі праектаў, у прыватнасці ''ArtPower Belarus'', ''Беларускія Магістраты'', ''Васьміног, «Культурны код»''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Кіраўніцтва ==
У склад Рады ўваходзяць 9 дзеячаў культуры.
* [[Сяргей Будкін]] — кіраўнік.
* Надзея Гарэцкая — намесніца кіраўніка.
* Эліна Калнібалоцкая — дырэктарка па развіцці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}
* {{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/32102762.html|title=Цімафей Акудовіч: «Усю Беларусь як сыстэму трэба будаваць амаль што з нуля»|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-10-29|access-date=2025-10-04}}
* {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/nadalej-planuem-ne-zba-ljac-tjemp-belaruskaj-radze-kultury-sjonnja-spo-nilasja-pjac-gado|title=«Надалей плануем не збаўляць тэмп»: Беларускай Радзе культуры сёння споўнілася пяць гадоў|last=reform.news|website=[[Reform.news]]|date=2025-10-01|access-date=2025-10-04}}

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]]
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Эстоніі]]</text>
      <sha1>j4rrxdc4rmm694j49lhy6guozjfreqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хакаіндэ Хічылема</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684816</id>
    <revision>
      <id>5206471</id>
      <parentid>4028940</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9442" sha1="sf9ff78fd4xu242oip1qkuzfs6t4zve" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Хакаіндэ Хічылема
 | арыгінальнае імя          = {{lang-en|Hakainde Hichilema}}
 | выява                     = 
 | шырыня                    = 
 | апісанне выявы            = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = 
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
'''Хакаіндэ Хічылема''' ({{lang-en|Hakainde Hichilema}}; нар. {{ДН|4|6|1962}}, [[Манзэ]], [[Паўночная Радэзія]] (цяпер — [[Паўднёвая правінцыя (Замбія)|Паўднёвая правінцыя]], [[Замбія]]) — замбійскі палітычны дзеяч, бізнэсмэн. Прэзідэнт Замбіі з 2021 года.

З 2006 года з'яўляўся кіраўніком апазіцыйнай [[Аб'яднаная партыя нацыянальнага адзінства|Аб'яднанай партыі нацыянальнага адзінства]]. Пасля пяціразовага ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбарах у 2006, 2008, 2011, 2015 і 2016 гадах атрымаў перамогу на выбарах 2021 года, заступіў на пасаду Прэзідэнта Замбіі 24 жніўня 2021.

== Ранняя жыццё і кар'ера ==
Хічылема нарадзіўся ў вёсцы ў раёне Манзэ на тэрыторыі сучаснай Замбіі. Ён атрымаў стыпендыю для навучання ў Універсітэце Замбіі і скончыў яго ў 1986 годзе са ступенню бакалаўра ў галіне эканомікі і дзелавога адміністравання. Пасля гэтага ён атрымаў ступень MBA ў галіне фінансаў і бізнес − стратэгіі ў Бірмінгемскага ўніверсітэта ў Злучаным Каралеўстве.

== Прадпрымальніцкая дзейнасць ==
Хічылема займаў пасаду галоўнага выканаўчага дырэктара Coopers and Lybrand Zambia (1994-1998) and Grant Thornton Zambia (1998-2006).

== Палітычная кар'ера ==
Хічылема з'яўляецца членам ліберальнай палітычнай партыі Аб'яднанай партыі нацыянальнага адзінства. Пасля смерці Андерсона Мазока ў 2006 годзе ён быў абраны новым прэзідэнтам партыі. Ён таксама быў лідарам Аб'яднанага дэмакратычнага альянсу, саюза трох апазіцыйных палітычных партый.

На выбарах 2006 года Хічылема быў кандыдатам ад Аб'яднанага дэмакратычнага альянсу і балатаваўся супраць дзеючага прэзідэнта Леві Мванавасы ад Руху за шматпартыйную дэмакратыю і кандыдата ад Патрыятычнага фронту Майкла Сата. Ён атрымаў падтрымку ад былога прэзідэнта Кеннета Каунда. У выніку Хічылема заняў 3-е месца, атрымаўшы каля 25% галасоў.

Хічылема балатаваўся ў якасці кандыдата Аб'яднанай партыі нацыянальнага адзінства на выбарах 2008 года, якія былі абвешчаныя пасля смерці Леві Мванавасы&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english/2008-09/10/content_9890454.htm «Zambia to hold presidential by-election on Oct.30»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081013184327/http://news.xinhuanet.com/english/2008-09/10/content_9890454.htm |date=13 кастрычніка 2008 }}, Xinhua, 10 September 2008.&lt;/ref&gt;. Ён заняў 3-е месца з 19,7% галасоў. У чэрвені 2009 года партыя Хічылемы заключыла дамову з Патрыятычным фронтам Майкла Саты, каб разам удзельнічаць у выбарах 2011 года. Аднак нерашучасць, глыбокае недавер і абвінавачванні ў [[трайбалізм]]е з абодвух бакоў прывялі да краху пакту ў сакавіку 2011 года&lt;ref&gt;[http://www.newstimeafrica.com/archives/17459 «Opposition alliance in Zambia collapse as UPND pulls out»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118072941/http://www.newstimeafrica.com/archives/17459 |date=18 лістапада 2011 }}, Newstime Africa, 11 March 2011.&lt;/ref&gt;. У студзеня 2015 года Хічылема быў адным з двух асноўных кандыдатаў на прэзідэнцкіх выбарах, на якіх ён прайграў з невялікім адрывам у 27 757 галасоў (1,66%) кандыдату кіруючага Патрыятычнага фронту [[Эдгар Лунгу|Эдгару Лунгу]], пасля чаго назваў выбары фікцыяй, але заклікаў сваіх прыхільнікаў «захоўваць спакой»&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/zambia/11367373/Zambia-opposition-cries-foul-as-Lungu-wins-presidential-election.html |title=Zambia opposition cries foul as Lungu wins presidential election |date=24 January 2015 |work= [[The Daily Telegraph]] |access-date=25 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hh-zambia.com/blog/edgar-lungu-steals-election/ |title=Edgar Lungu steals election |date=24 January 2015 |website=hh-zambia.com |access-date=2021-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150127081738/http://hh-zambia.com/blog/edgar-lungu-steals-election/ |archive-date=2015-01-27}}&lt;/ref&gt;. На прэзідэнцкіх выбарах у жніўні 2016 года ён быў вылучаны як асноўны кандыдат ад апазіцыі, аднак зноў пацярпеў паразу з невялікім адрывам у карысць Лунгу&lt;ref&gt;{{cite web|title=Zambia's President Edgar Lungu declared election winner|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-37086365|website=[[BBC News]]|date=2016-08-15|access-date=2021-08-25}}&lt;/ref&gt;.

На прэзідэнцкіх выбарах 12 жніўня 2021 года перамог, атрымаўшы 59% галасоў. Заступіў на пасаду Прэзідэнта Замбіі 24 жніўня 2021 года.

{{зноскі}}

{{Прэзідэнты Замбіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хічылема Хакаіндэ}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Замбіі]]</text>
      <sha1>sf9ff78fd4xu242oip1qkuzfs6t4zve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Сяргеевіч Цыбуленка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687805</id>
    <revision>
      <id>5206581</id>
      <parentid>5205507</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- {{Underlinked|date=верасень 2026}}</comment>
      <origin>5206581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="8c8m9a7uao1mmzpxcthkz9d45qh06c3" xml:space="preserve">{{Лёгкаатлет}}
{{цёзкі2|Цыбуленка}}
'''Віктар Сяргеевіч Цыбуленка''' ({{lang-uk|Віктор Сергійович Цибуленко}}; {{ДН|13|7|1930}}, [[Вэпрык (Фастаўскі раён)|Вэпрык]], Фастаўскі раён, [[Кіеўская вобласць]] — {{ДС|19|10|2013}}, {{МС|Кіеў||}}) — украінскі кідальнік дзіды, алімпійскі чэмпіён 1960 года. Заслужаны майстар спорту СССР (1957).

Алімпійскі чэмпіён (1960) у кіданні дзіды. Бронзавы прызёр летніх Алімпійскіх гульняў (1956). Чэмпіён СССР (1952, 1955—1957, 1959). Стаў алімпійскім чэмпіёнам, маючы парок сэрца.

Чэмпіён свету сярод ветэранаў 1994 года.

На адкрыцці кіеўскага стадыёна СКА 1 мая 1951 года кінуў гранату на 89,39 м — гэта быў рэкорд СССР, як аказалася, вечны: за наступныя 40 гадоў існавання краіны яго ніхто не пабіў.

Узнагароджаны ордэнам «За заслугі» II ступені (Украіна, 2012) і III ступені (Украіна, 2002).
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цыбуленка Віктар Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Кавалеры ўкраінскага ордэна «За заслугі» 2 ступені]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ўкраінскага ордэна «За заслугі» 3 ступені]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]]
[[Катэгорыя:Кідальнікі кап’я СССР]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1960 года]]
[[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1956 года]]
[[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года]]
[[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1956 года]]
[[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года]]
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеўскай вобласці]]</text>
      <sha1>8c8m9a7uao1mmzpxcthkz9d45qh06c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файлака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688770</id>
    <revision>
      <id>5206299</id>
      <parentid>4637014</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8792" sha1="bqvuhd89pe15gbq9793avt7kt2cdq65" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                = Файлака
  |Нацыянальная назва  = ar/فيلكا
 |Карта                   = Anabon.jpg
  |Подпіс карты          = 
 |Архіпелаг               = 
 |Акваторыя               = Персідскі заліў
 |Краіна                    = Кувейт
 |Пазіцыйная карта         = 
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 29 |lat_min = 26 |lat_sec = 20
  |lon_dir = E |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 03.6
  |CoordScale             = 
 |Плошча                 = 43
 |Найвышэйшы пункт         = 10
 |Насельніцтва               = 147
  |Год перапісу           = 2011
 |Выява             = Antiquities of Failaka island 02.JPG
  |Подпіс выявы    = Месца археалагічных даследаванняў
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Failaka Island
}}

'''Файлака''' ({{lang-ar|فيلكا}}) — [[востраў]] у [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]]. Уваходзіць у склад дзяржавы [[Кувейт]]. Плошча — 17,5 км². Насельніцтва — 147 чал. (2011 г.).

== Геаграфія ==
Востраў Файлака знаходзіцца за 18 км на ўсход ад [[Кувейт (горад)|горада Кувейт]]. Выцягнуты з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 14,14 км. Найбольшая шырыня — 5,05 км. Паверхня складзена пераважна [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі пародамі]]. Людзі жывуць пераважна на паўночным захадзе, дзе існуюць асноўныя крыніцы пітной [[вада|вады]].

[[Клімат]] вострава [[Субтрапічны клімат|субтрапічны]] засушлівы, аднак болей вільготны, чым [[мацярык|мацерыковая]] частка [[Кувейт]]а. Увесну паверхня пакрываецца [[трава]]мі. На [[суша|сушы]] гняздуюць [[Вераб’інападобныя|вераб’і]], [[ластаўкавыя]], [[бакланы]], [[Чайка марская|гарбаткі]] і іншыя [[птушкі]]. Навакольныя воды насяляюць [[дэльфіны]] і [[марскія чарапахі]].

== Археалогія ==
У [[1958]]—[[1963]] гг. [[Данія|дацкая]] [[археалогія|археалагічная]] экспедыцыя выявіла на востраве і даследавала шэраг [[курган]]оў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. Найбольш важным адкрыццём стаў надпіс на камені з імем [[бог]]а [[фінікавая пальма|фінікавых пальм]] Анзака, які лічыўся сярод [[шумеры|шумераў]] вярхоўным бажаством краіны [[Дыльмун]]. Хутка востраў ператварыўся ў найбольш важны міжнародны археалагічны цэнтр на тэрыторыі [[Кувейт]]а, дзе працуюць археолагі з розных краін свету. Дзякуючы іх намаганням на паўночным захадзе Файлакі было выяўлена старажытнае паселішча, што існавала паміж 2000—1200 гг. да н. э. У ім знаходзілася рэзідэнцыя накшталт [[палац]]а, а таксама [[храм]], меркавана прысвечаны Анзаку. На месцы паселішча былі знойдзены надпісы шумерскім [[клінапіс]]ам, [[кераміка]], блізкая да керамікі [[Бахрэйн]]а, шматлікія [[пячатка|пячаткі]]. Сучасныя даследчыкі атаясняюць Файлаку з краінай Агару(м), узгаданай у [[Месапатамія|месапатамскіх]] тэкстах [[бронзавы век|бронзавага веку]]. У сваю чаргу, Агару(м) мог быць часткай краіны Дыльмун.

У [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзі да н. э. востраў уваходзіў у склад [[Вавілонія|Вавілонскай імперыі]], а потым [[Дзяржава Ахеменідаў|дзяржавы Ахеменідаў]]. У [[4 стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н. э. быў адкрыты [[Аляксандр Вялікі|Аляксандрам Македонскім]] падчас яго вяртання з паходу ў [[Індастан|Індыю]]. Па прапанове Аляксандра атрымаў назву Ікарыя. Сучасная назва Файлака паходзіць ад {{lang-ar|بن فيلاقوس}} «Вялікі» і дадзена яму ў гонар самога Аляксандра. Археолагамі былі выяўлены рэшткі [[крэпасць|крэпасці]] эпохі [[элінізм]]у, а таксама надпісы на [[арамейская мова|арамейскай мове]]. Згодна з апісаннямі [[антычнасць|антычных]] аўтараў, у той перыяд Ікарыя—Файлака была прысвечана багіні [[Артэміда|Артэмідзе]]. У [[5 стагоддзе|V]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. на ім жылі [[Царква Усходу|ўсходнія хрысціяне]].

У [[2013]] г. месцы археалагічных раскопак на востраве Файлака былі ўнесены ў папярэдні спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].

== Сучасная гісторыя ==
У [[1563]] г. Файлака была адкрыта [[Партугалія|партугальскімі]] мараплаўцамі. Хаця на востраве былі крыніцы пітной [[вада|вады]] і [[дрэва|дрэвы]], яны не знайшлі тут насельнікаў. Відавочна, яны пакінулі востраў з-за пагрозы [[пірацтва|піратаў]]. Пазней на ім аселі [[арабы]]-''бандары'' з паўднёвага ўзбярэжжа [[Іран]]а. Яны заснавалі паселішча Аль-Заўр, якое займала сярэднюю і паўночна-заходнюю часткі вострава. У [[1985]] г. колькасць астравіцян дасягала 5 832 чалавек.

У [[1990]]—[[1991]] гг. інфраструктура вострава моцна пацярпела падчас [[ірак]]скай ваеннай акупацыі, а потым вызваленчай аперацыі. Мясцовыя насельнікі былі вымушаны эвакуявацца ў [[мацярык|мацерыковую]] частку [[Кувейт]]а. Большасць з іх не вярнулася на радзіму. У нашы дні ў Кувейце распрацоўваецца план пераўтварэння Файлакі ў [[турызм|турыстычную]] славутасць.

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210812233828/https://www.archaeology.org/issues/79-1303/features/537-kuwait-failaka-island-ur-gulf-war Archaeology Island]
* [https://www.aljazeera.com/gallery/2015/8/3/a-kuwaiti-island-frozen-in-time A Kuwaiti island frozen in time]
* [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5800/ Sa'ad and Sae'ed Area in Failaka Island]
* [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03035169/document Mathilde Gelin. New French-Kuwaiti research in the Hellenistic fortress of Failaka-Ikaros]
* [https://www.researchgate.net/publication/322731157_Kuwait-Georgian_archaeological_mission-archaeological_investigations_on_the_Island_of_Failaka_in_2011-2017 Kuwait-Georgian archaeological mission-archaeological investigations on the Island of Failaka in 2011—2017]

[[Катэгорыя:Астравы Персідскага заліва]]
[[Катэгорыя:Астравы Кувейта]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Кувейта]]</text>
      <sha1>bqvuhd89pe15gbq9793avt7kt2cdq65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феадор Лінен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690139</id>
    <revision>
      <id>5206383</id>
      <parentid>4844934</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5605" sha1="amsy0xipfg3de4n75yb1d35g9o688xg" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Феадор Фелікс Конрад Лі́нен'''{{sfn|БелЭн|1999}} ({{Lang-de|Feodor Felix Konrad Lynen}}; [[6 красавіка]] [[1911]], [[Мюнхен]] — [[6 жніўня]] [[1979]], там жа) — нямецкі [[Біяхімія|біяхімік]]. Праводзіў фундаментальныя даследаванні метабалізму [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]] і [[халестэрын]]у ў арганізме. Разам з [[Конрад Эміль Блох|Конрадам Блохам]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1964 года «за адкрыцці, якія тычацца механізмаў і рэгуляцыі абмену халестэрыну і тлустых кіслот».

== Біяграфія ==
Феадор Фелікс Конрад Лінен нарадзіўся ў Мюнхене ў сям’і вучонага. У 1930 годзе паступіў у [[Мюнхенскі ўніверсітэт]]. Навучаўся на хімічным факультэце. У ліку яго настаўнікаў быў Нобелеўскі лаўрэат прафесар [[Генрых Ота Віланд|Генрых Віланд]]. У 1937 годзе абараніў дысертацыю «аб таксічных рэчывах у мухаморы». У гэтым жа годзе, 14 мая, ажаніўся з Евай Віланд, дачкой Генрыха Віланда. Застаўся працаваць ва універсітэце, спецыялізуючыся ў галіне біяхіміі.

Ад прызыву ў войска быў вызвалены па стане здароўя.

З 1942 года займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. У 1947 годзе становіцца дацэнтам, а ў 1953 годзе — прафесарам біяхіміі Мюнхенскага універсітэта.

У 1964 годзе, разам з [[Конрад Эміль Блох|Конрадам Блохам]], атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]].

Замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1962)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/64609.html Feodor Lynen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180823210332/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/64609.html |date=23 жніўня 2018 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1975)&lt;ref&gt;[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Lynen%27%29 Lynen; Feodor (1911—1979)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018083823/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Lynen%27%29 |date=18 кастрычніка 2021 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Памятны медаль Лібіха]] (1955)
* [[Медаль Каруса]] Леапольдзіны (1961)
* [[Медаль Ота Варбурга]] (1963)
* [[Прэмія стагоддзя]] (1964)
* [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] (1964)
* [[Pour le Mérite]] (1971)
* [[Аўстрыйскі ганаровы знак «За навуку і мастацтва»]] (1972)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|9|Лі́нен Феадор Фелікс Конрад||268}}

== Спасылкі ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/lynen-bio.html Біяграфія Феадора Лінена на сайце Нобелеўскага камітэта]{{Ref-en}}
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/lynen-lecture.pdf Нобелеўская лекцыя Феадора Лінена]{{Ref-en}}
{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лінен Феадор}}
[[Катэгорыя:Члены Гётынгенскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Члены Баварскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Хімікі Германіі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскага ўніверсітэта Людвіга-Максіміліяна]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>amsy0xipfg3de4n75yb1d35g9o688xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлз Райс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696894</id>
    <revision>
      <id>5206578</id>
      <parentid>5151223</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12989" sha1="ib3hi8f7mkzd3xwn5sexsiy1f4imrhz" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Райс}}
{{Вучоны}}

'''Чарлз Моэн Райс''' ({{lang-en|Charles M. Rice}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі вірусолаг і лаўрэат Нобелеўскай прэміі, яго галоўнай сферай даследаванняў з’яўляецца вірус гепатыту С. З’яўляецца прафесарам вірусалогіі ва [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Універсітэце Ракфелера]] ў [[Нью-Ёрк]]у і ад’юнкт-прафесарам [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскага ўніверсітэта]] і Медыцынскай школы Вашынгтонскага ўніверсітэта.

Райс з’яўляецца членам [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі развіцця навукі]], членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] і быў прэзідэнтам Амерыканскага таварыства вірусалогіі з 2002 па 2003 год. У 2016 годзе разам з Ральфам Бартэншлагерам і Майклам Сафія ён атрымаў прэмію Ласкера-ДэБейкі за клінічныя медыцынскія даследаванні&lt;ref name=&quot;rockefeller&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rockefeller.edu/research/faculty/labheads/CharlesRice/#content|publisher=rockefeller.edu|title=The Rockefeller University &amp;raquo; Scientists &amp; Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.laskerfoundation.org/awards/show/hepatitis-c-replicon-system-and-drug-development/|title=2016 Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award: Hepatitis C replicon system and drug development|publisher=The Lasker Foundation}}&lt;/ref&gt;. Разам з [[Майкл Хаўтан|Майклам Хаўтанам]] і [[Харві Джэймс Алтэр|Харві Алтэрам]] ён быў узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне]] 2020 года «за адкрыццё [[Гепатыт C|віруса гепатыту С]]»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/press-release/|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nobel Prize in Medicine Awarded to Scientists Who Discovered Hepatitis C Virus|url=https://www.nytimes.com/2020/10/05/health/nobel-prize-medicine-hepatitis-c.html}}&lt;/ref&gt;.

== Ранняе жыццё і адукацыя ==
Нарадзіўся 25 жніўня 1952 года ў [[Сакрамента (Каліфорнія)|Сакрамента, штат Каліфорнія]]&lt;ref name=&quot;DW2&quot;&gt;{{cite web|last=Freund|first=Alexander|date=October 5, 2020|title=Nobelpreis für Medizin geht an Hepatitis-C-Entdecker|url=https://www.dw.com/de/nobelpreis-f%C3%BCr-medizin-geht-an-hepatitis-c-entdecker/a-52571151|access-date=October 5, 2020|website=Deutsche Welle}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21502493&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nair|first1=P.|date=April 18, 2011|title=Profile of Charles M. Rice|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-05-24_108_21/page/8541|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=108|issue=21|pages=8541–8543|doi=10.1073/pnas.1105050108|pmc=3102406|pmid=21502493|bibcode=2011PNAS..108.8541N}}&lt;/ref&gt;.

Райс атрымаў ступень бакалаўра па [[Заалогія|заалогіі]] ў Каліфарнійскім універсітэце ў Дэвісе ў 1974 годзе. У 1981 годзе атрымаў ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] [[Біяхімія|біяхіміі]] ў [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце]], дзе вывучаў РНК-вірусы ў [[Лабараторыя|лабараторыі]] Джэймса Штрауса. Затым заставаўся ў Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце на працягу чатырох гадоў, каб зрабіць доктарскае [[даследаванне]]&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;{{Cite web|last=Rice|first=Charles M.|date=January 31, 2016|title=Curriculum Vitae: Charles M. Rice|url=http://www.fondsbailletlatour.com:80/media/misc_media/2016-CV_RiceC.pdf|website=Fonds Baillet Latour|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214192857/http://www.fondsbailletlatour.com/media/misc_media/2016-CV_RiceC.pdf|archive-date=February 14, 2019|accessdate=22 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214192857/http://www.fondsbailletlatour.com/media/misc_media/2016-CV_RiceC.pdf|archivedate=14 лютага 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lasker&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rockefeller.edu/news/11983-charles-m-rice-wins-lasker-award-for-groundbreaking-work-on-the-hepatitis-c-virus/|title=Charles M. Rice wins Lasker Award for groundbreaking work on the hepatitis C virus|date=September 13, 2016|website=The Rockefeller University}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
Пасля аспірантуры Райс разам са сваёй даследчай групай у 1986 годзе пераехаў у Школу медыцыны Вашынгтонскага ўніверсітэта, дзе заставаўся да 2001 года&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Райс з’яўляецца прафесарам ва Універсітэце Ракфелера з 2001 года. Таксама з’яўляецца ад’юнкт-прафесарам Школы медыцыны Вашынгтонскага універсітэта і [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнэльскага ўніверсітэта]]. Працаваў у камісіях Упраўлення па кантролі за прадуктамі і лекамі Нацыянальнага інстытута аховы здароўя і [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]]&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

Райс быў рэдактарам ''Journal of Experimental Medicine'' з 2003 па 2007 год, ''Journal of Virology'' з 2003 па 2008 год і ''PLoS Pathogens'' з 2005 года па цяперашні час. Аўтар больш чым 400 рэцэнзуемых публікацый&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

== Даследаванні ==
[[Файл:15_Hegasy_Nobel_Prize_2020_HepC.jpg|міні|Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2020 года: Семявыя эксперыменты Альтэра, Хоўтана і Райса, якія прывялі да адкрыцця HCV як узбуджальніка гепатыту не-А і не-В.]]
Падчас працы ў Калтэхе, ён удзельнічаў у даследаванні геному віруса ліхаманкі Сіндбіс і ўстанаўленні флавівірусаў як уласнага сямейства вірусаў. Штам віруса [[Жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]], які ён выкарыстаў для гэтай працы, у рэшце рэшт быў выкарыстаны для распрацоўкі вакцыны супраць жоўтай ліхаманкі. Даследуючы вірус ліхаманкі Сіндбіс у Вашынгтонскім універсітэце ў Сэнт-Луісе, Райс апісаў, як ён вырабляе [[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]] інфекцыйнага флавівіруса ў лабараторыі ў артыкуле 1989 года, апублікаваны ў ''The New Biologist''. Дакумент прыцягнуў увагу Стывена Файнстана, які вывучаў вірус гепатыту С, і прапанаваў Райсу выкарыстаць гэтую тэхніку для распрацоўкі вакцыны супраць [[Гепатыт C|гепатыту С]]. У 1997 годзе Райс культываваў першы інфекцыйны клон віруса гепатыту С для выкарыстання ў даследаваннях на шымпанзэ, у якіх вірус таксама быў эндэмічны. У 2005 годзе Райс таксама ўдзельнічаў у камандзе, якая вынайшла, што штам вострай формы віруса, ідэнтыфікаваны ў чалавека-пацыента, можа быць вымушаны рэплікавацца ў лабараторных умовах. Унёсак Райса ў даследаванні гепатыту С прынёс яму шмат узнагарод&lt;ref name=&quot;pmid21502493&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==

* 1986 — Стыпендыя дабрачыннага фонду Pew Charitable Trust&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewtrusts.org/en/projects/pew-biomedical-scholars/directory-of-pew-scholars/1986/charles-rice|title=Charles M. Rice, Ph.D.|publisher=Pew Trusts}}&lt;/ref&gt;
* 2004 — Абраны членам [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aaas.org/fellows/listing?field_last_name_value=&amp;name_combine=&amp;field_institutional_affiliation_value=&amp;field_address_city=&amp;field_address_administrative_area=All&amp;field_address_country_code=All&amp;field_year_elected=&amp;field_primary_aaas_section=&amp;field_status_value=All&amp;field_year_status_changed_value=&amp;page=254|title=Elected Fellows|publisher=AAAS.org}}&lt;/ref&gt;
* 2005 — Абраны членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Charles Rice|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010030.html|publisher=[[National Academy of Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617020459/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010030.html|archive-date=17 чэрвеня 2017|access-date=22 снежня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2005 — Абраны членам Амерыканскай акадэміі мікрабіялогіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asm.org/Articles/2020/October/Nobel-Prize-Awarded-to-Power-Trio-of-ASM-Contribut|title=Nobel Prize Awarded to Power Trio of ASM Contributors|publisher=ASM.org}}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Вірусалагічная прэмія М. В. Беерынка&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en|title=CHARLES RICE|publisher=KNAW|accessdate=22 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726175831/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/beijerinck-virology-prize/beijerinck-virologie-prijs-2007-voor-charles-rice?set_language=en|archivedate=26 ліпеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2015 — Прэмія Роберта Коха&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0|title=Robert-Koch-Preis|publisher=Robert Koch Stiftung|access-date=22 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171113070814/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=15&amp;clang=0|archivedate=13 лістапада 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Прэмія здароўя Артуа-Бае Латура&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fnrs.be/docs/Prix/FRS-FNRS_Historical_Baillet_Latour_health_prize.pdf|title=THE BAILLET LATOUR HEALTH PRIZE - 2018 HISTORICAL BACKGROUND|publisher=FRNS}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — Прэмія Ласкера&lt;ref name=&quot;Lasker&quot;/&gt;
* 2020 — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
{{Зноскі}}

{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Райс Чарлз}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]]
[[Катэгорыя:Вірусолагі ЗША]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута]]</text>
      <sha1>ib3hi8f7mkzd3xwn5sexsiy1f4imrhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Алавес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>698224</id>
    <revision>
      <id>5206302</id>
      <parentid>4678437</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>56337</id>
      </contributor>
      <origin>5206302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="5q9gvb2w3dxn53rjthemt6gg709w7az" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
| Назва          = Алавес
| Лагатып        =
| ПоўнаяНазва    = Deportivo Alavés, S.A.D.
| Горад          = [[Віторыя (Іспанія)|Віторыя]], [[Іспанія]]
| Мянушкі        =
| Заснаваны      = 
| Стадыён        = [[Мендысароса]]
| Умяшчальнасць  = 19840
| Прэзідэнт      = 
| Трэнер         = 
| Чэмпіянат      = [[Ла Ліга]]
| Сезон          = 2025/26
| Месца          = 14 месца

| pattern_la1 = _alaves2324h
|pattern_b1   = _alaves2324h
|pattern_ra1  = _alaves2324h
|pattern_sh1  = 
|pattern_so1  = 
|leftarm1=0044FF
|body1=FFFFFF
|rightarm1=0044FF
|shorts1=0044FF
|socks1=0044FF
|pattern_la2 = _alaves2324a
|pattern_b2  = _alaves2324a
|pattern_ra2 = _alaves2324a
|pattern_sh2 = 
|pattern_so2 = 
|leftarm2=00924F
|body2=00924F
|rightarm2=00924F
|shorts2=FFFFFF
|socks2=FF0000
|pattern_la3 = 
|pattern_b3  = 
|pattern_ra3 = 
|pattern_sh3 = 
|pattern_so3 = 
|leftarm3=
|body3=
|rightarm3=
|shorts3=
|socks3=
}}
'''«Дэпартыва Алавес»''' ({{lang2|eu|es|Deportivo Alavés}}) або проста '''«Алавес»''' — баскскі прафесійны [[футбольны клуб]] з горада [[Віторыя (Іспанія)|Віторыя-Гастэйс]], у [[Алава (Іспанія)|правінцыі Алава]], у аўтаномнай супольнасці [[Краіна Баскаў]].

Найлепшыя гады клуба — пачатак XXI стагоддзя, калі каманда рэгулярна фінішавала ў верхняй частцы чэмпіянату Іспаніі, стала ўдзельнічаючы ў змаганні за трапленне ў еўракубкі (двойчы гэта змаганне сканчалася поспехам). Найлепшым вынікам у чэмпіянаце з’яўляецца 6-е месца ў сезоне 1999/2000, у якім каманда саступіла ўсяго тры ачкі віцэ-чэмпіёну.

Але галоўнага дасягнення ў сваёй гісторыі «Алавес» дабіўся ў наступным сезоне, у сваім дэбютным выступленні ў еўракубках, нечакана прабіўшыся ў [[Спіс фіналаў Кубка УЕФА і Лігі Еўропы УЕФА|фінал]] [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]], у якім у авертайме саступіў англійскаму [[ФК Ліверпул|«Ліверпулу»]] з лікам 4:5.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Ла Ліга}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Алавес]]
[[Катэгорыя:ФК Алавес| ]]</text>
      <sha1>5q9gvb2w3dxn53rjthemt6gg709w7az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аскар Фёдаравіч Рэйн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>699608</id>
    <revision>
      <id>5206510</id>
      <parentid>5156241</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */ афармленне</comment>
      <origin>5206510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6067" sha1="60ovieusn4n8kqkmzmhpxd6mrgxm6w8" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч}}
{{цёзкі2|Рэйн (значэнні)}}
'''Аскар Фёдаравіч Рэйн''' ({{lang-ru|Оскар (Эдуард Рейнгольд Оскар Карлов Христианов-Фридрихов) Фёдорович Рейн}}; 1829 — пасля 1867) — расійскі [[ваенны інжынер]]. [[Генерал-лейтэнант]]&lt;ref name=&quot;viupetra2.3dn&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Роду Рэйнаў паходзіць з [[Цюрынгія|Цюрынгіі]]. 30 мая 1796 года ў сям’і духоўнай асобы Хрысціяна Рэйна нарадзіўся сын Карл Хрысціян, які ў 1819 годзе прыехаў у Расійскую імперыю, настаўнічаў, у 1821 годзе пераехаў у [[Рэвель]] і прыняў расійскае падданства. У 1834 годзе быў прызначаны генерал-суперінтэндантам [[Эстляндыя|Эстляндыі]] (Эстоніі), быў удастоены трох [[Ордэн Святой Ганны|Ордэнаў св. Ганны]], чым набыў права на [[патомнае дваранства]].

У сям’і Карла Хрысціяна нарадзіўся сын Аскар. У 1849 годзе ён скончыў [[Галоўнае інжынернае вучылішча]]. Застаўся ў вучылішчы для працягу навучання. У 1851 скончыў Афіцэрскія класы вучылішча. Ваенны інжынер. Выпушчаны [[паручнік]]ам у палявыя інжынеры&lt;ref name=&quot;viupetra2.3dn&quot;&gt;[https://viupetra2.3dn.ru/publ/rejn_o_f/13-1-0-1921 РЕЙН Оскар Федорович (около 1831 — ?)]&lt;/ref&gt;. Пасля заканчэння вучылішча быў у 1854 годзе накіраваны ў [[Іркуцк]] у распараджэнне [[Усходне-Сібірскае генерал-губернатарства|генерал-губернатара Усходняй Сібіры]] графа [[Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Амурскі|М. М. Мураўёва]]. Пасля доказу {{нп5|Генадзь Іванавіч Невельскі|Невельскім|ru|Невельской, Геннадий Иванович}} суднаходнасці [[Амур]]а, быў здзейснены выпрабавальны сплаў, які ўзначальваўся самім Мураўёвым, у ім удзельнічаў і А. Ф. Рэйн, якому даручылі скласці праект умацавання вусця Амура. Пасля падпісання ў 1858 годзе [[Айгунскі дагавор|Айгунскага дагавора]] А. Ф. Рэйн за ўдзел у далучэнні [[Амурскі край|Амурскага края]] да Расіі быў узнагароджаны [[Ордэн Св. Уладзіміра|ордэнам св. Уладзіміра]]. З 1856 г. ваенны інжынер-капітан, з 1859 г. [[падпалкоўнік]], з 1862 г. [[палкоўнік]], з 1863 г. начальнік ваенных інжынераў Усходняй Сібіры. Звольніўся ў 1867 годзе ў адстаўку ў чыне [[генерал-маёр]]а.

Пражываў у [[Санкт-Пецярбург]]у. Набыў ва ўласнасць 5-павярховы {{нп5|дом Мурузі|даходны дом князёў Мурузі|ru|Дом Мурузи}} ([[Ліцейны праспект|Ліцейны пр.]] 24/27), дзе і жыў да рэвалюцыі са сваімі дзесяццю дзецьмі.

Валодаў [[Сядзіба Рэйнаў (Бабінічы)|маёнткам Бабінічы]] ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]], дзе вялася ўзорная гаспадарка, меўся бульба-крухмальны завод, [[млын]] мукамольны з турбінай і крупадзёркай&lt;ref&gt;{{крыніцы/Сядзібы Віцебшчыны|Бабінічы}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
Меў дзесяць дзяцей.

== Памяць ==
У 1858 годзе ў раёне рассялення Амурскага пешага батальёна, на беразе Амура заснавана станіца Рэйнава ({{lang-ru|Рейнова}}), названая ў гонар Аскара Рэйна, удзельніка першых амурскіх сплаваў&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[http://history.nsc.ru/website/history-institute/var/publication/8233d2ek0i.pdf Записки забайкальских казаков XIX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220319220917/http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/publication/8233d2ek0i.pdf |date=19 сакавіка 2022 }}: Белокопытов П. В. Дневник; Раевский Ю. В. Путевые записки / изд. подгот. Н. П. Матхановой; Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т истории; Гос. архив Иркутской обл. — Новосибирск, 2016. — 214 с. (История Сибири: первоисточники; вып. XV). ISBN 978-5-93889-308-5&lt;/ref&gt;.

Згаданы на адной з памятных дошак на {{нп5|Помнік Мураўёву-Амурскаму (Хабараўск)|помніку Мураўёву-Амурскаму|ru|Памятник Муравьёву-Амурскому (Хабаровск)}} ў [[Хабараўск]]у, пастаўленым у 1891 г.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Рэйн Аскар Фёдаравіч}}

[[Катэгорыя:Постаці Горацкага павета]]
[[Катэгорыя:Ваенныя інжынеры]]</text>
      <sha1>60ovieusn4n8kqkmzmhpxd6mrgxm6w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джо Пешы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700178</id>
    <revision>
      <id>5206393</id>
      <parentid>5200189</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BilboBeggins</username>
        <id>88144</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фільмаграфія */</comment>
      <origin>5206393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="n7br7k0d7wz4h1w6uameq7mo6ml3u1n" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Джозеф Фрэнк «Джо» Пешы''' ({{Lang-en|Joseph Frank &quot;Joe&quot; Pesci}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]], комік і спявак. Найбольшую вядомасць атрымаў дзякуючы шматгадоваму супрацоўніцтву з [[Марцін Скарсэзэ|Марцінам Скарсэзэ]] ў фільмах «Шалёны бык» (1980), «Слаўныя хлопцы» (1990), «Казіно» (1995) і «Ірландзец» (2019).

Роля Томі Дэвіта ў «Слаўных хлопцах» прынесла Пешы прэмію «[[Оскар]]» у катэгорыі «Найлепшы акцёр другога плана»; за ролю ў «Шалёным быку» быў адзначаны прэміяй BAFTA як найлепшы навічок.

Сярод іншых яркіх работ акцёра — калядныя камедыі «[[Адзін дома]]» і «Адзін дома 2: Згублены ў Нью-Ёрку», крымінальная драма «Аднойчы ў Амерыцы», аскараносная кінакамедыя «Мой стрыечны брат Віні» і серыя фільмаў «Смяротная зброя». Пешы таксама з’яўляецца правобразам персанажа Полі з кампутарнай гульні Mafia: The City of Lost Heaven, якая атрымала шырокую папулярнасць і «культавы» статус.
== Фільмаграфія ==
* [[1980 год у гісторыі кіно|1980]] — «Шалёны бык»
* [[1990 год у гісторыі кіно|1990]] — «[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Добрыя хлопцы]]» — ''Томі Дэвіта''
* [[1990 год у гісторыі кіно|1990]] — «[[Адзін дома]]» — ''Гэры, злодзей''
* [[1992 год у гісторыі кіно|1992]] — «[[Адзін дома 2: Згублены ў Нью-Ёрку]]» — ''Гэры, злодзей''
* [[2019 год у гісторыі кіно|2019]] — «[[Ірландзец (фільм, 2019)|Ірландзец]]» — ''Расэл Буфаліна''

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}}
{{DEFAULTSORT:Пешы Джо}}</text>
      <sha1>n7br7k0d7wz4h1w6uameq7mo6ml3u1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Восіп Андрэеевіч Выляжынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>701408</id>
    <revision>
      <id>5206339</id>
      <parentid>4067732</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2027" sha1="43zdyv7017qagfpxoin6n8xheg3fh78" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Выляжынскі}}
'''Восіп Андрэеевіч Выляжынскі''' (? - 1869) - беларускі архітэктар, займаў пасаду епархіяльнага архітэктара [[Мінская епархія|Мінскай праваслаўнай епархіі]].

== Біяграфія ==

[[Калежскі асэсар]], мінскі епархіяльны архітэктар з 22 лютага 1846 года.

== Творчасць ==

Прымаў удзел у пабудове Мінскай духоўнай семінарыі, [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|архірэйскага дома]] і храма на [[Траецкае прадмесце|Траецкай гары]]&lt;ref name=art&gt;{{cite web|url = https://minds.by/articles/antonieva-pustyn-stranitsa-iz-istorii-minskoj-eparhii-xix-nachalo-xx-v#_ftn1|title = Антониева Пустынь: страница из истории Минской епархии (XIX – начало XX в.)|author = Гордей Щеглов|authorlink = |date = |publisher = minds.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191030152723/https://minds.by/articles/antonieva-pustyn-stranitsa-iz-istorii-minskoj-eparhii-xix-nachalo-xx-v|archivedate = 30-10-2019|accessdate = 30-10-2019}}&lt;/ref&gt;.

Быў архітэктарам дома пры царкве ў гонар [[Антоній Кіева-Пячэрскі|Антонія Кіева-Пячэрскага]] на [[Архірэйская Пустыня|Архірэйскай Пустыні]]&lt;ref name=art/&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Выляжынскі Восіп Андрэевіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Калежскія асэсары]]
[[Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>43zdyv7017qagfpxoin6n8xheg3fh78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фагот (СТРК)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>701980</id>
    <revision>
      <id>5206296</id>
      <parentid>5171572</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17895" sha1="8i6ctebyzikwigz8syletah206yr624" xml:space="preserve">[[File:9P135 Fagot missile launcher at Engineering Technologies 2012.jpg|thumb|300px|9П135 «Фагот» на выставе «[[Тэхналогіі ў машынабудаванні]]», 2012.]]
'''«Фагот»''' ([[індэкс ГРАУ]] — '''9К111''', [[Кодавыя абазначэнні НАТА|па класіфікацыі МА ЗША і НАТА]] — '''AT-4 ''Spigot''''', {{lang-en|Кран (утулка)}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Designations of Soviet and Russian Military Aircraft and Missiles|url=http://www.designation-systems.net/non-us/soviet.html|publisher=Designation-Systems.Net|lang=en|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ZFGDZcJ?url=http://www.designation-systems.net/non-us/soviet.html|archivedate=2012-02-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;) — [[СССР|савецкі]]/[[Расійская Федэрацыя|расійскі]] пераносны [[супрацьтанкавы ракетны комплекс]] з паўаўтаматычным камандным навядзеннем па правадах. Прызначаны для паразы візуальна назіраных нерухомых і рухомых з хуткасцямі да 60 км/г мэтаў (браняванай тэхнікі праціўніка, хованак і агнявых сродкаў) на далёкасцях да 2 км, а ракетай [[Конкурс (СТРК)|9М113]] — да 4 км.

Распрацаваны ў [[Канструктарскае бюро прыборабудавання|КБ прыборабудавання]] ([[Тула]]) і [[Цэнтральны навукова-даследчы інстытут дакладнага машынабудавання|ЦНДІТДакМаш]]&lt;ref name=&quot;Shunkov&quot;&gt;Шунков В. Полная энциклопедия вооружения России. — 2014. — С. 47—48. — ISBN 5-45-754030-8.&lt;/ref&gt;. Прыняты на ўзбраенне ў [[1970]] годзе. Мадэрнізаваны варыянт — 9М111-2, варыянт ракеты з павялічанай далёкасцю палёту і падвышанай [[бронепрабівальнасць|бронепрабівальнасцю]] — 9М111М.&lt;ref name=IS_rocket1&gt;{{cite web|title=Противотанковый ракетный комплекс 9К111 «Фагот»|url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|publisher=Балтийский Государственный Технический Университет. Информсистема «Ракетная техника»|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ZFGhmJq?url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|archivedate=2012-02-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У комплекс уваходзяць:
* складаная партатыўная пускавая з апаратурай кіравання і механізмам пуску;
* ракета ў пускавым кантэйнеры 9М111 (або 9М113).

== Канструкцыя і прынцып дзеяння ==
СТРК спрацоўвае па наступным крокам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|title=Переносный противотанковый комплекс 9К111 'Фагот' {{!}} Ракетная техника|publisher=rbase.new-factoria.ru|accessdate=2016-04-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldweapon.ru/strelok/fagot.php|title=ПТРК 9К111 «Фагот» {{!}} Вооружение России и других стран Мира|publisher=worldweapon.ru|accessdate=2016-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424150555/http://worldweapon.ru/strelok/fagot.php|archivedate=24 красавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# Аператар візуальна наводзіць комплекс на мэту па аптычнаму прыцэлу. Сам СТРК не ўмее выяўляць і суправаджаць мэты, таму лічыцца паўаўтаматычным.
# Аператар аддае каманду на пуск СТКР і спрацоўвае вышыбны рухавік.
# Ракета 9М111, пакінуўшы СТРК, выпроствае рулі з тонкай нержавеючай сталі, якія проста за кошт іх пругкасці згортваюцца пры ўстаўцы ў ТПК.
# За ракетай пачынае з шпулькі размотвацца провад кіравання.
# Пасля таго як СТКР пакінуў СТРК, адкрываецца ахоўная шторка з лямпай у хваставой частцы ракеты.
# Аптычны прыёмнік 9Ш119М1 на СТРК выяўляе вуглавыя каардынаты СТКР па працы лямпы і пачынае па провадзе аддаваць каманды па ўтрымліванні СТКР на лініі прыцэльвання. Прыёмнік 9Ш119М1 таксама можа паведаміць аператару, калі мэта спрабуе ставіць светлавыя перашкоды пры палёце СТКР.
# Каманды, якія прымаюцца ад СТРК, ракета аддае на рулі электрамагнітнымі прывадамі. Пры гэтым пры аддачы каманд ракета выкарыстоўвае таксама дадзеныя ўбудаванага ў яе [[гіраскоп]]у для ўліку сваёй бягучай кутняй арыентацыі ў прасторы. Траекторыя палёту ракеты — спіраль.
# Паколькі СТРК не бачыць саму мэту, а толькі следчыць за прыцэлам аператара, то аператару неабходна самому ўтрымліваць мэту ў прыцэле, калі яна рухаецца, што патрабуе спецыяльнай падрыхтоўкі.

== Ракета 9М111 ==
[[Файл:POLK 9K111 Fagot.jpg|thumb|Ракета 9М113 «Конкурс» (у пускавой устаноўцы) і ракета 9М111М «Факторыя» ў пускавым кантэйнеры (стаіць).]]
* Далёкасць стральбы: 70—2000 м&lt;ref name=&quot;Shunkov&quot; /&gt;
* Хуткастрэльнасць: 3 стрэл./ мін.
* Сярэдняя хуткасць палёту ракеты: 183 м/с&lt;ref name=&quot;Shunkov&quot; /&gt;
* Максімальная хуткасць палёту: 240 м/с
* Час палёту на максімальную далёкасць: 11 з
* Памеры ракеты, мм:
** калібр (дыяметр корпуса): 120
** даўжыня: 863
** размах крылаў: 369
* Памеры кантэйнера, мм:
** даўжыня: 1098
** Шырыня: 150
** вышыня: 205
* Маса ракеты ў ТПК: 13,42 кг.
* Маса ракеты без ТПК: 13 кг.
* Вага [[кумулятыўныя боепрыпасы|кумулятыўнай баявой часткі]]: 2,5
* [[Бронепрабівальнасць]]: да 600 мм&lt;ref name=&quot;Shunkov&quot; /&gt;
* Бронепрабівальнасць (пад вуглом 60°): 200 мм&lt;ref name=IS_rocket1/&gt;

== Мадыфікацыі ==
&lt;gallery widths=300 heights=270 class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2014-07-31. Батальон «Донбасс» под Первомайском 34 (cropped).jpg|З 120-мм ракетай 9М111 «Фагот».
Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|З 135-мм ракетай 9М113 «Конкурс».
Файл:9K111 Fagot (12-05-2021) 01.jpg|«Фагот» у [[3-я мотастралковая дывізія|3-й мсд]]''. 12 мая 2021.
&lt;/gallery&gt;

=== Ракеты ===
* '''9М111''' ''Фагот'' (НАТА: '''AT-4''' ''Spigot'' і '''AT-4A''' ''Spigot A'') — на ўзбраенні з 1970 года. Калібр ракеты 120 мм.
* '''9М111-2''' ''Фагот'' (НАТА: '''AT-4B''' ''Spigot B'') — ракета з мадэрнізаванай ДК. Калібр ракеты — 120 мм. Максімальная далёкасць стральбы — 2000 м. Бронепрабівальнасць БЧ — да 460 мм гамагеннай броні.
* '''9М111М''' ''Факторыя'' / ''Фагот-М'' (НАТА: '''AT-4C''' ''Spigot C'') — змененая канструкцыя корпуса і варонкі баявой часткі для размяшчэння зарада павялічанай масы і бронепрабівальнасці. Максімальная далёкасць стральбы — 2500 м&lt;ref&gt;[http://btvt.narod.ru/4/fagot.htm ПТРК 9К111 «ФАГОТ»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.onlinedisk.ru/file/610277/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324015901/http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ |date=24 сакавіка 2012 }} ПТУРС «9М111М». Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1983&lt;/ref&gt;
* '''9М113''' ''Конкурс'' — калібр ракеты 135 мм. Максімальная далёкасць стральбы — 75-3000 м. бронепрабівальнасць кумулятыўнай БЧ — да 600 мм.
* '''9М113М''' ''Конкурс-М'' — калібр ракеты 135 мм. Далёкасць стральбы — 75-4000 м. Бронепрабівальнасць тандэмна-кумулятыўнай БЧ — да 800 мм за ДЗ.

=== Пускавыя прылады ===
* '''9П135''' — маса ПП 22,5 кг. можа выкарыстоўвацца толькі з ракетамі серыі '''9М111''' ''Фагот''.
* '''9П135М''' — можа прымяняцца для стральбы і навядзення як ракет '''9М111''' ''Фагот'', як і '''9М113''' ''Конкурс''.
* '''9П135М1''' — мадэрнізаваная версія 9П135.
* '''9П135М2''' — мадэрнізаваная версія 9П135.
* '''9П135М3''' — паступіла на ўзбраенне ў пачатку 1990-х гадоў. Мае 13 кг [[цеплавізар]] з далёкасцю навядзення да 2500 м (ноччу).
* '''9С451М2''' — ПП з начным прыцэлам, забяспечаным сістэмай аўтаматычнага зацямнення.

== Эксплуатацыя ==
[[Файл:9K111 operators.png|thumb|center|500px|Аператары СТРК «Фагот»]]

Наяўнасць СТРК «Фагот» ва УС краін свету ацэньваецца наступнымі лікамі&lt;ref&gt;[http://www.army-guide.com/rus/product3319.html Army Guide — 9К111 Фагот, Управляемая противотанковая ракетная установка&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;:
{{Кал|4}}
* [[Азербайджан]]: ?
* [[Алжыр]]: 100
* [[Ангола]]: 100
* [[Арменія]] — 12 адзінак, па стане на [[2016]]&lt;ref&gt;Александр Храмчихин. [https://vpk-news.ru/articles/29587 Форпост с вопросами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200620172721/https://vpk-news.ru/articles/29587 |date=20 чэрвеня 2020 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», 9 марта 2016, номер 9(624)&lt;/ref&gt;
* [[Афганістан]]: 100
* [[Беларусь]]: 500
* [[Балгарыя]]: 222
* [[Боснія і Герцагавіна]]: 52
* [[Венгрыя]]: 50
* [[В’етнам]]
* [[ГДР]]
* [[Грэцыя]]: 262
* [[Грузія]] — некаторая колькасць, па стане на 2017 год&lt;ref&gt;Military Balance 2017&lt;/ref&gt;.
* [[Індыя]]: 100
* [[Іарданія]]
* [[Іран]]
* [[Ірак]]
* [[Емен]]: 100
* [[Казахстан]]
* [[Кіргізія]]: 24&lt;ref&gt;[https://vpk.name/news/152383_poteshnaya_gvardiya.html Потешная гвардия — ВПК.name&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[КНДР]]
* [[Куба]]: 100
* [[Кувейт]]: 100
* [[Лівія]]: 100
* [[Малдова]]: у складзе БМД-1
* [[Мазамбік]]: 10
* [[Нікарагуа]]
* [[Перу]]
* [[Польшча]]: 100
* &quot;'[[Расія]]: 1000&quot;'
* [[Румынія]]
* [[Сербія]]: 250
* [[Сірыя]]: 100
* [[Славакія]]: 50
* [[Славенія]]: 10 (выведзены з эксплуатацыі)
* [[Узбекістан]]
* [[Украіна]]: 800
* [[Фінляндыя]]: некалькі сотняў ПП 9П135М-1 (выведзены з эксплуатацыі) і мадэрнізаваных ракет 9М111-2
* [[Харватыя]]: 81&lt;ref&gt;The Military Balance 2010.p.124&lt;/ref&gt;
* [[Чэхаславакія]]
* [[Чэхія]]: 50
* [[Эфіопія]]: 50
{{Канец кал}}
Комплекс 9К111 «Фагот» экспартаваўся ў многія краіны свету і ўжываўся ў многіх лакальных канфліктах. Так, у [[2004]] годзе была затрымана машына з СТРК у Паўднёвай Асеціі.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Президент Грузии Михаил Саакашвили отдал приказ о пресечении любых передвижений вооружённых людей и оружия в Цхинвальском регионе Южной Осетии|url=http://rg.ru/2004/07/20/saakashvili.html|publisher=«Российская газета»|accessdate=2010-01-16|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt; «Фагот» актыўна выкарыстоўваўся падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|вайны ў Паўднёвай Асэтыі]], у прыватнасці падчас бою ў сяле [[Нікозі]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Записки с кавказской войны|url=https://utro.ru/articles/2008/08/20/761041.shtml|publisher=Газета «Утро»|accessdate=2010-01-16}}&lt;/ref&gt;
   
У жніўні 2015 года было апублікавана відэа, на якім у ходзе [[Грамадзянская вайна ў Емене|ўзброенага канфлікту ў Емене]], паўстанцам-[[Хусіты|хусітам]] атрымоўвалася знішчыць з дапамогай СТРК «Фагот» танкі амерыканскага вытворчасці [[M1 Abrams]], якія складаліся на ўзбраенні [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]&lt;ref&gt;[http://www.ruscur.ru/news/0/10/03/100354.shtml Йеменцы уничтожили американские «Абрамсы» советскими ракетами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151005041442/http://www.ruscur.ru/news/0/10/03/100354.shtml |date=5 кастрычніка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Літаратура ==
* Ангельский Р. Д. Отечественные противотанковые комплексы: Иллюстрированный справочник. — М.: ООО «Издательство ACT», 2002. — 192 с. — (Военная техника). — 10 000 экз. — ISBN 5-17-011744-2.
* А. В. Карпенко. «Российское ракетное оружие 1943-1993». — СПб.: Пика, 1993. — 180 с.

== Спасылкі ==
* [http://btvt.info/3attackdefensemobility/fagot.htm ПТРК 9К111 «ФАГОТ»] Сайт «Сталь и Огонь. Танковая мощь»
* [http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml Противотанковый ракетный комплекс 9К111 «Фагот»] Информационная система «Ракетная техника»
* [http://film-stars.ru/ont/udarnay_sila/109-udarnaya-sila058-solo-dlya-fagota.html Документальный фильм: Ударная сила — Соло для Фагота] {{Недаступная спасылка}}
* [http://www.onlinedisk.ru/file/610272/ Снаряд «9М111»]{{Недаступная спасылка}} Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1975
* [http://www.onlinedisk.ru/file/610207/ ПТУРС «9М113»]{{Недаступная спасылка}} Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1978
* [http://www.onlinedisk.ru/file/610280/ ПТРК «9М111»]{{Недаступная спасылка}} Переносной противотанковый комплекс 9К111 Министерство обороны СССР Москва 1981
* [http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ ПТУРС «9М111М»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324015901/http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ |date=24 сакавіка 2012 }} Министерство обороны СССР Москва 1983
* [http://www.onlinedisk.ru/file/626965/ Пусковая Установка «9П135М»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120405103302/http://www.onlinedisk.ru/file/626965/ |date=5 красавіка 2012 }} 9П135М-1 Техническое описание 1979

[[Катэгорыя:Ракетная зброя]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе]]
[[Катэгорыя:Зброя СССР]]</text>
      <sha1>8i6ctebyzikwigz8syletah206yr624</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цукровая прамысловасць Украіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703423</id>
    <revision>
      <id>5206565</id>
      <parentid>5103176</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18572" sha1="94ugp26tkzp423kulxt5jgxfuypdb2q" xml:space="preserve">'''Цукровая прамысловасць''' — адна з найстарэйшых і найважнейшых галін {{нп3|Харчовая прамысловасць Украіны|харчовай прамысловасці|uk|Харчова промисловість України}}, прадукцыя якой да [[1914]] года, разам са збожжам, была найважнейшым прадметам [[экспарт]]у. Была адным з асноўных лакаматываў [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]] ва Украіне.

Ва Украіне цукар вырабляецца ў асноўным з [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]]. З сярэдзіны 1950-х гадоў некаторая, кожны раз вялікая (часам да 35 %), колькасць — таксама з цукровага трыснягу, які прывозяць з [[Куба|Кубы]]. Больш за палову цукру ва Украіне спажывае насельніцтва, частка складае сыравіну для шэрагу галін харчовай прамысловасці.

== Гісторыя ==
Першая цукраварня ва Украіне была заснавана [[1824]] года князем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафам Панятоўскім]] ў {{нп3|Бучак|Бучаку|uk|Бучак}} непадалёк [[Каніў|Каніва]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=dzit_2016_23_10|title=Зародження бурякоцукрової промисловості в Україні. Перша цукроварня|last=Тютюнник Ю. Г.|date=2016|publisher=Державний політехнічний музей}}&lt;/ref&gt;.

У сезон [[1825]]/26 гадоў у пасёлку [[Макошынэ]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] дала прадукцыю цукраварня графа {{нп3|Аляксандр Рыгоравіч Кушалёў-Безбародзька|Аляксандра Кушалёва-Безбародзькі|uk|Кушелєв-Безбородько Олександр Григорович}}.

Піянерамі ўкраінскай цукравытворчасці сталі нашчадкі прыгонных казакоў: {{нп3|Фёдар Сцяпанавіч Сімірэнка|Фёдар Сімірэнка|uk|Симиренко Федір Степанович}} (1787—1867), у саюзе з сынамі свайго цесця братамі {{нп3|Яхненкі|Яхненкамі|uk|Яхненки}} ў [[1834]] годзе яны ўзвялі першы ў Расійскай імперыі [[Парасілавая ўстаноўка|паравы]] пясочна-рафінадны завод, у [[1848]] годзе — {{нп3|Гарадзішчанскі цукрарафінадны камбінат|Гарадзішчанскі пясочна-рафінадны завод|uk|Городищенський цукрорафінадний комбінат}}, а ў [[1846]] годзе {{нп3|Машынабудаўнічы завод|машынабудаўнічы|uk|Машинобудівний завод}} завод у {{нп3|Млііў|Млііве|uk|Мліїв}}, дзе выраблялася абсталяванне і машыны для цукраварняў, а таксама пабудаваныя першыя на Дняпры металічныя [[параход]]ы. Самымі вядомымі з нашчадкаў Фёдара Сцяпанавіча сталі сыны {{нп3|Платон Фёдаравіч Сімірэнка|Платон|uk|Симиренко Платон Федорович}} (1821—1863) і {{нп3|Васіль Фёдаравіч Сімірэнка|Васіль|uk|Симиренко Василь Федорович}} (1835—1915) — знакамітыя прамыслоўцы, тэхнолагі, {{нп3|Мецэнатства|мецэнаты|uk|Меценатство}} ўкраінскай культуры.

Унук імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]], граф {{нп3|Аляксей Аляксеевіч Бобрынскі||uk|Бобринський Олексій Олексійович}} (1800—1863), сузаснавальнік першай ва Усходняй Еўропе [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]] паміж Пецярбургам і Царскім сялом (1837), за дзесяць гадоў пабудаваў 4 цукровыя заводы паблізу [[Смілянскі раён|Смілы]]:

* Балаклейскі цукровы завод — [[1838]],
* Грушкоўскі цукровы завод — [[1845]],
* Капітанаўскі цукровы завод — [[1846]],
* Смілянскі пясочна-рафінадны завод — [[1858]].

[[1846]] года за кошт памешчыкаў {{нп3|Род Тарноўскіх|Тарноўскіх|uk|Тарновські (козацький рід)}} пачалося збудаванне {{нп3|Парафііўскі цукровы завод|цукровага завода ў Парафііўцы|uk|Парафіївський цукровий завод}}.

{{нп3|Арцём Якавіч Цярэшчанка|Арцемій Цярэшчанка|uk|Терещенко Артем Якович}} (1794—1873), купец I гільдыі з былой гетманскай сталіцы [[Глухаў|Глухава]], які разбагацеў на забеспячэнні падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]], а затым захапіўся прамысловасцю. Пасля сялянскай рэформы [[1861]] года яны разам з сынамі Нікалаем, Фёдарам і Сямёнам, купляючы памешчыцкія маёнткі, сталі аднымі з найбуйнейшых землеўладальнікаў імперыі (140 тысяч дзесяцін) і мелі 10 буйных цукровых заводаў. Выбітныя грамадскія дзеячы і філантропы. У прыватнасці, у Кіеве яны падтрымлівалі практычна ўсе мастацкія і культурныя пачынанні і грамадскія ініцыятывы. У [[1872]] годзе было заснавана «{{нп3|Таварыства братоў Цярэшчанкаў|Таварыства цукрабураковых рафінадных заводаў братоў Цярэшчанкаў|uk|Товариство братів Терещенків}}» і ў далейшым справы вялі трое яго сыноў — {{нп3|Мікалай Арцёмавіч Цярэшчанка|Мікалай|uk|Терещенко Нікола Артемійович}}, {{нп3|Фёдар Арцёмавіч Цярэшчанка|Фёдар|uk|Терещенко Федір Артемійович}} і {{нп3|Сямён Арцёмавіч Цярэшчанка|Сямён|uk|Терещенко Семен Артемійович}}.

{{нп3|Ізраіль Маркавіч Бродскі|Бродскія|uk|Бродський Ізраїль Маркович}} — яўрэйская дынастыя купцоў, вядомыя цукразаводчыкі і мецэнаты.

У ХХ стагоддзі цукровая прамысловасць страціла лідзіруючыя пазіцыі ва ўкраінскай эканоміцы, выпрабавала значныя крызісы. Значнае падзенне вытворчасці цукру адбылося на працягу [[1990]] —[[1997]] гадоў — з 6 791 тыс. т да 2034 тыс. т у год. У 1991 годзе цукар перапрацоўвала 192 прадпрыемствы, а ў 2007 іх было ўжо 110. А ў 2008 годзе яшчэ менш — каля 60-70. Астатнія ж стаялі без справы&lt;ref name=&quot;tr&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.umoloda.kyiv.ua/number/1252/160/44359/|title=Їх задушила тростина...|author=|date=2008-09-24|website=https://www.umoloda.kyiv.ua/|publisher=[[Україна молода]]|accessdate=20 червня 2019}}&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе, пасля многіх гадоў заняпаду галіны і ліквідацыі цукровых заводаў, у мястэчку [[Шпыкіў]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] закладзены найбуйнейшы ў Еўропе завод (12 тыс. т перапрацоўкі буракоў за змену). Аднак ён не быў дабудаваны.

У 2012 г. вытворчасць цукру ва Украіне перавысіла 2, 2 млн тон пры ўнутранай патрэбе ў 1,8 млн тон, і адсутнасць надзейных рынкаў збыту пры неспрыяльнай кан’юнктуры на рынку трысняговага цукру прывяло да прафіцыту і падзення коштаў, пасяўныя плошчы пад бураком у тым годзе скараціліся на 33,2 % — да 306 тыс. га.&lt;ref name=&quot;cpsr&quot;&gt;{{Cite web |title=Моніторинг ситуації у соціальній сфері в Україні за травень 2013 року |url=http://cpsr.org.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=302:-2013-&amp;catid=17:2010-06-10-20-44-31&amp;Itemid=24 |accessdate=18 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929034034/http://cpsr.org.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=302:-2013-&amp;catid=17:2010-06-10-20-44-31&amp;Itemid=24 |archivedate=29 верасня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе вытворчасць цукровай сыравіны павялічылася ў параўнанні з папярэднім годам на 30 %, вытворчасць цукру — на 40 %.

Па стане на 30 кастрычніка 2017 года было выкапана 227,1 тыс. га цукровых буракоў (71 % пасяўных плошчаў), украінскія цукравары вырабілі 1, 003 млн т цукру і перапрацавалі 7,24 млн т цукровых буракоў. На гэты момант працавала 40 цукровых заводаў, сутачная магутнасць якіх склала 172,4 тыс. т перапрацоўкі цукровых буракоў, што на 6 % больш у параўнанні з мінулым годам. Больш за ўсё сабралі ў [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]], [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай]] і [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай]] абласцях.

У 2017/2018 маркетынгавым годзе (МГ, верасень-жнівень) Украіна экспартавала 560,4 тыс. тон цукру, што на 27,2 % менш, чым за папярэдні МГ. у 2018 годзе пасяўныя плошчы пад цукровым бураком складалі 280 тыс. га, што на 13 % менш, чым у мінулым годзе. Вытворчасць цукру ва Украіне па стане на 24 кастрычніка 2018 года склала 757,9 тыс. тон. Паводле звестак Нацыянальнай асацыяцыі вытворцаў цукру «Укрцукор», на гэтую дату ў краіне функцыянавала 39 цукровых заводаў, якія перапрацавалі 5,89 млн тон цукровых буракоў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/tsukrovi-zavodi-ukrayini-vzhe-vigotovili-758-tis-tonn-tsukru/|title=Цукрові заводи України вже виготовили 758 тис тонн цукру|author=|date=2018-10-27|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=27 жовтня 2018|archive-date=27 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027185625/http://uprom.info/news/agro/tsukrovi-zavodi-ukrayini-vzhe-vigotovili-758-tis-tonn-tsukru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З пачатку 2018 года цукровыя заводы вырабілі 1,4 млн тон цукру. НАЦУ «Укрцукор» інфармуе аб зборы 10,7 млн тон цукровых буракоў па стане на канец лістапада 2018, ва Украіне цукровыя буракі перапрацоўвае 40 прадпрыемстваў. За дзесяць месяцаў 2017—2018 маркетынгавага года (верасень 2017 — жнівень 2018) украінскія вытворцы экспартавалі 501 тыс. тон цукру. У 2018 годзе пасяўныя плошчы пад цукровым бураком складаюць 280 тыс. га, што на 13 % менш, чым у мінулым годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/vigotovleno-1-4-mln-tonn-tsukru/|title=Виготовлено 1,4 млн тонн цукру|author=|date=2018-11-28|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=29 листопада 2018|archive-date=29 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129191036/http://uprom.info/news/agro/vigotovleno-1-4-mln-tonn-tsukru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2019 года кампанія Cygnet планавала правесці мадэрнізацыю абсталявання сваёй цукровай вытворчасці ў [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] коштам каля $480 тыс. ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ekonomika/investitsiyi/u-modernizatsiiu-tsukrovoho-zavodu-na-zhytomyrshchyni-investuiut-480-tysiach-dolariv/|title=У модернізацію цукрового заводу на Житомирщині інвестують $480 тисяч доларів|author=|date=2019-04-05|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=5 квітня 2019|archive-date=6 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406081036/http://uprom.info/news/ekonomika/investitsiyi/u-modernizatsiiu-tsukrovoho-zavodu-na-zhytomyrshchyni-investuiut-480-tysiach-dolariv/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* {{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/v-ukrayini-vigotovleno-pershiy-milyon-tonn-tsukru/|title=В Україні виготовлено перший мільйон тонн цукру|author=|date=2017-10-30|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=1 листопада 2017|url-status=dead|archive-date=8 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208165524/https://uprom.info/news/agro/v-ukrayini-vigotovleno-pershiy-milyon-tonn-tsukru/}}
* {{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/ternopilshhina-vidnovlyuye-potuzhnosti-z-pererobki-tsukrovih-buryakiv/|title=Тернопільщина відновлює потужності з переробки цукрових буряків|author=|date=2017-10-24|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=1 листопада 2017|url-status=dead|archive-date=8 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208161607/https://uprom.info/news/agro/ternopilshhina-vidnovlyuye-potuzhnosti-z-pererobki-tsukrovih-buryakiv/}}
* {{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/ukrayinski-zavodi-virobili-vzhe-ponad-250-tisyach-tonn-tsukru/|title=Українські заводи виробили вже понад 250 тисяч тонн цукру|author=|date=2017-10-24|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=1 листопада 2017|archive-date=8 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208172547/https://uprom.info/news/agro/ukrayinski-zavodi-virobili-vzhe-ponad-250-tisyach-tonn-tsukru/|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.ukrsugar.com/uk/post/pusk-cukrovih-zavodiv-20172018-mr-onovleno?sec=novini|title=Сезон цукроваріння 2017/18 офіційно розпочато 30 серпня.|author=|date=2017-10-31|website=http://www.ukrsugar.com/|publisher=Укрцукор|accessdate=1 листопада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114231621/http://ukrsugar.com/uk/post/pusk-cukrovih-zavodiv-20172018-mr-onovleno?sec=novini|archive-date=14 лістапада 2017|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://uprom.info/news/agro/u-2018-rotsi-investitsiyi-v-tsukrovu-galuz-ukrayini-syagnut-1-mlrd/|title=У 2018 році інвестиції в цукрову галузь України сягнуть $1 млрд|author=|date=2018-01-14|website=http://uprom.info/|publisher=[[Національний промисловий портал]]|accessdate=14 січня 2018|archive-date=8 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208170024/https://uprom.info/news/agro/u-2018-rotsi-investitsiyi-v-tsukrovu-galuz-ukrayini-syagnut-1-mlrd/|url-status=dead}}
* [https://propozitsiya.com/perspektivi-vlasnoyi-propoziciyi-na-rinku-cukru-ukrayini Перспектывы ўласных паставак на рынку цукру Украіны]

{{Еўропа паводле тэм|Цукровая прамысловасць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цукровая прамысловасць]]
[[Катэгорыя:Харчовая прамысловасць Украіны]]</text>
      <sha1>94ugp26tkzp423kulxt5jgxfuypdb2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кухня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704902</id>
    <revision>
      <id>5206363</id>
      <parentid>4633317</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Памяшканні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="mw7qt5tv84jak4kiu7pwa46mu6zozx4" xml:space="preserve">[[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|Дранікі]]
'''Ку́хня''' — сукупнасць [[Традыцыя|традыцый]] і [[Кулінарны рэцэпт|рэцэптаў]] прыгатавання [[Ежа|ежы]], абумоўленых гістарычнымі, геаграфічнымі, культурнымі і іншымі ўмовамі. Кухні маюць [[Этнаграфія|этнічныя]], [[Рэгіён|рэгіянальныя]] і іншыя асаблівасці. На кухню ў першую чаргу ўплываюць інгрэдыенты, якія можна набыць у канкрэтнай мясцовасці. Моцны ўплыў на мясцовую кухню могуць таксама аказваць харчовыя рэлігійныя забароны і традыцыі.

{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Кухня| ]]</text>
      <sha1>mw7qt5tv84jak4kiu7pwa46mu6zozx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>705534</id>
    <revision>
      <id>5206786</id>
      <parentid>5204974</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:30:42Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="9w5rc63ovvqrv4d64fn1er8eyam6c5u" xml:space="preserve">{{Index box}}

{{/Шапка}}

== Спіс на хаванне ==
* Васіль Іосіфавіч Хамутоўскі
&lt;!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--&gt;
* Таццяна Сяргееўна Кузіна
* Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020)
* Тэхналогія (выдавецтва) {{зроблена}}
* Яўген Ігаравіч Андрэйчык {{зроблена}}
&lt;!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --&gt;

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>9w5rc63ovvqrv4d64fn1er8eyam6c5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чацвёрты флот ВМС ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706336</id>
    <revision>
      <id>5206592</id>
      <parentid>5142888</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3232" sha1="gqxhh047luw42cxwkj9844iodmmexv0" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}
'''Чацвёрты флот ЗША''' ({{lang-en|United States Fourth Fleet}}) — [[аператыўны флот]] [[Ваенна-марскія сілы ЗША|амерыканскіх ваенна-марскіх сіл]] [[ЗША]] ў Паўднёвай [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]]. Існаваў у 1943—50 гады, адноўлены летам 2008 года, нягледзячы на пратэсты кіраўнікоў [[Бразілія|Бразіліі]], [[Аргенціна|Аргенціны]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]]&lt;ref&gt;[http://flot.com/news/newsofday/index.php?ELEMENT_ID=7679 Уго Чавес назвал угрозой присутствие Четвертого флота США в южноамериканских водах&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Флот грунтуецца на базе ВМФ ЗША [[Мэйпорт]], [[Джэксанвіл]], [[Фларыда (штат)|штат Фларыда]], да яго зоны адказнасці адносяцца [[Карыбскі басейн]], [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральная]] і [[Паўднёвая Амерыка]]. Камандуючы (з 21 мая 2019) — [[контр-адмірал]] Дональд Д. Габрыэльсан ({{lang-en|Donald D. Gabrielson}}).

Згодна з [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрствам абароны ЗША]] аднаўленне флоту мае на мэце перашкоды [[наркагандлю|наркагандлю]], правядзенне гуманітарных аперацый, ажыццяўленне актаў добрай волі і правядзенне сумесных вучэнняў з партнёрамі па рэгіянальнай бяспецы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11862 |title=Defense.gov News Release: Navy Re-Establishes U.S. Fourth Fleet&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=19 красавіка 2022 |archive-date=11 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611205042/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11862 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Поўнае ўкамплектаванне флоту чакалася не раней [[2009]] года. На сярэдзіну 2008 года ў яго складзе дзейнічалі два [[універсальны дэсантны карабель|ўніверсальных дэсантных карабля]] [[USS Kearsarge (CV-33)|USS Kearsarge]] і USS Boxer ({{lang-en|USS Boxer (LHD-4)}})&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=39001 |title=Kearsarge Arrives in 4th Fleet&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810101822/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=39001 |archive-date=10 жніўня 2009 |access-date=19 красавіка 2022 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
[[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы ЗША]]</text>
      <sha1>gqxhh047luw42cxwkj9844iodmmexv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706360</id>
    <revision>
      <id>5206370</id>
      <parentid>4747352</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5587" sha1="5u8nij0dk54gbtt95dg53jvjq8hzdmt" xml:space="preserve">{{Фільм
| Беларуская назва = Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора
| Арыгінальная назва = Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore
| Выява =
| Бюджэт = 
| Зборы = 
| Год = 2022
| Папярэдні фільм = [[Фантастычныя істоты: Злачынствы Грындэльвальда]]
| Наступны фільм = Фантастычныя істоты 4
}}
'''«Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора»''' ({{lang-en|Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore}}) — фантастычная драма рэжысёра [[Дэвід Ейтс|Дэвіда Ейтса]], працяг фільма «[[Фантастычныя істоты: Злачынствы Грындэльвальда]]», дзеянне развіваецца ў тым жа свеце, што і [[Гары Потэр (серыя фільмаў)|серыі фільмаў пра Гары Потэра]]. 

Прэм’ера фільма ў Вялікабрытаніі адбылася [[8 красавіка]] 2022 года, у ЗША 15 красавіка 2022. У беларускі пракат фільм не выйшаў з-за [[Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе|байкоту]] буйных кінакампаній, звязанага з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].

Яшчэ два фільмы серыі «Фантастычныя істоты» знаходзяцца ў распрацоўцы.

== Сюжэт == 
Прафесар Альбус Дамблдор даведваецца, што магутны цёмны чараўнік Грындэльвальд плануе захапіць уладу над светам. Разумеючы, што не зможа спыніць яго ў адзіночку, Дамблдор просіць магазаолага [[Ньют Скамандэр|Ньюта Скамандэра]] ўзначаліць каманду выдатных чараўнікоў і аднаго адважнага магла-пекара. Іх чакаюць неверагодна небяспечныя прыгоды, сустрэча са старымі і ўтаймаванне новых магічных істот і барацьба з прыхільнікамі Грындэльвальда, якіх становіцца ўсё больш.

== У ролях == 
* [[Эдзі Рэдмэйн]] — ''Ньют Скамандэр''
* [[Джуд Лоў]] — ''[[Альбус Дамблдор]]''
* [[Кэтрын Вотэрстан]] — ''Парпенціна «Ціна» Гальдштэйн''
* [[Дэн Фоглер]] — ''Якаб Кавальскі''
* [[Элісан Судал]] — ''Квіні Гальдштэйн''
* [[Эзра Мілер]] — ''Крыдэнс Бэрбоўн''/''Аўрэліюс Дамблдор''
* [[Мадс Мікельсен]] — ''[[Гэлерт Грындэльвальд]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|date=|title=Fantastic Beasts 3 synopsis|url=https://fantasticbeasts.com/?synopsis/|access-date=2022-04-22|website=Fantasticbeasts|language=en|archive-date=23 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223123344/https://www.fantasticbeasts.com/?synopsis%2F|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Калум Цёрнер]] — ''Тэзэюс Скамандэр''
* {{не перакладзена 5|Джэсіка Вільямс|Джэсіка Вільямс||Jessica Williams (actress)}} — ''Юлалі Хікс''
* [[Попі Корбі-Туч]] — ''Вінда Разье''
* {{не перакладзена 5|Уільям Надзілам|Уільям Надзілам||William Nadylam}} — ''Юсуф Кама''
* {{не перакладзена 5|Вікторыя Ейтс|Вікторыя Ейтс||Victoria Yeates}} — ''Банці''
* {{не перакладзена 5|Рычард Койл|Рычард Койл||Richard Coyle}} — ''Аберфорт Дамблдор''
* {{не перакладзена 5|Аляксандр Аляксандравіч Кузняцоў|Аляксандр Кузняцоў||Aleksandr Kuznetsov (actor)}} — ''Хельмут''

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|4123432}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гары Потэр}}
{{Фільмы Дэвіда Ейтса}}

[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2022 года]]
[[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2022 года]]
[[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША ў 3D]]
[[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі ў 3D]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Джаан Роўлінг]]
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Heyday Films]]
[[Катэгорыя:Фільмы IMAX]]
[[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]]
[[Катэгорыя:Фільмы-прыквелы]]</text>
      <sha1>5u8nij0dk54gbtt95dg53jvjq8hzdmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Валер’евіч Аляксандраў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706471</id>
    <revision>
      <id>5206461</id>
      <parentid>5201540</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:51:32Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5206461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14954" sha1="1ezm1v5p5454155p2bjf2if3pv7swo8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Аляксандраў}}
{{пісьменнік}}
'''Андрэй Валер’евіч Аляксандраў''' (нар. {{ДН|27|01|1978}}) — беларускі журналіст і медыяменеджар, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], абвінавачаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 студзеня 1978 года ў [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]], ягоны бацька служыў у розных вайсковых структурах. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], пазней жыў у [[Наваполацк]]у. Скончыў гістарычна-філалагічны факультэт [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belsat.eu/news/zhurnalista-andreya-alyaksandrava-zatrymali-pa-kryminalnaj-sprave/&lt;/ref&gt;.

Журналісцкую кар’еру пачынаў у Наваполацку, у незалежнай гарадской газеце «Хімік» і на мясцовым гарадскім тэлебачанні, супрацоўнічаў з інфармагенцтвам [[БелаПАН]], стварыў партал «himik.info»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://underpressure.press-club.by/alexandrov |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2022 |archive-date=4 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104212726/https://underpressure.press-club.by/alexandrov |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2009—2012 гадах з’яўляўся намеснікам старшыні [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], адказваў за міжнародныя дачыненні. На гэтай пасадзе выступаў 12 студзеня 2011 у [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламенце]], дзе прадстаўляў праграму Нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці ў межах праграмы «[[Усходняе партнёрства]]»&lt;ref&gt;https://mff.by/bel/news/282/{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе Андрэй выйграў конкурс і атрымаў прэстыжную стыпендыю Chevening Міністэрства замежных спраў і міжнароднага развіцця [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Для навучання ён абраў магістратуру ў Уэстмінстэрскім універсітэце ў Лондане, дзе атрымаў ступень магістра медыяменеджменту, пасля вучобы працаваў у лонданскіх офісах праваабарончых арганізацыяў Index on Censorship і Article 19&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/12-01-2022-kahanne-dapamagae-navat-tam-andrej-alyaksandrau-i-iryna-zlobina-god-za-kratami/&lt;/ref&gt;. Быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі і актыўна ўдзельнічаў у жыцці [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2014 годзе здымаў дакументальны фільм пра падзеі на Данбасе, пасля атрымаў ад [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]] запрашэнне далучыцца да каманды БелаПАН і вырашыў вярнуцца ў Беларусь. У 2015—2018 гадах быў намеснікам дырэктара інфармацыйнага агенцтва БелаПАН, пасля 2018-га працаваў у агенцтве медыякансультантам і займаўся развіццём беларускай медыяпрасторы. Адукоўваў менеджараў і рэдактараў разнастайных медыяў, стварыў онлайн-выданне «Беларускі часопіс»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Грае на фартэпіяна, піша вершы, захапляецца фотамастацтвам, заўзятар футбольнага клубу «Ліверпуль». У 2016 годзе на словы аднаго з вершаў Аляксандрава — «Пакіньце мне права» — украінскі гурт «Колір» склаў і запісаў песню, таксама зняты кліп з назвай «Застацца сабой»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Палітычны пераслед ==
Андрэя Аляксандрава і яго дзяўчыну Ірыну Злобіну затрымалі 12 студзеня 2021 году па абвінавачванні паводле ч. 2 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] («Навучанне ці іншае падрыхтоўка асобаў для ўдзелу ў групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадзкі парадак, а таксама фінансаванне і іншае забеспячэнне такой дзейнасці»), яны былі змешчаны [[Акрэсціна|на Акрэсціна]]. Падставай для абвінавачвання, паводле [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |Міністэрства ўнутраных спраў]], сталі аплаты 250 штрафаў, якія Андрэй Аляксандраў і Ірына Злобіна аплацілі з 22 жніўня да 9 лістапада 2020 году, па спісах, якія Аляксандраву перадаваў фонд «BY_help»&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/mus-vinavatsits-zhurnalista-alyaksandrava-i-yagonuyu-dzyauchynu-u-aplatse-shtrafau-pratestoutsau/&lt;/ref&gt;. Супраць людзей, якія атрымлівалі дапамогу, таксама завялі крымінальную справу, а таксама пракуратура запатрабавала, каб людзі выплацілі штрафы ў другі раз&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/11-03-2021-by-help/&lt;/ref&gt;.

18 студзеня 2021 года сумеснаю заяваю беларускіх праваабарончых арганізацыяў, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], Аляксандраў і Злобіна былі прызнаны палітычнымі зняволенымі. У заяве адзначаецца, што «''збор добраахвотных ахвяраванняў грамадзян, а таксама прадстаўнікоў беларускай замежнай дыяспары і дапамога ў аплаце штрафаў асобам, якія былі прыцягнутыя да адміністрацыйнай адказнасьці толькі за факт удзелу ў мірных сходах і рэалізацыю гарантаваных Канстытуцыяй Беларусі і міжнароднымі нормамі права … мірных сходаў і выказвання меркавання, не мае нічога агульнага з фінансаваннем якой бы ні было супрацьпраўнай дзейнасці і, адпаведна, не з’яўляецца злачынствам. У дадзеным кантэксце дзейнасьць Андрэя Аляксандрава і Ірыны Злобінай з'яўляецца добраахвотнай і дабрачыннай дзейнасцю па аказанню дапамогі ахвярам масавых палітычных рэпрэсій ў краіне і па сутнасці сваёй з'яўляецца правабарончай''»&lt;ref&gt;http://spring96.org/be/news/101383&lt;/ref&gt;.

26 красавіка 2021 года сімвалічным хросным Андрэя Аляксандрава стала дэпутатка брытанскай [[Палата абшчын|Палаты абшчын]] {{нп3|Крысцін Джардзін|||Christine Jardine}}&lt;ref&gt;https://spring96.org/be/news/103113&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.lphr.org/en/robert-biedron-european-parliament-wiosna-poland-christine-jardine-house-of-commons-liberal-democrats-great-britain-and-johann-wadephul-bundestag-cdu-germany/&lt;/ref&gt;.

30 чэрвеня 2021 года Аляксандраву было выстаўлена новае абвінавачанне паводле ч. 1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] («Здрада дзяржаве»), які прадугледжвае ад 7 да 15 гадоў пазбаўлення волі&lt;ref&gt;https://nashaniva.com/275286&lt;/ref&gt;. Агулам Андрэю Аляксандраву паставілі у віну чатыры артыкулы КК: «Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак» (ч.2 арт.342), «Стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім» (ч.1, арт.361), «Ухіленне ад аплаты падаткаў» па справе БелаПАН (ч.2, арт.243), «Здрада дзяржаве» (ч.1, арт.356)&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/08-04-2022-patryyatyzm-tsi-zlachynstva-kago-i-za-shto-u-belarusi-abvinavachvayuts-u-zdradze-dzyarzhave/&lt;/ref&gt;.

Андрэй Аляксандраў утрымліваўся ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА № 1 г. Мінска]], адкуль дасылаў вершы&lt;ref&gt;https://prisoners.spring96.org/be/person/andrei-aljaksandrau&lt;/ref&gt;.

6 кастрычніка 2022 года Аляксандраву прызначылі 14 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-19|title=Вярхоўны суд пакінуў прысуды абвінавачаным па «справе БелаПАН»|url=https://novychas.online/hramadstva/vjarhouny-sud-pakinuu-prysudy-abvinavaczanym-pa-s|url-status=live|access-date=2023-01-06|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}&lt;/ref&gt;.

Вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам са Злобінай і 23 іншымі палітвязнямі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/121175|title=У Беларусі памілавалі 25 палітвязняў. Іх прымусова дэпартавалі з краіны|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
15 лістапада 2021 года Аляксандраў разам з [[Аляксандр Васілевіч|Аляксандрам Васілевічам]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максімам Знакам]], [[Вольга Калацкая|Вольгай Калацкай]], Святланай Купрэевай, [[Мікола Папека|Міколам Папекам]] і [[Андрэй Генадзевіч Скурко|Андрэем Скурко]] быў узнагароджаны літаратурнай [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэміяй імя Францішка Аляхновіча]] за свае вершы з-за кратаў &lt;ref&gt;https://spring96.org/be/news/105692&lt;/ref&gt;.

12 снежня 2021 года быў узнагароджаны статуэткай «Надзея свабоды» ад Літоўскага саюза журналістаў&lt;ref&gt;https://www.delfi.lt/ru/news/live/premiya-nadezhda-svobody-prisuzhdena-belorusskomu-zhurnalistu-aleksandrovu.d?id=88912971&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная рэакцыя на затрыманне ==
15 студзеня 2021 года міжнародная арганізацыя {{нп3|Index on Censorship||be-x-old|Index on Censorship}} асудзіла затрыманне і звярнулася да [[Міністр замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністра замежных спраў Вялікабрытаніі]] {{нп3|Дамінік Рааб|Дамініка Рааба|uk|Домінік Рааб}} і беларускага амбасадара ў Вялікабрытаніі  Максіма Ермаловіча з заклікам садзейнічаць вызваленню Аляксандрава&lt;ref&gt;https://www.indexoncensorship.org/2021/01/index-calls-for-the-release-of-andrei-aliaksandrau/&lt;/ref&gt;.

Міжнародныя арганізацыя {{нп3|ARTICLE 19|Article 19|ru|ARTICLE 19}} таксама асудзіла затрыманне Аляксандрава і Злобінай&lt;ref&gt;https://www.article19.org/resources/belarus-release-andrei-aliaksandrau-and-irina-zlobina/&lt;/ref&gt;.

Платформа грамадзянскай салідарнасці «Civic Solidarity Platform» запатрабавала безадкладнага вызвалення зняволеных Аляксандрава і Злобінай, адпаведную заяву платформы падтрымалі 48 праваабарончых арганізацый розных краінаў свету&lt;ref&gt;https://humanrightshouse.org/statements/civic-solidarity-platform-calls-for-the-release-of-andrei-aliaksandrau/&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://prisoners.spring96.org/be/person/andrei-aljaksandrau Старонка Андрэя Аляксандрава на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Андрэй Аляксандраў}}
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>1ezm1v5p5454155p2bjf2if3pv7swo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шэпелеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>709729</id>
    <revision>
      <id>5206747</id>
      <parentid>4133967</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5206747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="455" sha1="c4ekzk1ktvhq07f2wx8l7h89rc0deei" xml:space="preserve">'''Шэпелеў''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Антон Васілевіч Шэпелеў]] — беларускі футбаліст
* [[Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў]] (1956—2026) — беларускі грамадскі і культурны актывіст
* [[Іван Мікалаевіч Шэпелеў]] — дзяржаўны службовец

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>c4ekzk1ktvhq07f2wx8l7h89rc0deei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Серыя A</title>
    <ns>14</ns>
    <id>709772</id>
    <revision>
      <id>5206655</id>
      <parentid>4134336</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="fr9xmdtkl2nkxs1o0ixn6ckmm3xb6sk" xml:space="preserve">{{catmain}}{{Навігацыя|Партал=Футбол}}
[[Катэгорыя:Нацыянальныя футбольныя чэмпіянаты|Італія]]
[[Катэгорыя:Футбол у Італіі]]</text>
      <sha1>fr9xmdtkl2nkxs1o0ixn6ckmm3xb6sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цемраборцы (настольная гульня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725733</id>
    <revision>
      <id>5206564</id>
      <parentid>5193520</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41383" sha1="oiuqrk3d433y5gfbl6qrv3c994pu266" xml:space="preserve">'''Цемраборцы''' — настольная калекцыйная [[картачная гульня]] (таксама пазіцыянуецца аўтарамі як стратэгічная картачная гульня) у сэтынгу [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]], выйшла ў 2015 годзе ў выдавецтве настольных гульняў «Сквирл» накладам 1000 асобнікаў. Аўтары гульні — Ілля Бутаў і Міхаіл Пятроўскі з Беларусі. Гэта першая беларуская гульня ў жанры калекцыйных картачных гульняў (ККГ). Сродкі на выданне былі сабраны пры дапамозе [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] пляцоўкі ulej.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (на цяперашні час ужо не існуе). Ілюстрацыі да настольнай гульні зрабілі Яўгенія Шарафетдзінава, Анастасія Мелех і Наталля Юрча. Паводле даных сайта «Тесера», найбуйнейшага ў Рунэце СМІ пра настольныя гульні, сярэдняя адзнака гульні складае 6.36&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tesera.ru/game/mracoborci|title=Мракоборцы {{!}} Tesera|website=tesera.ru|access-date=2024-12-14|archive-date=21 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121173649/https://tesera.ru/game/mracoborci/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У «Цемраборцах» гулец ўкладае сваю калоду з 41 карты аднаго з трох тыпаў персанажаў — Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Гульца ўвасабляе Валадар (Павераны Царквы, Спрактыкаваны чараўнік і Гаспадар лесу адпаведна), які мае 20 пунктаў жыцця. У працэсе гульнявой партыі, у залежнасці ад умоў, якія складаюцца на стале, кожны гулец можа вывесці аднаго з трох Намеснікаў, здольнасці якіх уплываюць на ўсіх істот адпаведнай фракцыі

== Гісторыя стварэння ==
Гульня стваралася з 2006 года высілкамі прыкладна дзесяці чалавек (акрамя стваральнікаў, ілюстратараў і гейм-дызайнераў працавалі яшчэ і кансультанты-[[Фалькларыстыка|фалькларысты]])&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/vyyshla-nastolnaya-hulnya-na-asnovye-byelaruskay-mifalohii-tsyemraborcy.html?fbclid=IwAR3vqveWc7j547JSHZK5LfrdSU_vSEONayRfJBo2F_j7uB_BDIx_La66VRE|title=Будзьма беларусамі! » Выйшла настольная гульня на аснове беларускай міфалогіі – «Цемраборцы»|website=budzma.org|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;. Сюжэт гульні грунтуецца на народных паданнях, [[Беларуская міфалогія|міфах і легендах Беларусі]], а таксама суседніх з ёй краін ([[Расія|Расіі]], [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Польшча|Польшчы]]). Шматлікія экспедыцыі, праведзеныя адным са стваральнікаў гульні, дазволілі сабраць багаты матэрыял, які датычыцца, у тым ліку, і містычным абрадам нашых продкаў, паганскім традыцыям, фальклору і сакральнай геаграфіі. У аснову гульнявой механікі пакладзены асаблівасці калекцыйных картачных гульняў, якія былі папулярнымі на пачатку двухтысячных гадоў.
[[Файл:Meneskon.jpg|міні|Першыя партыі ў гульню «Цемраборцы» на фестывалі «Менескон-2008».]]
Упершыню прататып гульні быў прадстаўлены распрацоўнікамі на штогадовым усебеларускім ролевым канвенце «Менескон» ([[Мінск]], 5-6 красавіка 2008). На працягу двух дзён любы ахвочы мог азнаёміцца з прататыпам гульні ў секцыі настольных гульняў фестывалю. Дзякуючы атрыманым водгукам пэўныя механікі былі скарэкціраваны.

У чэрвені 2015 года фінальная версія гульні была прадстаўлена на першай у Беларусі канферэнцыі распрацоўшчыкаў настольных гульняў — «Игроштурм», а ў кастрычніку таго ж года — на фестывалі «Игрокуб» у Гродне. Тады ж пра планаваны выхад новай настольнай гульні напісалі выданні «Анлайнер»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2015/05/18/magik|title=Magic: The Gathering по-белорусски — в Минске создали карточную игру, основанную на отечественном фольклоре - Лайфстайл Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2015-05-18|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;, Vogs.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|title=Игра «Мракоборцы» основанная на белорусском фольклоре, нуждается в поддержке - vogs|website=web.archive.org|date=2015-07-10|access-date=2024-12-14|archive-date=10 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710184629/http://vogs.by/igra-mrakoborcy-osnovannaya-na-belorusskom-folklore-nuzhdaetsya-v-podderzhke.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;, Naviny.by&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|title=Белорусы вступают в схватку с Мраком|author=Войтович М.|website=naviny.by|date=2015-08-14|access-date=2024-12-14|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123164528/https://naviny.by/rubrics/society/2015/08/14/ic_articles_116_189514|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і інш.

[[Файл:Prezent.png|міні|Выступленне на фестывалі «Іграштурм» у 2015 годзе]]
1 чэрвеня 2015 года ў мінскай кнігарні «Презентация» адбылася прэзентацыя першага рамана Іллі Бутава, дзеянне якога адбывалася ў сусвеце гульні — «Мракоборец»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&amp;i=150804|title=Ваўкалакі і Хапуны: да выхаду рыхтуецца беларуская картачная гульня «Цемраборац»|website=web.archive.org|date=2020-04-30|access-date=2024-12-14|archive-date=30 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040753/http://nn.by/?c=ar&amp;i=150804|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. Там жа было абвешчана пра старт краўдфандынгавай кампаніі на пляцоўцы ulej.by. У чэрвені стваральнікі пляцоўкі адзначылі гульню як «сучасную, разумную, але ў той жа час самабытную гульню з нацыянальным каларытам»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|title=Предприниматель Виктор Радьков: «Что с белорусами не так? Краудфандингу нужны не ваши „лайки“, а вовлеченность» - Люди onliner.by|author=Корсак, Дмитрий|website=web.archive.org|date=2015-06-21|access-date=2024-12-14|archive-date=21 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621003145/https://people.onliner.by/category/opinions/2015/06/17/mnenie-232|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Тады ж праект «Цемраборцы» трапіў ў тройку найлепшых з ліку тых, што былі прадстаўлены на пляцоўцы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У ліпені 2015 года праект сабраў неабходнае фінансаванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ulej.by/project?id=2980|title=Издание настольной игры «Мракоборцы»|website=web.archive.org|date=2017-07-04|access-date=2024-12-14|archive-date=4 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704104450/http://ulej.by/project?id=2980|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2015 года гульню выдала выдавецтва настольных гульняў «Сквирл».

У красавіку 2016 года прэзентацыя настольнай гульні адбылася ў гродзенскім клубе «Партал»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://il.ideahost.by/tasujj-kalodu-lupi-va%D1%9Ekalaka-u-grodne-prehzentavali-belaruskuyu-nastolnuyu-gulnyu-mrakoborcy/|title=Тасуй калоду, лупі ваўкалака. У Гродне прэзентавалі беларускую настольную гульню &quot;Мракоборцы&quot;|date=2016-07-17|access-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329232016/http://il.ideahost.by/tasujj-kalodu-lupi-va%D1%9Ekalaka-u-grodne-prehzentavali-belaruskuyu-nastolnuyu-gulnyu-mrakoborcy/|archive-date=29 сакавіка 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Паводле аглядальніка Арцёма Платонава, галоўны плюс «Цемраборцаў» заключаецца ў тым, што «яна з’яўляецца айчынным Magic: The Gathering з адпаведна больш нізкім коштам і родным бэкграўндам». Сярод мінусаў ён адзначыў матэрыял каробкі, сухое выкладанне правіл і дробны шрыфт на картах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://boardgamer.ru/mrakoborcy-na-start/|title=«Мракоборцы» – на старт! — Настольные игры: BoardGamer.ru|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;. Іншымі аглядальнікамі адзначалася, што «Цемраборцы» спадабаюцца тым гульцам, якія любяць беларускія народныя казкі, легенды і гісторыю. За мінус яны вылучалі тое, што базавая мова гульні руская. Таксама былі адзначаны ілюстрацыі гульні, выкананыя ў вельмі самабытнай манеры і якасць друку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kirthegamer.wordpress.com/2016/05/30/mrakobesie/|title=Мракоборцы|website=kirthegamer|date=2016-05-30|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;. Аглядальнік Павел Максімаў (MaxiPavel) адзначае добры матэрыял каробкі, выразныя правілы, але дробны шрыфт і неабходнасць выкарыстання пратэктараў для карт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CNoLXlchzu4&amp;t=749s|title=Настольная игра Мракоборцы|last=MaxiPavel - про фото и настольные игры НИСП|date=2016-06-02|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;. Сама гульня, як адзначаецца, развівае лагічнае і стратэгічнае мысленне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|title=Белорусские настольные игры|website=lapushynskaya|date=2016-08-11|access-date=2024-12-14|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123163516/https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У будучыя сэты планавалася дадаць новыя фракцыі і механікі бою&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Быў запланаваны таксама пераклад гульні на беларускую мову&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Прапаноўваліся нават назвы «Змроказмагары», «Цемразмагары», «Змрокагубцы», «Цемралупцы», «Злыднедаўцы» і інш. Аднак у публікацыi на беларускай мове фігураваў толькі адзін варыянт — «Цемраборцы»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. У чэрвені 2016 года пачаўся пошук валанцёраў для перакладу гульні&lt;ref&gt;Бествицкий Ю. [https://web.archive.org/web/20171115125005/http://pristalica.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BE_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%85_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0.html О мифических персонажах расскажет игра] // Прысталічча. Дата доступу: 9.06.2016.&lt;/ref&gt;.

З 10 снежня 2019 па 31 мая 2020 года Ілля Бутаў і Уладзіслаў Маркевіч пры падтрымцы партала Author.today праводзілі конкурс кароткіх літаратурных твораў, якія адбываюцца ў сусвеце гульні «Цемраборцы»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://author.today/post/61630|title=Конкурс по миру Мракоборцев Ильи Бутова|website=Author.Today|date=2019-12-08|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2026 года было прадстаўлена юбілейнае выданне настольнай гульні «Цемраборцы». У яго ўвайшлі гульнявое поле, дадатковыя кампаненты і ўдакладненыя правілы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://theloadofthelordchod2026.tilda.ws/|title=Бремя Владыки Сход 2026|website=theloadofthelordchod2026.tilda.ws|access-date=2026-04-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2024 года на мінскам канвенце Unicon анансавана анлайн-ККГ з аўтарскімі ілюстрацыямі «Цяжар Валадара» (The Load of the Lord), створаная на падставе настольнай гульні «Цемраборцы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unicon.by/programm/indiehubprog|title=Инди-Хаб - программа|website=UniCon Convention|date=06.09.2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/uniconminskgroup?w=wall-43111924_30526&amp;ysclid=m0rsns1b7e872358266|title=Бремя Владыки|website=UNICON Convention|date=06.09.2024}}&lt;/ref&gt;. Дапрацаваная версія гульні таксама дэманстравалася на выставе «Цёмныя матэрыі», якая прайшла ў Мінску 8–9 сакавіка 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DGveCR1o2V8/?igsh=MXR2YnFzZjE0NjQ4ZA==|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-03-13}}&lt;/ref&gt; і выставе-канвенце фантастыкі, коміксаў і камп'ютарных гульняў «Unicon», які прайшоў 12–14 верасня 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/wall-43111924_31343|title=Состав ИНДИ-ХАБ на Unicon &amp; Game Expo Minsk 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Агульныя правілы і асаблівасці механікі ==
Правілы рэгламентуюць гульнявую партыю паміж двума гульцамі, але ў якасці эксперыменту ёсць магчымасць праводзіць гульнявыя партыі і з большай колькасцю ўдзельнікаў. Улічваючы колькасць існуючых стартавых фракцый, можна згуляць утраіх. Прыемным дадаткам да ўкладання калоды з’яўляецца магчымасць пакласці ў яе карты іншых фракцый (а карт у гульні, калі не ўлічваць Валадароў і Намеснікаў, усяго 111, што дае магчымасці складаць розныя камбінацыі нават са стартавым наборам). За карты з іншай фракцыі прадугледжаны штрафы ў выглядзе павелічэння кошту карты, якое можна нівеліраваць у працэсе гульні, карыстаючыся механікай зніжэння кошту. Адной з ключавых асаблівасцяў гульні з’яўляецца механіка змены пары сутак (дзень/ноч), падчас якой некаторыя істоты мацнеюць.

== Фракцыі ==

* '''Царква''' — адна з асноўных фракцый у гульні. Яна складаецца з людзей, якія валодаюць рознымі характарыстыкамі (святароў, воінаў, рыцараў і гандляроў). На чале стаіць Валадар (Павераны Царквы), а тры Намеснікі строга выконваюць усе ягоныя прадпісанні. Тып уздзеяння — аўры.
* '''Цёмныя чараўнікі''' — гэтую фракцыю ў большасці сваёй складае нежыць, духі і дэманічныя стварэнні Іншасвету, а таксама людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Галоўнымі перавагамі прадстаўнікоў гэтай фракцыі з’яўляецца раптоўнасць нападу, танны міфрыльны кошт і шматлікія прэміі, якія яны атрымліваюць у цёмную пару сутак. Тып уздзеяння — вядзьмарства.
* '''Дзеці лесу''' — фракцыя, якая насяляе лясы і балоты (галоўным чынам за ракой Хронус) і якую складаюць пачвары, духі, нежыць і людзі са звышнатуральнымі здольнасцямі. Знахары Дзяцей лесу супрацьстаяць ворагам з дапамогай сілы, якая таіцца ў розных раслінах (вясёлкавы мох, разрыў-трава, месяцовы лісахвост і інш.), прадметах і некаторых лясных аб’ектах, якія акумулююць энергію астралу (ведзьміна кола). Тып уздзеяння — расліны.
* '''Падгорны народзец''' — фракцыя, якая засяляе горы, перадгор’і і азёрныя выспы Поўначы, яна не ўвайшла ў асноўны стартавы набор і была запланавана на наступныя перавыданні. На некаторых картах настольнай версіі можна сустрэць згадкі пра механізмы, якіх не было ў стартавым наборы, але якія, як абяцаюць аўтары, з’явяцца ў далейшых сэтах&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1317|title=FAQ|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;.

== Тыпы істот ==

* '''Чалавек''' — тып карты, які ў асноўным належыць Царкве. Таксама карты гэтага тыпу сустракаюцца ў Цёмных чараўнікоў (ведзьма, вядзьмак, двудушнік) і Дзяцей лесу (траўніца, ваўчыны пастыр і інш.).
* '''Істота''' — з’яўляецца тыпам карты фракцыі Царквы, Цёмных чараўнікоў і Дзяцей лесу. Самая шматлікая разнавіднасць карт у гульні.
* '''Легендарная істота''' — нешматлікі тып карт (у калодзе можа быць усяго па адной карце кожнай з такіх істот, характэрных для пэўнай фракцыі), як правіла, з больш высокім коштам, і якая патрабуе больш міфрылу на падтрыманне (4 адзінкі).
* '''Воін''' — тып істот фракцыі Царквы. Практычна ўсе баявыя персанажы гэтай фракцыі з’яўляюцца воінамі, за выключэннем святароў.
* '''Рыцар''' — тып істот фракцыі Царквы. Адзін з наймагутных воінаў, як правіла, цяжкаўзброены і ў даспехах. Не можа выкарыстоўваць аўры.
* '''Святар''' — тып істот фракцыі Царквы. Можа выкарыстоўваць аўры. Святары імкнуцца выкарыстоўваць аўры на карысць — павышаючы баявы дух і іншыя паказчыкі гандляроў і воінаў. Адзін святар патрабуецца для падтрымання адной аўры.
* '''Гандляр''' — тып істот фракцыі Царквы. На іхніх плячах ляжыць забеспячэнне войск міфрылам і яго пераразмеркаванне на месцы. Гандляры прыносяць у скарбніцу дадатковы міфрыл, а таксама памяншаюць міфрыльны кошт розных істот.
* '''Знахар''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Дзякуючы чароўным раслінам, што растуць у лесе, знахары ствараюць дзейсныя адвары, якія замяняюць ім вядзьмарскія ці аўрычныя здольнасці. Адзін знахар патрабуецца для падтрымання адной расліны.
* '''Пачвара''' — тып істот фракцыі Дзяцей лесу. Асабліва страшныя легендарныя пачвары (Звер-Індр, Хавала і Воўк-Самаглот).
* '''Чараўнік''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Чараўнікамі могуць быць і людзі, і нежыць, — галоўнае, каб яны мелі прыроджаныя здольнасці. Вядзьмарства можна згуляць толькі тады, калі на стале ёсць як мінімум адзін з прыязных чараўнікоў.
* '''Нежыць''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. З’яўляюцца спрадвечнымі жыхарамі Іншасвету. Як правіла, маюць прэмію за цёмную пару сутак, то-бок, атрымлівае дадатковыя ўменні ўначы.
* '''Рудакоп''' — тып істот фракцыі Цёмныя чараўнікі. Здабываюць і павялічваюць міфрыл, тым самым дазваляюць значна павялічваць колькасць чараўнікоў і нежыці ў гульні.

== Уздзеянні ==
У гульні ёсць тры тыпу ўздзеянняў — аўры, вядзьмарства і расліны, на некаторых картах згадваецца чацвёрты тып уздзеянняў — механізмы, якія, як абяцалі аўтары, з’явяцца ў наступных сэтах&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

* '''Аўры''' — тып уздзеянняў фракцыі Царквы. Усяго ў гульні 4 аўры: Святы гонар, Святая ахова, Святы дух, Святая казна. Аўры дазваляюць атрымліваць дадатковы міфрыл, памяншаць міфрыльны кошт, эканоміць міфрыл на ўтрыманне істот або ўзмацняць дружалюбныя войскі (людзей або святароў). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні прыязных святароў.
* '''Вядзьмарства''' — тып карты ўздзеянняў Цёмных чараўнікоў. Складаецца з розных замоваў, заклёнаў, якія выкарыстоўваюць для атакі (магічны ўдар, адплата мерцвякоў), яны прыносяць міфрыл (скарб мерцвяка), робяць ход начным (зацьменне), робяць лятучых істот неадчувальнымі для блакіроўкі (туман), дазваляюць браць пад кантроль (абарачэнне), а таксама ўваскрашаюць і вяртаюць ужо выкарыстаныя карты вядзьмарства (падняць мерцвяка, разрытыя магілы). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго чараўніка.
* '''Расліны''' — тып карты ўздзеянняў Дзяцей лесу. Некаторыя расліны дазваляюць вяртаць карты аналагічнага тыпу з Іншасвету (разрыў-трава), узмацняць, рэгенерыраваць пачвар або выкарыстоўваць іх за ніжэйшую цану (барвінак, вясёлкавы мох, месяцовы лісахвост, ведзьміна кола), лячыць дружалюбных істот (трыпутнік), разгортваць расліны (дух дрэваў), а таксама прыносіць міфрыл або зніжаць міфрыльны кошт некаторых істот (папараць-кветка). Для падтрымання карт падобнага тыпу патрабуецца прысутнасць у гульні як мінімум аднаго знахара.
* '''Механізмы''' — запланаваны на будучыню тып карты ўздзеянняў фракцыі Падгорны народзец. У стартавых наборах прадстаўлены не быў, аднак згадваецца на некаторых картах (напрыклад, на карце Звер-Індр, Кошкалачэнь і інш.).

== Стартавыя наборы ==
Карты істот і ўздзеянняў укладаюць гульнявую калоду (37 карт). Усяго для гульні былі створаны 114 розных персанажаў. У гульні, якая выйшла ў 2015 годзе, прапаноўвалася выкарыстоўваць ужо састаўленыя стартавыя наборы з наступным складам (Валадар, 3 Намеснікі і 41 карта істот):

* '''Царква''': Павераны Царквы (Валадар), Абраны тактык (Намеснік), Асвячоны гандляр (Намеснік), Царкоўны лідар (Намеснік). Карты: лучнік (2), дыякан (2), біскуп (2), застрэльшчык (2), інквізітар (2), конны рыцар (2), майстар мяча (1), паладзін (2), пікінер (3), паслушнік (2), бард (2), рыцар (1), выведнік (1), зборшчык падаткаў (4), святы дух (1), святая абарона (2), святая казна (3), Святы мсцівец (1), вандроўны манах (1), чысцільшчык (1).
* '''Цёмныя чараўнікі''': Спрактыкаваны чараўнік (Валадар), Спрактыкаваны ў баі (Намеснік), Спрактыкаваны ў ведах (Намеснік), Спрактыкаваны ў Міфрыле (Намеснік). Карты: анчутка (2), Бабай (1), брухун (2), ведагань (2), вядзьмак (2), ведзьма (2), Вій (1), адплата мерцвякоў (2), Врытра (1), дзед (2), карачун (2), калавертыш (2), скарб мерцвяка (1), ліхаманка (3), магічны ўдар (2), разрытыя магілы (2), туман (1), прывід (2), хапун (2), шулікун (3).
* '''Дзеці лесу.''' Гаспадар лесу (Валадар), Вялікі дуб (Намеснік), Вартавы гушчару (Намеснік), Важак зграі (Намеснік). Карты: скарбнік (3), баган (1), барвінак (1), белая панна (2), балі-булавешка (1), вадзяна (2), ваўкалак (3), воўчы пастыр (2), жабалака (2), Звер-Індр (1), iчэцік (1), кашкалачэнь (2), лешак (1), месяцовы лісахвост (2), маўка (2), пушчавік (2), разрыў-трава (2), зельніца (2), Хавала (1), папараць-кветка (4).

У стартавыя наборы ўвайшлі не ўсе персанажы, апісанні і ілюстрацыі якіх прадстаўлены на сайце праекту.

== Сюжэт ==
Сцісла перадгісторыя сюжэту была апісана на каробцы з настольнай гульнёй «Цемраборцы». Там сказана, што Уладаром гэтай краіны называюць Вялікага Чараўніка Срэбнай Вежы, якому вядомыя шляхі ўсяго жывога, будучыня і мінуўшчыня гэтага свету. Аднак з пэўнага часу ён перастаў цікавіцца справамі сваёй дзяржавы і паглыбіўся ў вывучэнне «вялікіх таямніц». Неўзабаве страх і жах апанавалі сэрцы ягоных падданых. Старыя звады і крыўды розных народаў сталі разгарацца з новай сілай. Вайна крывавымі хвалямі пранеслася па некалі цудоўнай краіне. Гэтыя падзеі таксама падрабязна апісаны ў рамане Іллі Бутава «И нет дорог в город тени»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://mrakobesie.net/?page_id=1069|title=Медиа|website=Мракоборцы. Афіцыйны сайт настольнай гульні|access-date=2024-12-14}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратурныя серыі ==
[[Файл:Karta mira mrak.jpg|міні|Карта часткі свету, апісанай у раманах.]]
Цемраборцы — адна з нямногіх калекцыйных картачных настольных гульняў, якія маюць уласную літаратурную серыю&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D0%B3%D1%80|загаловак=Список коллекционных карточных игр|год=2024-11-20|мова=ru|выданне=Википедия}}&lt;/ref&gt;.

У 2015 годзе адначасова з выхадам гэтай ККГ ў мінскім выдавецтве «Рэгістр» выйшаў першы раман Іллі Бутава па сусвеце настольнай гульні — «Мракоборец» (ISBN 978-985-7097-22-7). Галоўны герой рамана — вандроўны манах. Дзеянне рамана адбываецца адразу пасля падзей, апісаных на каробцы з настольнай гульнёй (персанажы кнігі ўжо ведаюць іх). З 2020 года мінскае выдавецтва «Р. М. Цымбераў» выпусціла шэраг кніг з серыі «Сказки мракоборцев» аўтарства Іллі Бутава з ілюстрацыямі Ганны Кулцінай. Выдавецтва «Вече» запусціла серыю «Бремя Владыки», у якой у 2024 годзе выйшла першая кніга цыкла — «И нет дорог в город тени» з ілюстрацыямі Ганны Пекінай. У 2026 годзе выйшаў працяг: раман «Хил ворон, а норов лих».
* 2020 — Ілля Бутаў. «Лучший в мире смех» (ISBN 978-985-7236-27-5)
* 2020 — Ілля Бутаў. «Как появились добрые сказки» (ISBN 978-985-7236-10-7)
* 2021 — Ілля Бутаў. «От А до У» (ISBN 978-985-7236-71-8)
* 2024 — Ілля Бутаў. «И нет дорог в город тени» (ISBN 978-5-4484-4612-2)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.veche.ru/books/show/10924/|title=Книга И нет дорог в город тени, Бутов И, Издательство &quot;Вече&quot;|website=www.veche.ru|access-date=2023-12-05}}&lt;/ref&gt;
* 2026 — Ілля Бутаў. «Хил ворон, а норов лих» (&lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4484-6024-1&lt;/nowiki&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://veche.ru/books/show/12173/?ysclid=mkgki59glv388770294|title=Книга Хил ворон, а норов лих, Бутов И, Издательство &quot;Вече&quot;|website=veche.ru|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;

== Цікавыя факты ==
У студзені 2019 года У. Ю. Маркевіч з Інстытута інфармацыйных тэхналогій БДУІР абараніў дыпломны праект, у якім перавёў настольную гульню ў лічбавы від на базе платформы Unity 3D&lt;ref&gt;Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/37941 Историко-стратегическое игровое приложение «Мракоборцы» на базе платформы Unity 3D] / В. Ю. Маркевич // Информационные системы и технологии: материалы 55-й юбилейной научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 22 — 26 апреля 2019 г. / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники. — Минск: БГУИР, 2019. — С. 98-99.&lt;/ref&gt;. Мэтай праекта была распрацоўка новай канкурэнтаздольнай лічбавай калекцыйнай картачнай гульні на базе міфалогіі і культуры Беларусі. Пазней гэтыя напрацоўкі ляглі ў аснову магістарскай дысертацыі У. Ю. Маркевіча&lt;ref&gt;Маркевич, В. Ю. [https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/45091 Методы управления командой разработчиков программного обеспечения на примере создания игрового приложения] : автореф. дисс. … магистра технических наук : 1-40 80 05 / В. Ю. Маркевич; науч. рук. С. А. Медведев. — Минск: БГУИР, 2021. — 6 с.&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе Г. Кулціна абараніла на базе ДУА МА «Дзяржаўны сацыяльна-гуманітарны універсітэт» (г. Каломна) дыпломны праект, прысвечаны стварэнню ілюстрацый да казак па сусвеце настольнай гульні «Цемраборцы»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-94650318_84?w=wall-94650318_84 Издание настольной карточной игры «Мракоборцы»], запіс ад 28 чэрвеня 2021 года. Дата доступу: 09.02.23.&lt;/ref&gt;. Настольная гульня «Цемраборцы» згадваецца ў артыкуле Я. Я. Шалайкі пра трансфармацыю міфа ў сучаснай беларускай культуры як прыклад адраджэння цікавасці да [[Міфалогія|міфалогіі]] і [[Язычніцтва|паганства]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf|аўтар=Шалайко, Я. Е.|загаловак=Трансформация мифа в современной белорусской культуре|год=|выданне=Материалы XXIII Международной науч.-техн. конференции «Новые информационные технологии в телекоммуникациях и почтовой связи» (Минск, 16–17 мая 2023 года). Минск: Белорусская государственная академия связи, 2023.|тып=зборнік|старонкі=219–220|archive-date=20 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720041958/http://bsac.by/sites/default/files/2022/NTO/sbornik%20stud%20konferenci%202023.pdf}}&lt;/ref&gt;. На IV Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі (Мінск, 15—17 мая 2025) быў прадстаўлены даклад Ільі Бутава «Беларуская аўтарская казка ў стылі фэнтэзі», які быў прысвечаны легендарыуму кніжнага цыкла «Сказки мракоборцев»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belcentre.by/wp-content/uploads/2025/05/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_4_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%83_2025%D0%BF%D1%80.pdf|title=Праграма IV Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі і міфалогіі|website=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|date=2025.05.12}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.skvirl.ru/mrakoborci «Мракоборцы»: Оригинальная карточная стратегия].
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Настольныя гульні]]</text>
      <sha1>oiuqrk3d433y5gfbl6qrv3c994pu266</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Машыннае навучанне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>728930</id>
    <revision>
      <id>5206533</id>
      <parentid>5162782</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29210" sha1="jp7d46bnx0oytow6alv8q8hbaf6caal" xml:space="preserve">[[Файл:DeepMoji examples histogram.png|thumb|Прыклад работы алгарытма машыннага навучання DeepMoji для вызначэння найбольш дарэчнага [[эмодзі]] для розных фраз. На ўваходзе алгарытму — фраза, на выхадзе — [[імавернасць|імавернасці]] спалучэння фразы з кожным эмодзі. На відарысе выдзелены пяць найбольш імаверных эмодзі паводле мадэлі.]]
'''Машыннае навучанне''' ({{lang-en|Machine learning, ML}}) — галіна [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], якая займаецца стварэннем і вывучэннем {{нп5|Вылічальная статыстыка|статыстычных алгарытмаў|en|Computational statistics}}, здольных вучыцца выконваць задачы на аснове набору [[даныя|даных]] і [[Абагульненне|абагульняць]] гэты навык на новыя даныя па-за вызначаным наборам без яўных інструкцый{{refn|Азначэнне «без яўнага праграмавання» часта прыпісваюць [[Артур Самуэль|Артуру Самуэлю]], які стварыў тэрмін «машыннае навучанне» ў 1959, але даслоўная цытата не знойдзена ў гэтай публікацыі і можа быць пазнейшай [[парафраза]]й. Гл. «Paraphrasing Arthur Samuel (1959), the question is: How can computers learn to solve problems without being explicitly programmed?» у {{Cite conference|chapter=Automated Design of Both the Topology and Sizing of Analog Electrical Circuits Using Genetic Programming|conference=Artificial Intelligence in Design '96|last1=Koza|first1=John R.|last2=Bennett|first2=Forrest H.|last3=Andre|first3=David|last4=Keane|first4=Martin A.|title=Artificial Intelligence in Design '96 |date=1996|publisher=Springer, Dordrecht|pages=151–170|language=en|doi=10.1007/978-94-009-0279-4_9|isbn=978-94-010-6610-5 }}}}.

Падыходы машыннага навучання прымяняюцца для стварэння [[Вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]], мадэляў [[Камп’ютарны зрок|камп’ютэрнага зроку]], [[Распазнаванне маўлення|распазнавання маўлення]], {{нп5|Фільтраванне электроннай пошты|фільтравання электроннай пошты|en|Email filtering}} і іншых. Гэтыя мадэлі дапамагаюць аўтаматызаваць руцінныя задачы ў многіх сферах, напрыклад у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[медыцына|медыцыне]] тады, калі цяжка ці немагчыма распрацаваць звычайныя алгарытмы для выканання неабходных задач&lt;ref name=&quot;tvt&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Junyan |last2=Niu |first2=Hanlin |last3=Carrasco |first3=Joaquin |last4=Lennox |first4=Barry |last5=Arvin |first5=Farshad |date=2020 |title=Voronoi-Based Multi-Robot Autonomous Exploration in Unknown Environments via Deep Reinforcement Learning |journal=IEEE Transactions on Vehicular Technology |volume=69 |issue=12 |pages=14413–14423 |doi=10.1109/tvt.2020.3034800 |s2cid=228989788 |issn=0018-9545 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yoosefzadeh-Najafabadi|first1=Mohsen |last2=Hugh |first2=Earl |last3=Tulpan |first3=Dan |last4=Sulik |first4=John |last5=Eskandari |first5=Milad |title=Application of Machine Learning Algorithms in Plant Breeding: Predicting Yield From Hyperspectral Reflectance in Soybean? |journal=Front. Plant Sci. |volume=11 |year=2021 |pages=624273|doi=10.3389/fpls.2020.624273 |pmid=33510761 |pmc=7835636 |doi-access=free  |issn = 1664-462X}}&lt;/ref&gt;.

[[Камп’ютарная праграма|Праграма]], заснаваная на алгарытмах машыннага навучання, завецца '''мадэллю''', а працэс прымянення такіх алгарытмаў да навучальнага {{нп5|Набор даных|набору даных|en|Data set}} — '''навучаннем мадэлі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.databricks.com/glossary/machine-learning-models|title=What are Machine Learning Models?|website=Databricks|lang=en|access-date=2023-12-15|archive-date=15 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215102244/https://www.databricks.com/glossary/machine-learning-models|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ml-ops.org/content/three-levels-of-ml-software|title=Three Levels of ML Software|website=ML Ops: Machine Learning Operations|lang=en|access-date=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;.

Машыннае навучанне грунтуецца на метадах {{нп5|Матэматычная аптымізацыя|матэматычнай аптымізацыі|en|Mathematical optimization}} (матэматычнага праграмавання). Роднасная вобласць даследавання, {{нп5|Здабыванне даных|здабыванне даных|en|Data mining}}, канцэнтруецца на {{нп5|Выведны аналіз даных|выведным аналізе даных|en|Exploratory data analysis}} праз {{нп5|Некіраванае навучанне|некіраванае навучанне|en|Unsupervised learning}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Friedman |first=Jerome H. |title=Data Mining and Statistics: What's the connection? |journal=Computing Science and Statistics |volume=29 |issue=1 |year=1998 |pages=3–9}}&lt;/ref&gt;.

Апошнім часам генератыўныя {{нп5|Штучная нейронная сетка|штучныя нейронныя сеткі|en|Artificial neural network}} змаглі перасягнуць многія папярэднія падыходы ў эфектыўнасці для многіх тыповых задач&lt;ref name=&quot;ibm&quot;&gt;{{Cite web |title=What is Machine Learning? |url=https://www.ibm.com/topics/machine-learning |access-date=2023-06-27 |website=IBM |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Zhou |first=Victor |date=2019-12-20 |title=Machine Learning for Beginners: An Introduction to Neural Networks |url=https://towardsdatascience.com/machine-learning-for-beginners-an-introduction-to-neural-networks-d49f22d238f9 |url-status=live |access-date=2021-08-15 |website=Medium |language=en |archive-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309053518/https://towardsdatascience.com/machine-learning-for-beginners-an-introduction-to-neural-networks-d49f22d238f9 }}&lt;/ref&gt;.

== Параўнанне з класічнымі алгарытмамі ==
Праграмы машыннага навучання могуць выконваць задачы без яўнага іх на гэта праграмавання. Камп’ютары навучаюцца рабіць гэта з дапамогай пэўнага набору даных.

Для простых задач можна яўна запраграмаваць алгарытмы, што паведамляюць машыне, якія крокі неабходна выканаць для развязання пастаўленай задачы; з боку камп’ютара навучанне не патрабуецца. Для больш складаных задач чалавеку можа быць цяжка самастойна сфармуляваць неабходны набор інструкцый. На практыцы для праграміста можа быць больш эфектыўным дапамагчы машыне распрацаваць уласны алгарытм, чым уручную пазначаць кожны неабходны крок&lt;ref name = &quot;Alpaydin2020&quot;&gt;{{cite book
 | author = Ethem Alpaydin 
 | title = Introduction to Machine Learning
 | year = 2020
 | edition = Fourth
 | pages = xix, 1–3, 13–18
 | publisher = [[MIT]]
 |isbn = 978-0262043793
 }}&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, пры распазнаванні [[спам]]у класічны алгарытм працуе паводле загадзя вызначаных праграмістам правілах. Электронны ліст можа лічыцца спамам, калі ўтрымлівае пэўныя ключавыя словы («выйграй», «бясплатна», «хуткія грошы» і г.д.) або прыходзіць з падазроных [[Адрас электроннай пошты|адрасоў]]. Такі падыход патрабуе пастаяннага ручнога знаходжання і абнаўлення адпаведных правіл. Спамерам лягчэй абыходзіць простыя правілы, а складаныя правілы цяжэй праграмаваць і падтрымліваць. У сваю чаргу, метад машыннага навучання здольны самастойна вылучыць прыкметы спаму з тысяч раней пазначаных лістоў, стварыць статыстычную мадэль для ацэнкі [[імавернасць|імавернасці]] таго, што новы ліст з’яўляецца спамам на падставе шматлікіх фактараў, у тым ліку незаметных для чалавека заканамернасцей. Працэс паўторнага навучання або данавучання мадэлі на новых даных можа быць аўтаматызаваны, што дазваляе мадэлі адаптавацца да новых тыпаў спаму з прыходам новых даных без умяшання чалавека і робіць такі падыход больш эфектыўным у доўгатэрміновай перспектыве.

Машыннае навучанне грунтуецца на дапушчэнні, што стратэгіі, алгарытмы і высновы, якія добра працавалі ў мінулым (для навучальных даных), верагодна, будуць добра працаваць і ў будучыні (для новых даных){{sfn|Domingos|2015|loc=Chapter 6, Chapter 7}}.

Для многіх задач машыннае навучанне менш эфектыўна за класічныя алгарытмы або ўвогуле непрымяніма. Напрыклад, разлік даты [[Вялікдзень|Вялікадня]] апісваецца адносна простым наборам матэматычных аперацый, таму класічны алгарытм развязання гэтай задачы дае дакладны вынік і выкарыстоўвае для гэтага менш вылічальных рэсурсаў. Машыннае навучанне патрабуе збору даных, як правіла спажывае больш рэсурсаў, і мае [[статыстыка|статыстычную]] прыроду, таму заўсёды прысутнічае імавернасць памылкі.

== Падыходы ==
Падыходы да машыннага навучання традыцыйна падзяляюцца на тры шырокія катэгорыі, якія адпавядаюць парадыгмам навучання паводле характару «сігналу» або «зваротнай сувязі», даступнай сістэме навучання:

* {{нп5|Кіраванае навучанне|Кіраванае навучанне|en|Supervised learning}}: камп’ютар мае прыклады запытаў і пажаданых адказаў на іх (так званая разметка), і на прыкладах навучаецца правілу, паводле якога запыт можа быць пераўтвораны ў правільны адказ.
* {{нп5|Некіраванае навучанне|Некіраванае навучанне|en|Unsupervised learning}}: камп’ютар атрымлівае даныя без разметкі, каб вызначыць іх структуру і заканамернасці. Некіраванае навучанне можа быць самамэтай (выяўленне невядомай структуры ў даных) або інструментам для іншых падыходаў ({{нп5|Навучанне прыкметам|навучанне прыкметам|en|Feature learning}}).
* {{нп5|Навучанне з падмацаваннем|Навучанне з падмацаваннем|en|Reinforcement learning}}: камп’ютар узаемадзейнічае з дынамічным асяроддзем, у якім павінна быць выкананая пэўная задача (напрыклад, {{нп5|Беспілотны аўтамабіль|кіраванне аўтамабілем|en|Self-driving car}} або гульня з апанентам). У працэсе даследавання асяроддзя камп’ютар атрымлівае зваротную сувязь у выглядзе ўзнагарод за правільныя дзеянні і навучаецца іх максімізаваць&lt;ref name=&quot;bishop2006&quot;&gt;{{citation|first= C. M. |last= Bishop |year=2006 |title=Pattern Recognition and Machine Learning |url= https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish |publisher=Springer |isbn=978-0-387-31073-2}}&lt;/ref&gt;.

У некаторых выпадках, метады з розных падыходаў камбінуюцца для дасягнення патрэбнага эфекту. Напрыклад, мадэль у аснове [[ChatGPT]] спачатку праходзіць этап некіраванага навучання на вялікім наборы тэкстаў, у ходзе якога мадэль вывучае моўныя канструкцыі і [[граматыка|граматыку]] для генерацыі тэксту, падобнага да натуральнай мовы. Пасля здольнасці мадэлі весці дыялог паляпшаюцца з дапамогай навучання з падмацаваннем, дзе ўзнагародай выступае зваротная сувязь ад карыстальнікаў мадэлі. Мадэль імкнецца зменшыць колькасць адмоўнай зваротнай сувязі і павялічыць колькасць станоўчай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openchat-ai.com/blog/chatgpt-reinforcement-learning|title=Understanding ChatGPT Reinforcement Learning: A Comprehensive Guide to AI Conversations|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванае навучанне ===
[[Файл:Svm max sep hyperplane with margin.png|thumb|{{нп5|Метад апорных вектараў|Метад апорных вектараў|en|Support vector machine}} — мадэль кіраванага навучання, якая падзяляе прастору даных на рэгіёны лінейнай мяжой. На малюнку лінейная мяжа аддзяляе чорныя меткі ад белых.]]
Алгарытмы кіраванага навучання ствараюць матэматычную мадэль з набору даных, які змяшчае як запыты, так і пажаданыя адказы (разметку). Такія даныя называюцца навучальнымі і складаюцца з набору навучальных прыкладаў&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Russell |first1=Stuart J. |last2=Norvig |first2=Peter |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |date=2010 |publisher=Prentice Hall |isbn=9780136042594 |edition=Third|title-link=Artificial Intelligence: A Modern Approach }}&lt;/ref&gt;. Кожны навучальны прыклад змяшчае адзін ці больш запытаў і пажаданых адказаў, таксама вядомы як кіроўны сігнал. У матэматычнай мадэлі кожны навучальны прыклад прадстаўлены {{нп5|Масіў|масівам|en|Array (data structure)}} або вектарам, які часам называюць вектарам прыкмет, а навучальныя даныя часта прадстаўленыя ў выглядзе [[Матрыца (матэматыка)|матрыцы]]. Праз ітэратыўную аптымізацыю алгарытмы кіраванага навучання пакрысе паляпшаюць функцыю, якая можа быць выкарыстана для атрымання адказаў на новыя запыты, якія не ўваходзілі ў навучальны набор&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mohri |first1=Mehryar |last2=Rostamizadeh |first2=Afshin |last3=Talwalkar |first3=Ameet |title=Foundations of Machine Learning |date=2012 |publisher=The MIT Press |isbn=9780262018258}}&lt;/ref&gt;. Пра алгарытм, які пакрысе паляпшае правільнасць сваіх адказаў, кажуць, што ён навучаецца выконваць пэўную задачу&lt;ref name=&quot;Mitchell-1997&quot;&gt;{{cite book
|author=Mitchell, T. 
|title=Machine Learning
|url=https://archive.org/details/machinelearning0000mitc
|publisher=McGraw Hill
|isbn= 978-0-07-042807-2
|pages=[https://archive.org/details/machinelearning0000mitc/page/2 2]
|year=1997}}&lt;/ref&gt;.

Тыпамі алгарытмаў кіраванага навучання ёсць [[Статыстычная класіфікацыя|класіфікацыя]] і {{нп5|Рэгрэсійны аналіз|рэгрэсія|en|Regression analysis}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book|last=Alpaydin|first=Ethem|title=Introduction to Machine Learning|date=2010|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-01243-0|page=9|url=https://books.google.com/books?id=7f5bBAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;. Класіфікацыя выкарыстоўваецца тады, калі адказы абмежаваныя канечным наборам значэнняў, а рэгрэсія тады, калі адказы прымаюць якія заўгодна лікавыя значэнні ў пэўным дыяпазоне. Напрыклад для алгарытму класіфікацыі электронных лістоў запытам будзе сам уваходны ліст, а адказам — імя папкі, у якую гэты ліст мусіць быць пакладзены.

{{нп5|Навучанне падабенству|Навучанне падабенству|en|Similarity learning}} — галіна кіраванага навучання, цесна звязаная з класіфікацыяй і рэгрэсіяй, але яе мэтай ёсць навучанне на прыкладах функцыі падабенства паміж аб’ектамі. Навучанне падабенству мае прымяненні ў {{нп5|Рангаванне|рангаванні|en|Ranking}}, {{нп5|Рэкамендацыйная сістэма|рэкамендацыйных сістэмах|en|Recommender system}}, адсочванні візуальнай ідэнтычнасці, верыфікацыі твараў і голасу.

=== Некіраванае навучанне ===

Алгарытмы некіраванага навучання працуюць з данымі без разметкі і знаходзяць у іх структуру, напрыклад, групы ці кластары аб’ектаў. Замест таго, каб рэагаваць на зваротную сувязь, алгарытмы некіраванага навучання вызначаюць агульныя рысы ў даных і рэагуюць на наяўнасць або адсутнасць такіх агульных рыс у кожнай новай порцыі даных. Некіраванае навучанне знаходзіць сваё асноўнае прымяненне ў задачы {{нп5|Ацэнка шчыльнасці|ацэнкі шчыльнасці|en|Density estimation}} размеркавання ў [[Статыстыка|статыстыцы]]&lt;ref name=&quot;JordanBishop2004&quot;&gt;{{cite book |first1=Michael I. |last1=Jordan |first2=Christopher M. |last2=Bishop |chapter=Neural Networks |editor=Allen B. Tucker |title=Computer Science Handbook, Second Edition (Section VII: Intelligent Systems) |url=https://archive.org/details/computerscienceh0000unse |location=Boca Raton, Florida |publisher=Chapman &amp; Hall/CRC Press LLC |year=2004 |isbn=978-1-58488-360-9 }}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым некіраванае навучанне ахоплівае і іншыя прадметныя вобласці, звязаныя з абагульненнем і тлумачэннем прыкмет даных.

[[Кластарны аналіз]] — гэта разбіццё назіранняў на падмноствы (якія завуцца кластарамі) такім чынам, што назіранні ўнутры аднаго кластара падобныя паводле аднаго ці больш абраных крытэраў, у той час як назіранні з розных кластараў у сярэднім менш падобныя паміж сабой. Розныя тэхнікі кластарызацыі грунтуюцца на розных дапушчэннях пра структуру даных, часта вызначаную пэўнай метрыкай падабенства, і ацэньваюцца, напрыклад, унутранай кампактнасцю, ці падабенствам паміж аб’ектамі ўнутры кластара, і сепарацыяй, розніцай паміж кластарамі. Іншыя метады грунтуюцца на ацэнках шчыльнасці і звязнасці графаў.

=== Паўкіраванае навучанне ===
Паўкіраванае навучанне ляжыць паміж некіраваным навучаннем (без аніякай разметкі) і кіраваным навучаннем (з поўнасцю размечанымі навучальнымі данымі). У паўкіраваным навучанні некаторыя з навучальных прыкладаў не маюць разметкі, пры гэтым многія даследчыкі машыннага навучання прыйшлі да высновы, што неразмечаныя даныя ў спалучэнні з невялікай колькасцю размечаных могуць значна палепшыць якасць мадэлі.

У {{нп5|Слабае кіраванне|слаба кіраваным навучанні|en|Weak supervision}} навучальная разметка шумная, абмежаваная або недакладная. Часта такую разметку прасцей і танней здабыць, і гэта дае магчымасць павялічыць колькасць навучальных даных&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ai.stanford.edu/blog/weak-supervision/|title=Weak Supervision: A New Programming Paradigm for Machine Learning|author1=Alex Ratner|author2=Paroma Varma|author3=Braden Hancock|author4=Chris Ré|others=other members of Hazy Research|website=The Stanford AI Lab Blog|access-date=2023-01-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Навучанне з падмацаваннем ===
Навучанне з падмацаваннем даследуе тое, як павінны паводзіць сябе {{нп5|Праграмны агент|праграмныя агенты|en|Software agent}} ў пэўным асяроддзі, каб максімізаваць сукупную ўзнагароду. Праз універсальнасць гэтага падыходу яго вывучаюць у мностве іншых дысцыплін, такіх як [[тэорыя гульняў]], {{нп5|Тэорыя кіравання|тэорыя кіравання|en|Control theory}}, {{нп5|Даследаванне аперацый|даследаванне аперацый|en|Operations research}}, [[тэорыя інфармацыі]], {{нп5|Аптымізацыя праз сімуляцыю|аптымізацыя праз сімуляцыю|en|Simulation-based optimization}}, {{нп5|Шматагентная сістэма|шматагентныя сістэмы|en|Multi-agent system}}, {{нп5|Роевы інтэлект|роевы інтэлект|en|Swarm intelligence}}, [[статыстыка]] і {{нп5|Генетычны алгарытм|генетычныя алгарытмы|en|Genetic algorithm}}. У машынным навучанні асяроддзе звычайна прадстаўлена як {{нп5|Маркаўскі працэс прыняцця рашэнняў|маркаўскі працэс прыняцця рашэнняў|en|Markov decision process}}. Многія алгарытмы навучання з падмацаваннем выкарыстоўваюць тэхнікі {{нп5|Дынамічнае праграмаванне|дынамічнага праграмавання|en|Dynamic programming}}&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Reinforcement learning and Markov decision processes|author1=van Otterlo, M.|author2=Wiering, M.|journal=Reinforcement Learning |volume=12|pages=3–42 |year=2012 |doi=10.1007/978-3-642-27645-3_1|series=Adaptation, Learning, and Optimization|isbn=978-3-642-27644-6}}&lt;/ref&gt;. Алгарытмы навучання з падмацаваннем не патрабуюць ведання дакладнай матэматычнай мадэлі асяроддзя і выкарыстоўваюцца, калі стварыць дакладную мадэль немагчыма. Прыклад такога алгарытму — праграма для гульні ў го, [[шахматы]] і сёгі [[AlphaZero]].

== Уплыў на экалогію ==

Выкарыстанне сучасных сістэм машыннага навучання, асабліва {{нп5|Нейронная сетка|нейронных сетак|en|Neural network}}, патрабуе вялікай колькасці рэсурсаў. Так, праз распрацоўкі ў галіне [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], у 2022 годзе ў [[Microsoft]] спажыванне вады вырасла на 34 %, а ў [[Google]] — на 20 %. Вада выкарыстоўваецца для ахаладжэння {{нп5|Дата-цэнтр|дата-цэнтраў|en|Data center}}, дзе адбываецца навучанне нейронных сетак. Вялікі цэнтр апрацоўкі даных можа штодзень спажываць да 19 мільёнаў літраў вады, што параўнальна з горадам насельніцтвам у 10-50 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2013-09-23 |title=Лічбавая засуха: распрацоўка АІ патрабуе ўсё больш вады, якой становіцца ўсё менш |url=https://devby.io/be/news/tsifrovaya-zasuha-razrabotka-ii-trebuet-vse-bolshe-vody-kotoroi-stanovitsya-vse-menshe-1695381550 |work=dev.by |access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[MLOps]]
* [[Кантраснае навучанне]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite book
| last = Domingos | first = Pedro
| title =  The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World
| url = https://archive.org/details/masteralgorithmh0000domi_q9v1 | date = September 22, 2015
| publisher = Basic Books
| lang = en
| isbn = 978-0465065707
}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Машыннае навучанне| ]]
[[Катэгорыя:Штучны інтэлект]]
[[Катэгорыя:Інфарматыка]]</text>
      <sha1>jp7d46bnx0oytow6alv8q8hbaf6caal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Форум</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728988</id>
    <revision>
      <id>5206788</id>
      <parentid>5206237</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>/* Новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы */ reply: {{за|Падтрымліваю}}! (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>5206788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157983" sha1="5g8hpe00mvzs2bo09ar2x2itea14sxd" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{Новыя зверху}}
{{Архіў форума}}
&lt;!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху.
Please, add new topics at the top --&gt;
== Новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы  ==
Хачу вынесці на абмеркаванне супольнасці пытанне стандартызацыі і ўніфікацыі перадачы кітайскіх імёнаў уласных (асабовых імёнаў, тапонімаў, гістарычных і культурных тэрмінаў). Дагэтуль мы карысталіся простым калькаваннем з расійскай транскрыпцыйнай сістэмы Паладыя (''Сі Цзіньпін, Цяньцзінь, Чжуан-цзы, Янцзы''), што не адпавядае ні кітайскаму маўленню, ні фанетыка-графічнай прыродзе беларускай мовы.

У 2026 годзе выйшаў фундаментальны «[[Кітайска-беларускі слоўнік]]», супольна падрыхтаваны [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства НАН Беларусі]] і [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя|Рэспубліканскім інстытутам кітаязнаўства імя Канфуцыя]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Выданне афіцыйна ўхваленае Вучонымі саветамі абедзвюх акадэмічных устаноў.

У слоўніку ўпершыню афіцыйна кадыфікаваная і замацаваная &quot;нарматыўная табліца практычнай беларускай транскрыпцыі з кітайскай мовы&quot; (на аснове [[Піньінь|піньіня]] і Міжнароднага фанетычнага алфавіта), а таксама прыведзены нарматыўны рэестр асноўных кітайскіх тапонімаў.

Як адзначаюць аўтары і лінгвісты, мэта гэтай нормы — адзіная ўніфікацыя інфармацыйнай прасторы Беларусі (адукацыя, энцыклапедыі, медыя, картаграфія) і адыход ад непатрэбнага пасрэдніцтва расійскай фанетыкі.

; Асноўныя рысы новай нормы (у параўнанні з сістэмай Паладыя)
# zh ➔ дж (замест расійскага ''чж''): [[Гуанджоў]] (раней ''Гуанчжоу''), [[Джэнджоў]] (раней ''Чжэнчжоу'').
# z ➔ дз (замест расійскага ''цз''): [[Мао Дзэдун]] (раней ''Цзэдун''), рака [[Яндзы]] (раней ''Янцзы''), філосафы з тытулам мудраца (-zi) пішуцца праз злучок: [[Лао-дзы]], [[Сунь-дзы]], [[Джуан-дзы]], [[Мэн-дзы]].
# j ➔ дзі / дзь (замест расійскага ''цз''): [[Сі Дзіньпін]] (раней ''Сі Цзіньпін''), [[Джэдзьян]] (раней ''Чжэцзян''), [[Фудзьень]] (раней ''Фуцзянь'').
# q ➔ ці / ць (мяккае беларускае ''ц'', замест расійскага цвёрдага ''ц/цы''): [[Чунцін]] (раней ''Чунцын''), [[Цінхай]] (раней ''Цынхай''), [[Лі Цьян]] (Li Qiang).
# x ➔ сі / сь- (перад ётаванымі galosnymi перадаецца як ''сь''): [[Дэн Сьяопін]] (Xiǎopíng), [[Сьянган]] (Xiānggǎng), [[Сьямынь]] (Xiàmén), горад [[Сюджоў]] (Xúzhōu; замест расійскага ''Сюйчжоу'').
# w ➔ в перад u: [[Вухань]] (Wuhan; замест расійскага ''Ухань'').
# ti / tian / tie / tiao ➔ ты / т’ень / т’е / т’яо (для прыдыхальнага кітайскага t выкарыстоўваецца апостраф пасля цвёрдага Т, каб пазбегнуць дзекання): [[Т’еньдзінь]] (Tianjin), [[Т’еньшань]] (Tianshan).
# Раздзяляльны апостраф на стыку складоў пасля літары -н перад галоснай: [[Чан’ань]] (Chang'an).

Як зазначаецца ў дадатку да слоўніка, для вузкага кола найбольш вядомых аб’ектаў захоўваюцца традыцыйныя назвы:
* Пекін (транскрыпцыя: ''Бэйдзін'')
* Нанкін (транскрыпцыя: ''Наньдзін'')
* Ганконг (транскрыпцыя: ''Сьянган'')
* Макао (транскрыпцыя: ''Аомэнь'')
* Канфуцый (транскрыпцыя: ''Кун-дзы'')
: ''Для ракі Яндзы дапускаецца выкарыстоўваць таксама традыцыйны варыянт Янцзы.''

Дагэтуль у нас не было ніводнага поўнага акадэмічнага слоўніка кітайскай мовы з беларускай транскрыпцыяй. Цяпер такое выданне ёсць, і яно зацверджанае акадэмічнай супольнасцю. Для беларускай Вікіпедыі гэтая крыніца мусіць мець безумоўны прыярытэт. Прапаную прыняць [[Беларуская практычная транскрыпцыя кітайскай мовы|нарматыўную табліцу 2026 года]] як асноўнае кіраўніцтва для наймення артыкулаў і перадачы кітайскіх уласных назваў. 

Для зручнасці, каб удзельнікам не даводзілася ўручную звяраць кожны склад па табліцах, я распрацаваў [https://uladzcz.github.io/kitaj-bielarus-transkrypcyja/ Кітайска-беларускі транскрыптар]. Ён дазваляе рабіць правільную транскрыпцыю з кітайскіх іерогліфаў, з піньіня (зручна, калі крыніца англамоўная) і нават з рускай сістэмы Паладыя (спатрэбіцца пры перакладзе з адпаведнай мовы). 

--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:43, 26 верасня 2026 (+03)

:Відавочна -- прыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:44, 26 верасня 2026 (+03)
: {{за|Падтрымліваю}}! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:32, 27 верасня 2026 (+03)

== Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах ==

Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі).

Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]).

Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''.

На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат.

Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.

Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03)

:То бок амбудсмены рэагуюць на ананімную скаргу патрабаваннем спыніць скрыпт, які абараняе ўдзельнікаў. Хто ж бы гэта мог паскардзіцца, га. Вось гэтага прыкладу павінна быць цалкам дастаткова, каб скрыпт не спыняць: 
:&lt;blockquote&gt;яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.&lt;/blockquote&gt;
:Калі нехта хоча пагуляцца ў фармалізм, то ёсць [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]: небяспечныя артыкулы будуць менш правіць з такімі рызыкамі, таму фармальнае правіла трэба ігнараваць.
:Ну і нібыта мела б сэнс давесці, што нават абмеркаванне такіх пытанняў прадстаўляе пагрозу для ўдзельнікаў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:56, 29 жніўня 2026 (+03)
::: Дзякуй,  IshaBarnes! Як кажуць: &quot;знялі з языка&quot;. Няма чаго дадаць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:11, 31 жніўня 2026 (+03)

: @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], вядома, яны перагінаюць палку, гэта мякка кажучы. Не бачыў стварэння тэмы на Форуме. Артыкулы дадаюцца ў спіс не адвольна, практычна, хаваць ці не вырашае некалькі чалавек. Хаванне цалкам, а не асобнымі праўкамі апраўдана, бо адказнасць можа наступіць не за асобную праўку, а за факт удзелу ў рэдагаванні артукула, незалежна ад таго, што менавіта зменена. З улікам сённяшніх падзей у нашай Вікіпедыі, хай яны яшчэ раз падумаюць, ці бяруць яны на сябе адказнасць за пацярпелых у выніку іх бюракратычнай валтузні. Хай агалосяць, хто гэты заклапочаны заяўнік, навошта хавацца, калі ты змагаешся за правілы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:33, 7 верасня 2026 (+03)
:Звярніце, калі ласка, увагу &quot;белых людзей&quot; на тое, што сёння, 7 верасня, адбылася вандальная атака на наш раздзел, якая выглядае спланаванай і інспіраванай дзяржаўнымі інстытуцыямі Беларусі. Гэта ананімная скарга можа быць частка спробы раскрыць асобы аўтараў артыкулаў і паставіць іх пад удар крымінальнага перадследу. 
:Патлумачу што адбылося. Сёння з венгерскай Вікіпедыі (не ведаю чаму), быў зарэгістраваны ўдзельнік [[Удзельнік:Мінінфарм Беларусі|Мінінфарм Беларусі]], які спачатку загрузіць на Вікісховішча лагатып Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь у фармаце svg, а пасля стварыў зусім нетрывіяльны [[Шаблон:Wp-mininform]]. Гэтым шаблонам хаваўся змест нашых артыкулаў, замяняючы яго для чытачоў заглушкай з наступным зместам: 
:''&quot;Доступ да старонкі абмежаваны.
:МІНІСТЭРСТВА ІНФАРМАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
:Доступ да гэтай старонкі быў абмежаваны адміністрацыяй Беларускай Вікіпедыі на падставе звароту Мінінфарма Беларусі, паводле Закона Рэспублікі Беларусь «Аб сродках масавай інфармацыі».
:Падрабязней на сайце www.mininform.gov.by.&quot;''
:Вандалізм зведалі вельмі характэрныя артыкулы пра пратэсты ў Беларусі, украінскі супраць Расіі, сексуальнасць і палітычныя забойствы апанентаў Лукашэнкі. Усё гэта дае падставы меркаваць, што гэта не выпадковы вандалізм дзеля жарту, а што ідуць па спісе забароненага рэальным Мінінфармам. Прынамсі з гэтага спісу выбіваецца кніга &quot;Мая барацьба&quot;, якая ці не ў першых радках забароненага кантэнту ў Беларусі з вельмі даўніх часоў. 
:Вось поўны спіс старонак, якія былі закранутыя: 
:* [[Секс]]
:* [[Бісексуальнасць]]
:* [[Парнаграфія]]
:* [[Порнафільм]]
:* [[ЛГБТ]]
:* [[Партал:ЛГБТ]]
:* [[Вясёлкавы сцяг (ЛГБТ)]]
:* [[Парнасайт]]
:* [[Мая барацьба]]
:* [[Аранжавая рэвалюцыя]]
:* [[Расійска-ўкраінская вайна]]
:* [[Вайна на ўсходзе Украіны]]
:* [[Пуцінізм]]
:* [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]]
:* [[Пратэсты ў Беларусі (2017)]]
:* [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]
:* [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]
:* [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі]]
:* [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі]]
:* [[Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка]]
:* [[Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў]]
:* [[Алег Леанідавіч Алкаеў]]
:* [[Юрый Леанідавіч Сівакоў]]
:[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:42, 7 верасня 2026 (+03)
:: Я спачатку выдаліў шаблон, а ўжо пазней прачытаў, што вы хацелі яго заставіць для памяці. Выбачце! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 10:13, 8 верасня 2026 (+03)

== Message from the Ombuds Commission ==
Dear Community of the Belarus Wikipedia,

I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision:

# The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies.
# The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia.
# The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]).
# However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required.
# The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission asks the Trust &amp; Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties).
# The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame.

For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03)

:Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch!
:The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time.
:Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03)
::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03)
:You are requesting us to drop the only guard that effectively ensures the safety of users. This will definitely reduce number of people that are ready to work on political topics. This may lead to comprometation of users inside the country. Measures suggested by you are not enough to guarantee the safety of users.
:Please take into account that even participation in this discussion may be unsafe. I suppose you won't see many answers here due to that exact reason.
:Please withdraw your request to stop the script. No policy can cover every situation. Formal following of the rule is not worth the risk it creates. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:32, 29 жніўня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03)

== [[Сцяг Беларусі]] ==
Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;diff=prev&amp;oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03)
: Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03)
:: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле  ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым.
::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03)
::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова.
::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03)
: Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента])  [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03)

== Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice ==
''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)''

I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;)

Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest.

Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language.

If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03)

== Дапрацаваць шаблон ==
Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] ==
{{закрыта}}
Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)
::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад.
::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03)

== Часовае схаванне гісторыі правак праз бота ==
Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03)
: Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03)
:Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:19, 17 красавіка 2026 (+03)

== Notice of removal of local oversighters ==
Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter.

Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03)

: Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here.
:* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests.
:* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly.
:* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action.
: I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03)
::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation.
::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks.
::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03)
:::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03)
:::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03)
::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &quot;год бяздзейнасці&quot; [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03)

== Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) ==
Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust &amp; Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03)
: [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03)
::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03)
::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03)
::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:08, 17 красавіка 2026 (+03)

== Пра блакіроўку былога адміністратара ==

На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ.

Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03)
: У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць &quot;больш шкоды праекту, чым карысці&quot; неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: &quot;Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.&quot;.

: Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03)
::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03)
: Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03)
::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03)
: Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку.
: Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03)
:: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як &quot;Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада&quot;, таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу &quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання.&quot; --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03)
:::&quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне...&quot; - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03)
::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара.
:::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум.
:::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03)
::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу.
::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03)
:::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі.
:::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03)
: {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]&lt;/font&gt; 09:37, 2 красавіка 2026 (+03)
:Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як &quot;таленавіты кантакцёр&quot; або &quot;валагодскі этымолаг&quot;. Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. --  [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03)
: Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]]  14:26, 3 красавіка 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03)
::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]]  14:54, 4 красавіка 2026 (+03)
:::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03)
:як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03)
:@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню &quot;пацаноў з раёна&quot;. Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт.
:На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за &quot;новапрыбыўшых&quot;? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03)
:Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03)

https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&amp;diff=5120393&amp;oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03)
: Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy.  Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03)
: ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03)
::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03)
::::мне здаецца &quot;пацярпелыя&quot; выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых &quot;ахвяр&quot;, тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03)
::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба.
:::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку:
:::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03)
::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03)
::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту &quot;''Сур'ёзна?''&quot;, гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] &quot;не ссы&quot; па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні &quot;Сур'ёзна?&quot;, то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03)
:::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Катэгорыі &quot;... паводле алфавіта&quot; ==

Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 19:21, 28 лютага 2026 (+03)

:Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03)
::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы.
::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03)

== Заходнепалеская мікрамова ==
Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна.

Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі.

Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне.

Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. 

Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе &quot;Славянскія мовы&quot;, выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03)
:: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03)
::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03)

== [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] ==
Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) 

== About the two locked administrators and the future of this project ==
Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

00:01, 20 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])&lt;/bdi&gt; 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 20:06, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&amp;oldid=30597357 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])&lt;/bdi&gt; 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  15:24, 24 ліпеня 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== CEE Technical Village Pump ==

{{int:please-translate}}

[[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]]

The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors.

To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video.

The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&amp;language=en&amp;action=page&amp;filter=&amp;action_source=translate_page help translating it].

Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Ваша вікі хутка будзе толькі для чытання ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прачытаць гэта паведамленне на іншай мове]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|Wikimedia Foundation]] тэсціруе пераключэнне паміж яе першым і другім цэнтрам даных.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.&lt;/span&gt;

Увесь трафік будзе пераключаны '''{{#time:j xg|2026-09-23|be}}'''. Тэсціраванне пачнецца а '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Нажаль, з-за некаторых абмежаванняў у [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], усё рэдагаванне павінна быць спынена, пакуль пераключэнне не будзе завершана. Мы выбачаемся за турботы, і мы працуем над тым, каб паменшыць гэта ў будучыні. 

За 30 хвілін да гэтай аперацыі, ва ўсіх вікі з’явіцца адпаведны банер. Гэты банер будзе бачны да канца аперацыі. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''Вы зможаце чытаць усе вікі, але на кароткі перыяд часу не зможаце іх рэдагаваць.'''

* Вы не зможаце рэдагаваць не больш за гадзіну наступнага дня: {{#time:l j xg Y|2026-09-23|be}}.
* Калі вы паспрабуеце рэдагаваць або захоўваць падчас гэтага, вы пабачыце паведамленне аб памылцы. Мы спадзяваемся, што аніводная праўка не будзе згублена падчас гэтых хвілін, але мы не можам гарантаваць гэтага. Калі вы пабачыце паведамленне аб памылцы, пачакайце, пакуль усё вернецца да нармальнага стану. Пасля гэтага вы зможаце захаваць вашы праўкі. Але мы раім вам спачатку, на ўсялякі выпадак, зрабіць копіі вашых змяненняў.

''Пабочныя эфекты'':

* Фонавыя заданні будуць працаваць павольней, і некаторыя з іх могуць быць адменены. Чырвоныя спасылкі могуць абнаўляцца не так хутка, як звычайна. Калі вы ствараеце артыкул, на які ўжо ёсць спасылка ў іншым месцы, спасылка будзе заставацца чырвонай даўжэй, чым звычайна. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Some long-running scripts will have to be stopped.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This project may be postponed if necessary.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]].&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Any changes will be announced in the schedule.&lt;/span&gt; 

'''&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Please share this information with your community.&lt;/span&gt;'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15:58, 15 верасня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 18:16, 22 верасня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;</text>
      <sha1>5g8hpe00mvzs2bo09ar2x2itea14sxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка</title>
    <ns>4</ns>
    <id>729024</id>
    <revision>
      <id>5206395</id>
      <parentid>5193889</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64011" sha1="f92am5po4x7x0fjj23aons3hij3ys4j" xml:space="preserve">{{/Шапка}}
&lt;!--падавайце запыты пад гэтым радком--&gt;
== [[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
Удельнік не ў стане знайсці памылкі ў назве створанага ім артыкула [[Жюстэн Годар]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 26 верасня 2026 (+03)

== Алесандр Бусел ==
{{закрыта}}
Прапаную надаць {{У|Алесандр Бусел}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Як выключна мне здаецца, троху арыгінальная арфаграфія, але ў межах разумнага кампрамісу. Улічваючы, што часта перапрацоўвае, ачалавечвае, грубыя машынныя пераклады, то толькі пашана, а змястоўна ўнёсак не вымагае нагляду. Не ўпэўнены (бо не знайшоў), але ўліковы запіс можа быць рэінкарнацыяй даўнейшага, з адной-дзвюма літарамі адрозным імем, унёсак з якога быў ідэнтычны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:28, 3 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік крытэрыям адпавядае. Сцяг прысвоены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:06, 7 верасня 2026 (+03)

== АлесьНавіцкі90 ==
{{закрыта}}
Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03)

:Дзякуй. Буду імкнуцца адпавядаць чаканням - незалежна ад рашэння супольнасці) У тэхнічных момантах заўсёды раюся з больш дасведчанымі калегамі. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 14:19, 27 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Уклад адпавядае крытэрыям. Сцяг выдадзены. {{u|АлесьНавіцкі90}}, вы ўсё робіце правільна, але я ўсё роўна раю пачытаць [[ВП:Догляд]]. Яно карысна будзе :) --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:33, 27 жніўня 2026 (+03)

== Dzejka ==
{{закрыта}}
Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03)

:Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03)

== Ciepiersia ==
{{закрыта}}
Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03)

:Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03)

== Autumndancer ==
{{Закрыта}}
Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03)

:Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03)
:{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03)
{{Закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] ==
{{закрыта}}
Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу &quot;Юнасць&quot;, яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03)

:Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03)

:{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03)
::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03)
:::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03)
: {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03)
: Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03)
::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03)

== [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
{{закрыта}}
На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03)

:На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&amp;diff=prev&amp;oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам &quot;тэрмінаў даўніны&quot;, а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03)
::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03)
: Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03)
::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле &quot;Запыты да адміністратараў&quot;:
::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?
::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.
::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03)

: [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03)
:Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&amp;action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў &quot;правіць смела&quot;: пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул &quot;''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России&quot; (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула &quot;Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры&quot;). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў &quot;''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''&quot;). У іншых месцах ён проста прыдумляў &quot;цытаты&quot; пра &quot;жыдоў-кравапіўцаў&quot; і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле &quot;Беларуская карчма&quot;, там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03)
:Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03)

: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)).

Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»!

Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул.

І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар.

У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. 

У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі.  

Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03)

: Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03)
:Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне &quot;салідным&quot;, хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03)

Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў.

[[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі.

[[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]».

Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым &lt;s&gt;удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —&lt;/s&gt; з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула.

Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы.

Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: 
# Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі.
# У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). 

Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай.
# Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі.
&lt;s&gt;# Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.&lt;/s&gt; Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. &lt;s&gt;Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.&lt;/s&gt; Выдаленыя часткі артыкула&lt;s&gt;, падмацаваныя&lt;/s&gt; з аўтарытэтнымі крыніцамі&lt;s&gt;,&lt;/s&gt; мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03)

:Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ &quot;лаўка&quot; замест &quot;крамы&quot;, я выправіў, бо &quot;лавка&quot;, а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) 
:Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО &quot;цытат&quot;, якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых &quot;са столі&quot;, а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і &quot;прапіхнуць&quot; у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе &quot;корчмы і шынкі&quot;). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў &quot;смеццевым&quot;, а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03)
:::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле &quot;Беларуская карчма&quot;. Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза &quot;(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай),&quot; якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03)
::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03)
: Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03)
: І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03)
: Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03)
::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова &quot;не для выдачы&quot;. Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03)
::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03)
:  Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03)
::Так, нам, &quot;яўрэям&quot;, гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, &quot;яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем&quot;. Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра &quot;нецікава&quot;. Матывацыя была наступная: &quot;Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі&quot;. То бок пытанне стаяла не &quot;цікава/нецікава&quot;, а &quot;пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму&quot;. Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: &quot;звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі&quot;. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03)
: Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать».
:: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03)
::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула &quot;Беларуская карчма&quot; Ohlumon у &quot;маскоўскую ленінку&quot; (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03)
: У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03)
::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць &quot;яўрэйскае лобі&quot;, &quot;(жыда)масонаў&quot; і &quot;антыславянскую змову&quot; у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях &quot;Пратаколы сіёнскіх мудрацоў&quot; і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03)

: Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03)
:: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03)
::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon &quot;цытуе&quot; яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03)

:Можа, будуць прыклады, што менавіта названа &quot;падлогам&quot;? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03)
::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам  там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03)
::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03)
::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка &quot;падлог крыніц&quot;, вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03)
::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы (&quot;Kamoja, Ad[utiškis].&quot;). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03)

= Архіў =
* [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]]</text>
      <sha1>f92am5po4x7x0fjj23aons3hij3ys4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206430</id>
      <parentid>5206395</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>/* StarDeg — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка */ Адказ</comment>
      <origin>5206430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64187" sha1="sui4zcau1u624dcs9kxuf4mvkl2rw4y" xml:space="preserve">{{/Шапка}}
&lt;!--падавайце запыты пад гэтым радком--&gt;
== [[Удзельнік:StarDeg|StarDeg]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
Удельнік не ў стане знайсці памылкі ў назве створанага ім артыкула [[Жюстэн Годар]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 26 верасня 2026 (+03)

:Падтрымліваю. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:06, 26 верасня 2026 (+03)

== Алесандр Бусел ==
{{закрыта}}
Прапаную надаць {{У|Алесандр Бусел}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Як выключна мне здаецца, троху арыгінальная арфаграфія, але ў межах разумнага кампрамісу. Улічваючы, што часта перапрацоўвае, ачалавечвае, грубыя машынныя пераклады, то толькі пашана, а змястоўна ўнёсак не вымагае нагляду. Не ўпэўнены (бо не знайшоў), але ўліковы запіс можа быць рэінкарнацыяй даўнейшага, з адной-дзвюма літарамі адрозным імем, унёсак з якога быў ідэнтычны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:28, 3 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік крытэрыям адпавядае. Сцяг прысвоены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:06, 7 верасня 2026 (+03)

== АлесьНавіцкі90 ==
{{закрыта}}
Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03)

:Дзякуй. Буду імкнуцца адпавядаць чаканням - незалежна ад рашэння супольнасці) У тэхнічных момантах заўсёды раюся з больш дасведчанымі калегамі. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 14:19, 27 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Уклад адпавядае крытэрыям. Сцяг выдадзены. {{u|АлесьНавіцкі90}}, вы ўсё робіце правільна, але я ўсё роўна раю пачытаць [[ВП:Догляд]]. Яно карысна будзе :) --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:33, 27 жніўня 2026 (+03)

== Dzejka ==
{{закрыта}}
Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03)

:Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03)

== Ciepiersia ==
{{закрыта}}
Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03)

:Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03)

== Autumndancer ==
{{Закрыта}}
Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03)

:Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03)
:{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03)
{{Закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] ==
{{закрыта}}
Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу &quot;Юнасць&quot;, яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03)

:Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03)

:{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03)
::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03)
:::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03)
: {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03)
: Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03)
::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03)

== [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
{{закрыта}}
На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03)

:На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&amp;diff=prev&amp;oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам &quot;тэрмінаў даўніны&quot;, а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03)
::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03)
: Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03)
::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле &quot;Запыты да адміністратараў&quot;:
::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?
::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.
::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03)

: [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03)
:Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&amp;action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў &quot;правіць смела&quot;: пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул &quot;''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России&quot; (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула &quot;Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры&quot;). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў &quot;''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''&quot;). У іншых месцах ён проста прыдумляў &quot;цытаты&quot; пра &quot;жыдоў-кравапіўцаў&quot; і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле &quot;Беларуская карчма&quot;, там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03)
:Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03)

: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)).

Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»!

Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул.

І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар.

У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. 

У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі.  

Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03)

: Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03)
:Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне &quot;салідным&quot;, хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03)

Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў.

[[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі.

[[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]».

Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым &lt;s&gt;удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —&lt;/s&gt; з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула.

Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы.

Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: 
# Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі.
# У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). 

Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай.
# Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі.
&lt;s&gt;# Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.&lt;/s&gt; Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. &lt;s&gt;Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.&lt;/s&gt; Выдаленыя часткі артыкула&lt;s&gt;, падмацаваныя&lt;/s&gt; з аўтарытэтнымі крыніцамі&lt;s&gt;,&lt;/s&gt; мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03)

:Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ &quot;лаўка&quot; замест &quot;крамы&quot;, я выправіў, бо &quot;лавка&quot;, а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) 
:Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО &quot;цытат&quot;, якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых &quot;са столі&quot;, а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і &quot;прапіхнуць&quot; у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе &quot;корчмы і шынкі&quot;). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў &quot;смеццевым&quot;, а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03)
:::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле &quot;Беларуская карчма&quot;. Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза &quot;(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай),&quot; якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03)
::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03)
: Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03)
: І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03)
: Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03)
::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова &quot;не для выдачы&quot;. Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03)
::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03)
:  Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03)
::Так, нам, &quot;яўрэям&quot;, гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, &quot;яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем&quot;. Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра &quot;нецікава&quot;. Матывацыя была наступная: &quot;Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі&quot;. То бок пытанне стаяла не &quot;цікава/нецікава&quot;, а &quot;пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму&quot;. Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: &quot;звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі&quot;. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03)
: Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать».
:: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03)
::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула &quot;Беларуская карчма&quot; Ohlumon у &quot;маскоўскую ленінку&quot; (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03)
: У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03)
::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць &quot;яўрэйскае лобі&quot;, &quot;(жыда)масонаў&quot; і &quot;антыславянскую змову&quot; у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях &quot;Пратаколы сіёнскіх мудрацоў&quot; і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03)

: Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03)
:: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03)
::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon &quot;цытуе&quot; яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка ==
На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03)

:Можа, будуць прыклады, што менавіта названа &quot;падлогам&quot;? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03)
::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам  там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03)
::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03)
::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка &quot;падлог крыніц&quot;, вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03)
::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы (&quot;Kamoja, Ad[utiškis].&quot;). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03)

= Архіў =
* [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]]</text>
      <sha1>sui4zcau1u624dcs9kxuf4mvkl2rw4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шматкарыстальніцкая відэагульня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729472</id>
    <revision>
      <id>5206792</id>
      <parentid>5161891</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17342" sha1="h1w7pe3ggchv3tr2b3m6xxrgh95zucw" xml:space="preserve">'''Шматкарыстальніцкая відэагульня''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''multiplayer video game'') — гэта [[Камп’ютарная гульня|відэагульня]], у якую могуць гуляць адначасова некалькі чалавек у адным і тым жа гульнявым асяроддзі, або лакальна на адной вылічальнай сістэме ([[Кааператыўная гульня|кааператыўныя гульні]]), на розных вылічальных сістэмах праз [[Лакальная вылічальная сетка|лакальную сетку]], або праз [[Глебавая сетка|глабальную сетку]], часцей за ўсё [[Інтэрнэт]] (напрыклад, у ''[[World of Warcraft]]'', ''[[Call of Duty (серыя гульняў)|Call of Duty]]'', ''[[DayZ (відэагульня)|DayZ]]''). Шматкарыстальніцкія гульні звычайна патрабуюць ад гульцоў агульнай гульнявой сістэмы (напр., [[ПК]], [[PlayStation 4]], [[Nintendo DS]]) або выкарыстання [[Сотавая сувязь|сеткавых тэхналогій]] для сумеснай гульні на большай адлегласці; гульцы могуць спаборнічаць з адным або некалькімі людзьмі-спаборнікамі, [[Кааператыўная відэа гульня|працаваць разам]] з чалавекам-партнёрам для дасягнення агульнай мэты або [[Геймейстар|кантраляваць]] дзейнасць іншых гульцоў. Паколькі шматкарыстальніцкія гульні дазваляюць гульцам узаемадзейнічаць з іншымі асобамі, яны забяспечваюць элемент сацыяльнай камунікацыі, якога няма ў аднакарыстальніцкіх гульнях.

Часамі, шматкарыстальніцкі рэжым таксама называюць '''мультыплэ́ер''' (ад [[Англійская мова|англ.]]: '''multiplayer''').

== Гісторыя ==

=== Несеткавыя гульні ===
Некаторыя з самых ранніх відэагульняў былі гульнямі для двух гульцоў, у тым ліку раннія [[спартыўны сімулятар|спартыўныя гульні]] (напрыклад, ''[[Tennis for Two|Tennis For Two]]'' 1958 года і ''[[Pong]]'' 1972 года), першыя [[Шутар|гульні-шутары]], такія як ''[[Spacewar!]]'' (1962)&lt;ref name=&quot;NGen193&quot;&gt;{{cite magazine|date=July 1996|title=Getting Connected|url=https://archive.org/details/Next-Generation-1996-07/page/n29/mode/2up|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|publisher=[[Imagine Media]]|issue=19|page=29|quote=There have been multiplayer electronic games since the dawn of computing. ''Space War!'', the first real videogame, programmed by Steve Russell on the PDP-1, was an exclusive two-player game. So was Nolan Bushnell's pioneering coin-op ''Pong''.}}&lt;/ref&gt; і першыя [[камп’ютарныя гонкі|гоначныя відэагульні]], такія як ''[[Гонка EVR|Astro Race]]'' (1973).&lt;ref name=&quot;NGen193&quot;/&gt; Першыя ўзоры шматкарыстальніцкіх гульняў у рэальным часе былі распрацаваны на [[PLATO (кампутарная сістэма)|сістэме PLATO]] прыкладна ў 1973 годзе. Шматкарыстальніцкія гульні, распрацаваныя на гэтай сістэме, уключалі [[Імперыя (ПЛАТОН)|Empire]] 1973 года і [[Spasim]] 1974 года; апошні быў раннім [[шутар ад першай асобы|шутарам ад першай асобы]]. Іншыя раннія відэагульні ўключалі пакрокавыя шматкарыстальніцкія рэжымы, папулярныя ў [[Настольная аркадная машына|настольных аркадных аўтаматах]]. У такіх гульнях гульня чаргуецца ў нейкі момант (часта пасля страты [[Жыццё (гульні)|жыцця]]). Ацэнкі ўсіх гульцоў часта адлюстроўваюцца на экране, каб гульцы маглі бачыць іх адносны статус. [[Даніэль Бантэн Бэры]] стварыла адну з першых шматкарыстальніцкіх відэагульняў, такіх як яе дэбют, ''Wheeler Dealers'' (1978) і самая прыкметная праца, ''[[МУЛ|M.U.L.E.]]'' (1983).

''[[Gauntlet (відэагульня 1985)|Gauntlet]]'' (1985) і ''[[Квартэт (відэагульня)|Quartet]]'' (1986) увялі ў аркады кааператыўную гульню для 4 гульцоў. У гульнях былі больш шырокія кансолі, якія дазвалялі выкарыстоўваць чатыры наборы кантролераў.

=== Сеткавыя гульні ===
{{Незавершаны раздзел}}

== Лакальная шматкарыстальніцкая гульня ==
{{Незавершаны раздзел}}[[Файл:Lyon_E-Sport_9_-_Palais_des_sports_de_Lyon_-_LAN_party_(detail).jpg|справа|міні| LAN вечарынка]]
Не ва ўсе лакальныя шматкарыстальніцкія гульні гуляюць на адной кансолі або персанальным камп’ютары. У некаторыя лакальныя шматкарыстальніцкія гульні гуляюць праз лакальную сетку. Гэта ўключае некалькі прылад, якія выкарыстоўваюць адну лакальную сетку для сумеснай гульні. Сеткавыя шматкарыстальніцкія гульні па лакальнай сетцы пазбаўляюць ад агульных праблем, з якімі сутыкаюцца падчас анлайн-гульні, такіх як [[Лаг (відэагульні)|затрымка]] і ананімнасць. Гульні ў сетцы LAN з’яўляюцца асновай для [[LAN party|LAN вечарынак]]. Нягледзячы на тое, што лакальныя кааператыўныя і лакальныя вечарынкі ўсё яшчэ адбываюцца, назіраецца зніжэнне іх колькасці з-за павелічэння колькасці гульцоў і гульняў, якія выкарыстоўваюць шматкарыстальніцкі анлайн-рэжым.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-29|title=Why Couch Co-Op Games Are Dying Out|url=https://www.cbr.com/couch-co-op-video-games-dying-out/|website=CBR|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Анлайн-мультыплэер ==
{{Незавершаны раздзел}}
Шматкарыстальніцкія анлайн-гульні злучаюць гульцоў праз [[Глебавая сетка|глабальную сетку]] (тыповы прыклад — Інтэрнэт). У адрозненне ад лакальнай шматкарыстальніцкай гульні, гульцы, якія гуляюць у анлайн-мультыплэеры, не абмежаваны адной і той жа лакальнай сеткай. Гэта дазваляе гульцам узаемадзейнічаць з іншымі на значна большай адлегласці.

Шматкарыстальніцкая гульня анлайн прапануе перавагі дыстанцыі, але яна таксама мае свае ўнікальныя праблемы. Геймеры называюць затрымку тэрмінам «пінг» у назве ўтыліты, якая вымярае затрымкі сеткавай сувязі (з выкарыстаннем пакетаў ICMP). Гулец на DSL-злучэнні з пінгам 50 мс можа рэагаваць хутчэй, чым карыстальнік мадэма з сярэдняй затрымкай 350 мс. Іншыя праблемы ўключаюць у сябе страту пакетаў і ўдушша, якія могуць перашкодзіць гульцу «зарэгістраваць» свае дзеянні на [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверы]]. У шутарах ад першай асобы гэтая праблема з’яўляецца, калі кулі трапляюць у праціўніка без пашкоджанняў. Сувязь гульца — не адзіны фактар; некаторыя серверы павольней, чым іншыя.

Сервер, які геаграфічна знаходзіцца бліжэй да злучэння гульца, часта забяспечвае больш нізкі пінг. Пакеты дадзеных перамяшчаюцца хутчэй у месца, якое знаходзіцца бліжэй да іх. Далёкасць прылады ад інтэрнэт-злучэння ([[маршрутызатар]]а) таксама можа паўплываць на затрымку.

== Асіметрычны [[геймплэй]] ==
{{Незавершаны раздзел}}
Асіметрычны шматкарыстальніцкі рэжым — гэта тып гульнявога працэсу, у якім гульцы могуць істотна адрознівацца адзін ад аднаго ролямі або здольнасцямі — дастаткова, каб забяспечыць значна іншы вопыт гульні. У гульнях са светлавой асіметрыяй гульцы падзяляюць некаторыя асноўныя механізмы (напрыклад, рух і смерць), але выконваюць розныя ролі ў гульні; гэта агульная рыса жанру шматкарыстальніцкай анлайн-баявой арэны (MOBA), напрыклад [[League of Legends]] і [[Dota 2]], а таксама шутараў з героямі, такіх як [[Overwatch]] і [[Apex Legends]]. Шутар ад першай асобы, які выкарыстоўвае асіметрычную шматкарыстальніцкую сістэму, — [[Tom Clancy's Rainbow Six Siege]]. Прадастаўленне гульцам уласнага спецыяльнага аператара змяняе вопыт кожнага гульца. Гэта робіць акцэнт на гульцах, якія імправізуюць свой уласны план гульні, улічваючы здольнасці, якімі валодае іх персанаж. У гульнях з больш моцнымі элементамі асіметрыі адзін гулец/каманда можа мець адзін гульнявы ​​​​досвед (або быць у мякка асіметрычных ролях), у той час як іншы гулец або каманда гуляюць зусім па-іншаму, з іншай механікай, іншым тыпам мэты або абодвума. Прыклады гульняў з моцнай асіметрыяй уключаюць [[Dead by Daylight]], [[Evolve]] і [[Left 4 Dead]].

== Асінхронны мультыплэер ==
{{Незавершаны раздзел}}
Асінхронная шматкарыстальніцкая гульня — гэта форма шматкарыстальніцкай гульні, дзе гульцы не павінны гуляць адначасова. Гэтая форма шматкарыстальніцкай гульні бярэ свой пачатак у гульнях па пошце, дзе гульцы адпраўлялі свае хады па [[Пошта|пошце]] майстру гульні, які затым збіраў і адпраўляў вынікі для наступнага ходу. Гульні па электроннай пошце перайшлі ў электронную форму як гульні па электроннай пошце. Падобныя гульні былі распрацаваны для сістэм дошкі аб’яў, такіх як Trade Wars, дзе структура ходу можа быць не такой строгай і дазваляць гульцам здзяйсняць дзеянні ў любы час у прасторы настойлівасці разам з усімі іншымі гульцамі, канцэпцыя, вядомая як спарадычная гульня.

Гэтыя тыпы асінхронных шматкарыстальніцкіх гульняў зніклі з шырокай даступнасцю Інтэрнэту, які дазваляў гульцам гуляць адзін супраць аднаго адначасова, але застаюцца варыянтам у многіх стратэгічных гульнях, такіх як серыя [[Civilization]]. У далейшым каардынацыя чэрг ажыццяўляецца адным камп’ютарам або цэнтралізаваным серверам. Больш за тое, многія [[мабільныя гульні]] заснаваныя на спарадычных гульнях і выкарыстоўваюць сацыяльныя ўзаемадзеянні з іншымі гульцамі, не хапае прамых рэжымаў гульні гулец супраць гульца, але дазваляюць гульцам уплываць на гульні іншых гульцоў, каардынуючыся праз цэнтральныя гульнявыя серверы, яшчэ адзін аспект асінхроннай гульні.

== Анлайн чытарства ==
Інтэрнэт-чытарства (у гульнях) звычайна адносіцца да змянення гульнявога вопыту, каб даць аднаму гульцу перавагу над іншымі, напрыклад, выкарыстанне «[[aimbot]]» — праграма, якая аўтаматычна фіксуе прыцэл гульца на цэль — у шутарах.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=http://dictionary.reference.com/browse/cheating|title=Cheating|access-date=December 19, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.wired.com/gaming/virtualworlds/commentary/games/2007/04/gamesfrontiers_0423|title=What Type of Game Cheater Are You?|last=Thompson|first=Clive|date=December 19, 2012|access-date=2009-09-15|magazine=[[Wired (magazine)|Wired.com]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3149/how_to_hurt_the_hackers_the_scoop_.php|title=How To Hurt The Hackers|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227080103/http://www.gamasutra.com/view/feature/3149/how_to_hurt_the_hackers_the_scoop_.php|archive-date=27 лютага 2008|access-date=8 студзеня 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Чытарства можа ўяўляць сабой як «узлом» гульні, так і выкарыстанне «[[Глюкі|збояў]]»/«[[глітчаў]]» (ад англ.: ''[[:en:Glitching|glith]]'') або памылак у кодзе гульняў. Тым самым часам, «узлом» — маніпуліраванне кодам гульні. Чытарства ў відэагульнях часта выконваецца з дапамогай старонніх праграм, якія змяняюць код гульні падчас выканання, каб даць перавагу аднаму або некалькім гульцам. У іншых сітуацыях гэта часта робіцца шляхам змены файлаў гульні, каб змяніць яе механіку.&lt;ref&gt;Carter, M. &amp; Gibbs, M. (2013) «eSports in EVE Online: Skullduggery, Fair Play and Acceptability in an Unbounded Competition.» In Proceedings of FDG’13. ACM&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==

* [[MMORPG|Шматкарыстальніцкая ролевая анлайн-гульня]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Перакласці|en|Multiplayer video game}}

{{Жанры камп’ютарных гульняў}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Механізмы відэагульняў]]
[[Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія гульні]]
[[Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія відэагульні]]</text>
      <sha1>h1w7pe3ggchv3tr2b3m6xxrgh95zucw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царнікава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729682</id>
    <revision>
      <id>5206691</id>
      <parentid>4314678</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivario</username>
        <id>23362</id>
      </contributor>
      <origin>5206691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1745" sha1="ik05nfh9sp7zsg0lhv0j9o6bnr31xqg" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Горад
| арыгінальная назва = Carnikava
| рэгіён = Адажскі край
| першае згадванне = 1211
| статус з = 2026
}}
'''Царнікава''' ({{lang-lv|Carnikava}}) — горад (з [[22 жніўня]] 2026 года) у [[Відзэмэ]], [[Латвія]]; адміністрацыйны цэнтр Царнікаўскай воласці [[Адажскі край|Адажскага края]], размешчаны на рацэ [[Гаўя (рака)|Гаўя]] недалёка ад яе вусця, за 30 км на паўночны ўсход ад [[Рыга|Рыгі]].

У 1875 годзе ў Царнікаўскім маёнтку пачаў працаваць рыбны завод Алвіна Кірша, які ў 1880 годзе арганізаваў першы ў Латвіі рыбагадавальнік. У савецкі час Царнікава — пасёлак гарадскога тыпу і аднайменны рыбалавецкі калгас у Рыжскім раёне. На тэрыторыі калгаса меўся рыбазавод, механічныя майстэрні, цэх дрэваапрацоўкі, развівалася садоўніцтва.

З 2009 па 2021 год Царнікава была цэнтрам [[Царнікаўскі край|Царнікаўскага края]].

Асноўнымі святамі, якія адзначаюцца ў Царнікаве, з’яўляюцца «Дзень рыбака» і «Дзень міногі» (у жніўні).

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]]</text>
      <sha1>ik05nfh9sp7zsg0lhv0j9o6bnr31xqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206703</id>
      <parentid>5206691</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1716" sha1="qoxt2epr3kpbck9pvbax962n0lxb7y2" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Горад
| арыгінальная назва = Carnikava
| рэгіён = Адажскі край
| першае згадванне = 1211
| статус з = 2026
}}

'''Царнікава''' ({{lang-lv|Carnikava}}) — горад (з 22 жніўня 2026) у [[Відзэмэ]], [[Латвія]]; адміністрацыйны цэнтр Царнікаўскай воласці [[Адажскі край|Адажскага края]], стаіць на рацэ [[Гаўя (рака)|Гаўі]] паблізу яе вусця, за 30 км на паўночны ўсход ад [[Рыга|Рыгі]].

У 1875 годзе ў Царнікаўскім маёнтку пачаў працаваць рыбны завод Алвіна Кірша, які ў 1880 годзе арганізаваў першы ў Латвіі рыбагадавальнік. У савецкі час Царнікава — пасёлак гарадскога тыпу і аднайменны рыбалавецкі калгас у Рыжскім раёне. На тэрыторыі калгаса меўся рыбазавод, механічныя майстэрні, цэх дрэваапрацоўкі, развівалася садоўніцтва.

У 2009—2021 гадах Царнікава была цэнтрам [[Царнікаўскі край|Царнікаўскага края]].

Асноўныя святы, якія адзначаюць ц Царнікаве — «Дзень рыбака» і «Дзень міногі» (у жніўні).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]]</text>
      <sha1>qoxt2epr3kpbck9pvbax962n0lxb7y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоя Юхімаўна Ліхтман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>734247</id>
    <revision>
      <id>5206583</id>
      <parentid>5205498</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- {{Underlinked|date=верасень 2026}}</comment>
      <origin>5206583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="baulcpus6erxc6megt7pholxfhnebvf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=верасень 2026}}

{{Асоба}}
'''Зоя Юхімаўна Ліхтман''' (22 лютага 1919, [[Фастаў]], Украіна — 11 студзеня 2002, Кіеў, Украіна) — украінская піяністка і педагог. Дыпламантка Усесаюзнага конкурсу музыкантаў-выканаўцаў (Масква, 1938).

== Біяграфія ==
Нарадзілася 22 лютага 1919 года ў Фаставе. Вучылася ў Кіеўскай кансерваторыі (1935—1940; клас К.Міхайлава).

Падчас эвакуацыі Кіеўскай кансерваторыі ў 1941—1943 гадах была салісткай Саратаўскай філармоніі.

У 1941—1950 гадах — канцэртмайстар вакальнага факультэта.

У 1950—2001 гадах — выкладчыца камерных спеваў у Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны. Стварыла пры кафедры студэнцкае навуковае таварыства, разам з Г. Сухарукавай праводзіла лекцыі-канцэрты па творчасці сучасных кампазітараў.

Валодала інструментальным метадам падрыхтоўкі спевакоў. Аўтарка шматлікіх метадычных прац.

Мела запісы на Украінскім радыё і грампласцінках як канцэртмайстар вакалістаў.

Памерла 11 студзеня 2002 года ў Кіеве.

{{ізаляваны артыкул|date=2023-03-09}}

{{DEFAULTSORT:Ліхтман Зоя Юхімаўна}}
[[Катэгорыя:Піяністы Украіны]]
[[Катэгорыя:Канцэртмайстары]]</text>
      <sha1>baulcpus6erxc6megt7pholxfhnebvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шасцідзясятнікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736275</id>
    <revision>
      <id>5206773</id>
      <parentid>5172703</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34596" sha1="dwsr9tqbikpvvapsqd9gw6vyrwtka4l" xml:space="preserve">[[Файл:Shistdesyatnyky_-_Ivan_Svitlichny_Stamps_of_Ukraine_2019.jpg|справа|міні|240x240пкс|«Шасцідзясятнікі. Іван Святлічны (1929—1992)», паштовая марка Украіны (2019).]]
'''Шасцідзясятнікі'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n249/mode/2up Енциклопедія українознавства. Т. 1-11]&lt;/ref&gt; — назва пакалення [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] і ўкраінскай нацыянальнай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] з ярка выяўленай грамадзянскай пазіцыяй, якая ўвайшла ў [[Культура|культуру]] ([[мастацтва]], [[літаратура]] і г. д.) і палітыку ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у другой палове 1950-х — перыяд часовага паслаблення [[Камунізм|камуністычна-]][[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[Таталітарызм|таталітарызму]] хрушчоўскай [[Хрушчоўская адліга|«адлігай»]] (десталінізацыі і некаторай [[Лібералізацыя|лібералізацыяй]]) і найбольш поўна сябе творча праявіла ў пачатку і ў сярэдзіне [[1960-я|1960-х]] гадоў (адсюль і назва). Шасцідзясятнікі ўяўлялі сабой ўнутраную маральную [[Апазіцыя|апазіцыю]] да савецкага [[Таталітарызм|таталітарнага]] дзяржаўнага рэжыму, сярод іх былі [[палітычныя зняволеныя]] і [[Вязень сумлення|«вязні сумлення»]], дысідэнты.

== Шасцідзясятнікі Украіны ==
Шасцідзясятнікі выступалі ў абарону нацыянальнай [[Украінская мова|мовы]] і [[Культура Украіны|культуры]], свабоды мастацкай [[Творчасць|творчасці]].

Аснову руху шасцідзясятнікаў склалі [[Пісьменнік|пісьменнікі]] Іван Драч, Мікалай Вінграноўскі, В. Дрозд, Гр. Тытуннік, Б. Алейнік, В. Дончык, Васіль Сіманенка,Мікалай Халодны, [[Ліна Васілеўна Кастэнка|Ліна Кастэнка]], В. Вучань, Я. Гуцала, [[мастак]] [[Ала Аляксандраўна Горская|Ала Горская]], Віктар Зарэцкі, [[Барыс Аляксеевіч Чычыбабін|Барыс Чычыбабін]], [[Літаратурны крытык|літаратурныя крытыкі]] [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]], Яўген Сверсцюк, [[рэжысёр]] Лесь Танюк, кінарэжысёр [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргей Параджанаў]], Юрый Ільенка, мастацтвазнаўца Раман Карагодскі, Ю. Смірны, перакладчык Рыгор Качур, Мікалай Лукаш і іншыя. Шасцідзясятнікі супрацьпастаўлялі сябе афіцыйнаму дагматызму, вызнавалі свабоду творчага самавыяўленне, культурны плюралізм, прыярытэт агульначалавечых каштоўнасцей над класавымі. Значны ўплыў на іх станаўленне аказала заходняя гуманістычная культура, традыцыі [[Расстралянае адраджэнне|«расстралянага адраджэння»]] і дасягненні ўкраінскай культуры канца [[XIX стагоддзе|XIX]] —пачатку [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]]. Адным з тых, хто закладваў падмурак шасцідзясятніцтва ва Украіне, стаў дацэнт факультэта журналістыкі Мацвей Шастапал, бо сярод яго вучняў былі В. Чарнавіл, Б. Алейнік, В. Сіманенка, В. Крышчанка, Б. Рагоза, М. Шудра, В.Мыцык і шмат іншых патрыятычна настроеных асоб.

Шасцідзясятнікі развілі актыўную культурную дзейнасць, якая выходзіла за межы афіцыёзу: ладзілі нефармальныя літаратурныя чытанні і мастацкія выставы, вечары памяці рэпрэсаваных мастакоў, ставілі замоўчаныя тэатральныя п’есы, складалі петыцыі ў абарону ўкраінскай культуры. Арганізаваны ў 1959—60 гады Клуб творчай моладзі «Сучаснік» у Кіеве і ў 1962 годзе клуб «Пралеска» у Львове сталі сапраўднымі агменямі альтэрнатыўнай нацыянальнай культуры. Шасцідзясятнікі аднавілі традыцыі класічнай дарэвалюцыйнай інтэлігенцыі, якой былі ўласцівыя імкненне да духоўнай незалежнасці, палітычная адчужанасць, ідэалы грамадзянскай супольнасці і служэнне народу.

Культурная дзейнасць, якая не ўпісвалася ў рамкі дазволенага, выклікала незадаволенасць уладаў. Шасцідзясятнікаў не атрымалася ўтрымаць у афіцыйных ідэйна-эстэтычных межах, і з канца 1962 гадоў пачаўся масіраваны ціск на [[Нонканфармізм|нонканфармісцкую]] інтэлігенцыю. Перад шасцідзясятнікамі зачыніліся старонкі часопісаў, пасыпаліся абвінавачванні ў «фармалізме», «безыдэйнасці», «буржуазным нацыяналізме». У адказ шасцідзясятніцкія ідэі сталі распаўсюджвацца ў самвыдаце.

Сутыкнуўшыся з жорсткім супрацівам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|партыйнага]] апарату, частка шасцідзясятнікаў пайшла на [[кампраміс]] з уладай, іншыя эвалюцыянавалі да палітычнага [[Дысідэнт|дысідэнцтва]], праваабарончага руху і адкрытага супрацьстаяння [[Палітычны рэжым|рэжыму]].

== Пачатак 1960-х ==
Першымі спікерамі шасцідзясятнікаў ва Украіне былі [[Ліна Васілеўна Кастэнка|Ліна Кастэнка]] і [[аўтар]] вострапубліцыстычных вершаў, накіраваных супраць [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] і нацыянальнага прыгнёту Украіны, Васіль Сіманенка.

Услед за імі з’явілася цэлая плеяда [[Паэт|паэтаў]]: Іван Драч, Мікалай Вінграноўскі, Мікалай Халодны, Г. Кірычэнка, Васіль Галабародзька, Ігар Калінец, Іван Сакульскі, Б. Мамайсур і іншыя. У пачатку блізка да шасцідзясятнікаў стаяў Віталь Кароціч. Да шасцідзясятнікаў адносяць таксама паэта Івана Каваленку, хоць па ўзросце ён быў старэйшы за большасць з іх.

У прозе самымі выбітнымі шасцідзясятнікамі былі Валерый Шаўчук, Рыгор Цуцунік, Уладзімір Дрозд, Яўген Гуцала, Я. Ступак; у крытыцы — [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]], Іван Святлічны, Яўген Сверсцюк, Іван Бойчак; у публіцыстыцы — Сцяпан Кажамяка. Да самых выбітных шасцідзясятнікаў варта дадаць па палітычных, і больш па кан’юнктурных прычынах цяпер замоўчваюцца актыўных змагароў з рэжымам, такіх як майстар палітычнага памфлета Валянцін Мароз («Рэпартаж з запаведніка імя Берыя», «Бумеранг», «Бастыён Украінскага супраціву», «Сярод снягоў», «Дэдал і Тантал», «Ліст да Еўдакіі Лось», класічная гумарэска, аплачаная пятнаццаццю гадамі катаргі, «Я бачыў Магамета»). Міхаіла Асадчага (яго лагерная аповесць «Бяльмо» выйшла на 5 замежных мовах), Васіля Рубана («Па той бок дабра»).

З з’яўленнем шасцідзясятнікаў востра ўстала праблема «бацькоў і дзяцей» у літаратуры. Маладая генерацыя ставіла ў віну «літаратурным бацькам» адказнасць за сталінскія злачынствы, прыстасаванства да дэспатычнага рэжыму, творчую імпатэнцыю («Ода сумленнаму баязліўцу» Івана Драча). Калі паэты — лідэры шасцідзясятніцтва — пасля першых арыштаў у 1965 адышлі ў цень, ва «унутраную эміграцыю», М. Халодны не спыняў вайну словам з рэжымам да свайго арышту ў 1972 («Крык з магілы», 1961, «Сёння ў царкве коні начуюць і ваду п’юць…», 1961, «Дзядзька мае заводы і фабрыкі…», 1963, «Сабакі ў горадзе маюць пашпарты…», 1964, «Паміраюць паэты», 1965, «Маналог Франка», 1966, «Таварышам з турмы», 1966, «Перад аўтапартрэтам Параджанава», 1968, «Пяць жаданняў патрыёта або інтэрнацыяналізм навыварат», 1970). Некаторыя з старэйшых пісьменнікаў ([[Павел Рыгоравіч Тычына|Павел Тычына]], Платон Варанько, Мікалай Шарамет, Міхаіл Чабаноўскі) варожа паставіўся да эксперыменту і наватарства шасцідзясятнікаў.

Для паэзіі шасцідзесятых характарыстычных было абнаўленне заштампаванай сацрэалістычнай дагматыкай паэтыкі, інтэлектуалізм, захапленне ў ускладненай метафары і сінтаксе, разнастайнасць рытмікі і да таго падобнае; у прозе — вызваленае ад сацрэалістычнага фальшу рэалістычны малюнак рэчаіснасці, часта з дасціпным гумарам (апавяданне Рыгора Цуцуніка), а то і ў востра сатырычным плане («Катастрофа», «Масліны» Уладзіміра Дразда), вытанчаныя матывацыі паводзін герояў, цікавасць да гістарычнай тэматыкі (Валерый Шаўчук).

== Канец «адлігі» ==
Рух шасцідзясятнікаў вызначана пратрымаўся ледзь адно дзесяцігоддзе. Ужо 17-га снежня 1962 года на спецыяльна скліканай нарадзе-сустрэчы творчай інтэлігенцыі з кіраўніцтвам дзяржавы іх востра раскрытыкавалі. Пасля ўнутранага перавароту ў КПСС і адстаўкі Хрушчова увосень 1964 года ціск дзяржаўнай цэнзуры на інтэлігенцыю рэзка ўзмацніўся. Пасля пастановы ЦК КПСС «Аб цэнзуры» (вясна 1965), а асабліва пасля ўводу войскаў СССР у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (канец [[Пражская вясна|«Пражскай вясны»]]) (летам 1968 года) КПСС узяла курс на рэстаўрацыю таталітарызму. З «адлігай» у культуры і палітыкай лібералізацыі было скончана. Пасля Прагі адзінаўладна кіруючая краінай партыя ([[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]) небеспадстаўна бачыла ў творчай, ліберальнай і дэмакратычнай інтэлігенцыі галоўную пагрозу сваёй дыктатуры, манаполіі на ўладу.

Рух «шасцідзясятнікаў» быў разгромлены або загнаны ва ўнутранае «духоўнае падполле» арыштамі 1965—1972 гадоў. У гэтым працэсе частка шасцідзясятнікаў без асаблівага супраціву перайшла на афіцыйныя пазіцыі (У. Кароціч, І. Драч, В. Дрозд, Я. Гуцала і інш.), на некаторы час (Л. Кастэнка), а іншых наогул перасталі друкаваць (Б .Мамайсур, В. Галабародзька, Я. Ступак).

Яшчэ іншыя, якія не спынялі супраціўлення нацыянальнай дыскрымінацыі і русіфікацыі, арыштаваныя і пакараныя шматгадовым зняволеннем (І.Святлічны, Я.Звярсцюк, [[Васіль Стус|В. Стус]], [[Ірына Ануфрыеўна Калінец|Ірына Калінец]], Ігар Калінец, В. Марчанка, Мікалай Плахатнюк і інш.), у якім яны або загінулі (В. Стус, В. Марчанка), або пасля звальнення ім цалкам забаронены ўдзел у літаратурным працэсе (і нават працаваць урачом, як было забаронена М. Плахатнюку). З тых, што былі арыштаваныя, адзіны Іван Дзюба афіцыйна капітуляваў і быў вызвалены з-за кратаў і дапушчаны да літаратурнай працы, але ўжо цалкам у рэчышчы сацрэалізму.

У выніку гэтых працэсаў у пачатку 1970-х літаратурны рух шасцідзясятнікаў цалкам знік, толькі ў творчасці некалькіх паэтаў і празаікаў (Ліна Кастэнка, Валерый Шаўчук) захаваліся прыкметы літаратурнага абнаўлення, імі пачатага.

Акрамя таго, рух шасцідзясятнікаў адыграла значную ролю ў распаўсюдзе самвыдатаўскай літаратуры і галоўнае — ва ўзмацненні ва Украіне руху супраціву супраць расійскага вялікадзяржаўнага шавінізму і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] (кніга [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|І. Дзюбы]] «Інтэрнацыяналізм або русіфікацыя?», нарысы Я. Звярсцюка, самвыдатаўскія паэзіі многіх аўтараў, у прыватнасці У. Сіманенка, М. Халодны — пратэстныя творы гэтых двух маладых паэтаў больш за ўсё памнажаліся і распаўсюджваліся, і іншых, выкрывальныя памфлеты і пратэстныя лісты літаратуразнаўцаў В.Стуса. В.Марчанка і г.д.).

== Шасцідзясятнікі ў мастацтве ==
Украінскія мастакі-шасцідзясятнікі сваімі творамі і актыўнай грамадскай дзейнасцю спрабавалі адраджаць нацыянальную свядомасць, змагаліся за захаванне ўкраінскай мовы і культуры, спрыялі дэмакратызацыі грамадска-палітычнаму жыццю ў Рэспубліцы.

Усведамленне ўкраінскай творчай моладдзю злачыннай сутнасці камуністычнай сістэмы спрыяла яе вызваленню з-пад уплыву ідэалагічных догмаў «сацыялістычнага рэалізму», падвышала статус агульначалавечых каштоўнасцяў і ідэалаў. Фарміраванне светапогляду шасцідзясятнікаў адбывалася пад уплывам гуманістычнай культуры Захаду, азнаямленне з якой спрыяла росту цікавасці да здабыткаў уласнай культуры, гісторыі і традыцый ўкраінскага народа. Шасцідзясятнікі ў сваіх творах спрабавалі казаць аб рэальных праблемах жыцця, балючых пытаннях, якія замоўчваліся ў часы сталінізму і якія хвалявалі тагачаснае ўкраінскае грамадства.

Самымі вядомымі прадстаўнікамі шасцідзясятніцтва былі

* паэты і празаікі Мікалай Вінграноўскі, Васіль Галабародзька, Яўген Гуцала, Іван Драч, Вілен Панскі, Раман Іванічук, [[Ірына Ануфрыеўна Калінец|Ірына]] і Ігар Калінцы, Г. Кірычэнка, [[Ліна Васілеўна Кастэнка|Ліна Кастэнка]], Барыс Мамайсур, Юрый Мушкецік, Мікалай Рудэнка, Яўген Сверсцюк, Іван Святлічны, Васіль Сіманенка, Рыгор Цуцунік, Валерый Шаўчук;
* мастакі [[Ала Аляксандраўна Горская|Ала Горская]], Афанасій Заліваха, Барыс Плаксій, Віктар Зарэцкі, В.Кушнер, Галіна Сеўрук, Людміла Семыкіна, [[Стэфанія Міхайлаўна Шабатура|Стэфанія Шабатура]];
* рэжысёры [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргей Параджанаў]], Юрый Ільенка, Леанід Асіна, Лесь Танюк;
* перакладчыкі Рыгор Качур і Мікалай Лукаш.

У пачатку 1960 года дзейнічалі клубы творчай моладзі — Кіеўскі «Сучаснік» (старшыня — Лесь Танюк) і Львоўская «Пралеска» (старшыня — Міхаіл Косаў), якія сталі цэнтрамі грамадскай дзейнасці шасцідзясятнікаў. У клубах праходзілі літаратурныя сустрэчы, вечары памяці, тэатральныя пастаноўкі, дзе маладыя мастакі фарміравалі ўласны светапогляд і светапогляд сваіх слухачоў і чытачоў.

== Шасцідзясятнікі ў палітыцы ==
У палітыцы 1960—1970-х гадоў «шасцідзясятнікі» уяўлялі сабой ўнутраную маральную [[Апазіцыя|апазіцыю]] да савецкага [[Таталітарызм|таталітарнага]] дзяржаўнага рэжыму. З пачаткам палітыкі [[Перабудова|«Перабудовы»]] і [[Галоснасць|«Галоснасці»]] (другая палова 1980-х — пачатак 1990-х гадоў) «шасцідзясятнікамі» сталі называць таксама прадстаўнікоў новай генерацыі камуністычнай [[Эліта|эліты]], чые [[Светапогляд|светапогляды]] сфарміраваліся ў канцы 1950-х — у пачатку 1960-х гадоў і якія прыйшлі да ўлады. Гэта [[Палітык|палітыкі]] — [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М.Гарбачоў]], А. Якаўлеў; [[Філосаф|філосафы]] А.Зіноўеў, [[Мераб Мамардашвілі|М.Мамардашвілі]], Ю.Левада, палітолагі А.Бавін, Ф.Бурлацкі, рэдактары [[Сродкі масавай інфармацыі|масмедыя]] — В.Кароціч, Я. Якаўлеў, З.Залыгін і шмат іншых.

Гістарычны дыскурс шасцідзясятнікаў варта разглядаць як апазіцыю да тагачасных рэалій палітыкі УССР, усе намаганні якой накіроўваліся на канструяванне ўкраінскай ідэнтычнасці як складнікам «адзінага савецкага народа». Як адзначае Леанід Зашкільняк, гэты працэс засноўваўся на шэрагу [[Міф|міфаў]] і ідэалагем, базавым з якіх заставаўся ўстояны з руска-імперскіх часоў канструкт «трох брацкіх усходнеславянскіх народаў» — рускіх, украінцаў, беларусаў, у якім усе яны супрацьпастаўляліся заходу з яго [[Капіталізм|«капіталізмам»]] і [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцтвам]]&lt;ref&gt; Історичні міфи і стереотипи та міжнаціональні відносини в сучасній Україні / за ред. Л. Зашкільняка.&amp;nbsp;— Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2009.&amp;nbsp;— 472 с. (с.: 28)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ярослав Секо ІСТОРИЧНИЙ ДИСКУРС УКРАЇНСЬКИХ ШІСТДЕСЯТНИКІВ / [http://catalog.library.tnpu.edu.ua/naukovi_zapusku/ukraine_europe/UES_10_5.pdf Україна-Європа-Світ. Міжнародний збірник наукових праць. Серія: Історія, міжнародні відносини] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118073119/http://catalog.library.tnpu.edu.ua/naukovi_zapusku/ukraine_europe/UES_10_5.pdf|date=18 січня 2021}} / Гол. ред. Л.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Алексієвець.&amp;nbsp;— Тернопіль: Вид-во ТНПУ ім. В. Гнатюка, 2010.&amp;nbsp;— Вип. 5. У 2 ч.: Україна-Європа-Світ: історико-політичні та гуманітарні аспекти розвитку / Міжнародний збірник наукових праць на пошану проф. М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Алексієвця.&amp;nbsp;— Ч. 1.&amp;nbsp;— 373 с.&lt;/ref&gt;.

З 1963 пачалася хваля ідэалагічных абвінавачванняў у адрас шасцідзясятнікаў, перш за ўсё ў [[Нацыяналізм|нацыяналізме]]. Улады разгарнулі кампанію цкавання шасцідзясятнікаў у прэсе, на пасяджэннях саюзаў і розных сходах. Партыйныя і крымінальныя органы забаранялі, а затым і разганялі літаратурна-мастацкія сустрэчы і творчыя вечары шасцідзясятнікаў, закрывалі клубы творчай моладзі. Паступова большасць шасцідзясятнікаў была пазбаўлена магчымасці выдаваць свае творы, іх звальнялі з працы, супраць іх ладзіліся правакацыі.

Некаторыя шасцідзясятнікі пад ціскам уладаў прыстасаваліся да новых умоў і перайшлі на афіцыйныя пазіцыі. Аднак большасць шасцідзясятнікаў не змірылася і мужна адстойвала свае перакананні, іх творы працягвалі з’яўляцца ў самвыдаце, але ўжо замест чыста культуралагічных праблем ўсё часцей аналізаваліся пытанні грамадска-палітычнага жыцця, у прыватнасці каланіяльнага становішча Рэспублікі ў складзе СССР і неабходнасці стварэння арганізаванага вызвольнага руху.

З сярэдзіны 1960-х шасцідзясятнікі пачалі фарміраванне палітычнай апазіцыі камуністычнаму рэжыму і неўзабаве сталі актыўнымі ўдзельнікамі дысідэнцкага руху ва Украіне, у прыватнасці як члены Украінскай Хельсінскай групы.

== Шасцідзясятнікі ў філатэліі ==
[[Файл:Shistdesyatnyky_-_First_day_cover_2019.jpg|справа|міні|200x200пкс|[[Канверт першага дня]] Украіны, прысвечаны «Шасцідзясятнікам» з партрэтам [[Ала Аляксандраўна Горская|Алы Горскай]] (2019).]]
22 лістапада 2019 года [[Укрпошта]] ўвяла ў абарачэнне паштовую марку «Шасцідзясятнікі». Іван Святлічны (1929—1992)&quot; (№ 1786); дызайн Васіля Васіленка, намінал 8,00 грн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrposhta.ua/filatelistichnij-byuleten-5/|title=«Шістдесятники»|website=[[Укрпошта]]|publisher=https://ukrposhta.ua/|lang=uk|accessdate=2019-11-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Марка тушылася [[Спецыяльнае гашэнне|штэмпелем першага дня]] у Кіеве на мастацкім немаркіраваным канверце, які быў выкарыстаны як [[канверт першага дня]] (КПД). На канверце намаляваны партрэт мастачкі [[Ала Аляксандраўна Горская|Алы Горскай]] (1929—1970).

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Бажан О.'' [http://www.history.org.ua/?termin=shistdesjatnytstvo Шістдесятництво] // {{Крыніцы/ЕІУ|10|641}}
* ''О. Бажан''. [https://archive.org/stream/Politychna#page/n783/mode/2up «Шістдесятництво»] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін. — К.: Парламентське видавництво, 2011. — с.784 ISBN 978-966-611-818-2
* Малий словник історії України / відпов. ред. В. А. Смолій. — К. : Либідь, 1997. — 464 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-325-00781-5&lt;/nowiki&gt;.
* ''Кошелівець І.'' [https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n249/mode/2up Шестидесятники] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}}
* ''Кошелівець І.'' Панорама найновішої літератури в УРСР. — Мюнхен, 1963, 1974
* ''Кошелівець І.'' Сучасна література в УРСР. — Мюнхен, 1964
* ''Кравців Б.'' «Велика ведмедиця» і «Гончі пси». // Сучасність, ч. 2, 1962
* ''Кравців Б.'' Шістдесят поетів шістдесятих років. — Мюнхен, 1967
* La nouvelle vague littéraire en Ukraine (Textes recueillis et présentés par Myroslawa Maslow). — Париж, 1967.
* ''Касьянов Г. В.'' [http://history.org.ua/LiberUA/5-325-00704-1/5-325-00704-1.pdf Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960-1980-х рр.] [Архівовано 23 грудня 2019 у Wayback Machine.] — К., 1995;
* ''Баран В.'' Україна у 1950-1960-х рр. — Львів, 1996.
* ''Бажан О. Г.'' Переслідування інакодумства в центральній Україні у 60-80-х рр. // [https://web.archive.org/web/20191223233258/http://chtyvo.org.ua/authors/Istoriia_Ukrainy_Malovidomi_imena_podii_fakty/Vypusk_01/ Історія України. Маловідомі імена, події, факти. — 1996. — Вип. 1.] [Архівовано 23 грудня 2019 у Wayback Machine.] — C. 422.
* ''Дроздовський Д. І.'' Код майбутнього. Філософія українського шістдесятництва: монографія. — К.: Видавничий дім «Всесвіт», 2006.
* [http://ivan-kovalenko.info/pro-ivana-kovalenka/biografia/420-sergy-blokn-marya-kirilenko.html Шістдесятник Іван Коваленко: Біогр. нарис] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715221514/http://ivan-kovalenko.info/pro-ivana-kovalenka/biografia/420-sergy-blokn-marya-kirilenko.html |date=15 ліпеня 2015 }} [Архівовано 15 липня 2015 у Wayback Machine.] // Україна ХХ ст.: культура, ідеологія, політика: Збірник статей. Вип. 7. К., 2004. С. 422—443. Підп.: Сергій Білокінь, Марія Кириленко (Коваленко)]
* Український публіцист, шістдесятник ''Степан Кожум’яка'' в боротьбі за культурно-духовні і політичні права українського народу // [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/uk/2/2c/Звернення_Степана_Кожум'яки_до_Спілки_письменників._1968_рік.djvu Відкритий лист С. Д. Кожум’яки до Спілки письменників України щодо становища української мови, літератури, культури у середині 1960-х років] [Архівовано 16 вересня 2016 у Wayback Machine.]. — 1968. — 22 серп.
* ''Корогодський Р.'' Брама світла. Шістдесятники / Упоряд. М.Коцюбинська, Н.Кучер, О.Сінченко.- К.: Вид-во [[Украінскі каталіцкі ўніверсітэт|Українського католицького університету]], 2009.- 655 с. ISBN 978-966-8197-47-5
* [http://zbruc.eu/node/15046 ''Юлія Овсяник''. Львівська Касандра // Збруч, 05.11.2013] [Архівовано 5 листопада 2013 у Wayback Machine.]
* [http://maidan.org.ua/2013/03/oleksij-zaretskyj-shistdesyatnytstvo/ Зарецький О. Шістдесятництво] [Архівовано 25 грудня 2015 у Wayback Machine.]
* Алла Горська. Червона тінь калини. Листи, спогади, статті / Ред. та упор. О.Зарецького, М.Маричевського. — Київ, Спалах. — 1996. — 240 с.
* Шістдесятники // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 587.
* Спецпроєкт Локальної історії [https://localhistory.org.ua/spetsproekty/ «Дисиденти. Історії політв’язнів радянського режиму»] [Архівовано 12 квітня 2021 у Wayback Machine.]

[[Катэгорыя:Эпоха застою]]
[[Катэгорыя:Хрушчоўская адліга]]
[[Катэгорыя:Шасцідзясятнікі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>dwsr9tqbikpvvapsqd9gw6vyrwtka4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філіп Хыціл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738419</id>
    <revision>
      <id>5206462</id>
      <parentid>4545593</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="t6iefu1dr3lskqb1nfazlirh1dtmobp" xml:space="preserve">{{Хакеіст2}}
'''Фі́ліп Хы́ціл''' ({{lang-cs|Filip Chytil}}; нар. 5 верасня 1999) — чэшскі хакеіст, цэнтральны нападнік клуба «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і нацыянальнай [[Зборная Чэхіі па хакеі з шайбай|зборнай Чэхіі]]. Быў абраны ў першым раўндзе [[драфт НХЛ 2017 года|драфту НХЛ 2017 года]] пад 21 нумарам.

== Кар’ера ==
Хыціл пачаў гуляць за «[[ХК Злін|Злін]]» у матчах [[Экстраліга чэмпіянату Чэхіі па хакеі|Экстралігі]] з [[Чэмпіянат Чэхіі па хакеі 2016/2017|сезона 2016/17]]. У тым сезоне юнак закінуў чатыры шайбы і адзначыўся яшчэ чатырма перадачамі ў 38 гульнях, што стала другім паказчыкам у лізе сярод ігракоў у веку да 18 гадоў. Дзякуючы гэтаму, хакеіста запрыкмецілі ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] і абралі ўжо ў першым раўндзе драфта 2017 года. 14 ліпеня 2017 года Хыціл падпісаў трохгадовы кантракт з «[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]»&lt;ref&gt;[https://www.nhl.com/rangers/news/new-york-rangers-agree-to-terms-with-forward-filip-chytil/c-290400218 «Rangers agree to terms with forward Filip Chytil»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221210162246/https://www.nhl.com/rangers/news/new-york-rangers-agree-to-terms-with-forward-filip-chytil/c-290400218 |date=10 снежня 2022 }}. New York Rangers.&lt;/ref&gt;. Па прыяднанні да трэніровачнага перадсезоннага лагера клуба чэх настолькі ўразіў сваімі здольнасцямі, што мясцовыя СМІ абралі яго найлепшым наваком. Напачатку першага сезона за акіянам спартсмен патрапіў у адну тройку з [[Матс Зукарэла|Матсам Зукарэла]] і [[Рык Неш|Рыкам Нешам]]&lt;ref&gt;[http://www.newsday.com/sports/hockey/rangers/rangers-return-lias-andersson-to-sweden-1.14293954 «Top pick Filip Chytil, 18, makes Rangers opening day roster»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210509103628/https://www.newsday.com/sports/hockey/rangers/rangers-return-lias-andersson-to-sweden-1.14293954 |date=9 мая 2021 }}. Newsday.&lt;/ref&gt;. Аднак, правёўшы дзве гульні ў НХЛ, ён быў пераведзены ў фарм-клуб «[[Хартфард Вулф Пэк]]» [[Амерыканская хакейная ліга|Амерыканскай хакейнай лігі]]&lt;ref&gt;Joyce, Greg (11.01.2018). [https://nypost.com/2018/01/11/rangers-filip-chytil-getting-the-seasoning-he-needs-in-ahl/ «Rangers’ prized rookie learning from careful balancing act»]. New York Post.&lt;/ref&gt;. Толькі наступным сезонам нападнік вярнуўся ў галоўную каманду, заняўшы пачэснае месца сярод галоўных ігракоў клуба.

{{Зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-05-05}}

{{DEFAULTSORT:Хыціл Філіп}}
[[Катэгорыя:хакеісты Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па хакеі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ХК Злін]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Нью-Ёрк Рэйнджэрс»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Хартфард Вулф Пэк»]]</text>
      <sha1>t6iefu1dr3lskqb1nfazlirh1dtmobp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Выбраны змест</title>
    <ns>10</ns>
    <id>738638</id>
    <revision>
      <id>5206426</id>
      <parentid>5203484</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47195" sha1="8qknrp77phz33t9491its25m03nppdi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{doc-inline}}
'''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.'''

Навошта гэта трэба?

Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]].

Сюды ўключаюцца:
* [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]]
* пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]
* апошнія абраныя артыкулы
* найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў]
&lt;!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }}
&lt;!--студзень--&gt;
|0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}
|0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}&lt;!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--&gt;
|0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}&lt;!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--&gt;
|0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}&lt;!--нар. 4 (16) студзеня 1869--&gt;
|0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}
|0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}&lt;!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--&gt;
|0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}}
|0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}&lt;!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--&gt;
|0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--&gt;
|0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}&lt;!--1591: атрымаў герб--&gt;
|0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}}
|0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}&lt;!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--&gt;
|0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}&lt;!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--&gt;
|0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}}
|0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--&gt;
|0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}&lt;!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--&gt;
|0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}&lt;!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--&gt;
|0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}&lt;!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--&gt;
|0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}}
|0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}&lt;!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--&gt;
|0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}}
|0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}&lt;!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--&gt;
|0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}
|0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}&lt;!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--&gt;
|0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--&gt;
|0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}
|0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}&lt;!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--&gt;
|0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}}
|0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}&lt;!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--&gt;
&lt;!--люты--&gt;
|0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}&lt;!--вызначыліся фіналісты--&gt;
|0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}&lt;!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--&gt;
|0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}}
|0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}&lt;!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--&gt;
|0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}}
|0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}}
|0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}
|0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}&lt;!--1938: расстраляны--&gt;
|0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}
|0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}&lt;!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--&gt;
|0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}}
|0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}&lt;!--дзень закаханых--&gt;
|0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}
|0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}&lt;!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--&gt;
|0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}&lt;!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--&gt;
|0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}}
|0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}&lt;!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--&gt;
|0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}&lt;!--Міжнародны дзень роднай мовы--&gt;
|0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}&lt;!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--&gt;
|0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}
|0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}}
|0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}}
|0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}}
|0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}&lt;!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--&gt;
&lt;!--сакавік--&gt;
|0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}}
|0302 ={{Выбраны змест/Айны}}
|0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}&lt;!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--&gt;
|0304 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}}&lt;!--1769: Шарль Месье ўключыў у свой каталог туманнасць Арыёна--&gt;
|0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}&lt;!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--&gt;
|0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}&lt;!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--&gt;
|0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}&lt;!--Celebrate Women!--&gt;
|0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}&lt;!--стартаваў--&gt;
|0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}}
|0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}&lt;!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--&gt;
|0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}&lt;!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--&gt;
|0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}&lt;!--Дзень Канстытуцыі--&gt;
|0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}&lt;!--здзейснена--&gt;
|0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}&lt;!--1597: атрымаў магдэбургскае права--&gt;
|0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}&lt;!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--&gt;
|0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}&lt;!--1950, Стакгольмскі заклік--&gt;
|0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}&lt;!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--&gt;
|0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}&lt;!--знішчана Хатынь--&gt;
|0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--1794, пачатак паўстання--&gt;
|0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}&lt;!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--&gt;
|0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}&lt;!--2013, дата выпуску--&gt;
|0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}&lt;!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--&gt;
|0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}}
|0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}&lt;!--стартавала--&gt;
|0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}
|0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}&lt;!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--&gt;
&lt;!--красавік--&gt;
|0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}&lt;!--Міжнародны дзень птушак--&gt;
|0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}&lt;!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--&gt;
|0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}}
|0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}&lt;!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--&gt;
|0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}&lt;!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--&gt;
|0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}
|0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}&lt;!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--&gt;
|0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}&lt;!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--&gt;
|0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}}
|0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}}
|0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}&lt;!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--&gt;
|0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}&lt;!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--&gt;
|0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}&lt;!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--&gt;
|0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}&lt;!--завяршыўся--&gt;
|0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}
|0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}&lt;!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--&gt;
|0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}&lt;!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--&gt;
|0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}&lt;!--Дзень смерці--&gt;
|0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|0420 ={{Выбраны змест/Часнок}}
|0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}&lt;!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--&gt;
|0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}
|0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}&lt;!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--&gt;
|0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|0426 ={{Выбраны змест/Руны}}
|0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}&lt;!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--&gt;
|0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--&gt;
|0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}
&lt;!--травень--&gt;
|0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}}
|0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}&lt;!--прынята--&gt;
|0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}&lt;!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--&gt;
|0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}&lt;!--дата завяршэння--&gt;
|0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--1794, выдаў Паланецкі універсал--&gt;
|0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}&lt;!--1943, Трагедыя ў Налібаках--&gt;
|0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}&lt;!--памёр 9 мая 1805--&gt;
|0510 ={{Выбраны змест/Кукуруза}}
|0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}&lt;!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--&gt;
|0512 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}}
|0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}&lt;!--рэферэндум 1995 года--&gt;
|0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--літаратурны дэбют--&gt;
|0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}&lt;!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--&gt;
|0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}&lt;!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--&gt;
|0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}&lt;!--заснавана--&gt;
|0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}&lt;!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--&gt;
|0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}}
|0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}&lt;!--праходзіў з 12 па 23 мая--&gt;
|0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}
|0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}&lt;!--1938: адкрыўся--&gt;
|0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}&lt;!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--&gt;
|0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}}
|0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}&lt;!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--&gt;
|0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}}
|0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}&lt;!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--&gt;
&lt;!--чэрвень--&gt;
|0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--дзень смерці--&gt;
|0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}&lt;!--чытанка на вакацыі--&gt;
|0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}&lt;!--1988, артыкул у ЛіМе--&gt;
|0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}&lt;!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--&gt;
|0605 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}
|0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}&lt;!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--&gt;
|0607 ={{Выбраны змест/Цытазоль}}
|0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}&lt;!--афіцыйна зацверджаны, 1972--&gt;
|0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}}
|0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}&lt;!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--&gt;
|0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}&lt;!--1923, выйшла ў свет--&gt;
|0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}}
|0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}&lt;!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--&gt;
|0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}&lt;!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--&gt;
|0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}&lt;!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--&gt;
|0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}&lt;!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--&gt;
|0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}}
|0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}&lt;!--2000: Спынены баявыя дзеянні--&gt;
|0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}&lt;!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--&gt;
|0621 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}
|0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}&lt;!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--&gt;
|0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}&lt;!--дата пачатку--&gt;
|0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}&lt;!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--&gt;
|0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}&lt;!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--&gt;
|0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}&lt;!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--&gt;
|0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}&lt;!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--&gt;
|0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}&lt;!--дата гібелі Янкі Купалы--&gt;
|0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}}
|0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}&lt;!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--&gt;
&lt;!--ліпень--&gt;
|0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}&lt;!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--&gt;
|0702 ={{Выбраны змест/Лазер}}
|0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}&lt;!--вызвалены Мінск--&gt;
|0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}}
|0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}}
|0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}&lt;!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--&gt;
|0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}
|0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}}
|0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}&lt;!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--&gt;
|0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}&lt;!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--&gt;
|0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}}
|0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}
|0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}&lt;!--1410--&gt;
|0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}&lt;!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--&gt;
|0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}&lt;!--Дзень Незалежнасці--&gt;
|0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}&lt;!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--&gt;
|0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}&lt;!--1930, арыштаваны ў Менску--&gt;
|0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}&lt;!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--&gt;
|0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}}
|0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}}
|0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}}
|0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--дзень смерці--&gt;
|0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}}
|0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}&lt;!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--&gt;
|0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}}
|0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}}
|0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}&lt;!--1649: бітва пад Лоевам--&gt;
&lt;!--жнівень--&gt;
|0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}}
|0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}&lt;!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--&gt;
|0803 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}}
|0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}&lt;!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--&gt;
|0805 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}}
|0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}&lt;!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--&gt;
|0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}&lt;!--дата пачатку--&gt;
|0809 ={{Выбраны змест/Японцы}}
|0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}&lt;!--выпушчана 11 жніўня 1999--&gt;
|0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}&lt;!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--&gt;
|0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}}
|0813 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}}
|0814 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Яна Вермера}}
|0815 ={{Выбраны змест/Бульба}}
|0816 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}}&lt;!--1930: Створаны першы гукавы каляровы мультфільм--&gt;
|0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}&lt;!--Дзень незалежнасці--&gt;
|0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}}
|0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}&lt;!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--&gt;
|0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}&lt;!--Дзень смерці--&gt;
|0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}&lt;!--Дзень незалежнасці Украіны--&gt;
|0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}&lt;!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--&gt;
|0826 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}}
|0827 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}}
|0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}
|0829 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}}
|0830 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}}&lt;!--Прэм’ера фільма--&gt;
|0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}}
&lt;!--верасень--&gt;
|0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}&lt;!--да Дня ведаў--&gt;
|0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}
|0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}&lt;!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--&gt;
|0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны купон на адказ}}
|0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}&lt;!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--&gt;
|0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}&lt;!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--&gt;
|0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 5 па 11 верасня--&gt;
|0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}&lt;!--Бітва пад Оршай (1514)--&gt;
|0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}&lt;!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--&gt;
|0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 8 па 14 верасня--&gt;
|0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}&lt;!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--&gt;
|0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}&lt;!--2014, выйшаў альбом--&gt;
|0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}
|0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}&lt;!--смяротна паранены--&gt;
|0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 14 па 20 верасня--&gt;
|0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}&lt;!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--&gt;
|0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 17 па 23 верасня--&gt;
|0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}&lt;!--прыняты як дзяржаўны, 1991--&gt;
|0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}&lt;!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--&gt;
|0921 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}&lt;!--1937: Апублікаваны раман Дж. Р. Р. Толкіна «Хобіт, або Туды і назад»--&gt;
|0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}&lt;!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--&gt;
|0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}&lt;!--Выяўлены ў 1846 годзе--&gt;
|0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}&lt;!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--&gt;
|0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 19 па 25 верасня--&gt;
|0927 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}&lt;!--1920: Войскі Булак-Балаховіча занялі Пінск--&gt;
|0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0929 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}}&lt;!--1621: Рэч Паспалітая абавязалася стрымліваць запарожскіх казакаў ад нападаў на Крымскае ханства--&gt;
|0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
&lt;!--кастрычнік--&gt;
|1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}&lt;!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--&gt;
|1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}}
|1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}&lt;!--Дзень нямецкага адзінства--&gt;
|1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}&lt;!--2006 год, рэліз першага альбома--&gt;
|1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}&lt;!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--&gt;
|1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}}
|1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}&lt;!--1085, асвечаны--&gt;
|1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}&lt;!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--&gt;
|1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}&lt;!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--&gt;
|1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}&lt;!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--&gt;
|1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1014 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}
|1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}&lt;!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--&gt;
|1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}&lt;!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--&gt;
|1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}&lt;!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--&gt;
|1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}&lt;!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--&gt;
|1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}&lt;!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--&gt;
|1020 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}}
|1021 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}
|1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}}
|1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}}
|1024 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}
|1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}&lt;!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--&gt;
|1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}}
|1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}&lt;!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--&gt;
|1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}&lt;!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--&gt;
|1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}&lt;!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--&gt;
|1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}&lt;!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі--&gt;
|1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}&lt;!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--&gt;
&lt;!--даты лістапада--&gt;
|1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}&lt;!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--&gt;
|1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}&lt;!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--&gt;
|1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}&lt;!--дзень ушанавання памяці--&gt;
|1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}&lt;!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--&gt;
|1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}&lt;!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--&gt;
|1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}&lt;!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--&gt;
|1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}&lt;!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--&gt;
|1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}}
|1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}&lt;!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--&gt;
|1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}&lt;!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--&gt;
|1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}&lt;!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--&gt;
|1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}&lt;!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--&gt;
|1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1114 ={{Выбраны змест/Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}&lt;!--1926, распачалася--&gt;
|1115 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}}
|1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}&lt;!--1975: прыбыла першая група--&gt;
|1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}&lt;!--Міжнародны дзень студэнтаў--&gt;
|1118 ={{Выбраны змест/Проня}}&lt;!--1943: фарсіраванне--&gt;
|1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}&lt;!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--&gt;
|1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}&lt;!--асвечаны ў 1910 годзе--&gt;
|1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}&lt;!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--&gt;
|1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}&lt;!--скасавана ў 1793 годзе--&gt;
|1124 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}
|1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}&lt;!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--&gt;
|1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}&lt;!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--&gt;
|1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}&lt;!--1982, прэм’ера фільма--&gt;
|1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}&lt;!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--&gt;
&lt;!--снежань--&gt;
|1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}&lt;!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--&gt;
|1202 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}
|1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}&lt;!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--&gt;
|1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}&lt;!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--&gt;
|1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}&lt;!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--&gt;
|1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}&lt;!--адбылася цырымонія ўручэння--&gt;
|1208 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--1409: У Берасці скончылася нарада Ягайлы і Вітаўта--&gt;
|1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}&lt;!--уручаецца 10 снежня--&gt;
|1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}
|1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}&lt;!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--&gt;
|1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}&lt;!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--&gt;
|1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}&lt;!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--&gt;
|1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}&lt;!--адбылася--&gt;
|1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}}
|1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}}
|1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}&lt;!--Першы Усебеларускі з’езд--&gt;
|1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}&lt;!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--&gt;
|1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|1221 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}
|1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}&lt;!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--&gt;
|1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}&lt;!--Дзень нарадэння--&gt;
|1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}&lt;!--Нараджэнне Хрыстова--&gt;
|1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|1227 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}&lt;!--1918: Рада БНР пераехала ў Гродна--&gt;
|1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}&lt;!--Каляды--&gt;
|1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}}
|1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qknrp77phz33t9491its25m03nppdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цянь Вэйчан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738694</id>
    <revision>
      <id>5206571</id>
      <parentid>5037981</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5283" sha1="epgxi60r8q0lsxmwy2416t7zrmf9ni2" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Цянь Вэйчан''' (9.10.1912, [[Усі]], [[Цзянсу]] — 30.07.2010, [[Шанхай]]) — кітайскі навуковец, «піянер [[Кітай|Новага Кітая]]» ў галіне фізікі, механікі і прыкладной матэматыкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2010-08/07/c_13434652.htm |title=Qian Weichang: Patriotic scientist, enthusiastic educator |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112204414/http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2010-08/07/c_13434652.htm |archive-date=12 студзеня 2014 |access-date=7 мая 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Акадэмік [[Кітайская акадэмія навук|Кітайскай АН]] (1954, у канцы жыцця — найстарэйшы), замежны член [[Польская акадэмія навук|Польскай АН]] (1956). Лаўрэат Нацыянальнай навуковай прэміі КНР (1956).

Складаўся ў партыі [[Дэмакратычная ліга Кітая]] (ДЛК), намеснік старшыні яе ЦК, ганаровы старшыня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hyconference.edu.cn/russian/shuzi-ru/zz/htm/ddhz2.htm|title=Архивированная копия|accessdate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109185132/http://hyconference.edu.cn/russian/shuzi-ru/zz/htm/ddhz2.htm|archivedate=2014-01-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Дэпутат [[Усекітайскі Сход Народных Прадстаўнікоў|УСНП]]. Намеснік старшыні [[УК НПКСК]] 6 (кааптаваны), 7-9 скліканняў, член Пасткама УК НПКСК 5 склікання.

== Біяграфія ==
Па нацыянальнасці [[Кітайцы|хань]]. Скончыў [[Універсітэт Цынхуа]] (1935). У 1941 годзе атрымаў ступень магістра прыкладной матэматыкі ва [[Таронцкі ўніверсітэт|Універсітэце Таронта]] і ў наступным 1942 годзе там жа атрымаў ступень доктара філасофіі. Затым працаваў у [[Лабараторыя рэактыўнага руху|Лабараторыі рэактыўнага руху]] [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Калтэха]].

У 1946 годзе вярнуўся ў Кітай, прафесарстваваў ва ўніверсітэце Цынхуа, [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскім]] і [[Яньцзынскі ўніверсітэт|Яньцзынскім]] універсітэтах.

Падчас {{нп3|Кампанія супраць правых элементаў|кампаніі супраць правых элементаў|ru|Кампания против правых элементов}} падвяргаўся крытыцы.

З 1982 (3?) года рэктар [[Шанхайскі ўніверсітэт|Шанхайскага універсітэта]], пад канец жыцця з’яўляўся найстарэйшым рэктарам ВНУ ў свеце&lt;ref name=&quot;russian.cri.cn&quot;&gt;[http://russian.cri.cn/1070/2009/07/17/1s299581.htm CRI — Международное радио Китая — Известный деятель науки Цянь Вэйчан]&lt;/ref&gt;. На пасадзе рэктара ён высунуў сваю праграму «зносу чатырох сцен» — паміж: ВНУ і грамадствам, навучаннем і навуковымі даследаваннямі, рознымі спецыяльнасцямі, выкладчыкамі і студэнтамі&lt;ref name=&quot;russian.cri.cn&quot; /&gt;.

З’яўляўся дырэктарам Інстытута прыкладной матэматыкі і механікі кітайскай АН, галоўным рэдактарам часопіса «Прыкладная матэматыка і механіка» на англійскай мове.

Ганаровы рэктар і прафесар больш за дзесяці кітайскіх ВНУ&lt;ref name=&quot;russian.cri.cn&quot;/&gt;.

Крэміраваны&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/31521/7096775.html В Шанхае состоялась кремация тела Цянь Вэйчана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140109190507/http://russian.people.com.cn/31521/7096775.html |date=9 студзеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

: ''«Век жыві, век вучыся, век працуй» — быў любімы выраз сталага Цянь Вэйчана&lt;ref name=&quot;russian.cri.cn&quot;/&gt;.''
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://russian.cri.cn/1070/2009/07/17/1s299581.htm Вядомы дзеяч навукі Цянь Вэйчан]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-05-09}}

[[Катэгорыя:Фізікі Кітая]]
[[Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Кітайскай акадэміі навук]]</text>
      <sha1>epgxi60r8q0lsxmwy2416t7zrmf9ni2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасан бін Аташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738911</id>
    <revision>
      <id>5206484</id>
      <parentid>5004091</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6078" sha1="7wwfy34g1x0cetis0ghw3m6obj6upsh" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Хасан Мухамад Саліх бін Аташ''' ({{lang-ar|حسن محمد علي بن عطاش}}; нар. [[1985]], [[Джыда]]) — грамадзянін [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], які па падазрэнні ў [[тэрарызм|тэрарыстычнай дзейнасці]] знаходзіўся ў зняволенні ў [[Солт-Піт]] і [[Турма ў Гуантанама|Гуантанама]]&lt;ref name=DoDList2&gt;{{cite web
| url=http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf
| title=List of Individuals Detained by the Department of Defense at Guantanamo Bay, Cuba from January 2002 through May 15, 2006
| author=OARDEC
| publisher=United States Department of Defense
| date=May 15, 2006
| access-date=2007-09-29
| archive-date=30 верасня 2007
| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184034/http://www.dod.mil/news/May2006/d20060515%20List.pdf
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. Адзін з пятнаццаці непаўналетніх вязняў [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтных турмаў ЦРУ]]&lt;ref name=report&gt;{{cite web
 |url          = http://humanrights.ucdavis.edu/reports/guantanamos-children-the-wikileaked-testimonies/guantanamos-children-the-wikileaked-testimonies
 |title        = Guantanamo's Children: The Wikileaked Testimonies
 |work         = UC Davis Center for the Study of Human Rights in the Americas
 |access-date   = November 11, 2011
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111113214515/http://humanrights.ucdavis.edu/reports/guantanamos-children-the-wikileaked-testimonies/guantanamos-children-the-wikileaked-testimonies
 |archive-date = 2011-11-13
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў партовым горадзе Джыда. З’яўляецца малодшым братам {{нп3|Валід бін Аташ|Валіда бін Аташа|en|Walid bin Attash}}, які, як меркавалі [[ЦРУ]], быў датычны да тэрактаў супраць амерыканцаў&lt;ref name=Hrw051201&gt;[http://hrw.org/english/docs/2005/11/30/usdom12109.htm List of “Ghost Prisoners” Possibly in CIA Custody], ''[[Human Rights Watch]]'', December 1, 2005&lt;/ref&gt;.

[[10 верасня]] [[2002]] года, ва ўзросце 17-ці гадоў&lt;ref name=KidsGTMO&gt;[http://www.cageprisoners.com/articles.php?id=7880 Kids of Guantanamo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006110320/http://www.cageprisoners.com/articles.php?id=7880 |date=2008-10-06 }}, ''cageprisoners.com, June 15, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.andyworthington.co.uk/2011/06/11/wikileaks-and-the-22-children-of-guantanamo/|title=WikiLeaks and the 22 Children of Guantánamo &amp;#124; Andy Worthington|access-date=July 21, 2019}}&lt;/ref&gt;, арыштаваны. Спачатку знаходзіўся ў Солт-Піт, потым шаснаццаць месяцаў правёў у [[Іарданія|Іарданіі]], дзе пацярпеў ад катаванняў. Яго падвешвалі ўніз галавой і білі па падэшвах ног, якія затым апускалі ў салёную ваду. Паводле [[Amnesty International]], {{нп3|Reprieve||en|Reprieve (organisation)}} і [[Human Rights Watch]], катаванні працягваліся да таго часу, пакуль Аташ не пагадзіўся падпісаць нейкія дакументы. Як адзначалі праваахоўнікі, мужчыну дапытавалі пра дзейнасць яго старэйшага брата (аналагічныя допыты прайшоў і іх 70-гадовы бацька). У сакавіку [[2003]] года Аташ дастаўлены ў Гуантанама&lt;ref name=&quot;Hrw051201&quot; /&gt;&lt;ref name=AmnestyInternationalPainAndDistress&gt;
[http://web.amnesty.org/pages/stoptorture-061120-features-eng Guantánamo: pain and distress for thousands of children], ''[[Amnesty International]]''
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Reprieve061010&gt;
[http://www.reprieve.org.uk/press_germanyusedforrendition_06_10_06.htm Reprieve uncovers evidence indicating German territory may have been used in rendition and abuse] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804021930/http://www.reprieve.org.uk/press_germanyusedforrendition_06_10_06.htm |date=2007-08-04 }}, ''Reprieve'', October 10, 2006
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BostonGlobe060426&gt;[http://www.boston.com/news/nation/articles/2006/04/26/7_detainees_report_transfer_to_nations_that_use_torture/ 7 detainees report transfer to nations that use torture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522092228/http://www.boston.com/news/nation/articles/2006/04/26/7_detainees_report_transfer_to_nations_that_use_torture/ |date=22 мая 2011 }}, ''Boston Globe'', April 26, 2006&lt;/ref&gt;.

[[13 красавіка]] [[2022]] года Аташу ўхвалілі перавод з Гуантанама ў іншую краіну, «з моцнай праграмай рэабілітацыі і рэінтэграцыі, якая ўключая ўзмоцнены маніторынг»&lt;ref&gt;{{cite web |title=Unclassified Summary of Final Determination |url=https://www.prs.mil/Portals/60/Documents/ISN1456/Subsequent%20Hearing%202/220413_UPR_ISN1456_SH2_FINAL_DETERMINATION.pdf |access-date=2022-11-12 |date=2022-04-13}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.andyworthington.co.uk/2008/11/22/the-pentagon-cant-count-22-juveniles-held-at-guantanamo/ The Pentagon Can’t Count: 22 Juveniles Held at Guantánamo] Andy Worthington
* [http://www.andyworthington.co.uk/2010/06/17/un-secret-detention-report-part-three-proxy-detention-other-countries-complicity-and-obamas-record/ UN Secret Detention Report (Part Three): Proxy Detention, Other Countries’ Complicity, and Obama’s Record] Andy Worthington
{{сакрэтныя турмы ЦРУ}}
[[Катэгорыя:Затрыманыя прывіды]]</text>
      <sha1>7wwfy34g1x0cetis0ghw3m6obj6upsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Холевая кіслата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742108</id>
    <revision>
      <id>5206526</id>
      <parentid>4523954</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="a771osa1nqln1b3p5lmsr95dzmduybg" xml:space="preserve">{{Рэчыва}}
'''Хо́левая&lt;ref&gt;Напісанне паводле БЭ, т.6&lt;/ref&gt; кіслата''' ''(3α, 7α, 12α-трыгідраксі-5β-халан-24-авая кіслата)'' — монакарбонавая трыаксікіслата з групы [[жоўцевыя кіслоты|жоўцевых кіслот]].&lt;ref&gt;Медицинская энциклопедия. {{кніга|загаловак=1. Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг. 2. Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г. 3. Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг|частка=Жёлчные кислоты|год=|аўтар=|мова=ru}}.&lt;/ref&gt;

== Апісанне ==
Холевая кіслата (C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;), з’яўляецца прадуктам распаду [[глікахолевая кіслата|глікахолевой]] і [[таўрахолевая кіслата|таўрахолевой]] кіслот; крышталізуецца са [[спірт]]у, з адной часціцай крышталізацыйнага спірту, у выглядзе бясколерных бліскучых актаэдраў, якія лёгка ветрацца на паветры, амаль нерастваральных у [[вада|вадзе]] і лёгка растваральных у спірце і эфіры.

Растворы холевой кіслаты і яе солей круцяць плоскасць палярызацыі направа. Холевая кіслата — аднаасноўная кіслата. Плавіцца пры 195 °C. Пры кіпячэнні з [[Воцатны ангідрыд|воцатным ангідрыдам]] утворыць двухвоцатны эфір.

Пры асцярожным акісленні [[хромавая кіслата|хромавай кіслатой]] у воцатным растворы пераходзіць у дэгідрахолевую кіслату C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;34&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;, якая плавіцца пры 231—232 °C. Пры акісленні [[азотная кіслата|азотнай кіслатой]] або хамелеонам утварае халанавую кіслату С&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; (плавіцца пры 285 °C), біліанавую кіслату С&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;34&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; (плавіцца пры 269 °C) і ізамерную з ёй ізабіліанавую. Пры [[акісленне|акісленні]] хамелеонам у шчолачным растворы ўтварае цыліянавую кіслату С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; (плавіцца пры 242 °C), а пры больш моцным акісленні пераходзіць у артафталевую кіслату С&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(СООН)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. З [[ёд]]ам холевая кіслата ўтворыць, падобна [[крухмал]]у, сіняе злучэнне.&lt;ref&gt;[[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]. Статья «Холевая кислота».&lt;/ref&gt;

Холевая кіслата ў капсулах (Cholbam) была ўхвалена для лячэння захворванняў, абумоўленых парушэннем сінтэзу жоўцевай кіслаты з-за дэфекту аднаго фермента або пераксісамальных парушэнняў (уключаючы захворванні, якія адносяцца да спектру парушэнняў Цэльвегера).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/Drugs/DevelopmentApprovalProcess/DrugInnovation/ucm430302.htm|title=New Molecular Entity and New Therapeutic Biological Product Approvals for 2015|publisher=FDA|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103131336/http://www.fda.gov/drugs/developmentapprovalprocess/druginnovation/ucm430302.htm|archive-date=3 студзеня 2016|access-date=26 чэрвеня 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;label&quot;&gt;[https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=e5b67402-8550-4604-97a0-c7b149fbf753 CHOLBAM- cholic acid capsule] (англ.). DailyMed. U. S. National Library of Medicine.&lt;/ref&gt;

== Роля ў фізіялогіі стрававання ==
Холевая кіслата — адна з двух найважнейшых для чалавечага арганізма [[жоўцевыя кіслоты|жоўцевых кіслот]] (другая — [[хенадэзоксіхолевая кіслата|хенадэзоксіхолевая]]), якія адносяцца да так званых першасных жоўцевых кіслот, якія ўтвараюцца ў [[гепатацыт]]ах [[печань|печані]] пры акісленні [[халестэрын]]у. Хуткасць сінтэзу холевай кіслаты ў дарослага чалавека ў норме прыкладна 200—300 мг / суткі. У [[жоўцевы пузыр|жоўцевым пузыры]] холевая кіслата прысутнічае галоўным чынам у выглядзе кан’югатаў — парных злучэнняў з [[гліцын]]ам і [[таўрын]]ам. Пры кан’югаванні з гліцынам ўтвараюцца [[глікахолевая кіслата|глікахолевая]], а з таўрынам (дакладней, з прадуктам дэградацыі [[цыстэін]]у — папярэдніка таўрыну) — [[таўрахолевая кіслата|таўрахолевая]] кіслоты.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Жоўцевыя кіслоты]]</text>
      <sha1>a771osa1nqln1b3p5lmsr95dzmduybg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хунгоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745046</id>
    <revision>
      <id>5206555</id>
      <parentid>4548849</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3660" sha1="hjq71x7fxh0soama1q0tb2f1t4wpenj" xml:space="preserve">{{Канал
 |Назва                = Хунгоу
  |Арыгінальная назва  = {{Кітайская|鴻溝|鸿沟|Hóng gōu}}
 |Выява             = 
  |Подпіс                = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты          = 
 |Даўжыня                   = 
 |Максімальная глыбіня    = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Уваход                    = 
  |Месцазнаходжанне ўваходу   = 
  |Вышыня ўваходу           = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Ухіл канала            = 
 |Краіна                  = [[Кітай]]
  |Рэгіён                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Хунгоу, таксама канал Хонг, канал Хунг''' ({{Кітайская|鴻溝|鸿沟|Hóng gōu}}) — старажытны {{нп3|суднаходны канал||ru|Судоходный канал}} у [[Кітай|Кітаі]], працякаў па сучаснай тэрыторыі правінцыі [[Хэнань]]. Імаверна, пабудаваны ў [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]] канал быў першым [[Канал (гідраграфія)|штучным водным шляхам]] ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] і адным з найстарэйшых водных каналаў у свеце.

== Аписанне ==

Дакладная дата будаўніцтва Хунгоу невядомая; упершыню згадваецца дыпламатам {{нп3|Су Цынь|Су Цынем|ru|Су Цинь}} у 330 г. да н.э. пры абмеркаванні дзяржаўных межаў&lt;ref&gt;Needham, Volume 4, Part 3, 270.&lt;/ref&gt;.

Канал злучаў [[Хуанхэ]] і [[Хуайхэ]] і быў найбуйнейшым каналам у свеце да пабудовы [[Вялікі канал Кітая|Вялікага канала]]. Пабудова канала Хунгоу дазволіла ўсталяваць рэгулярны гандлёвы абмен паміж дробнымі, раз’яднанымі раней царствамі цэнтральнай раўніны&lt;ref&gt;[https://maxbooks.ru/ckan/tonu05.htm Развитие экономики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230730112732/https://maxbooks.ru/ckan/tonu05.htm |date=30 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Выкарыстоўвася для суднаходства да часоў дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] (1279—1368).
{{зноскі}}

== Літаратура ==

* {{нп3|Дэніс Твітчэт|Denis Twitchett|de|Denis Twitchett}}: ''The Cambridge History of China'', Cambridge (14 große Standardbände zu China: Gesellschaft, Geschichte etc., in englisch)
* Robert Temple: ''Das Land der fliegenden Drachen: Chinesische Erfindungen aus drei Jahrtausenden'', Bergisch Gladbach 1996

== Спасылкі ==

* [https://www.icomos.org/studies/canals.pdf The International Canal Monuments List, ICOMOS (PDF)]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каналы Кітая]]
[[Катэгорыя:Хэнань]]</text>
      <sha1>hjq71x7fxh0soama1q0tb2f1t4wpenj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>746623</id>
    <revision>
      <id>5206445</id>
      <parentid>4563335</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1405" sha1="3yjb0m71k2ltjs4yx4syn4bc2bigol9" xml:space="preserve">[[Выява:Ding_Junhui_and_Ryan_Day_at_Snooker_German_Masters_(DerHexer)_2015-02-05_01.jpg|right|150px|Дзін Цзюньхуэй]]
'''[[Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)|Шанхай Мастэрс 2016]]''' — прафесійны рэйтынгавы турнір па [[снукер]]ы, які праходзіў з 19 па 25 верасня 2016 года на [[Шанхайскі крыты стадыён|Шанхайскай гранд-сцэне]], у [[Шанхай|Шанхаі]], [[Кітай]]. Турнір стаў дзясятым розыгрышам [[Шанхай Мастэрс (снукер)|Шанхай Мастэрс]], які быў заснаваны ў [[Шанхай Мастэрс 2007 (снукер)|2007 годзе]]. «[[Bank of Communications]]» у шосты раз запар спансіраваў Шанхай Мастэрс. Прызавы фонд турніру склаў £{{num|465200}}, з іх £{{num|85000}} атрымаў пераможца [[Дзін Цзюньхуэй]], які ў фінальным паядынку перайграў чэмпіёна свету [[Марк Сэлбі|Марка Сэлбі]].

''[[Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)|далей…]]''
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Шанхай Мастэрс 2016 снукер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3yjb0m71k2ltjs4yx4syn4bc2bigol9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юндзілы (род)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748819</id>
    <revision>
      <id>5206507</id>
      <parentid>5185141</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5206507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3552" sha1="mkzoj1p3dq52pvcxya3cbjbc712a9d4" xml:space="preserve">[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|thumb|Герб «Лебедзь»]]
{{значэнні|Юндзілы}}
'''Юндзілы''' — шляхецкі род [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. [[Родапачынальнік]] — Рачка, які жыў на мяжы XIV—XV стагоддзяў, меў сына Юндзіла, ад імя якога ўтварылася прозвішча Юндзілы.

Валодалі маёнткамі [[Грудопаль]], Рэгінаў, [[Рудня (Быценскі сельсавет)|Рудня]], [[Івацэвічы]], размешчанымі па-над ракой [[Шчара]]й.

== Вядомыя прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Юндзілавіч]] (? — пасля 1527), сын Юндзіла Рачкавіча. Кухмістр вялікай княгіні [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алены Іванаўны]] ў 1495—1505, намеснік дубіцкі і канеўскі з 1506, харужы земскі (вялікі) у 1506—1511, маршалак гаспадарскі ў 1516—27.
* [[Мацей Янавіч Юндзіл|Мацей Янавіч]] (?—?), сын Яна Юндзілавіча. Маршалак гаспадарскі ў 1538
* [[Мікалай Шымкавіч Юндзіл|Мікалай Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Войскі і канюшы гарадзенскі з 1539, намеснік мерацкі каралевы Боны ў 1541.
* [[Войцех Шымкавіч Юндзіл|Войцех Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Дзяржаўца лейпунскі і алькеніцкі з 1541, ушпальскі і пенянскі, цівун і гараднічы віленскі з 1542.
* [[Мікалай Юндзіл|Мікалай]] (?—?), сын Паўла Юндзілавіча. Суддзя земскі слонімскі ў 1555—1562, каралеўскі дваранін у 1570, паборца слонімскі ў 1567 і 1568.
* [[Андрэй Юндзіл|Андрэй]] (? — да 14.2.1606), сын Мацея Янавіча. Маршалак ваўкавыскі ў 1586, адначасова з 1586 маршалак гаспадарскі.
* [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішак]] (?—1818), сын Аўгусціна. Падкаморы гарадзенскі з 1784. Валодаў маёнткам [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ў Гарадзенскім пав. У 1798 атрымаў ад прускага караля для сябе і сваіх нашчадкаў графскі тытул.
* [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый]] (1761—1847), сын Бенядзікта, прыродазнавец, батанік, член ордэна піяраў.
* [[Віктар Юндзіл|Віктар]] (1790 - 1862), сын Францішка. Гаспадарыў у маёнтку Муравана. Браў удзел у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. З 1829 - у эміграцыі ў Швейцарыі.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юндзі́лы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{vkl.by|2008}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Юндзілы (род)| ]]</text>
      <sha1>mkzoj1p3dq52pvcxya3cbjbc712a9d4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206545</id>
      <parentid>5206507</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5206545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3893" sha1="abvyikdaf4mnfi3xvfbwiyyb36i7jrd" xml:space="preserve">[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|thumb|Герб «Лебедзь»]]
{{значэнні|Юндзілы}}
'''Юндзілы''' — шляхецкі род [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. [[Родапачынальнік]] — Рачка, які жыў на мяжы XIV—XV стагоддзяў, меў сына Юндзіла, ад імя якога ўтварылася прозвішча Юндзілы.

Валодалі маёнткамі [[Грудопаль]], Рэгінаў, [[Рудня (Быценскі сельсавет)|Рудня]], [[Івацэвічы]], [[Югалін]], размешчанымі па-над ракой [[Шчара]]й.&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Югалін|}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Юндзілавіч]] (? — пасля 1527), сын Юндзіла Рачкавіча. Кухмістр вялікай княгіні [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алены Іванаўны]] ў 1495—1505, намеснік дубіцкі і канеўскі з 1506, харужы земскі (вялікі) у 1506—1511, маршалак гаспадарскі ў 1516—27.
* [[Мацей Янавіч Юндзіл|Мацей Янавіч]] (?—?), сын Яна Юндзілавіча. Маршалак гаспадарскі ў 1538
* [[Мікалай Шымкавіч Юндзіл|Мікалай Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Войскі і канюшы гарадзенскі з 1539, намеснік мерацкі каралевы Боны ў 1541.
* [[Войцех Шымкавіч Юндзіл|Войцех Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Дзяржаўца лейпунскі і алькеніцкі з 1541, ушпальскі і пенянскі, цівун і гараднічы віленскі з 1542.
* [[Мікалай Юндзіл|Мікалай]] (?—?), сын Паўла Юндзілавіча. Суддзя земскі слонімскі ў 1555—1562, каралеўскі дваранін у 1570, паборца слонімскі ў 1567 і 1568.
* [[Андрэй Юндзіл|Андрэй]] (? — да 14.2.1606), сын Мацея Янавіча. Маршалак ваўкавыскі ў 1586, адначасова з 1586 маршалак гаспадарскі.
* [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішак]] (?—1818), сын Аўгусціна. Падкаморы гарадзенскі з 1784. Валодаў маёнткам [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ў Гарадзенскім пав. У 1798 атрымаў ад прускага караля для сябе і сваіх нашчадкаў графскі тытул.
* [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый]] (1761—1847), сын Бенядзікта, прыродазнавец, батанік, член ордэна піяраў.
* [[Віктар Юндзіл|Віктар]] (1790 - 1862), сын Францішка. Гаспадарыў у маёнтку Муравана. Браў удзел у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. З 1829 - у эміграцыі ў Швейцарыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юндзі́лы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{vkl.by|2008}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Юндзілы (род)| ]]</text>
      <sha1>abvyikdaf4mnfi3xvfbwiyyb36i7jrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206557</id>
      <parentid>5206545</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5206557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4075" sha1="eqooyykg7f3p3pfldvmbpgn0bq5su6k" xml:space="preserve">[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|thumb|Герб «Лебедзь»]]
{{значэнні|Юндзілы}}
'''Юндзілы''' — шляхецкі род [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. [[Родапачынальнік]] — Рачка, які жыў на мяжы XIV—XV стагоддзяў, меў сына Юндзіла, ад імя якога ўтварылася прозвішча Юндзілы.

Валодалі маёнткамі [[Грудопаль]], [[Івацэвічы]], Рэгінаў, [[Рудня (Быценскі сельсавет)|Рудня]], [[Сенькавічы (Івацэвіцкі раён)|Сенькавічы]], [[Югалін]] размешчанымі па-над ракой [[Шчара]]й.&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Югалін|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Юндзілавіч]] (? — пасля 1527), сын Юндзіла Рачкавіча. Кухмістр вялікай княгіні [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алены Іванаўны]] ў 1495—1505, намеснік дубіцкі і канеўскі з 1506, харужы земскі (вялікі) у 1506—1511, маршалак гаспадарскі ў 1516—27.
* [[Мацей Янавіч Юндзіл|Мацей Янавіч]] (?—?), сын Яна Юндзілавіча. Маршалак гаспадарскі ў 1538
* [[Мікалай Шымкавіч Юндзіл|Мікалай Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Войскі і канюшы гарадзенскі з 1539, намеснік мерацкі каралевы Боны ў 1541.
* [[Войцех Шымкавіч Юндзіл|Войцех Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Дзяржаўца лейпунскі і алькеніцкі з 1541, ушпальскі і пенянскі, цівун і гараднічы віленскі з 1542.
* [[Мікалай Юндзіл|Мікалай]] (?—?), сын Паўла Юндзілавіча. Суддзя земскі слонімскі ў 1555—1562, каралеўскі дваранін у 1570, паборца слонімскі ў 1567 і 1568.
* [[Андрэй Юндзіл|Андрэй]] (? — да 14.2.1606), сын Мацея Янавіча. Маршалак ваўкавыскі ў 1586, адначасова з 1586 маршалак гаспадарскі.
* [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішак]] (?—1818), сын Аўгусціна. Падкаморы гарадзенскі з 1784. Валодаў маёнткам [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ў Гарадзенскім пав. У 1798 атрымаў ад прускага караля для сябе і сваіх нашчадкаў графскі тытул.
* [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый]] (1761—1847), сын Бенядзікта, прыродазнавец, батанік, член ордэна піяраў.
* [[Віктар Юндзіл|Віктар]] (1790 - 1862), сын Францішка. Гаспадарыў у маёнтку Муравана. Браў удзел у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. З 1829 - у эміграцыі ў Швейцарыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юндзі́лы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{vkl.by|2008}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Юндзілы (род)| ]]</text>
      <sha1>eqooyykg7f3p3pfldvmbpgn0bq5su6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5206377</id>
      <parentid>5205887</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5206377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1875" sha1="j6rxxg85lvkgjodnn52v4b2lygis1bw" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Томаш Тышэцкі|2026-09-26T10:33:51Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Гісторыя Астраўца|2026-09-25T18:39:11Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Антоні Эразм Валовіч|2026-09-25T13:29:40Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Стэфан Пятровіч Сулкоўскі|2026-09-25T13:05:59Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Фелікс Віславух|2026-09-25T11:12:10Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Мінскі іпадром|2026-09-23T23:07:55Z|IshaBarnes}}
{{Новы артыкул|Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі|2026-09-23T22:14:44Z|Etažy}}
{{Новы артыкул|Аўдоцця Рыгораўна з Друцкіх-Горскіх|2026-09-23T07:30:31Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Гета ў Дабрамыслях|2026-09-21T15:23:33Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Тэадор Ільіч Айзерман|2026-09-21T07:45:08Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Жывіцы герба «Ястрабец»|2026-09-20T08:34:46Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Жывіцкія герба «Дравіца»|2026-09-20T08:13:06Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Аляксій (Шынкевіч)|2026-09-20T08:10:39Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Японіі|2026-09-19T22:25:52Z|АлесьНавіцкі90}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j6rxxg85lvkgjodnn52v4b2lygis1bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часночнае марожанае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758700</id>
    <revision>
      <id>5206586</id>
      <parentid>5103366</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7804" sha1="6d3w3a0q3egxfp2xk3l56vdlrjri4es" xml:space="preserve">{{страва}}
[[Файл:Garlic_ice_cream_in_Kerava.jpg|справа|міні|250px|Часночнае марожанае падаецца на штогадовым фестывалі часнаку ў [[Керава]], [[Фінляндыя]].]]
'''Часночнае марожанае''' — гэта разнавіднасць [[Марожанае|марожанага]], якое складаецца ў асноўным з {{нп3|Ваніль (прыправа)|ванілі|ru|Ваниль (пряность)}} або мёду і вяршкоў у якасці асновы, у якія дадаецца [[часнок]] . Яно падавалася на многіх фестывалях часнаку, у тым ліку на {{нп3|Гілройскі часночны фестываль|фестывалі часнаку||Gilroy Garlic Festival}} ў {{нп3|Гілрой (горад, Каліфорнія)|Гілроі|uk|Гілрой (місто, Каліфорнія)}}, штат [[Каліфорнія]].

== Гатаванне і апісанне ==
Па рэцэпце рэстарана {{нп3|The Stinking Rose|||The Stinking Rose}}, які знаходзіцца ў [[Сан-Францыска]] і добра вядомы тым, што ўключае часнок ва ўсе стравы, часночнае марожанае ў асноўным з’яўляецца ванільным з даданнем [[часнок|часнаку]]&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/stinkingroserest00fron|url-access=registration|title=The Stinking Rose Restaurant Cookbook|last=Froncillo|first=Andrea|year=2006|publisher=Ten Speed Press|isbn=9781580086868}}&lt;/ref&gt;. У Scandinavian Garlic &amp; Shots, якая знаходзіцца ў [[Сёдэрмальм (горад)|Сёдэрмальме]], падаюць часночнае марожанае, якое, па сутнасці, з’яўляецца спалучэннем марожанага з мёдам і часнаком&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NEcXtIx2ZPEC&amp;pg=PA342|pages=342–|title=Frommer's Scandinavia|last=Porter|first=Darwin|publisher=John Wiley &amp; Sons|edition=24|year=2011|isbn=9781118090237}}&lt;/ref&gt;. Часночнае марожанае пікантнае на смак&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PtbGPSSXiiMC&amp;pg=PA56|pages=56–|title=Four Seas Ice Cream: Sailing Through the Sweet History of Cape Cod's Favorice Ice Cream Parlor|last=Wysocki|first=Heather M.|publisher=The History Press|year=2012|isbn=9781609495282}}{{Dead link|date=March 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Адчуванне смаку ==
Дэгустатары часночнага марожанага на фестывалі часнаку і мастацтваў Паўночнага Квабіна ў 2012 годзе станоўча ацанілі смак марожанага, прычым адзін з іх адзначыў, што яно «сапраўды сметанковае, з тонкім водарам, але вы можаце адчуць смак [[Часнок|часнака]]»&lt;ref name=&quot;Telegram 1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.telegram.com/article/20121001/NEWS/110019960/0|date=October 1, 2012|title=Garlic ice cream a hit at North Quabbin Garlic and Arts Festival|newspaper=[[Telegram &amp; Gazette]]|first=James F.|last=Russell|access-date=June 21, 2013|archive-date=August 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808104759/http://www.telegram.com/article/20121001/NEWS/110019960/0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Прыкметнае выкарыстанне ==
[[Файл:Garlicicecream.jpg|міні|250px|Часночнае марожанае на {{нп3|Гілройскі часночны фестываль|фестывалі часнаку||Gilroy Garlic Festival}} 2007 у {{нп3|Гілрой (горад, Каліфорнія)|Гілроі|uk|Гілрой (місто, Каліфорнія)}}, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]].]]
Часночнае марожанае было важнай стравай на некалькіх часночных мерапрыемствах. Прыклады ўключаюць фестываль часнаку ў Ітацы ў 1986 годзе ў [[Ітака (Нью-Ёрк)|Ітацы, штат Нью-Ёрк]]&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hM7rqc_4ROEC&amp;pg=PA186|pages=186–|title=Ice Cream!: The Whole Scoop|last=Damerow|first=Gail|year=1994|publisher=Glenbridge|edition=2|isbn=9780944435298}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Гілройскі часночны фестываль|||Gilroy Garlic Festival}}, які некалькі разоў уключаў яго ў лік страў з часнаком, у тым ліку ў 2000&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=CyGFNxsAMpwC&amp;pg=PA81|pages=81–|title=Garlic Capital of the World: Gilroy, Garlic, and the Making of a Festive Foodscape|last=Adema|first=Pauline|publisher=University of Mississippi Press|year=2009|isbn=9781604733334}}&lt;/ref&gt; і 2005 гадах&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5VhTa1Eiq7oC&amp;pg=PT828|pages=828–|title=Encyclopedia of Observances, Holidays and Celebrations|publisher=MobileReference|isbn=9781605011776|year=2007}}{{Dead link|date=March 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;. Яго таксама падавалі на фестывалі часнаку ў 2011 годзе ў [[Таронта]], [[Канада]]&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=National Post|url=http://news.nationalpost.com/2011/09/24/garlic-ice-cream-and-more-at-the-toronto-garlic-festival/|title=Garlic ice cream and more at the Toronto Garlic Festival|last=Farqhuarson|first=Vanessa|date=September 25, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;і на Паўночнаквабінскім фестывалі часнака і мастацтваў у 2012 годзе на ферме Форстэра ў {{нп3|Орандж (Масачусетс)|Оранджы|uk|Орандж (Массачусетс)}}, штат [[Масачусетс]]&lt;ref name=&quot;Telegram 1&quot; /&gt;.

Часночнае марожанае — гэта харчовы прадукт у меню The Stinking Rose&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7-nnVH48uYC&amp;pg=PT158|pages=158–|publisher=John Wiley &amp; Sons|last=Poole|first=Matthew|title=Frommer's San Francisco 2011|year=2010|edition=6|isbn=9780470943502}}&lt;/ref&gt;. Смак марожанага разглядаецца як «соус» для суправаджэння харчовых прадуктаў, такіх як {{нп3|стэйк||ru|Стейк}}&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=[[Stylist.co.uk|Stylist]]|url=http://www.stylist.co.uk/life/recipes/top-10-weirdest-ice-cream-flavours|title=10 Weirdest Ice Cream Flavours|access-date=June 21, 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, хоць яго таксама можна ўжываць у якасці дэсерту&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/06/30/dining/beyond-primary-colors-bold-new-ice-creams.html?pagewanted=all&amp;src=pm|newspaper=[[The New York Times]]|title=Beyond Primary Colors: Bold New Ice Creams|date=June 30, 1999|last=Marin|first=Rick}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==

* {{cite book|last=Zimmern|first=A.|title=Andrew Zimmern's Field Guide to Exceptionally Weird, Wild, and Wonderful Foods: An Intrepid Eater's Digest|publisher=Feiwel &amp; Friends|year=2012|isbn=978-0-312-60661-9|url=https://archive.org/details/andrewzimmernsfi0000zimm|url-access=registration|access-date=June 21, 2017|page=[https://archive.org/details/andrewzimmernsfi0000zimm/page/77 77]}}
{{цыбуля}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Цыбуля]]
[[Катэгорыя:Марожанае]]</text>
      <sha1>6d3w3a0q3egxfp2xk3l56vdlrjri4es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэнсіс Ален</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760967</id>
    <revision>
      <id>5206420</id>
      <parentid>5028850</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14615" sha1="0x6ms7dzq1ermcven7yyofkv5i1evhi" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Фрэнсіс Элізабэт Ален''' ({{lang-en|Frances Elizabeth Allen}}; {{ДН|4|8|1932}} — {{ДС|4|8|2020}}) — амерыканская [[Інфарматык|навукоўца ў галіне інфарматыкі]], піянерка ў галіне аптымізацыі [[кампілятар]]аў.&lt;ref name=&quot;acm&quot;&gt;{{cite web
 | url         = https://dl.acm.org/profile/81100651807
 | title       = Frances E. Allen
 | access-date = 2024-03-11
 | website     = ACM Digital Library
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oral-history&quot;&gt;{{cite web |url=http://ethw.org/Oral-History:Frances_%22Fran%22_Allen | title=Oral-History:Frances &quot;Fran&quot; Allen |first=Janet |last=Abbate |author-link=Janet Abbate |date=August 2, 2001 |website=Archived at the Engineering and Technology History Wiki |location=New Brunswick, New Jersey | id=Interview #573 for the [[IEEE]] History Center | access-date=April 16, 2018}}&lt;/ref&gt; У 1989 годзе Ален стала першай жанчынай-стыпендыяткай [[IBM]], а ў 2006 годзе стала першай жанчынай, якая атрымала [[Прэмія Цьюрынга|прэмію Цьюрынга]].&lt;ref name=&quot;CACM&quot;&gt;{{Cite journal | first = Guy | last = Steele Jr. | doi = 10.1145/1866739.1866752 | title = An interview with Frances E. Allen | journal = Communications of the ACM | volume = 54 | pages = 39–45 | year = 2011 | s2cid = 11847872 }}&lt;/ref&gt; Яна вядомая сваімі працамі ў галіне аптымізацыі кампілятараў, а таксама аптымізацыі і [[Размеркаваныя вылічэнні|паралелізацыі]] праграм. Ален працавала ў IBM з 1957 па 2002 год, пазней была ганаровай стыпендыяткай.

== Біяграфія ==
Ален вырасла на ферме ў Перу, штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], была старэйшай з шасці дзяцей. Яе бацька быў фермерам, а маці — настаўніцай пачатковых класаў. Ален атрымала пачатковую адукацыю ў аднапакаёвай школе недалёка ад яе дома, пазней вучылася ў мясцовай сярэдняй школе.

Скончыла педагагічны каледж штата Нью-Ёрк (цяпер — частка [[Олбаніўскі ўніверсітэт|Універсітэта ў Олбані]]) са ступенню [[бакалаўр]]а матэматыкі ў 1954 годзе і пачала выкладаць у школе ў Перу, штат Нью-Ёрк. Праз два гады паступіла ў [[Мічыганскі ўніверсітэт]] і ў 1957 годзе атрымала ступень [[магістр]]а матэматыкі.

Маючы вялікія даўгі за студэнцкія пазыкі, у 1957 годзе Ален у якасці праграмісткі далучылася да даследчага аддзела [[IBM]] ({{lang-en|IBM Research}}) у Покіпсі, штат Нью-Ёрк, дзе яна вучыла новых супрацоўнікаў асновам [[Fortran]]. Яна планавала вярнуцца да выкладання, як толькі яе студэнцкія пазыкі будуць выплачаны, але ў выніку засталася ў IBM. У 1959 годзе Ален была прызначана ў праект Harvest для [[Агенцтва нацыянальнай бяспекі]] і працавала над [[Мова праграмавання|мовай праграмавання]] пад назвай Alpha. Яна кіравала камандай для аптымізацыі кампілятараў у праектах Harvest і Stretch.

У 1962 годзе Ален была пераведзена ў Даследчы цэнтр Томаса Дж. Уотсана, дзе яна ўдзельнічала ў праекце ACS-1, а пазней, у 1970-х, у распрацоўцы [[ПЛ/1|PL/I]]. У гэтыя гады яна працавала з калегам Джонам Кокам над напісаннем серыі прац па аптымізацыі кампілятараў, дапамагаючы палепшыць эфектыўнасць машыннага кода, перакладзенага з моў праграмавання высокага ўзроўню.&lt;ref name=&quot;nytimes obit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/08/08/technology/frances-allen-dead.html|title=Frances Allen, Who Helped Hardware Understand Software, Dies at 88|author=Metz|first=Cade|website=[[The New York Times]]|date=August 8, 2020|access-date=December 30, 2020}}&lt;/ref&gt;

З 1970 па 1971 год яна правяла творчы адпачынак у [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] і на працягу некалькіх гадоў працавала [[Ад’юнкт|ад’юнкт-прафесарам]]. Яшчэ адзін водпуск прывёў яе ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у 1977 годзе.&lt;ref name=&quot;lasewicz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/witexhibit/pdf/allen_history.pdf|title=Frances Allen interview transcript|website=03.ibm.com|date=April 5, 2003|access-date=August 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20050515041021/http://www-03.ibm.com/ibm/history/witexhibit/pdf/allen_history.pdf|archive-date=15 мая 2005|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

З 1980 па 1995 год Ален кіравала працай IBM у галіне [[Размеркаваныя вылічэнні|паралельных вылічэнняў]] і дапамагала распрацоўваць праграмнае забеспячэнне для праекта IBM Blue Gene. Ален стала першай жанчынай-стыпендыяткай IBM у 1989 годзе. Яна сышла з IBM у 2002 годзе, але засталася звязанай з карпарацыяй у якасці ганаровага стыпендыята. У 2007 годзе IBM заснавала стыпендыю ў яе гонар.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/22475.wss|title=IBM Creates Ph.D. Fellowship Award in Honor of First Female Turing Award Winner Fran Allen|website=03.ibm.com|date=October 19, 2007|access-date=November 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228013151/https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/22475.wss|archive-date=28 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Пасля выхаду на пенсію Ален працягвала актыўна ўдзельнічаць у праграмах, якія заахвочваюць жанчын і дзяўчат да кар’еры ў галіне навукі і вылічальнай тэхнікі.

== Узнагароды ==
Ален была членам Інстытута інжынераў па электратэхніцы і электроніцы ({{lang-en|Institute of Electrical and Electronics Engineers}}, IEEE) і Асацыяцыі вылічальнай тэхнікі ({{lang-en|Association for Computing Machinery}}, ACM). У 2000 годзе яна стала стыпендыяткай Музея гісторыі камп’ютараў «за ўклад у аптымізацыю праграм і кампіляцыю для паралельных камп’ютараў».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/frances-allen/|title=Frances Allen|publisher=Computer History Museum|access-date=April 16, 2018}}&lt;/ref&gt; Яна была абраная ў [[Нацыянальная інжынерная акадэмія ЗША|Нацыянальную інжынерную акадэмію]] ў 1987 годзе&lt;ref&gt;[https://www.nae.edu/MembersSection/Directory20412/27854.aspx Frances E. Allen] at the National Academy of Engineering. Retrieved April 16, 2018.&lt;/ref&gt;, у [[Амерыканскае філасофскае таварыства]] ў 2001 годзе&lt;ref&gt;According to the [https://search.amphilsoc.org/memhist/search APS member history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220917083910/https://search.amphilsoc.org//memhist/search |date=17 верасня 2022 }}.&lt;/ref&gt; і ў [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальную акадэмію навук]] у 2010 годзе.&lt;ref name=&quot;nasonline&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/17442.html|title=Frances Allen|website=nasonline.org|publisher=National Academy of Sciences|access-date=August 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810011557/http://www.nasonline.org/member-directory/members/17442.html|archive-date=10 жніўня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; У 1994 годзе яна была прызначана членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]].&lt;ref name=&quot;AAAS&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=April 15, 2011}}&lt;/ref&gt;

Яна атрымала прэмію [[Чарлз Бэбідж|Чарльза Бэбіджа]] ў 1997 годзе і ўзнагароду Computer Pioneer ў 2004 годзе.&lt;ref&gt;[https://www.computer.org/web/awards/pioneer-frances-allen 2004 Computer Pioneer Award], IEEE Computer Society. Retrieved April 16, 2018.&lt;/ref&gt; У 1997 годзе Ален была уведзена ў Залу славы Віці ({{lang-en|Witi Hall of Fame}}).&lt;ref name=&quot;WITI&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.witi.com/center/witimuseum/halloffame/1997/fallen.php|title=WITI Login and Signup|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223044958/http://www.witi.com/center/witimuseum/halloffame/1997/fallen.php|archive-date=February 23, 2007|access-date=February 6, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; У 2002 годзе яна атрымала прэмію [[Ада Лаўлейс|Аўгусты Ады Лаўлейс]] ад Асацыяцыі жанчын у інфарматыцы. У 2004 годзе Ален стала лаўрэатам прэміі ABIE за тэхнічнае лідэрства ад Інстытута Аніты Борг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://anitaborg.org/profiles/abie-award-winners/frances-allen/|title=Frances Allen – Anita Borg Institute|website=Anitaborg.org|date=October 1, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808000112/https://anitaborg.org/profiles/abie-award-winners/frances-allen/|archive-date=August 8, 2017|access-date=August 18, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://anitaborg.org/awards-grants/abie-awards/|title=ABIE Awards – Anita Borg Institute|website=Anitaborg.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232722/https://anitaborg.org/awards-grants/abie-awards/|archive-date=August 7, 2017|access-date=August 18, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ален была адзначана за сваю працу ў галіне [[Суперкамп’ютар|высокапрадукцыйных вылічэнняў]] [[Прэмія Цьюрынга|прэміяй Цьюрынга]] ў 2006 годзе.&lt;ref name=&quot;turing-award&quot;&gt;{{Cite web|url=https://amturing.acm.org/award_winners/allen_1012327.cfm|title=Frances Allen|author=Steele|first=Guy|website=amturing.acm.org|access-date=6 May 2021}}&lt;/ref&gt; Яна стала першай жанчынай-лаўрэатам за саракагадовую гісторыю прэміі, якая лічыцца эквівалентам [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па вылічальнай тэхніцы і прысуджаецца Асацыяцыяй вылічальнай тэхнікі. У інтэрв’ю пасля ўзнагароджання яна выказала спадзяванне, што гэта створыць больш магчымасцяў для жанчын у навуцы, вылічальнай тэхніцы і інжынернай справе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/March/200703161544091CJsamohT0.4695856.html|title=Turing Award Winner Sees New Day for Women Scientists, Engineers|author=Thomas, Jeffrey|date=March 16, 2007|publisher=Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115041700/http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/March/200703161544091CJsamohT0.4695856.html|archive-date=January 15, 2008|access-date=November 5, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Абгрунтаванне прысуджэння прэміі ўтрымлівае наступныя радкі:
&lt;blockquote&gt;Праца Фрэн Ален аказала велізарны ўплыў на тэорыю і практыку кампілятараў. Як самастойна, так і ў сумеснай працы з Джонам Кокам, яна прапанавала вялікую колькасць абстракцый, алгарытмаў і рэалізацый, якія заклалі аснову для тэхналогіі аўтаматычнай аптымізацыі праграм.&lt;/blockquote&gt;

У 2009 годзе яна атрымала ступень ганаровага доктара навук [[Універсітэт Мак-Гіла|Універсітэта Мак-Гіла]] за «піянерскі ўклад у тэорыю і практыку аптымізацыі метадаў кампіляцыі, якія заклалі аснову для сучасных аптымізуючых кампілятараў і аўтаматычнага паралельнага выканання».

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія Цьюрынга}}

[[Катэгорыя:Выкладчыкі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Цьюрынга]]
[[Катэгорыя:Постаці амерыканскай інфарматыкі]]</text>
      <sha1>0x6ms7dzq1ermcven7yyofkv5i1evhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фалезская аперацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766493</id>
    <revision>
      <id>5206367</id>
      <parentid>4994035</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61465" sha1="m7hiv19jmabhhpw6wr7wq0czxf5hd7m" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт     = Фалезская аперацыя 
|частка       = [[Нармандская аперацыя]]
|выява        = Falaise Pocket map (rus).svg
|загаловак    = Схема баявых дзеянняў 8—17 жніўня.
|дата         = 12—21 жніўня 1944 года
|месца        = [[Нармандыя]], [[Францыя]]
|вынік        = Вырашальная перамога саюзнікаў{{sfn|Hastings|2006|p=306}}{{sfn|Williams|2004|p=204}}
|праціўнік1 =
* {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]]
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]]
* {{Сцяг Канады (1921-1957)}} [[Канада]]
* {{Сцяг Польшчы (1928—1980)}} [[Урад Польшчы ў выгнанні|Польшча]]
* {{Сцяг Францыі}} [[Змагарная Францыя|Францыя]]
* {{Сцяг Бельгіі}} [[Сілы Свабоднай Бельгіі|Бельгія]]
* {{Сцяг Даніі}} [[Свабодныя сілы Даніі|Данія]]
|праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Трэці Рэйх|Германія]]
|камандзір1 =
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Бернард Лоу Мантгомеры]]
* {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[Амар Брэдлі]]
* {{Сцяг Канады (1921-1957)}} [[Хары Крырар]]
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Майлз Дэмпсі]]
* {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[Кортні Ходжэс]]
* {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[Джордж Патан]]
|камандзір2 =
* {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]]†
* {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Вальтэр Модэль]]
* {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Паўль Хаўсер]]
* {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Генрых Эбербах]]
|сілы1 = да 17 дывізій{{ref label|Сілы саюзнікаў|A|}}
|сілы2 = 14{{sfn|Shulman |2007 |p=180 }}{{sfn|Ellis, Allen, Warhurst |2004|p=440}}—15{{sfn|Wilmot |1998 |p=422 }} дывізій, да 150&amp;nbsp;000 чалавек{{ref label|Сілы Вермахта|B|}}
|страты1 = агульныя страты невядомы{{ref label|Страты|C|}}
|страты2 = да 10&amp;nbsp;000 загінулых, 50&amp;nbsp;000 палонных{{sfn|Williams|2004|p=204}}{{sfn|D'Este |2004 |p=430-431}}{{sfn|Reynolds |2002 |p=89 }}{{sfn|Wilmot |1998 |p=424 }}
}}
'''Фалезская аперацыя''' — наступальная аперацыя войск [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]], праведзеная 12-21 жніўня 1944 год у ходзе [[Нармандская аперацыя|Нармандскай аперацыі]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Завяршылася знішчэннем большай часткі нямецкіх войск на захад ад [[Сена (рака)|Сены]] і адкрыла саюзнікам шлях на [[Парыж]] і да франка-германскай мяжы. Таксама ў гістарыяграфіі распаўсюджаны назвы '''Фалезскі мяшок''' ({{Lang-en|Falaise pocket}}), '''Фалезскі калідор''' ({{Lang-en|Falaise gap}}) і іншыя{{Ref label|Назва|D|}}.

Пасля поспеху [[Аперацыя «Кобра»|аперацыі «Кобра»]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] войскі прасоўваліся з [[Нармандыя (рэгіён)|нармандскага]] плацдарму на поўдзень, паўднёвы ўсход і ў [[Брэтань]], тым часам [[Вялікабрытанія|брытанцы]] і [[Канада|канадцы]] наступалі і скоўвалі немцаў каля [[Кан|Кана]]. [[Адольф Гітлер]] загадаў камандуючаму германскімі войскамі на гэтым фронце фельдмаршалу [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ|Гюнтэру фон Клюгэ]] контратакаваць пад [[Мартэн (горад)|Мартэнам]], але не дазволіў зняць войскі з іншых участкаў. У ходзе нямецкага наступу ([[аперацыя «Лютціх»]]) рэшткі чатырох танкавых дывізій (усё, што здолеў сабраць фон Клюгэ) не здолелі стварыць чаканага ціску на [[1-я армія (США)|1-ю армію ЗША]]. Больш за тое, германскія войскі былі ахоплены з флангаў, што стварыла для іх небяспеку. Карыстаючыся ахопам, 8 жніўня камандуючы саюзнымі войскамі, фельдмаршал [[Бернард Лоу Мантгомеры|Бернард Мантгомеры]], загадаў сваім войскам наступаць і злучыцца ў раёне Фалез—[[Шамбуа]]. 1-я амерыканская армія з поўдня, [[2-я армія (Вялікабрытанія)|2-я брытанская]] і [[1-я армія (Канада)|1-я канадская]] арміі з поўначы спрабавалі акружыць немцаў, якія да 17 жніўня не пакідалі сваіх пазіцый. 19 жніўня наступленне саюзнікаў з абодвух фасаў замкнуліся акружэннем каля Шамбуа, аднак іх сілы былі расцягнуты. Выхад з акружэння немцам блакіравала [[1-я бранятанкавая дывізія (ПУС)|1-я польская бранятанкавая дывізія]], яна трывала атакі немцаў як з захаду (на прарыў), так і з усходу (на дэблакаду); праз яе пазіцыі два дні перыядычна прарываліся нямецкія войскі.

21 жніўня выхад з «[[Кацёл (ваенная справа)|катла]]» канчаткова замкнуты, у акружэнні засталося каля 50&amp;nbsp;000 нямецкіх салдат. Хаця да гэтага значная частка германскіх войск здолела прарвацца з акружэння, іх страты ў асабовым складзе і тэхніцы былі неаднаўляльныя. Праз два дні саюзнікі ўзялі Парыж, 30 жніўня апошнія нямецкія часці перайшлі за Сену, што лічаць завяршэннем [[Нармандская аперацыя|аперацыі «Оверлорд»]].

== Перадгісторыя ==
Першымі мэтамі войск саюзнікаў пасля замацавання на нармандскім узбярэжжы былі глыбакаводны порт [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбур]] і гістарычны цэнтр рэгіёну, [[Кан]]{{sfn|Van Der Vat|2003|p=110}}. Аднак спробы пашырэння плацдарма сутыкаліся з зацятым супрацівам немцаў, што разам са штормам у [[Ла-Манш]]э затрымлівала нарошчванне сіл і паставак забеспячэння саюзнікаў{{sfn|Williams |2004 |p=114 }}{{sfn|Griess |2002 |p=308-310 }}. Шэрбур узяты 27 чэрвеня [[7-ы корпус (ЗША)|7-м корпусам ЗША]]{{sfn|Хастингс |1989|с=246}}; немцы ў Кане вытрымалі шэраг атак, але 20 ліпеня брытанскія і канадскія войскі занялі горад падчас аперацый «[[Аперацыя «Гудвуд»|Гудвуд]]» і «[[Аперацыя «Атлантык»|Атлантык]]»{{sfn|Trew, Badsey |2004 |p=48 }}.

Камандуючы сухапутнымі войскамі саюзнікаў, [[Маршал|фельдмаршал]] [[Бернард Лоу Мантгомеры|Бернарда Мантгомеры]] планаваў адцягнуць увагу нямецкіх сіл да брытана-канадскага сектара, што дало б амерыканцам магчымасць ажыццявіць прарыў{{sfn|Hart |2007|p=38 }}. 25 ліпеня, калі асноўныя баі разгортваліся каля Кана, [[генерал-лейтэнант]] [[Амар Брэдлі]] пачаў [[Аперацыя «Кобра»|аперацыю «Кобра»]]{{sfn|Wilmot |1998 |p=390-392 }}. [[1-я армія (ЗША)|1-я армія ЗША]] паспяхова пераадолела разрэджаную нямецкую лінію абароны Брэтані{{sfn|Хастингс |1989|с=366}}, за тры дні прасунулася на 24 кіламетры на поўдзень{{sfn|Wilmot |1998 |p=393 }}. 30 ліпеня быў захоплены [[Аўранш]] на паўвостраве [[Катантэн]]{{sfn|Williams |2004 |p=185 }}; у левым флангу германскіх войск з’явіліся правалы, праз адзін з іх [[8-ы армейскі корпус (ЗША)|8-ы корпус ЗША]] за суткі пераправіўся па мосце ў [[Пантабо]] і выйшаў на адкрытую мясцовасць Брэтані, працягваў рухацца на поўдзень і захад практычна без супраціву{{sfn|Хастингс |1989|с=402}}{{sfn|Wilmot |1998 |p=394 }}.

=== Аперацыя «Лютціх» ===
[[Файл:Battle_of_Mortain_-_Devastated_German_Tank.jpg|міні|250x250пкс|Нямецкая бранекалона, знішчаная падчас аперацыі «Лютціх».]]
Амерыканскія войскі імкліва прасоўваліся, 8 жніўня яны захапілі былую штаб-кватэру [[7-я армія (Вермахт)|7-й германскай арміі]], [[Ле-Ман]]{{sfn|Williams |2004 |p=194 }}. Пасля аперацыі «Кобра» і адначасовага з ёй наступаў брытанскіх і канадскіх сіл маральны стан нямецкіх войск пагоршыўся настолькі, што, паводле гісторыка [[Макс Гасцінгс|Макса Гасцінгса]], толькі некалькі фанатыкаў з [[СС]] яшчэ верылі ў магчымасць унікнуць паражэння{{sfn|Хастингс |1989|с=397}}. Летні наступ [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкіх войск]] ([[аперацыя «Баграціён»]]) паставіў [[Група армій «Цэнтр»|групу армій «Цэнтр»]] на мяжу катастрофы і выключыў магчымасць перакідання падмацаванняў на Заходні фронт{{sfn|Хастингс |1989 |с=397 }}. Замест адводу сваіх сіл з Нармандыі за [[Сена (рака)|Сену]], Гітлер загадаў камандуючаму [[Група армій «B»|групай армій «B»]], фельдмаршалу [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ|Гюнтэру фон Клюгэ]], арганізаваць неадкладную контратаку паміж Мартенам і Аўраншам{{sfn|D'Este |2004 |p=414}}, каб знішчыць праціўніка і аднавіць кантакт з заходнім узбярэжжам Катантэна{{sfn|Williams |2004 |p=196 }}. Гітлер патрабаваў, каб у наступе ўдзельнічалі восем з дзевяці танкавых дывізій, якія былі ў фон Клюгэ, аднак толькі чатыры (з іх адна няпоўная) маглі быць падрыхтаваны да вызначанага тэрміну{{sfn|Wilmot |1998 |p=401 }}. Нямецкае камандаванне спрабавала адгаварыць Гітлера ад атакі праз яе вялікую рэсурсаёмістасць{{sfn|Williams |2004 |p=196 }}, але папярэджанні былі праігнараваны, і контрнаступленне, аперацыя «Лютціх», пачалося 7 жніўня каля Мартэна{{sfn|Хастингс |1989|с=405}}. Ударныя сілы аперацыі — [[2-я танкавая дывізія (Вермахт)|2-я танкавая дывізія]], дывізіі СС «[[1-я танкавая дывізія СС «Лейбштандарт СС Адольф Гітлер»|Лейбштандарт СС Адольф Гітлер]]» і «[[2-я танкавая дывізія СС &quot;Рэйх&quot;|Рэйх]]» — разам мелі толькі 75 [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]], 70 «[[Panzerkampfwagen V Panther|Пантэр]]» і 32 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]]{{sfn|Хастингс |1989|с=407}}. Службы «Ultra» перахапіла і расшыфравала германскія радыёзагады{{sfn|Bennett |1979 |p=112-119 }}, саюзнікі былі гатовы да атакі, баявыя дзеянні трывалі да 13 жніўня, але нямецкі наступ захлынуўся ўжо ў першы суткі{{sfn|Хастингс |1989|с=407}}{{sfn|Messenger|1999|p=213-217 }}. Насуперак чаканню контратака ў Мартэна не палепшыла становішча нямецкіх войск, але і стала прычынай іх ахопу саюзнікамі; прасоўванне 1-й арміі ЗША паставіла пад пагрозу ўсю сістэму нямецкай абароны Нармандыі{{sfn|Williams |2004 |p=197 }}. Брэдлі заявіў: «''Такая магчымасць адкрываецца камандзіру раз за стагоддзе. Мы збіраемся знішчыць варожую армію і дайсці да самай германскай мяжы''»{{sfn|Williams |2004 |p=197 }}.

=== Аперацыя «Тоталайз» ===
[[Файл:Totalise88gun.jpg|злева|міні|250x250пкс|«[[Кромвель (танк)|Кромвель]]» і [[Willys MB]] каля нямецкай [[Pak 43|88-мм ПТГ]], кінутай падчас аперацыі «Тоталайз».]]
Тым часам як амерыканцы наступалі на поўдзень, а брытанцы атакавалі германскія войскі на ўсходзе ад Кана, мэтай [[1-я армія (Канада)|1-я канадская армія]] стала ўзвышша на поўнач ад Фалеза{{sfn|D'Este |2004 |p=404 }}. Генерал [[Хары Крырар]] і генерал-лейтэнант [[Гай Сімандс]], канадскія камандуючыя, адпаведна, 1-й арміяй і [[2-і армейскі корпус (Канада)|2-м корпусам]], распрацавалі брытана-канадскую аперацыю пад кодавай назвай «Тоталайз»{{sfn|Хастингс |1989|с=420}}. Яна планавалася з папярэдняй [[Дывановыя бамбардзіроўкі|дывановай бамбардзіроўцы]] і з наватарскай начной атакай танкаў пры падтрымцы пяхоты на [[Kangaroo (бронетранспарцёр)|бронетранспарцёрах «Кенгуру»]]{{sfn|Zuehlke |2001 |p=168 }}. А 23:00 7 жніўня 641 цяжкі [[бамбардзіроўшчык]] атакаваў нямецкія пазіцыі{{sfn|Айкс |2007 |p=265 }}; праз паўгадзіны механізаваная калона з 76 «Кенгуру» рушыла наперад, яны карысталіся электронным навігацыйным абсталяваннем і сігнальнымі ракетамі{{sfn|Хастингс |1989|с=421}}. На 14-кіламетровым фронце атацы супрацьстаяла [[12-я танкавая дывізія СС «Гітлерюгенд»]] [[Курт Мэер|Курта Мэера]] пры падтрымцы [[101-ы батальён цяжкіх танкаў СС|101-га батальёна цяжкіх танкаў СС]] і рэшты [[89-я пяхотная дывізія (Вермахт)|89-й пяхотнай дывізіі]]{{sfn|Williams |2004 |p=370 }}. Нягледзячы на захоп Вер’ера і [[Сенто]], да 9 жніўня з прычыны нямецкага супраціву і некампетэнтнасці ніжэйшага каманднага звяна прасоўванне значна запаволілася; цяжкія страты панеслі [[4-я танкавая дывізія (Канада)|4-я канадская]] і [[1-я бранятанкавая дывізія (ПУС)|1-я польская]] танкавыя дывізіі{{sfn|Хастингс |1989|с=423}}{{sfn|Bercuson |2004 |p=230 }}. Да 10 жніўня брытанска-канадскія сілы ўзялі вышыню 195 на поўнач ад Фалеза, аднак увайсці ў горад не здолелі{{sfn|Bercuson |2004 |p=230 }}. 11 жніўня Сімандс адвёў з пазіцый танкавыя часці і замяніў іх пяхотай{{sfn|Хастингс |1989|с=424}}.

== Бітва ==
Тым часам як фон Клюгэ беспаспяхова спрачаўся з Гітлерам пра неабходнасць адступлення, Мантгомеры распрацаваў план «вялікага акружэння», у якім брытанцы і канадцы павінны былі прайсці лявей Фалеза да Сены, а амерыканцы заблакіраваць [[арлеан]]а-парыжскі праход паміж Сенай і [[Луара]]й{{sfn|Хастингс |1989|с=425}}. Галоўнакамандуючы войскамі саюзнікаў [[Дуайт Эйзенхаўэр]] у тэлефоннай размове раіў малое акружэнне з замыканнем каля скрыжавання стратэгічных дарог у [[Аржантан]]е. Пагадзіўшыся ў прынцыпе з такім варыянтам, Мантгомеры і Патан сумняваліся ў яго паспяховасці, бо большая частка нямецкіх сіл магла паспець пакінуць мяшок да дасягнення саюзнікамі [[Алансон]]а, Аржантана і Фалеза. Урэшце, Мантгомеры вырашыўся на малое акружэнне з магчымым вяртаннем пры неабходнасці да свайго першага варыянту вялікага акружэння{{sfn|Хастингс |1989|с=425}}.

=== Ахоп ===
[[Файл:Operation_Tractable.png|міні|305x305пкс|Утварэнне Фалезскага мяшка, 8-17 жніўня.]]
[[3-я армія (ЗША)|3-я армія]] Патана, якая стварала паўднёвае крыло акружэння, дамаглася значнага прагрэсу. 12 жніўня быў заняты Алансон; 13 жніўня, адбіўшы контратакі немцаў, [[15-ы корпус (ЗША)|15-ы корпус]] [[генерал-маёр]]а [[Уэйд Хэмптан Хэйсліп|Уэйд Хэйсліп]] дасягнуў ваколіц Аржантана, прайшоўшы агулам 56 кіламетраў{{sfn|Wilmot |1998 |p=417 }}. Прасоўвацца далей Брэдлі катэгарычна забараніў: Аржантан быў паўночным пунктам, якога амерыканцы павінны былі дасягнуць пры злучэнні з брытана-канадскімі часцямі, а акрамя таго ўзнікала рызыка выпадковага баявога сутыкнення з саюзнікамі{{sfn|Wilmot |1998 |p=417 }}. У выпадку далейшага наступу, заслон 3-й арміі мог аказацца дужа разрэджаным, каб здольць затрымаць немцаў, якія будуць вырывацца з мяшка{{sfn|Хастингс |1989|с=412}}.

Насустрач амерыканскім войскам, якія стрымлівала нямецкая [[5-я танкавая армія (Вермахт)|танкавая група «Эбербах»]], з паўночнага захаду прасоўвалася 1-я канадская армія, а за ёй 2-я брытанская{{sfn|Wilmot |1998 |p=419 }}. 12 і 13 жніўня гэтыя сілы (акрамя [[2-я танкавая дывізія (Канада)|2-я канадская дывізія]], якая праводзіла лакальную аперацыю ў даліне Лайзе) аднаўляліся пасля аперацыі «Таталайз» для ўдзелу ў новым наступе, аперацыі «Трэктэбл»{{sfn|Хастингс |1989|с=426}}. Наступ пачаўся а 11:42 14 жніўня, артылерыя стварыла [[Дымавая заслона|дымавую заслону]], якая хавала атакавалых{{sfn|Хастингс |1989|с=426}}{{sfn|Bercuson |2004 |p=231 }}. Наступ 4-й канадскай і 1-й польскай бранятанкавых дывізій запаволіўся падчас перапраў праз рэкі Лісон і {{Не перакладзена|Дыў (рака, Нармандыя)|Дыў||Dives (river)}}, калі іх атакаваў [[102-і батальён цяжкіх танкаў СС]]{{sfn|Bercuson |2004 |p=231 }}. З прычыны праблем з арыентаваннем на мясцовасці і каардынацыяй паміж арміяй і [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Вялікабрытаніі|ВПС]]{{Ref label|ВПС|E|}}, канадцы прайшлі ў першы дзень значна меншую адлегласць, чым чакалася{{sfn|Хастингс |1989|с=427}}. На наступны дзень 2-я і [[3-я пяхотная дывізія (Канада)|3-я]] канадскія пяхотныя дывізіі пры падтрымцы 4-й танкавай брыгады працягнулі наступ{{sfn|Van Der Vat|2003|p=169}}, але і іх поспехі былі абмежаванымі{{sfn|Хастингс |1989|с=427}}. Пасля зацятага бою і адбіцця серыі контратак [[4-я танкавая дывізія (Канада)|4-я танкавая дывізія]] заняла [[Суланжы (Кальвадос)|Суланжы]], аднак [[Трэн]] немцы ўтрымалі, за дзень адступілі толькі з некалькіх пазіцый{{sfn|Bercuson |2004 |p=232}}. Аднак наступным днём 2-я канадская дывізія ўварвалася ў Фалез, дзе сустрэла нязначны супраціў разрозненых часцей [[Войскі СС|войск СС]] і нямецкай пяхоты; да 17 жніўня горад быў заняты{{sfn|Copp |2006 |p=104 }}.

Апоўдні 16 жніўня фон Клюгэ адхіліў патрабаванне Гітлера перайсці ў контратаку як зусім немагчымае{{sfn|Хастингс |1989|с=428}}. Адступленне войск з мяшка было санкцыянавана Гітлерам у другой палове 16 жніўня; аднак ён памыляўся ў сваім перакананні, што фон Клюгэ вёў перамовы з саюзнікамі{{sfn|Wilmot |1998 |p=420 }}. 17 жніўня фельдмаршал, замяшаны ў [[Аперацыя «Валькірыя»|замах на Гітлера 20 ліпеня 1944 года]], быў адхілены ад камандавання і выкліканы ў Германію; дарогай скончыў жыццё самагубствам{{sfn|Хастингс |1989|с=428}}. Фон Клюгэ змяніў [[Вальтэр Модэль|Вальтэр Мадэль]], які перад усім загадаў 7-й і 5-й танкавай арміям адступаць на ўсход; пры гэтым [[2-і танкавы корпус СС]] (рэшткі чатырох танкавых дывізій) трымаў абарону супраць брытанцаў і канадцаў на поўначы выхаду з катла, а [[47-ы танкавы корпус (Вермахт)|47-ы танкавы корпус]] (рэшткі двух танкавых дывізій) — супраць амерыканцаў на поўдні{{sfn|Хастингс |1989|с=428}}.

=== Кацёл ===
[[Файл:Falaise_Pocket_German_Counterattack.png|міні|250x250пкс|Нямецкая контратака супраць канадска-польскіх пазіцый, 20 жніўня.]]
[[Файл:Polish_hill_262.jpg|злева|міні|250x250пкс|Польская пяхота рухаецца да [[Вышыня 262|вышыні 262]]]]
[[Файл:Panther_mont_ormel_03.jpg|міні|250x250пкс|Дарога каля Монт-Армеля.]]
Цяпер змыканне акружэння было толькі справай часу, аднак, хоць амерыканцы ўжо стаялі ў Аржантане, канадцы прасоўваліся на поўдзень да Трэна дужа марудна, і да 17 жніўня акружэнне яшчэ не было замкнута{{sfn|Хастингс |1989|с=428}}. 1-я польская бранятанкавая дывізія генерала [[Станіслаў Мачэк|Станіслава Мачэка]] была падзелена на тры баявыя групы і атрымала загад накіроўвацца на паўднёвы ўсход і злучыцца з амерыканцамі ў Шамбуа{{sfn|Хастингс |1989|с=429}}. 18 жніўня Трэн заняла 4-я канадская танкавая дывізія{{sfn|Zuehlke |2001 |p=169 }}. Заняўшы раніцай [[Шампо (Манш)|Шампо]], 19 жніўня польскія баявыя групы, а таксама некаторыя часці 4-й канадскай дывізіі сустрэліся ў Шамбаа; да вечара палякі замацаваліся ў горадзе і звязаліся з [[90-я дывізія (ЗША)|90-ы амерыканскі]] і [[2-я бранятанкавая дывізія (Францыя)|2-й французскай бранятанкавай]] дывізіямі{{sfn|Хастингс |1989|с=429}}{{sfn|Jarymowycz |2001 |p=192 }}. Нягледзячы на змыканне акружэння, саюзнікі не змаглі цалкам перакрыць шляхі адступлення нямецкай 7-й арміі, немцы атакавалі саюзныя сілы як з катла, так і звонку{{sfn|Хастингс |1989|с=429}}. 19 жніўня 2-і танкавы корпус СС змог прабіць праход на захад, захапіў палову [[Сен-Ламбер (Кальвадос)|Сен-Ламбера]] і трымаў яго цягам шасці гадзін, але пасля быў адкінуты. Многія нямецкія салдаты здолелі прайсці праз гэты калідор, ноччу асобныя малыя групы таксама здолелі перабрацца на ўсход цераз раку Дыў{{sfn|Wilmot |1998 |p=423 }}.

Заняўшы Шамбуа, дзве польскія баявыя групы адправіліся на паўночны ўсход і захапілі частку [[Вышыня 262|вышыні 262]] (Монт-Армель), дзе ў ноч на 20 жніўня стварылі абарончыя пазіцыі{{sfn|D'Este |2004 |p=456 }}. Раніцай 20 жніўня Модэль пачаў новую спробу прарваць акружэння, загадаў [[2-я танкавая дывізія СС «Рэйх»|2-і]] і [[9-я танкавая дывізія СС «Хоэнштаўфен»|9-ы]] танкавым дывізіям СС атакаваць польскія пазіцыі на вышыні 262{{sfn|Jarymowycz |2001 |p=195 }}. Каля апоўдня некаторыя падраздзяленні [[10-я танкавая дывізія СС &quot;Фрундсберг&quot;|10-й]] і [[12-я танкавая дывізія СС «Гітлерюгенд»|12-й]] танкавых дывізій СС і [[16-я пяхотная дывізія (Вермахт)|116-й пяхотнай дывізіі]] здолелі прарваць тонкую лінію абароны палякаў і адкрыць калідор, пакуль 9-я дывізія СС стрымлівала канадцаў{{sfn|Jarymowycz |2001 |p=196 }}. Да апоўдня каля 10 000 немцаў здолелі пакінуць мяшок{{sfn|Van Der Vat|2003|p=168}}.

Хоць палякі былі ізаляваны ад асноўных сіл і падвергліся магутнаму націску немцаў, яны зацята трымалі вышыню 262, якую называлі «[[Булава|Булавой]]». Іх сіл неставала каб перакрыць немцам шляхі адступлення, аднак польская артылерыя магла весці з вышыні агонь прамой наводкай па адступалым парадкам праціўніка{{sfn|D'Este |2004 |p=458 }}. Раздражнёны вялікімі стратамі, камандуючы 7-й арміі [[генерал-палкоўнік]] [[Пауль Гаўсер|Паўль Хаўсер]] загадаў знішчыць польскія пазіцыі{{sfn|Van Der Vat|2003|p=168}}. Значныя сілы, у ліку рэшты [[352-я пяхотная дывізія (Вермахт)|352-й пяхотнай дывізіі]] і некаторых падраздзяленняў 2-й танкавай дывізіі СС, нанеслі цяжкія страты 8-му і 9-му батальёнам польскай дывізіі, аднак не здолелі захапіць іх пазіцыі. У паляках амаль не засталося боепрыпасаў, што проста стварала для іх небяспеку; без снарадаў, яны толькі назіралі як паўз іх выходзіць з акружэння 47-й танкавы корпус{{sfn|D'Este |2004 |p=458 }}. Пасля цяжкіх дзённых баёў ноч прайшла адносна спакойна, месцамі былі спарадычныя сутыкненні; па магчымасці польская артылерыя працягвала абстрэл адступлення немцаў{{sfn|D'Este |2004 |p=458 }}.

Нямецкія атакі на вышыню 262 аднавіліся раніцай 21 жніўня; палякі панеслі новыя страты, некаторыя трапілі ў палон. Каля 11:00 у апошнюю атаку на пазіцыі 9-га батальёна пайшлі рэшткі падраздзяленняў СС, разбітыя ў бліжнім баі{{sfn|McGilvray |2004 |p=54 }}. Неўзабаве па апоўдні канадскія гвардзейскія грэнадзёры дабраліся да абаронцаў Монт-Армеля{{sfn|Bercuson |2004 |p=232 }}, а ўвечары пачалося адступленне 2-й і 9-й дывізій СС да Сены{{sfn|Bercuson |2004 |p=232 }}. За час абароны ў атачэнні 1-я польская бранятанкавая дывізія страціла каля 20 % баявога складу{{Ref label|Потери союзников|В|}}. Увечары 21 жніўня танкі 4-й канадскай дывізіі выйшлі да польскіх пазіцый каля [[Кудэар]]а; 3-я і 4-я канадскія дывізіі размясціліся ў Сен-Ламберы і паўночным праходзе да Шамбуа{{sfn|Хастингс |1989|с=442}}. Фалезскі мяшок канчаткова стаў катлом{{sfn|Хастингс |1989|с=442}}.

== Наступствы ==
[[Файл:St.-Lambert-surrender.jpg|міні|250x250пкс|Палонныя немцы ў Сен-Ламберы, 21 жніўня.]]
Да 22 жніўня ўсе германскія салдаты на захад ад Шамбуа загінулі або здаліся ў палон. Гісторыкі разыходзяцца ў ацэнцы нямецкіх страт: на думку большасці, 80&amp;nbsp;000-100&amp;nbsp;000 немцаў трапілі ў акружэнне, з іх 10&amp;nbsp; 000-15&amp;nbsp;000 загінула, 45&amp;nbsp;000-50&amp;nbsp;000 трапіла ў палон і 20&amp;nbsp;000 прарваліся з мяшка{{Ref label|Страты немцаў|F|}}. Толькі ў адным паўночным сектары катла Германія страціла 344 танкі і бронемашыны, 2&amp;nbsp;447 ваенных аўтамабіляў і 252 гарматы{{sfn|Хастингс |1989|с=442}}. У баях за «вышыню 262» тысячы немцаў загінулі, 5&amp;nbsp;000 трапілі ў палон; было знішчана 55 танкаў, 44 гарматы і 152 машыны{{sfn|McGilvray |2004 |p=55 }}. Магутная [[12-я танкавая дывізія СС «Гітлерюгенд»]] страціла 94 % танкаў, амаль усю артылерыю і 70 % грузавікоў; на пачатку Нармандскай кампаніі яна налічвала 20&amp;nbsp;000 чалавек і 150 танкаў, пасля выхаду з мяшка — 300 чалавек і 10 танкаў{{sfn|Bercuson |2004 |p=233 }}. Нягледзячы на тое, што многім нямецкім падраздзяленням удалося адступіць на ўсход, яны страцілі большую частку тэхнікі{{sfn|Хастингс |1989|с=443}}; у мяшку было знішчана каля 500 танкаў і САУ, толькі 24 танкі былі перапраўлены на ўсходні бераг Сены{{sfn|Хастингс |1989|с=443}}.Камандаванне саюзнікаў было вельмі расчаравана, што частка 7-й арміі здолела выйсці з акружэння; Мантгомеры востра крытыкавалі за маруджанне з блакіроўкай катла{{sfn|Wilmot |1998 |p=424 }}. Вядомы журналіст Ральф Інгерсал, які падчас вайны служыў у штабе Эйзенхауэра, пасля вайны выказаў агульнае амерыканскае меркаванне:
{{Пачатак цытаты}}
Вызначаная мяжа сустрэчы амерыканскіх і брытанскіх войск праходзіла па лініі Аржантана. Войскі Патана, якія лічылі сваёй задачай блакіраванне катла, дасягнулі Аржантана і рушылі далей на поўнач. Але Мантгомеры, які фармальна ўзначальваў сухапутныя войскі саюзнікаў, вырашыў ужыць свой аўтарытэт і загадаў Патану вярнуцца на запланаваную лінію раздзелу… Мінула дзесяць дзён, а нямецкія войскі працягвалі арганізавана выходзіць з мяшка{{sfn|Ingersoll |1946 |p=190—191 }}.
{{Арыгінальны тэкст|en|The international army boundary arbitrarily divided the British and American battlefields just beyond Argentan, on the Falaise side of it. Patton's troops, who thought they had the mission of closing the gap, took Argentan in their stride and crossed the international boundary without stopping. Montgomery, who was still nominally in charge of all ground forces, now chose to exercise his authority and ordered Patton back to his side of the international boundary line. … For ten days, however, the beaten but still coherently organized German Army retreated through the Falaise gap.}}
{{Канец цытаты}}
[[Файл:Mont-Ormel-Scrap.jpg|міні|250x250пкс|Нямецкая тэхніка, знішчаная каля Монт-Армеля.]]
Некаторыя гісторыкі згодны, што мяшок можна было замкнуць раней; Уілмат адзначае, што, нягледзячы на наяўнасць рэзерву, Мантгомеры не паслаў падмацаванні канадцам да Трэна і Шамбуа, хоць яны мелі патрэбу ў свежых часцях з высокім баявым духам. Гасцінгс піша, што Мантгомеры, бачыў няўдалыя дзеянні канадскіх дывізій падчас аперацыі «Тоталайз» і павінен быў паставіць у авангард больш дасведчаныя брытанскія часці{{sfn|Хастингс |1989|с=425}}. Прызнаючы, што Мантгомеры і Крэрар маглі праявіць большую ініцыятыву, Гасцінг адзначае спрашчэнне сітуацыі да абсурду гісторыкамі д’Эстам і Блюменсонам, нібыта амерыканцы перакрылі б выхад намёртва, хоць іх пазіцыі былі б яшчэ болей расцягнутымі{{sfn|Хастингс |1989|с=444}}.

Уілмат сцвярджае, што насуперак устоянаму меркаванню амерыканцы захапілі Аржантан толькі 20 жніўня, за дзень да замыкання акружэння ў Шамбуа{{sfn|Wilmot |1998 |p=425 }}. На думку Гасцінгса, амерыканская [[90-я пяхотная дывізія (ЗША)|90-я дывізія]], якая замкнула мяшок з боку Аржантан-Шамбуа, была адным з найменш эфектыўных падраздзяленняў саюзнікаў у Нармандыі. Ён лічыць, што сапраўднай прычынай, па якой Мантгомеры спыніў Патана, была не асцярога выпадковага баявога сутыкнення з брытанцамі, а разуменне таго, што немцы яшчэ занадта моцныя і амерыканцы не змогуць утрымаць блакавальныя пазіцыі пад прарыўным ударам [[Паветрана-дэсантныя сілы Вермахта|нямецкіх парашутыстаў]], 2-й і 12-й танкавых дывізій СС{{sfn|Хастингс |1989|с=444}}.

Бітва за Фалезскі мяшок была фінальным этапам бітвы за Нармандыю, у якой немцы пацярпелі цяжкае паражэнне. Галоўнай прычынай гэтага было асабістае камандаванне Гітлера, яго вар’яцкая настойлівасць на контратацы, поўны кантроль над генераламі і адмова адводзіць войскі нават пад пагрозай акружэння. Падчас бітвы за Нармандыю было знішчана больш за 40 нямецкіх дывізій, страчана 450&amp;nbsp;000 чалавек, з якіх 240&amp;nbsp;000 загінулі або былі паранены. Саюзнікі страцілі 209&amp;nbsp;672 салдат і афіцэраў, 36&amp;nbsp;976 з іх загінулі{{sfn|Хастингс |1989|с=442}}. Апошняя бітва аперацыі «Оверлорд» — [[вызваленне Парыжа]] — завяршыцца 25 жніўня, а 30 жніўня апошнія нямецкія часці адступілі за Сену{{sfn|Хастингс |1989|с=451}}.

Цяпер на месцах баёў устаноўлены памятныя пліты, стэлы; па іх таксама праводзяць экскурсійныя туры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.memorial-montormel.org/?id=58|title=Мемарыял Монт-Армеля: Дарога памяці жніўня 1944|author=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401180444/http://www.memorial-montormel.org/?id=58|archive-date=2012-04-01|access-date=2009-12-05}}&lt;/ref&gt;. Да пяцідзесяцігоддзя бітвы, у 1994 годзе, на ключавым участку бітвы, вышыні 262, быў пабудаваны мемарыяльны комплекс з музеем, дзе штогод у жніўні ладзяцца спецыяльныя мерапрыемствы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.memorial-montormel.org/?id=51|title=Мемарыял Монт-Армеля: Музей на вышыні 262|author=|date=|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/60vCFuzC6?url=http://www.memorial-montormel.org/?id=51|archive-date=2011-08-14|access-date=2009-12-05}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
&lt;div style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
A. {{Note|Сілы саюзнікаў}} Тэры Коп называе наступныя дывізіі саюзнікаў, хоць і не сцвярджае, што ўсе яны актыўна ўдзельнічалі ў бітве:
* '''1-я канадская армія''': 1-я польская бранятанкавая дывізія, 2-я канадская пяхотная дывізія, 3-я канадская пяхотная дывізія, 4-я Канадская танкавая дывізія; 2-я брытанская армія: 3-я пяхотная дывізія, 11-я бранятанкавая дывізія, 43-я (Уэсекская) пяхотная дывізія, 50-я (Нартумбрыйская) пяхотная дывізія, 53-я (Валійская) пяхотная дывізія, 59-я (Стафардшырская) пяхотная дывізія;
* '''1-я амерыканская армія''': 1-я пяхотная дывізія ЗША, 3-я бранятанкавая дывізія ЗША, 9-я пяхотная дывізія ЗША, 28-я пяхотная дывізія ЗША, 30-я пяхотная дывізія ЗША; 3-я амерыканская армія: 2-я французская бранятанкавая дывізія, 90-я пяхотная дывізія ЗША{{sfn|Copp |2003 |p=233-234 }}.

B. {{Note|Сілы Вермахта}} Гісторыкі Карла д’Эст і Мілтан Шульман сцвярджаюць пра 80&amp;nbsp;000 нямецкіх вайскоўцаў у фалезскім мяшку{{sfn|D'Este |2004 |p=430-431}}; Чэстэр Уілмат і Коп — пра 100&amp;nbsp;000{{sfn|Copp |2003 |p=233-234 }}.

C. {{Note|Страты саюзнікаў}} Падчас аперацый «Тоталайз» і «Трэктэбл» агульныя страты канадцаў склалі 5&amp;nbsp;500 загінулых, зніклых і параненых{{sfn|Jarymowycz |2001 |p=203 }}. Палякі падчас бітвы за вышыню 262 страцілі 325 чалавек забітымі, 1&amp;nbsp;002 параненымі і 114 зніклых без вестак{{sfn|McGilvray |2004|p=55 }}. Да гэтага, за 14-18 жніўня палякі страцілі 263 чалавекі. Такім чынам, за час аперацыі палякі страцілі 1&amp;nbsp;704 чалавекі, з іх 702 загінулымі і зніклымі{{sfn|Jarymowycz |2001 |p=195 }}.

D. {{Note|Назва}} Часам згадваюць назвы '''Даліна Смерці''' (the valley of death), '''мяшок Шамбуа''' (Chambois pocket), '''Шамбуа-Фалезскі мяшок''' (Falaise-Chambois pocket), '''Аржантана-Фалезскі мяшок''' (Argentan-Falaise pocket){{sfn|Keegan |2006 |p=136 }}, '''калідор Трэн-Шамбуа''' (Trun-Chambois gap){{sfn|Ellis, Allen, Warhurst |2004 |p=448 }}.

E. {{Note|ВПС}} Некаторыя канадскія падраздзяленні выкарыстоўвалі для абазначэння сваіх пазіцый жоўтыя дымавыя шашкі, тым часам як гэты колер у 8-й паветранай арміі выкарыстоўвалі для намечаных цэляў: ад прыяцельскага агню канадцы і палякі страцілі каля 300 чалавек{{sfn|Хастингс |1989|с=422}}.

F. {{Note|Страты немцаў}} Шульман, Уілмат і Эліс пішуць пра 14-15 нямецкіх дывізіях у мяшку. Д’Эст ацэньвае акружаныя нямецкія сілы ў 80&amp;nbsp;000, з іх 10&amp;nbsp;000 загінулі, 50&amp;nbsp;000 узяты у палон і 20&amp;nbsp;000 выйшлі з акружэння{{sfn|D'Este |2004 |p=430-431}}. Шульман згодны з агульнай колькасцю, аднак забітых ён ацэньвае ў 10&amp;nbsp;000-15&amp;nbsp;000, а палонных у 45&amp;nbsp;000{{sfn|Shulman |2007 |p=180-184 }}. Уілмат піша пра 100&amp;nbsp;000 акружаных, з якіх 10&amp;nbsp;000 загінулі і 50&amp;nbsp;000 палонены{{sfn|Wilmot |1998 |p=422-424 }}. Уільямс згодны з названай колькасцю нямецкіх страт, але лічыць, што з катла маглі выбрацца 100&amp;nbsp;000 немцаў.
&lt;/div&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга|ref=Bennett |аўтар = Bennett, Ralph|частка = |загаловак = Ultra in the West: The Normandy Campaign of 1944-1945|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Thunder Bay Press|год = 1979|том = |старонкі = 112—119|старонак = 305|серыя = |isbn = 0091393302|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Bercuson |аўтар = Bercuson, David|частка = |загаловак = Maple Leaf Against The Axis: Canada's Second World War|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/mapleleafagainst0000berc|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Red Deer Press|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 336|серыя = |isbn = 0889953058|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Copp |аўтар = Copp, Terry|частка = |загаловак = Cinderella Army: The Canadians in Northwest Europe, 1944-1945|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=eIr0mfiTqJ8C&amp;pg=PA278&amp;dq=isbn:0802039251&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = University of Toronto Press|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 407|серыя = |isbn = 0802039251|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Copp |аўтар = Copp, Terry|частка = |загаловак = Fields of Fire: The Canadians in Normandy|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=FD8dRw8SLyIC&amp;pg=PA115&amp;dq=isbn:9780802037800&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = University of Toronto Press|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 344|серыя = |isbn = 9780802037800|тыраж = }}
* {{кніга|ref=D'Este |аўтар = D'Este, Carlo|частка = |загаловак = Decision in Normandy: The Real Story of Montgomery and the Allied Campaign|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Penguin Books|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0141017619|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Ellis, Allen, Warhurst|аўтар = Ellis, L. F.; Allen, G. R. G.; Warhurst, A. E.|частка = |загаловак = Victory in the West the Battle of Normandy, Official Campaign History|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под ред. J. R. M. Butler|выданне = |месца = |выдавецтва = The Naval &amp; Military Press|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 614|серыя = History of the Second World War Series|isbn = 1845740580|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Griess|аўтар = Griess, Thomas|частка = |загаловак = The Second World War: Europe and the Mediterranean|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=HP3-9NNz71sC&amp;pg=sbn:0757001602&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = SquareOne|год = 2002|том = |старонкі = |старонак = 448|серыя = |isbn = 0757001602|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Hart |аўтар = Hart, Stephen Ashley|частка = |загаловак = Colossal Cracks: Montgomery's 21st Army Group in Northwest Europe, 1944-45|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=2Mz0s4zLFpMC&amp;pg=PA162&amp;dq=isbn:0811733831&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Stackpole Books|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 256|серыя = |isbn = 0811733831|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Hastings|аўтар = Hastings, Max|частка = |загаловак = Overlord: D-Day and the Battle for Normandy|спасылка =https://archive.org/details/overlordddaybatt0000hast_o4w5|выдавецтва = Vintage Books USA|год = 2006|том = |старонак = 368|серыя = Vintage Series|isbn = 030727571X|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Ingersoll|аўтар = Ingersoll, Ralph|частка = |загаловак = Top Secret|месца = New York|выдавецтва = Harcourt Brace|год = 1946|том = |старонкі = 190—191}}
* {{кніга |ref=Jarymowycz |аўтар = Jarymowycz, Roman|частка = |загаловак = Tank tactics: from Normandy to Lorraine|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=-PXQYVjbp6MC&amp;pg=PA255&amp;dq=isbn:1555879500&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Lynne Rienner|год = 2001|том = |старонкі = |старонак = 362|серыя = |isbn = 1555879500|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Keegan |аўтар = Keegan, John|частка = |загаловак = Atlas of World War II|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = HarperCollins|год = 2006|том = |старонкі = 136|старонак = 192|серыя = |isbn = 0060890770|тыраж = }}
* {{кніга|ref=McGilvray |аўтар = McGilvray, Evan|частка = |загаловак = The Black Devils' March - A Doomed Odyssey - The 1st Polish Armoured Division 1939-45|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 1-е изд|месца = |выдавецтва = Helion &amp; Company|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 152|серыя = |isbn = 9781874622420|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Messenger |аўтар = Messenger, Charles|частка = |загаловак = The Illustrated Book of World War II|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Thunder Bay Press|год = 1999|том = |старонкі = |старонак = 304|серыя = |isbn = 1571452176|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Reynolds |аўтар = Reynolds, Michael.|частка = |загаловак = Sons of the Reich: The History of II SS Panzer Corps in Normandy, Arnhem, the Ardennes and on the Eastern Front|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/sonsofreichhisto0000reyn|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Casemate Publishers and Book Distributors|год = 2002|том = |старонкі = |старонак = 360|серыя = |isbn = 0971170932|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Shulman |аўтар = Shulman, Milton.|частка = |загаловак = Defeat in the West|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Kessinger Publishing|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 360|серыя = |isbn = 0548439486|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Trew, Badsey |аўтар = Trew, Simon; Badsey, Stephen.|частка = |загаловак = Battle for Caen|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = The History Press|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 192|серыя = Battle Zone Normandy|isbn = 0750930101|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Van Der Vat |аўтар = Van Der Vat, Dan.|частка = |загаловак = D-Day; The Greatest Invasion, A People's History|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/ddaygreatestinva0000vand_x8f3|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Raincoast Books|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 176|серыя = |isbn = 1551925869|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Williams |аўтар = Williams, Andrew.|частка = |загаловак = D-Day to Berlin|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/ddaytoberlin0000will|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Hodder &amp; Stoughton|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = 370|серыя = |isbn = 0340833971|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Wilmot |аўтар = Wilmot, Chester.|частка = |загаловак = The Struggle For Europe|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Wordsworth Editions|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 766|серыя = Wordsworth military library; Wordsworth Collection; Military History Series|isbn = 1853266779|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Zuehlke |аўтар = Zuehlke, Mark|частка = |загаловак = The Canadian Military Atlas: Canada's Battlefields from the French and Indian Wars to Kosovo|арыгінал = |спасылка =https://archive.org/details/canadianmilitary0000zueh|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Stoddart|год = 2001|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0773732896|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Айкс |аўтар = Айкс, Роберт|частка = |загаловак = Великие танковые сражения. Стратегия и тактика. 1939-1945|арыгінал = Famous tank battles|спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Центрполиграф|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 415|серыя = За линией фронта. Военная история|isbn = 9785952432901|тыраж = }}
* {{кніга|ref=Лиддел |аўтар=[[Бэзіл Генры Лідэл Гарт|Лиддел Харт, Б.Г.]]|частка=Глава 31.|загаловак=Вторая мировая война|арыгінал=|спасылка=http://militera.lib.ru/h/liddel-hart/31.html|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Terra Fantastica|год=1999|том=|старонкі=578—603|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Фуллер|аўтар=Фуллер, Дж. Ф. Ч.|частка=Глава 9. Часть 2.|загаловак=Вторая мировая война 1939-1945 гг. Стратегический и тактический обзор|арыгінал=Вторая мировая война 1939-1945 гг. Стратегический и тактический обзор|спасылка=http://militera.lib.ru/h/fuller/09.html|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Иностранная литература|год=1956|том=|старонкі=428—439|старонак=944|серыя=|isbn=|тыраж=}}
* {{кніга|ref=Хастингс |аўтар=Хастингс, Макс.|частка=|загаловак=Операция «Оверлорд»: Как был открыт второй фронт|арыгінал=Overlord. D-Day and the Battle for Normandy|спасылка=http://militera.lib.ru/h/hastings_m/index.html|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1989|том=|старонкі=|старонак=462|серыя=|isbn=5010016435|тыраж=50000}}

== Спасылкі ==
* ''Bridge, Arthur.'' [https://web.archive.org/web/20090226114645/http://www.wlu.ca/lcmsds/cmh/back%20issues/CMH/volume%209/Issue%203/Bridge%20-%20In%20the%20Eye%20of%20the%20Storm%20-%20A%20Recollection%20of%20Three%20Days%20in%20the%20Falaise%20Gap,%2019-21%20August%201944.pdf In the eye of the storm: A recollection of three days in the Falaise gap 19-21 August 1944]{{Ref-en}}
* [http://wwii.ca Canada at War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206121605/http://www.wwii.ca/ |date=6 лютага 2012 }}: [http://wwii.ca/page23.html Canadians in the Falaise Gap] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130612180651/http://www.canadaatwar.ca/page23.html |date=12 чэрвеня 2013 }}{{Ref-en}}
* Canada at War: [http://wwii.ca/page51.html The Battle of Hill 195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011236/http://www.canadaatwar.ca/page51.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{Ref-en}}
* Canada at War: [http://wwii.ca/page27.html The Battle at St.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903001409/http://www.canadaatwar.ca/page27.html |date=3 верасня 2014 }} [http://wwii.ca/page27.html Lambert-Sur-dives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903001409/http://www.canadaatwar.ca/page27.html |date=3 верасня 2014 }}{{Ref-en}}
* ''Dillon, Jim.'' [https://web.archive.org/web/20090906163448/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/user/01/u520701.shtml Account of the Polish battle on hill 262] Архивная копия ад 6 верасня 2009 на Wayback Machine. — [[BBC]]{{Ref-en}}
* ''Stacey, Charles Perry; Bond, C.C.J.'' [https://web.archive.org/web/20080912012732/http://www.dnd.ca/dhh/collections/books/files/books/Victory_e.pdf Official History of the Canadian Army in the Second World War: Volume III. The Victory Campaign: The operations in North-West Europe 1944—1945]{{Ref-en}}

{{ВС}}
 
[[Катэгорыя:Жнівень 1944 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1944 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Францыі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Канады]]
[[Катэгорыя:Бітвы Германіі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>m7hiv19jmabhhpw6wr7wq0czxf5hd7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таўтамерыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768778</id>
    <revision>
      <id>5206316</id>
      <parentid>4802252</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ізамерыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4310" sha1="p11b8x94u26yy2n23j3a2nhtj2net1a" xml:space="preserve">[[Файл:Phosphorous acid tautomers.svg|thumb|Таўтамерныя формы фосфарыстай кіслаты]]
'''Таўтамеры́я'''{{sfn|БелЭн|2002}} (ад {{lang-el|ταὐτός}} — тое самае і {{lang-el2|μέρος}} — доля, частка) — з’ява раўнаважнага існавання двух ці болей структурных [[ізамер]]аў (таўтамераў), якія лёгка ператвараюцца адзін у аднаго. Асобны выпадак структурнай [[Ізамерыя|ізамерыі]]. Рэчывы, здольныя да таўтамерыі, называюць ''таўтамерамі'' або ''таўтамернымі формамі''{{sfn|Хімічны слоўнік навучэнца|2003}}. Працэс узаемнага ператварэння таўтамераў называецца ''таўтамерызацыяй''{{sfn|БелЭн|2002}}.

Таўтамерызацыя адбываецца пераважна за кошт [[катыён]]аў, радзей — [[аніён]]аў. Найбольш пашырана прататропная таўтамерызацыя — міграцыя [[пратон]]а [[Вадарод|H]]{{sup|+}} паміж крайнімі [[атам]]амі трыяды (сістэмы з трох атамаў, два з якіх злучаны падвойнай [[Хімічная сувязь|хімічнай сувяззю]]) і адбываецца з перамяшчэннем падвойнай сувязі.

Рэчывы, схільныя да таўтамерыі, ва ўмовах усталяваўшайся раўнавагі маюць адначасова [[Малекула|малекулы]] ўсіх таўтамераў у пэўных суадносінах. У асобных выпадках таўстамеры могуць быць вылучаны ў індывідуальным выглядзе, аднак з цягам часу яны ў выніку таўтамерызацыі зноў ператвараюцца ў раўнаважную сумесь таўтамераў. Таўтамерызацыя з’яўляецца адной з прычын дваістай рэакцыйнай здольнасці [[Арганічныя злучэнні|арганічных злучэнняў]].

Існаванне таўтамераў у рэчыве выяўляюць з дапамогай [[спектральны аналіз|спектральнага аналізу]]. Выкарыстоўваюць у сінтэзе некаторых [[Лекі|лекавых сродкаў]] і [[фарбавальнік]]аў. Таўтамерызацыя адыгрывае важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці арганізмаў.

Таўтаметрыя ўласціва шматлікім арганічным злучэнням — [[монацукрыд]]ам, [[дыцукрыд]]ам, якія валодаюць аднаўленчымі ўласцівасцямі, [[пірымідзін]]авым і [[пурын]]авым [[Асновы|асновам]] і іншым{{sfn|Хімічны слоўнік навучэнца|2003}}. Прыкладам таўтамера з’яўляюцца [[этылацэтат]] (ацэтавоцатны эфір).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Таўтамеры́я|[[Яраслаў Генрыхавіч Міляшкевіч|Міляшкевіч Я. Г.]]|461}}
* Таутомерия // Татары — Топрик. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 10. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 42).
* {{ВСЭ3|Таутомери́я|25|301|аўтар=Дяткин Б. Л.}}
* {{крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|227—228|Таўтамерыя}}

{{Структурная хімія}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Арганічная хімія]]
[[Катэгорыя:Хімічная сувязь]]
[[Катэгорыя:Ізамерыя]]</text>
      <sha1>p11b8x94u26yy2n23j3a2nhtj2net1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сесіл Келаўэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770582</id>
    <revision>
      <id>5206671</id>
      <parentid>4815046</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Feeleman перанёс старонку [[Сесіл Кэлаўэй]] у [[Сесіл Келаўэй]]: Назва з памылкай правапісу: У пачатку пасля /k/  пішацца Е беларускае па аналогіі як &quot;Кенэдзі&quot;</comment>
      <origin>4815046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="h80q38edkanui7dmpwq15slaya6587d" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}
'''Сесіл Ларыстан Кэлаўэй''' ({{lang-en|Cecil Lauriston Kellaway}}; 22 жніўня 1890 — 28 лютага 1973) — брытанскі характэрны {{акцёр|Вялікабрытаніі|XX стагоддзя}}.

== Фільмаграфія ==
* 1939 — [[Навальнічны перавал (фільм)|Навальнічны перавал]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>h80q38edkanui7dmpwq15slaya6587d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206673</id>
      <parentid>5206671</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="b8h3vmiujhb3z21hdz62qsa12eihjqb" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}
'''Сесіл Ларыстан Келаўэй''' ({{lang-en|Cecil Lauriston Kellaway}}; 22 жніўня 1890 — 28 лютага 1973) — брытанскі характэрны {{акцёр|Вялікабрытаніі|XX стагоддзя}}.

== Фільмаграфія ==
* 1939 — [[Навальнічны перавал (фільм)|Навальнічны перавал]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>b8h3vmiujhb3z21hdz62qsa12eihjqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фядот Акімавіч Калінін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776421</id>
    <revision>
      <id>5206439</id>
      <parentid>4934392</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="8gb65adxds9dvufkefy8fhaozjvmb2d" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Калінін}}
{{Вучоны}}
'''Фядот Акімавіч Калінін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — педагог, выдатнік асветы Беларусі, удзельнік абароны Беларусі, партызанскага і падпольнага руху ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Кандыдат педагагічных навук]], [[дацэнт]]. [[Маёр]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1913 годзе ў вёсцы [[Іскозы]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].

Пасля заканчэння сярэдняй школы ў 1930 годзе працаваў настаўнікам. У 1933 годзе паступіў у [[Мінскі педагагічны інстытут]] і пасля яго заканчэння ў 1937 годзе працаваў настаўнікам у горадзе [[Мсціслаў]]ле, выкладчыкам Крычаўскага педагагічнага вучылішча, дырэктарам Высагонскага педагагічнага вучылішча.

З першых дзён Вялікай Айчыннай вайны прымаў удзел у баявых дзеяннях на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[Калінінскі фронт|Калінінскім]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]] франтах на пасадах каманднага складу. У 1942—1944 гадах камандзірам атрада спецыяльнага прызначэння знаходзіўся ў тыле ворага ў Мінскай вобласці.

Пасля заканчэння вайны працаваў у [[Міністэрства асветы БССР|Міністэрстве асветы БССР]], Мінскім педагагічным інстытуце, дырэктарам настаўніцкага інстытута. Пасля заканчэння аспірантуры быў прызначаны дырэктарам [[Мазырскі педагагічны інстытут|Мазырскага педагагічнага інстытута]] (1950—1952). З 1953 года працаваў у [[Гомельскі педагагічны інстытут імя В. П. Чкалава|Гомельскім педагагічным інстытутам імя В. П. Чкалава]].

У ліпені 1955 года быў абраны старшынёй праўлення калгаса «18-ы партз’езд».

У 1961—1963 гадах — дэкан факультэта пачатковай адукацыі Мінскіага педагагічнага інстытута.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (25 верасня 1943);
* [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (6 красавіка 1985);
* [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] 1 ступені;
* [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]].

== Бібліяграфія ==
* Калинин, Ф. Центр вызывает Минск / Федот Калинин.- Минск, 1973. — 224 с.

== Спасылкі ==
* [http://old.gsu.by/70years/veteran/Kalinin.asp КАЛИНИН ФЕДОТ АКИМОВИЧ]
* [https://dneprovec.by/personality/2022/05/23/35411 Федот Калинин. Огромное мужество при такой же скромности…]{{Недаступная спасылка}}
* [https://web.archive.org/web/20260118075613/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92541429/ Калинин Федот Акимович]
* [https://bis.nlb.by/ru/documents/174773 Калінін Фядот Акімавіч]
* [https://fno.bspu.by/fakultet/istoriya-fakulteta История факультета]

{{Рэктары Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калінін Фядот Акімавіч}}
[[Катэгорыя:Рэктары Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]]
[[Катэгорыя:Дэканы БДПУ імя Максіма Танка]]</text>
      <sha1>8gb65adxds9dvufkefy8fhaozjvmb2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2014/2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779888</id>
    <revision>
      <id>5206695</id>
      <parentid>4924690</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3339" sha1="ftg2nn4vvjlpz0adt4wyl40zmmn8xl5" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  
|назва           = 
|удзельнікаў     = 8
|гарады          = 
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|разоў           = 6
|2 месца         = [[Барысаў-БДУФК|БАТЭ-БДУФК]]
|3 месца         = [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|дублёры         = 
|гульняў         =
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2013/2014|2013/2014]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2015/2016|2015/2016]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2014/2015''' — 24-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе]].

== Турнірная табліца ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|18	
|17	
|1
|50
|-
|2
| [[Барысаў-БДУФК|БАТЭ-БДУФК]]
|18	
|16	
|2	
|44
|-
|3
|[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|18	
|11	
|7	
|35
|-
|4
|[[Заходні Буг Брэст]]
|18	
|10	
|8	
|31
|-
|5
| [[Камунальнік Гродна]]
|18
|9	
|9	
|27
|-
|6
| [[Легіён Абухава]]
|18	
|6	
|12	
|19
|-
|7
| [[Марка-ВДТУ|Марка]]
|18	
|3	
|15	
|9
|-
|8
|[[Мапід Мінск]]
|18	
|0	
|18	
|1
|}

== Выніковае размеркаванне месцаў ==

{|class=&quot;standard&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;10&quot;| Выніковае размеркаванне месцаў
|-
|bgcolor=&quot;gold&quot;| 1. [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] ''(6 раз)''
|-
|bgcolor=&quot;silver&quot;| 2. [[Барысаў-БДУФК|БАТЭ-БДУФК]]
|-
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| 3. [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|-
| 4. [[Заходні Буг Брэст]]
|-
| 5.
|-
| 6. [[Легіён Абухава]]
|-
| 7.
|-
| 8.
|}
{{-}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://bvf.by/chempiony-belarusi-muzhchiny/ Беларуская федэрацыя валейбола]
* [https://web.archive.org/web/20150106050159/http://bvf.by/ ТУРНИРНАЯ ТАБЛИЦА]
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе|2015]]
[[Катэгорыя:2014 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2015 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2015 годзе]]</text>
      <sha1>ftg2nn4vvjlpz0adt4wyl40zmmn8xl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784370</id>
    <revision>
      <id>5206582</id>
      <parentid>5205594</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- {{Underlinked|date=верасень 2026}}</comment>
      <origin>5206582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="99xk721k6bn6b7pm3tuqe1tjqssq0sz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Цёмкін}}
{{Музыкант}}
'''Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін''' ({{lang-en|Dimitri Tiomkin}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{кампазітар|ЗША}} руска-яўрэйскага паходжання, які ўнёс вялікі ўклад у развіццё кінамузыкі. Чатырохразовы ўладальнік прэміі «[[Оскар]]».

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Крамянчуг]] Палтаўскай губерні (Расійская імперыя) у яўрэйскай сям’і&lt;ref name=Stevens&gt;Stevens, Lewis. ''Composers of Classical Music of Jewish Descent'', Vallentine Mitchell Publ. (2003) p. 50&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-24 |title=The music behind Hollywood's golden age |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/proms/10233613/The-music-behind-Hollywoods-golden-age.html |access-date=2024-10-24 |website=The Telegraph |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт}}
* {{IMDb name|0006323}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}}

{{DEFAULTSORT:Цёмкін Дзмітрый Зіноўевіч}}</text>
      <sha1>99xk721k6bn6b7pm3tuqe1tjqssq0sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Акруга Францыі/Тэкст прэамбулы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>785351</id>
    <revision>
      <id>5206711</id>
      <parentid>4960683</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5206711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="cs60ia23mmrs6pe63e0766sqzdmvzi6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;'''{{#invoke:String|replace|{{PAGENAMEBASE}}|%s*%(.*%)||plain=false}}'''{{#if: {{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1705|from={{{from|}}}|plain=true}} | &amp;#32;({{lang-fr|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1705|from={{{from|}}}|plain=true}}}}) }} — [[Акруга (Францыя)|акруга]] ў [[Францыя|Францыі]], уваходзіць у склад {{wikidata|P131|from={{{from|}}}}}.{{#if: {{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P36|from={{{from|}}}|plain=true}} | &amp;#32;Адміністрацыйны цэнтр — {{wikidata|P36|from={{{from|}}}}}.}}

Плошча акругі складае {{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P2046|preset=default|from={{{from|}}}}}. Насельніцтва — {{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p1082[rank:preferred]|from={{{from|}}}}}.&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Катэгорыя:Шаблоны:Вікіданыя]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Францыі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cs60ia23mmrs6pe63e0766sqzdmvzi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтр беларускай культуры (Даўгаўпілс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787580</id>
    <revision>
      <id>5206569</id>
      <parentid>5142812</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5253" sha1="7rd5xy6r6201tjhgaj7gw3twv6uzk7r" xml:space="preserve">{{грамадская арганізацыя}}
'''Цэнтр беларускай культуры''' ('''ЦБК'''; {{lang-lv|Baltkrievu kultūras centrs}}) — установа культуры ў [[Даўгаўпілс]]е, [[Латвія]]. Сядзіба размешчана па вуліцы Алеяс, 68-1А&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-by|url=https://bkc.daugavpils.lv/be/kont|title=Контакты|website=bkc.daugavpils.lv|date=2018-08-08|access-date=2025-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134740/https://bkc.daugavpils.lv/be/kont|archive-date=30 красавіка 2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З 2013 года кіраўніцай з’яўляецца [[Жанна Раманоўская]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.pvestnik.by/polackija-sustrjechy/|title=Полацкiя сустрэчы — Полоцк. Полоцкий вестник. Новости Полоцка и Полоцкого района|date=2015-06-02|access-date=2025-05-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Заснаваны 25 сакавіка 1999 года, рашэннем дэпутатаў Даўгаўпілскай гарадской думы, як бюджэтная ўстанова культуры [[Даўгаўпілскае гарадское самакіраванне|Даўгаўпілскага гарадскога самакіравання]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/uzdim/|title=«Уздым» (Даўгаўпілс) - Пасольства Рэспублікі Беларусь ў Латвійскай Рэспубліцы|website=latvia.mfa.gov.by|access-date=2025-05-06|archive-date=29 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529081309/https://latvia.mfa.gov.by/be/bielarusy/supolki/uzdim/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Цэнтр беларускай культуры займаецца захаваннем і папулярызацыяй [[Беларуская культура|беларускай культуры]], арганізацыяй і правядзеннем культурных мерапрыемстваў у Латвіі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пры ЦБК створана 7 творчых калектываў: ансамбль [[Беларуская народная песня|беларускай народнай песні]] «Купалінка» (1992 г.), танцавальны ансамбль «Лянок» (2000 г.), тэатральная студыя «Паўлінка» (2007 г.), харавая капэла «Спадчына» (2013 г.) і вакальна-інструментальны ансамбль «Пралескі» (2014 г.). Таксама дзейнічае мастацкая студыя «Каларытны свет» (2017 г.), дзіцячая студыя «Скарбніца» (2019 г.). У 2018 г. быў адкрыты [[музей]]ны пакой «Беларуская хатка»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Творчыя калектывы рэгулярна ўдзельнічаюць у Латвійскім свяце танца і песні, міжнародных фестывалях «Балтыка», «Аўгшдаўгава», «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар у Віцебску]]», «[[Браслаўскія зарніцы]]», «[[Жураўлі і журавіны Міёрскага краю]]», «[[Залессе збірае сяброў]]», «Вентспілскі вянок», «Фэст» і іншых фестывалях у Латвіі, [[Беларусь|Беларусі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Літва|Літве]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Працуе народная беларуская [[бібліятэка]], якая налічвае каля 1750 кніг. У рамках культурна-асветніцкай дзейнасці ЦБК рэгулярна праводзяцца: міжнародны фестываль «Беларускі кірмаш у Даўгаўпілсе»; Дні беларускай культуры ў Даўгаўпілсе; народнае свята «Купалле» і беларускія абрадавыя святы; літаратурныя вечары; сустрэчы з паэтамі, пісьменнікамі і цікавымі людзьмі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Акрамя гэтага, пастаянна рыхтуецца адукацыйна-гульнявая праграма для дзіцячых садоў «Нашы суседзі — беларусы» і экскурсійная праграма для школьнікаў «Беларускі дом»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250430133120/https://bkc.daugavpils.lv/be/ Старонка Цэнтра беларускай культуры]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]]
[[Катэгорыя:1999 год у Латвіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Даўгаўпілс]]</text>
      <sha1>7rd5xy6r6201tjhgaj7gw3twv6uzk7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нетывот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789435</id>
    <revision>
      <id>5206558</id>
      <parentid>5008855</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krateven</username>
        <id>65271</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5206558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="etq67m5jvh95cmioupvsiyxad8j9nge" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Нетывот''' ({{lang-he|נתיבות}}‎) — горад у [[паўднёвая акруга (Ізраіль)|паўднёвай акрузе]] [[Ізраіль|Ізраіля]], за 30 км на поўдзень ад [[Ашкелон]]а і на паўночны захад ад [[Беэр-Шэва|Беэр-Шэвы]]. Заснаваны ў 1956 годзе, у межах праграмы асваення і засялення паўночнай часткі пустыні [[Негеў]]. Першымі жыхарамі былі рэпатрыянты з краін Магрыба (пераважна Марока і, у меншай ступені, Туніса).
== Насельніцтва ==

{{Wikidata/Population}}

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]]</text>
      <sha1>etq67m5jvh95cmioupvsiyxad8j9nge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алег Віталевіч Іваноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>791537</id>
    <revision>
      <id>5206481</id>
      <parentid>5029119</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T21:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5206481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5467" sha1="445zgm1kjhalnjq0lx132gljwjhxzgc" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
'''Алег Віталевіч Іваноў''' (нар. {{ДН|11|6|1978}}, [[Магілёў]]) — беларускі інжынер-тэхнолаг і дэпутат.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 11 чэрвеня 1978 года ў горадзе [[Магілёў]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «Тэхналогія захоўвання і перапрацоўкі жывёльнай сыравіны», а таксама спецыяльны факультэт перападрыхтоўкі спецыялістаў па спецыяльнасці «Бухгалтарскі ўлік, аналіз і аўдыт»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Служыў у [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Працаваў майстрам каўбасна-кулінарнага цэха, намеснікам начальніка гэтага цэха [[Гродзенскі мясакамбінат|Гродзенскага мясакамбіната]]; дырэктарам ТАА «Велес-Міт»; намеснікам генеральнага дырэктара па вытворчасці і якасці [[Гродзенскі мясакамбінат|Гродзенскага мясакамбіната]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Генеральны дырэктар гэтага прадпрыемства&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Дэпутат [[Гродзенскі абласны Савет дэпутатаў|Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Спіс дэпутатаў Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання|29-га склікання]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Дэлегат [[VI Усебеларускі народны сход|VI]] і [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускіх народных сходаў]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Выбраны ў 2024 годзе членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]] ад [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (вылучаны ад горада [[Гродна]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/ivanov-oleg-736/|title=Иванов Олег Витальевич — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}&lt;/ref&gt;.  

Член [[Белая Русь (грамадскае аб’яднанне)|рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Белая Русь»]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2026 годзе асуджаны да сямі гадоў пазбаўлення волі і штрафа па абвінавачванні ў атрыманні хабараў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/405241|title=Былому гендырэктару Гродзенскага мясакамбіната далі сем гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны Падзякай старшыні [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага аблвыканкама]], ганаровай граматай [[Гродзенскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гродзенскага гарадскога Савета дэпутатаў]], падзячным лістом старшыні [[Адміністрацыя Ленінскага раёна г. Гродна|адміністрацыі Ленінскага раёна Гродна]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/ivanov-oleg-736/ Профіль Алега Іванова на сайце Савета Рэспублікі]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Алег Віталевіч}}

[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 6-га склікання]]
[[Катэгорыя:інжынеры-тэхнолагі Беларусі]]</text>
      <sha1>445zgm1kjhalnjq0lx132gljwjhxzgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Вацлаў Бальцэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792292</id>
    <revision>
      <id>5206410</id>
      <parentid>5034475</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3919" sha1="jij7jc5dslmyfqh42sguxugg34u2ikw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бальцэвіч}}
{{мастак}}
'''Францішак Вацлаў Бальцэвіч''' — [[Вільня|віленскі]] [[гравёр]] сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Працаваў у тэхніцы [[гравюра па медзі|гравюры па медзі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/214|title=Францішак Вацлаў Бальцэвіч|website=vkl.by|access-date=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212011434/https://vkl.by/articles/214|archive-date=12 снежня 2025|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Ствараў пераважна выявы святых: [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]] (1748), каралевіча [[Святы Казімір|Казіміра]] (1749), [[Іосіф Каласанці|Іосіфа Каласанці]], [[Ян Непамук|Яна Непамука]], [[Антоній Падуанскі|Антонія Падуанскага]], [[Вінцэнт Ферэрыус|Вінцэнта Ферэрыуса]]; абразы Маці Божай у [[Мадонна Сапегаў|віленскім касцёле св. Міхала]], [[Лукішская Маці Божая|Лукішскую]], [[Маці Божая Вастрабрамская|Вастрабрамскую]], [[Маці Божая Эйсімонцкая|Эйсімонцкую]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Аўтар партрэта каралевы [[Марыя Юзэфа фон Габсбург|Марыі Юзэфы]], жонкі караля [[Аўгуст III|Аўгуста III]] (1746)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Выканаў некалькі [[Экслібрыс|экслібрысаў]] для [[Дамініканцы|дамініканскіх]] і прыватных бібліятэк [[Г. Піскоўскі|Г. Піскоўскага]], [[Г. Помян]]а, [[К. Л. Плятэр]]а, [[М. Г. Важынскі|М. Г. Важынскага]] і інш. Стварыў уласны тып экслібрыса (з [[Бюст|бюстамі]] «вучоных мужоў»), які стаў узорам для іншых мастакоў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Творы Бальцэвіча вызначаюцца тэхнічнай дасканаласцю і прапрацоўкай дэталей&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Maci Božaja Vastrabramskaja. Маці Божая Вастрабрамская (F. Balcevič, 1750-80) (cropped).jpg|[[Маці Божая Вастрабрамская]]
Maci Božaja Łukiskaja. Маці Божая Лукіская (F. Balcevič, 1750).jpg|[[Маці Божая Лукішская]]
Śviaty Kazimier, Vilnia. Сьвяты Казімер, Вільня (F. Balcevič, 1749).jpg|[[Святы Казімір]]
Miadzieł Stary. Мядзел Стары (F. Balcevič, 1759) (cropped).jpg|[[Святы Юстын]] на фоне [[Касцёл Маці Божай Шкаплернай (Мядзел)|касцёла Маці Божай Шкаплернай]]
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|url=https://vkl.by/articles/214|title=Францішак Вацлаў Бальцэвіч|website=vkl.by|access-date=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212011434/https://vkl.by/articles/214|archive-date=12 снежня 2025|url-status=dead}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Бальцэвіч Францішак Вацлаў}}

[[Катэгорыя:гравёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гравёры Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Постаці Вільні]]
[[Катэгорыя:Гравёры па медзі]]</text>
      <sha1>jij7jc5dslmyfqh42sguxugg34u2ikw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіноа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792860</id>
    <revision>
      <id>5206301</id>
      <parentid>5046620</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51903-59</username>
        <id>174636</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5206301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2823" sha1="nojr292gcxjrkvwt5qxdd8vbn5b4i5c" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Chenopodium quinoa0.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Chenopodium
 |ref               = 
 |comment           = 
 |rang              = Від
 |latin             = Chenopodium quinoa
 |author            = [[Willd.]], 1798
 |syn               = 
* {{btname|Chenopodium ccoyto|[[Toro Torr.]]}}
* {{btname|Chenopodium ccuchi-huila|[[Toro Torr.]]}}
* {{btname|Chenopodium chilense|[[Pers.]]}}
* {{btname|Chenopodium guinoa|[[Krock.]]}}
* {{btname|Chenopodium nuttalliae|[[Saff.]]}}
* {{btname|Chenopodium quinoa var. quinoa|[[Toro Torr.]]}}
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies = Chenopodium quinoa
 |grin              = 10194
 }}
'''Кіноа''' — псеўдазерневая збожжавая культура, аднагадовая расліна, [[Біялагічны від|від]] роду [[Лебяда]] сямейства [[Аксамітнікавыя]]. Расце на схілах [[Анды|Андаў]] у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Багатая на пратэіны, вугляводы і мінералы. Культывуецца ў больш як 170 краінах.

Кіноа мае старажытнае паходжанне і было адным з найважнейшых відаў ежы [[Дакалумбава храналогія Перу|індзейцаў у дакалумбаву эпоху]]. У [[інкі|цывілізацыі інкаў]] кіноа было адным з трох асноўных відаў ежы нароўні з [[кукуруза]]й і [[бульба]]й. Інкі яго называлі «залатым збожжам».

Традыцыйная зона распаўсюджання — даліны і тэрасы горных схілаў на вышыні 3000-4000 м над [[Вышыня над узроўнем мора|узроўнем мора]], гэта значыць раёны з беднымі глебамі і суровымі [[клімат]]ычнымі ўмовамі. Радзіма — берагі самага высакагорнага ў свеце суднаходнага возера [[Тытыкака]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Лебядовыя]]
[[Катэгорыя:Зернавыя культуры]]
[[Катэгорыя:Трапічная сельская гаспадарка]]
[[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]]</text>
      <sha1>nojr292gcxjrkvwt5qxdd8vbn5b4i5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усерасійскі рэферэндум аб увядзенні пасады Прэзідэнта РСФСР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799985</id>
    <revision>
      <id>5206330</id>
      <parentid>5091269</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Рэферэндумы ў Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="5ye9yd1oymapq13lngvq7gcnizj5769" xml:space="preserve">{{Картка рэферэндуму|name=Усерасійскі рэферэндум аб увядзенні пасады прэзідэнта РСФСР|date=17 сакавiка 1991 года|title=''«Ці лічыце Вы неабходным увядзенне пасады Прэзідэнта РСФСР, якая выбіраецца ўсенародным галасаваннем?»''|yes=53385275|no=21406152|total=76425110|electorate=101776550|map=Файл:1991 Russian presidential referendum.svg|mapdivision=субъектам РСФСР|notes=Крыніца: Паведамленне Цэнтральнай камісіі РСФСР па правядзенні рэферэндумаў&lt;ref name=&quot;gazeta&quot;&gt;Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов // [[Российская газета]]. — 1991. — № 57 (103). — [[26 марта]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;izvestija&quot;&gt;[http://new.hse.ru/sites/tp/isakov/1990-1996dn/71/1/Сообщение%20об%20итогах%20референдума%20РСФСР%2017%20марта%201991%20года.htm Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов] {{Wayback|url=http://new.hse.ru/sites/tp/isakov/1990-1996dn/71/1/%D0%A1%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%85%20%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%20%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0%2017%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%201991%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=20120108000403 }} // Известия. — 1991. — 26 марта.&lt;/ref&gt;}}

'''Усерасійскі [[рэферэндум]] аб увядзенні пасады [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнта РСФСР]]''' быў праведзены ў Расіі ў адзін дзень з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|усесаюзным]] рэферэндумам аб захаванні СССР, у нядзелю [[17 сакавіка]] [[1991|1991 года]] .

== Арганізацыя рэферэндуму ==
[[Файл:Voter_invitation_USSR_referendum_1991.jpg|злева|міні|266x266пкс|Запрашэнне на рэферэндум 17 сакавіка 1991 года]]
Пасля заснавання на III З'ездзе народных дэпутатаў СССР пасады [[Прэзідэнт СССР|Прэзідэнта СССР]] у саюзных і аўтаномных рэспубліках стаў уводзіцца пасаду прэзідэнта.

У Расіі, як мяркуюць аналітыкі, пасада ўводзілася пад канкрэтную асобу Старшыні Вярхоўнага Савета РСФСР [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б.]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|М. Ельцына]]  .

== Правядзенне рэферэндуму ==
Рэферэндум не праводзіўся ў [[Паўночна-Асецінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Паўночна-Асецінскай АССР]], Тувінскай АССР і [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскай АССР]]  . У [[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]] і Татарстане рабіліся спробы байкатаваць правядзенне рэферэндуму.

== Вынікі рэферэндуму ==
Пытанне гучала так: &quot;Ці лічыце Вы неабходным увядзенне пасады Прэзідэнта РСФСР, які выбіраецца ўсенародным галасаваннем?&quot;  

: У спісы ўключаны 101 776 550 чалавек 
: Бюлетэні атрымалі 76 652 747 (75,31%) 
: Прынялі ўдзел 76 425 110 (75,09 %) 
::* Адказалі « '''Так''' » — 53 385 275 (69,85 % удзельнікаў, 52,45 % выбаршчыкаў) 
::* Адказалі « '''Не''' » — 21 406 152 (28,01%) 
: Колькасць несапраўдных бюлетэняў — 1.633.683 

== Наступствы рэферэндуму ==
[[12 чэрвеня]] [[1991|1991 года]] прайшлі выбары прэзідэнта, на якіх перамог [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б.Н.]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцын]], і такім чынам стаў першым [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнтам Расіі]] .

= Крынiцы =
[[Катэгорыя:Падзеі 17 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Рэферэндумы 1991 года]]
[[Катэгорыя:Рэферэндумы ў Расіі]]
&lt;references /&gt;
{{Выбары ў Расіі}}</text>
      <sha1>5ye9yd1oymapq13lngvq7gcnizj5769</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Справа Эпштэйна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>802521</id>
    <revision>
      <id>5206618</id>
      <parentid>5158149</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="bsyjnw5ii2axy9otngr6hexja6qvaje" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
| name       = Справа Эпштэйна
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| title      = Справа Джэфры Эпштэйна
| bodyclass  = hlist
| group1     = Асобы
| list1      = 
{{Navbox|subgroup
  |group1 = Абвінавачваныя 
  |list1=
* [[Джэфры Эпштэйн]] ([[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерць]])
* [[Гіслейн Максвел]]
  |group2 = Абвінаваўцы
  |list2=
* [[Вірджынія Джуфрэ]]
* [[Марыя Фармер]]
}}
| group2    = Лакацыі
| list2    =
* Астравы Эпштэйна 
** [[Грэйт-Сент-Джэймс]]
** [[Літл-Сент-Джэймс]]
* [[Дом Герберта Н. Штрауса]]
* [[Асабняк Джэфры Эпштэйна ў Палм-Біч|Асабняк у Палм-Біч]]
* [[Ранча Зора]]
* [[Лаліта Экспрэс]]

| group3   = Рэзананс
| list3    =
* [[Файлы Эпштэйна]]
** [[EpsteinExposed]]
** [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]]
* Д/ф
** «[[Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты]]»
** «[[Перажыць Джэфры Эпштэйна]]»
}}</text>
      <sha1>bsyjnw5ii2axy9otngr6hexja6qvaje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрысціянская царква</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807553</id>
    <revision>
      <id>5206551</id>
      <parentid>5193457</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46354" sha1="njc6pyjij3nl6rijci5lvfkp5ts8k6x" xml:space="preserve">[[Файл:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|міні|Сярэднявечная ілюстрацыя Эклесіі з манускрыпта «[[Hortus deliciarum]]» [[Герада Ландсбергская|Герады Ландсбергскай]], XII стагоддзе.]]
'''Хрысція́нская царква́''' (праз {{lang-de|Kirche}}; ад {{lang-el|κυριακός}} — «[Дом] Божы»&lt;ref&gt;{{Фасмер|Церковь}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Рэлігія і царква на Беларусі|аўтар=[[А. У. Верашчагіна]], [[Г. А. Лаўрэцкі]]|артыкул=Царква|старонкі=349-350}}&lt;/ref&gt;; у Новым Запавеце — {{lang-grc|ἐκκλησία}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://biblehub.com/greek/1577.htm |title=Словарь Стронга G1577 |access-date=2023-09-11 |archive-date=2023-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922155540/https://biblehub.com/greek/1577.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (''ekklêsia''), што азначае «сход», утворана ад дзеяслова ''ekkaleô'', «я прызываю»{{sfn|L’Église Chrétienne — Larousse}}; {{lang-la|ecclesia}}, {{lang-syc|ܥܕܬܐ}}, {{lang-de|Gemeinde}}; ''дом Гасподні'', ад {{lang-el|Κυριακόν}}{{sfn|Леонов|2022}}) — рэлігійная абшчына, заснаваная [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], ці арыгінальная інстытуцыя, якую разумеюць розныя [[Хрысціянская канфесія|хрысціянскія канфесіі]] як сапраўднае цела хрысціян&lt;ref name=&quot;OCA2021&quot;&gt;{{cite web |title=The Original Christian Church |url=https://www.oca.org/questions/history/the-original-christian-church |publisher=[[Orthodox Church in America]] |access-date=2021-06-27 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weaver1900&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Weaver, Jonathan |загаловак=Christian Theology: A Concise and Practical View of the Cardinal Doctrines and Institutions of Christianity |год=1900 |выдавецтва=United Brethren Publishing House |старонак=245 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lansing2021&quot;&gt;{{cite web |title=What do Catholics believe? |url=https://www.dioceseoflansing.org/general/what-do-catholics-believe |publisher=Roman Catholic Diocese of Lansing |access-date=2021-06-29 |lang=en |quote=We are the original Christian Church, which began when Jesus himself when he said to the Apostle Peter, &quot;You are the rock on which I will build my church. The gates of hell will not prevail against it.&quot; Every pope since then has been part of an unbroken line of succession since Peter, the first pope.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Хрысціянскае багаслоўе|хрысціянскім багаслоўі]] Царква — створаны Ісусам Хрыстом духоўны саюз верных яму людзей, якія аб’яднаны хрысціянскай верай, прынцыпамі духоўнага жыцця і вядуць адзінае [[Хрысціянскае богаслужэнне|богаслужэбнае]] жыццё пад кіраўніцтвам свяшчэннаслужыцеляў, якія захоўваюць [[Апостальская пераемнасць|апостальскую пераемнасць]]. Згодна з [[Евангелле]]м, Ісус Хрыстос сказаў: «Я збудую Царкву Маю, і брамы пякельныя не адолеюць яе» ({{bible.by|Мф|16|18}}), таму Царква — гэта «Царква Бога жывога, стоўп і аснова ісьціны» ({{bible.by|1Цім|3|15}}). Паводле хрысціянскага вучэння, Царква была створана Хрыстом для выратавання людзей і перамянення ўсяго свету. Апостал Павел называў Царкву «целам Хрыстовым», у якім галава — Хрыстос, а кожны хрысціянін з’яўляецца яе членам{{sfn|Леонов|2022}}. Таксама тэрмін часта выкарыстоўваецца ў навуцы як сінонім самога [[хрысціянства]], нягледзячы на тое, што яно складаецца з мноства розных цэркваў і дэнамінацый, многія з якіх дагматычна прэтэндуюць на тое, каб быць [[Адзіная сапраўдная царква|адзінай сапраўднай царквой]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eastern Orthodox Church |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/subdivisions/easternorthodox_1.shtml |publisher=BBC |access-date=2021-06-27 |lang=en |date=2008-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ehrman2018&quot;&gt;{{cite web | first = Bart D. | last         =  Ehrman  |title=Inside the Conversion Tactics of the Early Christian Church |url=https://www.history.com/news/inside-the-conversion-tactics-of-the-early-christian-church |publisher=History |access-date=2021-06-27 |lang=en |date=2018-05-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=The Oxford Dictionary of the Christian Church|год=1997|выдавецтва=Oxford University Press|рэдактар=F. L. Cross, Elizabeth A. Livingstone|isbn=0-19-211655-X|выданне=3rd|месца=New York}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, царквой называюць канкрэтны [[Царква (збудаванне)|храм]], у якім рэгулярна праводзяцца набажэнствы{{sfn|Леонов|2022}}.

Чатыры ўласцівасці Царквы, упершыню сфармуляваныя ў [[Нікеа-Цараградскі сімвал веры|Нікеа-Цараградскім Сімвале веры]] (381 год), заключаюцца ў тым, што Царква з’яўляецца адзінай, святой, саборнай (кафалічнай) і апостальскай&lt;ref&gt;Louis Berkhof, ''Systematic Theology'' (London: Banner of Truth, 1949), 572.&lt;/ref&gt;.

== Этымалогія ==
[[Файл:La goélette à quatre mâts Santa Maria Manuela (50).JPG|міні|злева|150px|[[Звон (інструмент)|Звон]], гукам якога склікаюць людзей быць разам для агульнай справы.]]
У грэчаскай хрысціянскай традыцыі, уключаючы новазапаветную і святаайцоўскую, царкву абазначаюць словам ''эклесія'' ({{lang-grc|ἐκκλησία}} — «сход»). Гэта прамы пераклад на грэчаскую мову яўрэйскага слова ''кагал'' ({{lang-he|קהל}}). У Старажытнай Грэцыі гэтае слова азначала скліканы народны сход грамадзян поліса ([[Эклесія|эклесію]]), а ў хрысціянстве яно пачало азначаць хрысціянскую абшчыну на зямлі і тых, хто выратаваўся на нябёсах. Большасць [[Раманскія мовы|раманскіх]] і [[Кельцкія мовы|кельцкіх]] моў выкарыстоўваюць вытворныя ад гэтага слова, атрыманыя ў спадчыну або запазычаныя з лацінскай формы ''ecclesia''. Ад слова ''ἐκκλησία'' таксама паходзіць назва дысцыпліны «[[эклезіялогія]]» — раздзела хрысціянскага багаслоўя, які асвятляе пытанні, звязаныя з Царквой.

У [[Беларуская мова|беларускай мове]], як і ў большасці славянскіх моў (рускае ''церковь'', балгарскае ''църква'', славенскае ''cerkev''), тэрмін узыходзіць да грэчаскага прыметніка ''Κυριακόν'' («Гасподняе, тое, што належыць Госпаду»), ад якога таксама паходзіць назва царквы ў германскіх мовах (англійскае ''church'', нямецкае ''Kirche''). Згодна з этымалагічным слоўнікам Макса Фасмера, перш чым трапіць у [[славянскія мовы]], слова прайшло праз германскія дыялекты&lt;ref&gt;{{Фасмер|Церковь}}&lt;/ref&gt;. Хрысціянскія храмы часам называлі ''kuriakon'' на грэчаскай мове пачынаючы з IV стагоддзя, але словы ''ekklēsia'' і ''basilikē'' ([[базіліка]]) былі больш распаўсюджанымі&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Harper |first=Douglas |encyclopedia=Online Etymology Dictionary |title=church |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church |access-date=2008-01-18 |year=2001 |quote=Gk. kyriakon (adj.) &quot;of the Lord&quot; was used of houses of Christian worship since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ekklesia or basilike.}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Сашэсце Святога Духа на Апосталаў.jpg|міні|Беларускі абраз, які адлюстроўвае [[сашэсце Святога Духа]]. Дзень Пяцідзесятніцы лічыцца «днём нараджэння Царквы».]]
Хрысціянская царква зарадзілася ў рымскай [[Іўдзея|Іўдзеі]] ў першым стагоддзі нашай эры, грунтуючыся на вучэнні [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], які сабраў вакол сябе першых вучняў. Гэтыя вучні пазней сталі вядомымі як «хрысціяне». Згодна са Свяшчэнным Пісаннем, Ісус загадаў ім распаўсюджваць яго вучэнне па ўсім свеце. Для большасці хрысціян свята [[Пяцідзесятніца|Пяцідзесятніцы]] ўяўляе сабой дзень нараджэння Царквы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2016-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|publisher=BBC|access-date=2016-11-04}}&lt;/ref&gt;, што азначалася [[Сашэсце Святога Духа|сашэсцем Святога Духа]] на сабраных вучняў&lt;ref&gt;Дзеянні 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm «Pentecost (Whitsunday)»]. ''Catholic Encyclopedia''. Accessed on 4 November 2016.&lt;/ref&gt;. З самых ранніх дзён хрысціяне прымалі неіўдзеяў (язычнікаў) без патрабавання поўнага прыняцця іўдзейскіх звычаяў (такіх як [[абразанне]])&lt;ref&gt;Дзеянні 10—15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Church as an Institution», ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library[http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50|date=2006-10-24}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя гісторыкі лічаць, што канфлікт з іўдзейскімі рэлігійнымі ўладамі хутка прывёў да выгнання хрысціян з сінагог у [[Іерусалім]]е&lt;ref&gt;''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More[http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Spread of Christianity to AD 600 - Atlas of World History.png|міні|Распаўсюджванне хрысціянства. Сінім колерам пазначаны пераважна хрысціянскія рэгіёны да 325 года, блакітным — да 600 года.]]
Існуе меркаванне, што называць [[ранняе хрысціянства]] «асобнай рэлігійнай традыцыяй» некарэктна, бо да сярэдзіны II стагоддзя рух паслядоўнікаў Ісуса лічыўся адным з напрамкаў іўдаізму{{sfn|Армстронг|2016|с=34}}. Вучэнні розных груп ранніх хрысціян значна адрозніваліся, ажно да адрознення ад сучаснага хрысціянства ў асноўных пастулатах пра Бога і Ісуса. Напрыклад, частка ранніх хрысціян бачыла ў Ісусе толькі прарока{{sfn|Ehrman|2015|с=7}}{{sfn|Иудеохристиане — ЭЕЭ}}. Паколькі большасць хрысціян сёння згодныя з вучэннем [[Нікейскі сімвал веры|Нікейскага Сімвала веры]], сучасныя хрысціянскія багасловы схільныя лічыць, што спрэчкі ў раннім хрысціянстве адлюстроўвалі канфлікт адзінай артадаксальнай пазіцыі з меншасцю ератыкоў. Іншыя навукоўцы лічаць, што ранняе хрысціянства было фрагментарным, з адначасова існуючымі канкуруючымі плынямі{{sfn|Simon|1979|с=107}}. Калі да канца III стагоддзя адна з груп, умоўна «[[паўліяне]]», паслядоўнікі [[Апостал Паўла|апостала Паўла]], стала дастаткова моцнай, яна здушыла іншыя групы і заявіла, што яе вучэнне заўсёды было пазіцыяй большасці, а яе сапернікі былі «ератыкамі». На думку гэтых навукоўцаў, дадзеная група і стала цяперашняй Хрысціянскай царквой{{sfn|Ehrman|2015|с=7}}{{sfn|Христианство — ЭЕЭ}}.

Царква паступова распаўсюджвалася па [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і за яе межамі, набываючы буйныя цэнтры ў такіх гарадах, як [[Іерусалім]], [[Антыёхія]] і [[Эдэса]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Catholic Encyclopedia: Acts of the Apostles |url=http://www.newadvent.org/cathen/01116b.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Рымскія ўлады пераследавалі царкву, таму што хрысціяне адмаўляліся прыносіць ахвяры рымскім багам і аспрэчвалі імперскі культ&lt;ref&gt;Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825193458/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml|date=2009-08-25}}&lt;/ref&gt;. Царква была легалізавана ў 313 годзе ([[Міланскі эдыкт]]), а потым прасоўвалася імператарамі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам I]] і [[Феадосій I Вялікі|Феадосіем I]] у IV стагоддзі як дзяржаўная царква Рымскай імперыі. Пасля таго, як імператар Канстанцін Вялікі надаў хрысціянству афіцыйны статус, гэтая царква стала «царквой, якая перамагае» ({{lang-la|ecclesia triumphans}}). У поўнай меры гэты статус замацаваўся ў 380 годзе, калі Феадосій Вялікі зрабіў хрысціянства адзінай афіцыйнай і [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]{{sfn|Elstad, Store norske leksikon}}. У тым жа годзе ён пастанавіў, што толькі паслядоўнікі трынітарнага хрысціянства маюць права называцца каталіцкімі хрысціянамі, у той час як усе іншыя лічацца ератыкамі&lt;ref name=&quot;TheodosiusDecree&quot;&gt;{{cite web |title=Theodosian Code XVI.i.2 |url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html |work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions |first=Paul |last=Halsall |date=June 1997 |publisher=Fordham University |access-date=2006-11-23 |archive-date=2007-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Nicaea icon.jpg|міні|злева|Ікона з выявай [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]], у суправаджэнні епіскапаў [[Першы Нікейскі сабор|Першага Нікейскага сабора]] (325 год), якія трымаюць Нікеа-Цараградскі Сімвал веры 381 года.]]
Нават пасля [[Падзел Рымскай імперыі|расколу Рымскай імперыі]] Царква заставалася адносна адзінай інстытуцыяй, акрамя [[Старажытнаўсходнія цэрквы|Старажытнаўсходніх цэркваў]], якія аддзяліліся раней. Яна стала цэнтральнай установай імперыі, асабліва на Усходзе ([[Візантыя|Візантыйская імперыя]]), дзе [[Канстанцінопаль]] пачаў разглядацца як цэнтр хрысціянскага свету дзякуючы сваёй эканамічнай і палітычнай магутнасці&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028211131/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html |archive-date=2009-10-28 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. З [[Распад Заходняй імперыі|распаду Заходняй імперыі]] ў V стагоддзі рымская царква стала для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] галоўным сувязным звяном з рымскай цывілізацыяй. У той час як на Захадзе артадаксальная царква канкурыравала з [[Арыянства|арыянскімі]] і [[Язычніцтва|язычніцкімі]] вераваннямі германскіх кіраўнікоў, пашыраючыся на [[Ірландыя|Ірландыю]], [[Германія|Германію]] і [[Скандынавія|Скандынавію]], на Усходзе хрысціянства распаўсюджвалася сярод [[Славяне|славян]]&lt;ref name=&quot;CHRISTIANITY IN HISTORY&quot;&gt;''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library[http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49|date=2006-09-09}}&lt;/ref&gt;.

[[Вялікая схізма|Вялікаму царкоўнаму расколу 1054 года]], які падзяліў адзіную Хрысціянскую царкву на [[Праваслаўная царква|Праваслаўную]] і [[Каталіцкая царква|Каталіцкую]], папярэднічалі некалькі стагоддзяў дагматычных і іерархічных спрэчак. Нягледзячы на працяглыя трэнні паміж [[Папа Рымскі|Епіскапам Рыма]] і ўсходнімі патрыярхамі, змена лаяльнасці Рыма з Канстанцінопаля на франкскага караля Карла Вялікага накіравала царкву да канчатковага падзелу&lt;ref name=&quot;CHRISTIANITY IN HISTORY&quot; /&gt;.

У XVI стагоддзі ў Еўропе пачаўся рух [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], падчас якога лютэране і рэфармацкія паслядоўнікі [[Жан Кальвін|Кальвіна]] і [[Ульрых Цвінглі|Цвінглі]] аддзяліліся ад Каталіцкай царквы. У гэты ж час шэраг нетэалагічных спрэчак прывёў да [[Англійская Рэфармацыя|Англійскай Рэфармацыі]] і незалежнасці [[Царква Англіі|Царквы Англіі]]. У [[Эпоха геаграфічных адкрыццяў|эпоху геаграфічных адкрыццяў]] і імперыялізму Заходняя Еўропа распаўсюдзіла каталіцкія і пратэстанцкія цэрквы па ўсім свеце, асабліва ў [[Амерыка|Амерыцы]]&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Па стане на 2022 год агульная колькасць людзей, ахрышчаных у той ці іншай хрысціянскай царкве, складае больш за 2,5 мільярда чалавек.

== Багаслоўе і межы Царквы ==
Існаванне Хрыстовай царквы як пэўнага наўменальнага прынцыпу не з’яўляецца ўсеагульнай відавочнасцю, таму ад хрысціяніна патрабуецца вера ў яе. Аб гэтым прама кажа Нікеа-Цараградскі Сімвал веры: ''«Веру ў Адзіную, Святую, Саборную і Апостальскую царкву»'', які прызнаецца ў гістарычных цэрквах і большасці пратэстанцкіх канфесій. Асаблівасцю дагматыкі большасці хрысціянскіх канфесій з’яўляецца тэзіс аб немагчымасці выратавання вернікаў па-за Царквой ({{lang-la|Extra Ecclesiam nulla salus}} — «па-за Царквой няма выратавання»), хаця межы Царквы ў розных канфесіях вызначаюцца па-рознаму.

У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] змяшчаецца шэраг вобразаў, якія раскрываюць хрысціянскае разуменне Царквы і яе ролі. Сярод іх вылучаюцца вобраз вінаградніка і вінаграднай лазы з яе галінамі, вобразы пастыра і стада, рыбалоўнага невада і засеянага поля. Таксама прысутнічаюць вобразы будынка, які ўзводзіцца, дома і града Божага. Акрамя таго, Царква параўноўваецца з шлюбным саюзам, нявестай Хрыстовай, маці вернікаў, а таксама з целам, дзе галавой з’яўляецца Хрыстос. Усе гэтыя вобразы раскрываюць розныя бакі сусветнага аб’яднання вернікаў, якое прайшло скрозь стагоддзі.

=== Каталіцызм ===
Каталіцкая царква лічыць сябе сапраўднай Царквой Хрыстовай. У канстытуцыі [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабору]] «[[Lumen Gentium]]» (1964) запісана:
«Гэта і ёсць адзіная Царква Хрыстова, якую мы вызнаём у Сімвале веры як адзіную, святую, кафалічную і апостальскую… Гэтая царква, усталяваная і ўладкаваная ў свеце гэтым як грамадства, знаходзіцца ў Каталіцкай царквы, якая кіруецца пераемнікам Пятра і Епіскапамі ў зносінах з ім»&lt;ref name=&quot;vd&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt063.html |title=Lumen Gentium |access-date=2013-08-15 |archive-date=2017-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520215528/http://www.krotov.info/acts/20/2vatican/dcmnt063.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У дакуменце 2007 года [[Кангрэгацыя Веравучэння|Кангрэгацыі веравучэння]] тлумачыцца, што «знаходзіцца» (subsists) азначае гістарычную бесперапыннасць і сталасць усіх элементаў, устаноўленых Хрыстом у Каталіцкай царкве, у якой канкрэтна знаходзіцца Царква Хрыста на зямлі. Разам з тым, Каталіцкая царква заклікае да павагі спадчыны іншых хрысціянскіх цэркваў, лічачы, што ў іх можна знайсці элементы асвячэння і ісціны, галоўнымі з якіх з’яўляюцца сапраўдныя таінствы і апостальская пераемнасць&lt;ref name=&quot;responses&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|title=Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813100622/https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|archive-date=August 13, 2013|publisher=Congregation for the Doctrine of the Faith|date=29 June 2007}}&lt;/ref&gt;. Католікі вераць, што толькі карпаратыўныя аб’яднанні хрысціян, якія кіруюцца епіскапамі з сапраўднымі святымі пасвячэннямі, могуць быць прызнаны «цэрквамі» ў поўным сэнсе гэтага слова.

=== Праваслаўе ===
[[Файл:Mor-mattai.png|міні|[[Манастыр Мар-Матай]] (заснаваны ў 363 годзе), які належыць да [[Дыяфізіцтва|дахалкідонскай]] Сірыйскай праваслаўнай царквы.]]
Згодна з праваслаўным катэхізісам мітрапаліта [[Філарэт (Драздоў)|Філарэта (Драздова)]], «Царква ёсць ад Бога ўсталяванае грамадства людзей, злучаных праваслаўнай верай, законам Божым, свяшчэннаначаллем і таінствамі»&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ Пространный христианский катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви (адаптированная редакция)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190117005358/http://www.pravoslavieto.com/books/catechism_sv_filaret/ |date=17 студзеня 2019 }} // О девятом члене Символа веры (§ 250)&lt;/ref&gt;. Найбольш распаўсюджаны пункт гледжання заключаецца ў тым, што сусветная Царква супадае з межамі сусветнага праваславія, а тыя, хто знаходзіцца па-за яе кананічнымі межамі, могуць належаць да яе «нябачна»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mitras.ru/church/ch_04.htm |title=Митрополит Сурожский Антоний. По поводу выражения «Неразделенная церковь» |access-date=2015-05-19 |archive-date=2018-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806214522/http://www.mitras.ru/church/ch_04.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. У афіцыйных дакументах [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] падкрэсліваецца, што хаця выратаванне можа быць здабыта толькі ў Царкве Хрыстовай, супольнасці, якія адпалі ад адзінства з праваслаўем, ніколі не разглядаліся як цалкам пазбаўленыя ласкі Божай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |title=1. Единство Церкви и грех человеческих разделений |access-date=2015-05-19 |archive-date=2020-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708014002/https://mospat.ru/ru/documents/attitude-to-the-non-orthodox/i/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Дыскусійным з’яўляецца пытанне аб наяўнасці ў іншаслаўных канфесіях сапраўднага свяшчэнства і лагоднасці таінстваў. Адсутнасць у Праваслаўнай царкве адзінага органа настаўніцтва робіць магчымым суіснаванне розных пунктаў гледжання — ад экуменістычных да строгіх, якія адмаўляюць усялякую далучанасць да Царквы неправаслаўных. Практыка называць сябе «кафалічнымі» і «сусветнымі» абсалютна чужая духу [[Старажытнаўсходнія праваслаўныя цэрквы|Старажытнаўсходніх праваслаўных цэркваў]] (дахалкідонскіх), якія лічаць, што сапраўдная ўніверсальнасць можа існаваць толькі ў сходзе ўсіх цэркваў, згуртаваных у імя прынцыпу неабходнасці асноў хрысціянства. Усе такія цэрквы захоўваюць паміж сабой зносіны ў духу, што дае найвышэйшае яднанне веры і міласэрнасці&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Архиепископ Магакия (Орманян) |загаловак=Армянская Церковь |адказны=Епископ Езрас Нерсисян |год=2006 |выданне=Издано тиражом 10 000 экземпляров в рамках альманаха &quot;Великая Армения&quot; |месца=Финляндия |выдавецтва=Арман Джилавян, Армен Джилавян |старонкі=105—107 |старонак=208}}&lt;/ref&gt;.

=== Пратэстанцкія традыцыі ===
[[Файл:Camp meeting of the Methodists in N. America J. Milbert del M. Dubourg sculp (cropped).jpg|міні|Метадысцкія прапаведнікі праводзяць служэнне пад адкрытым небам у Паўночнай Амерыцы.]]
У евангельскім пратэстантызме царкоўную ідэнтычнасць вызначаюць выключна вернасцю вучэнню, апісанаму ў Новым Запавеце. Традыцыйнае разуменне зводзіцца да таго, што ні таінствы, ні гістарычнасць рукапакладанняў не з’яўляюцца гарантыяй «хрысціянскасці» якой-небудзь царквы; толькі вернае захаванне паслушэнства Слову Божаму робіць людзей дзецьмі Божымі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rusbaptist.stunda.org/tainstva.htm |title=Виктор Шленкин Таинства евангельских христиан-баптистов |access-date=2013-04-26 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221160830/http://rusbaptist.stunda.org/tainstva.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Для многіх пратэстантаў Хрысціянская царква мае два кампаненты: бачную царкву, у якой прапаведуецца Слова Божае, і нябачную царкву, якая ўключае ўсіх, хто сапраўды выратаваны&lt;ref name=&quot;McGrath2016&quot;&gt;{{cite book |last1=McGrath |first1=Alister E. |title=Christian Theology: An Introduction |date=4 August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-87443-1 |page=362 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Паняцце «апостальскай пераемнасці» тлумачыцца як бесперапынная пераемнасць пропаведзі і вучэння, а не абавязковага рукапакладання.

[[Лютэранства|Лютэранскія цэрквы]] традыцыйна лічаць, што іх традыцыя прадстаўляе сапраўдную бачную Царкву, аднак вучаць, што ёсць сапраўдныя хрысціяне і ў іншых канфесіях, якія прапаведуюць Слова Божае, хоць і з дамешкам памылак&lt;ref name=&quot;Frey1918&quot;&gt;{{cite magazine|last=Frey|first=H.|title=Is One Church as Good as Another?|volume=37|year=1918|magazine=The Lutheran Witness|language=en|pages=82–83}}&lt;/ref&gt;. Аўгсбургскае вызнанне вучыць, што вера, якую вызнаваў Лютэр, не з’яўляецца чымсьці новым, а ёсць сапраўднай каталіцкай верай&lt;ref name=&quot;Ludwig2016&quot;&gt;{{cite magazine|title=Luther's Catholic Reformation|last=Ludwig|first=Alan|date=12 September 2016|magazine=The Lutheran Witness|language=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Англіканства|Англікане]] звычайна разумеюць сваю традыцыю як галіну гістарычнай каталіцкай Царквы і як сярэдні шлях («via media») паміж рымскім каталіцызмам і рэфармацкім хрысціянствам&lt;ref&gt;{{cite book|title=Anglican and Episcopal History|year=2003|publisher=Historical Society of the Episcopal Church|language=en|page=15}}&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу, [[Рэфармацтва|рэфармацкая]] тэалогія таксама вызначае Царкву як нябачную і бачную, дзе апошняя з’яўляецца ўстановай для выраратавальнай дзейнасці Бога, якую [[Жан Кальвін]] называў «нашай маці»&lt;ref name=&quot;McKim2001&quot;&gt;{{cite book|last=McKim|first=Donald K.|title=The Westminster Handbook to Reformed Theology|url=https://archive.org/details/westminsterhandb0000unse|date=1 January 2001|publisher=Westminster John Knox Press|language=en|isbn=9780664224301|page=[https://archive.org/details/westminsterhandb0000unse/page/34 34]}}&lt;/ref&gt;.

[[Баптызм|Баптысты]] настойваюць на тым, што толькі баптысцкія цэрквы могуць прасачыць свой радавод бесперапынна да часоў Новага Запавету, і таму толькі яны з’яўляюцца сапраўднымі цэрквамі, якія могуць законна здзяйсняць таінствы хрышчэння і еўхарыстыі&lt;ref name=&quot;Shurden1993&quot;&gt;{{cite book|last=Shurden|first=Walter B.|title=The Struggle for the Soul of the SBC: Moderate Responses to the Fundamentalist Movement|url=https://archive.org/details/struggleforsoulo0000unse_e2d1|year=1993|publisher=Mercer University Press|isbn=9780865544246|page=[https://archive.org/details/struggleforsoulo0000unse_e2d1/page/103 103]}}&lt;/ref&gt;.

== Царква і дзяржаўная ўлада ==
[[Файл:Siemiradzki Christian Dirce.jpg|міні|Хрысціянка прымае пакутніцкую смерць пры імператары Нероне. Карціна [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрыха Семірадскага]].]]
Новы Запавет прадпісвае вернікам ставіцца да дзяржаўнай улады як да Божага ўстанаўлення: «дык аддайце кесару кесаравае, а Божае Богу» ({{bible.by|Лк|20|25}}). Разам з тым у багаслоўі застаецца дыскусійным пытанне, ці варта расцэньваць як Божае ўстанаўленне любую персону ў дзяржаўнай іерархіі, бо ў гісторыі было нямала выпадкаў ганенняў на Царкву з боку ўладаў. Так, паводле шэрагу тэорый, пад «[[Лік звера|лікам звера]]» ў [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсісе]] зашыфравана імя імператара [[Нерон]]а, які арганізоўваў жорсткія пераследы. На думку шэрагу пратэстанцкіх багасловаў, Новы Запавет зацвярджае прынцып аддзялення Царквы ад дзяржавы, бо ўмяшанне дзяржавы ў справы царквы пазбаўляе хрысціянства духоўнай прыгажосці&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rellib.narod.ru/barclay_wilyam_003.htm |title=Баркли Уильям — Толкование на Евангелие от Луки, глава 20 |access-date=2013-04-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221820/http://rellib.narod.ru/barclay_wilyam_003.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Гістарычна сфарміраваліся два асноўныя тыпы адносін паміж царквой і свецкімі ўладамі на працягу сярэднявечча. Першым тыпам з’яўляецца прымат свецкай улады над духоўнай ([[цэзарапапізм]]), які існаваў на практыцы ў [[Візантыя|Візантыі]]. Нягледзячы на афіцыйны прынцып «[[Сімфонія (тэорыя)|сімфоніі]]», імператар фактычна кантраляваў абранне патрыярхаў і ўмешваўся ў дагматычныя спрэчкі. Другім тыпам стаў прымат духоўнай улады над свецкай ([[папацэзарызм]]), які пачаў афармляцца ў [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] пасля яе [[Падзенне Заходняй Рымскай імперыі|распаду]], дзе сцвярджалася, што духоўная ўлада важнейшая за свецкую.

У Расіі ўзаемаадносіны ўладаў таксама мяняліся: патрыяршае кіраванне было скасавана [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] і заменена [[Свяцейшы сінод|Свяцейшым Сінодам]], які падпарадкоўваўся непасрэдна манарху. Сёння ў большасці канстытуцый свету дэкларуецца свабода сумлення і аддзяленне царквы ад дзяржавы, аднак ёсць краіны з афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй ([[Данія]], [[Нарвегія]], [[Грэцыя]]) або з заключанымі [[Канкардат|канкардатамі]] з Каталіцкай царквой ([[Польшча]], [[Партугалія]]).

== Сусветнае хрысціянства ==
[[Файл:St. Andrews Church situated in Darjeeling.jpg|міні|Царква Святога Андрэя ў [[Дарджылінг]]у, Індыя.]]
Шэраг гісторыкаў адзначае «глабальны зрух» хрысціянства ў XX стагоддзі: з рэлігіі, якая ў значнай ступені існавала ў Еўропе і Амерыцы, яна ператварылася ў рэлігію, прадстаўленую пераважна на глабальным Поўдні&lt;ref name=&quot;Walls2015&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|date=1996|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-106-2|author=Andrew F. Walls}}&lt;/ref&gt;. Каб перадаць глабальную прыроду хрысціянскай рэлігіі, выкарыстоўваюцца тэрміны «сусветнае хрысціянства» або «глабальнае хрысціянства». Аднак тэрмін часта факусуецца менавіта на «незаходнім хрысціянстве», якое ахоплівае выпадкі хрысціянскай веры ў [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]], а таксама дыяспарныя формы ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]&lt;ref name=&quot;Hanciles2008&quot;&gt;{{cite book|author=Jehu Hanciles|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|year=2008|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-103-1}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Гісторыя хрысціянства]]
* [[Царкоўная архітэктура]]
* [[Экуменізм]]
* [[Спіс хрысціянскіх канфесій]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул |аўтар=Леонов В. А. |загаловак=Церковь |выданне=Большая российская энциклопедия |год=2022 |спасылка=https://bigenc.ru/c/tserkov-392a3c/?v=3806397 |ref=Леонов |archive-date=18 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618205953/https://bigenc.ru/c/tserkov-392a3c?v=3806397 }}
* {{Артыкул |загаловак=Христианство |выданне=Электронная еврейская энциклопедия |спасылка=https://eleven.co.il/article/14563 |ref=Христианство — ЭЕЭ}}
* {{Артыкул |загаловак=Иудеохристиане |выданне=Электронная еврейская энциклопедия |спасылка=https://eleven.co.il/article/11885 |ref=Иудеохристиане — ЭЕЭ}}
* {{кніга |аўтар=[[Карэн Армстранг|Армстронг К.]] |загаловак=Святой Павел. Апостол, которого мы любим ненавидеть |арыгінал  =St. Paul: The Apostle We Love to Hate (Icons) |месца=М. |выдавецтва=[[Альпина нон-фикшн]] |год=2016 |старонак=250 |isbn=978-5-91671-601-6 |ref=Армстронг}}
* {{кніга |аўтар=[[Барт Эрман|Ehrman, Bart D.]] |загаловак=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings |выданне=6th |выдавецтва=Oxford University Press |год=2015 |isbn=978-0190203825 |мова=en |ref=Ehrman}}
* {{Артыкул |аўтар=Simon M. |загаловак=From Greek Hairesis to Christian Heresy |выданне=Early Christian Literature and the Classical Intellectual Tradition. In honorem Robert M. Grant |год=1979 |старонкі=101—115 |мова=en |ref=Simon}}
* {{cite web |title=L’Église Chrétienne |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/%C3%89glise/45994 |publisher=Larousse |lang=fr |ref=L’Église Chrétienne — Larousse}}
* {{cite web |author=Elstad, Hallgeir |title=Ecclesia triumphans |url=https://snl.no/ecclesia_triumphans |publisher=Store norske leksikon |lang=no |ref=Elstad, Store norske leksikon}}
* {{кніга |аўтар=Elwell, W., Comfort, P. W. |загаловак=Tyndale Bible Dictionary |выдавецтва=Tyndale House Publishers |год=2001 |isbn=0-8423-7089-7 |мова=en |ref=Elwell}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Эклезiялогія]]
[[Катэгорыя:Хрысціянскае багаслоўе]]
[[Катэгорыя:Хрысціянства]]</text>
      <sha1>njc6pyjij3nl6rijci5lvfkp5ts8k6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DzBar/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>809431</id>
    <revision>
      <id>5206717</id>
      <parentid>5204722</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3562" sha1="inh1h4ih1m0redvcbio9ymiu8fdv2gc" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Малюнак|{{{Малюнак|}}}|{{{Подпіс малюнка|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Каардынаты|{{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на ВікіСховішчы|{{{Катэгорыя на ВікіСховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>inh1h4ih1m0redvcbio9ymiu8fdv2gc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206719</id>
      <parentid>5206717</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="2gkrnt1ghw193vi6q3ep0zehx2pivib" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс малюнка|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Каардынаты|{{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2gkrnt1ghw193vi6q3ep0zehx2pivib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206720</id>
      <parentid>5206719</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3550" sha1="shmwuwd49ansk9j5042lhumvrorgj1v" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Каардынаты|{{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shmwuwd49ansk9j5042lhumvrorgj1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206723</id>
      <parentid>5206720</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="271h46zteolvowb5g77mun35gd0t7lu" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Каардынаты|{{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>271h46zteolvowb5g77mun35gd0t7lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206726</id>
      <parentid>5206723</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5206723|5206723]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]])</comment>
      <origin>5206726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3550" sha1="shmwuwd49ansk9j5042lhumvrorgj1v" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Каардынаты|{{{Каардынаты|}}}|Краіна={{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shmwuwd49ansk9j5042lhumvrorgj1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206727</id>
      <parentid>5206726</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="auh4494qeghjfb3y1nn344pllbm427w" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар|Пазіцыйныя карты|{{#if:{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{wikidata|p376|{{{Нябеснае цела|}}}|plain=true}}|{{#titleparts:{{{Краіна|}}}|1|1}}}}|{{{Рэгіён|}}}|{{{Каардынаты|}}}|Пазіцыйная карта={{{Пазіцыйная карта|}}}|Пазіцыйная карта 1={{{Пазіцыйная карта| пазнакі=m3_2|Подпіс пазнакі={{{Назва|}}}|Пазіцыя подпісы={{{Пазіцыя подпісу|}}}|Абрэзаць зверху={{{Абрэзаць зверху|}}}|Абрэзаць знізу={{{Абрэзаць знізу|}}}|Пазіцыя подпісу 1={| 1={{{Абрэзаць зверху 1|}}}|Абрэзаць знізу 1={{{Абрэзаць знізу 1|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>auh4494qeghjfb3y1nn344pllbm427w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206729</id>
      <parentid>5206727</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206735</id>
      <parentid>5206729</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="n76jnrcy898q37jrriap8fejoh2c2zy" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n76jnrcy898q37jrriap8fejoh2c2zy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206737</id>
      <parentid>5206735</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5206735|5206735]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]])</comment>
      <origin>5206737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206740</id>
      <parentid>5206737</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="7hwzzpcuz9z14gjxpoagjov66xely7q" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7hwzzpcuz9z14gjxpoagjov66xely7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206741</id>
      <parentid>5206740</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5206740|5206740]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]])</comment>
      <origin>5206741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p8hw7hwv0d5rgdguoz08nwq0kl19zag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206742</id>
      <parentid>5206741</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4204" sha1="ihz37o05ddffr1r4p2wi07yijd54dwv" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--

Характарыстыкі

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--

Размяшчэнне

--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ihz37o05ddffr1r4p2wi07yijd54dwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206745</id>
      <parentid>5206742</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="92hqann3tniod4zmmq6i2kmrbq98ehg" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--
Характарыстыкі
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--
Размяшчэнне
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картачка на Геакара: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны па алфавіце]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]{{#ifeq: цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны па алфавіце]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>92hqann3tniod4zmmq6i2kmrbq98ehg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоны сцяг. Краснаполле (газета)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811002</id>
    <revision>
      <id>5206634</id>
      <parentid>5193664</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5661" sha1="32crlmsykzk209h1mxcw9hx0qre1msc" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Чырвоны сцяг. Краснаполле
 |арыгінальная назва      = Чырвоны сцяг
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 12 сакавіка 1932 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Краснапольскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Наталля Віктараўна Козік
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Краснаполле]], [[Савецкая вуліца (Краснаполле)|Савецкая]], 9а, к. 24
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://krasnopolye.by/
}}
'''Чырвоны сцяг. Краснаполле''' — беларуская газета [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 12 сакавіка 1932 г. пад назвай «Чырвоны сцяг», да атрымання цяперашняй назвы таксама выходзіла пад назвай «Голас Краснапольшчыны» (1991-1999)&lt;ref name=&quot;krasnopolye.by&quot;&gt;[https://krasnopolye.by/redakciya/o-gazete О газете] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260826060453/https://krasnopolye.by/redakciya/o-gazete |date=26 жніўня 2026 }} // Чырвоны сцяг. Краснаполле&lt;/ref&gt;. Выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах у г.п. [[Краснаполле]] 2 разы на тыдзень&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/chyrvony_styag/ Чырвоны сцяг. Краснаполле] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Мае свой сайт і старонкі ў шэрагу сацыяльных сетак.

=== Радыёпраграма «Голас Краснапольшчыны» ===
Пры рэдакцыі газеты дзейнічала праграма радыёвяшчання «Голас Краснапольшчыны». Інфармацыя пра час, калі яна пачала і перастала выходзіць у эфір не захавалася. У пэўны час праграма выходзіла 3 разы на тыдзень (серада 6:25 — 6:40, чацвер і пятніца 11:40 — 12:00)&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi366/ Голас Краснапольшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]&lt;/ref&gt;. Магчыма спыненне працы гэтай праграмы было звязана з тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ і перастала працаваць [[правадное вяшчанне]]. Агулам у 2016 г. зніклі 20 раённых радыёпраграм Магілёўскай вобласці&lt;ref&gt;Згодна [https://vk.com/wall-97595299_58 паведамленню на старонцы Укантакце суполкі «Радиоинформ»]&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты == 
* У газеце ў розны час друкаваліся [[Мікола Ткачоў]], [[Сцяпан Іванавіч Кухараў|Сцяпан Кухараў]] і [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]]&lt;ref name=&quot;krasnopolye.by&quot;/&gt;.
* Папярэдні сайт газеты меў адрас https://web.archive.org/web/20260815224858/http://www.redflag.by/, але з 2025 г. адтуль ідзе пераадрасацыя на сайт букмекерскай канторы, нават архіўныя версіі сайта не захавалі гісторыю газеты.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://krasnopolye.by/ Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260615235548/https://krasnopolye.by/ |date=15 чэрвеня 2026 }} 
* [https://vk.ru/chirvony_stiah Старонка УКантакце]
* [https://ok.ru/krasnopolye.onlayn Старонка на Аднакласніках]
* [https://www.instagram.com/chirvonyi_stsyag/ Instagram]
* [https://www.facebook.com/chirvonystiag/ Facebook]
* [https://t.me/s/redflagby Тэлеграм канал]
* [https://belkiosk.by/chyrsc Газета на сайцё &quot;Белкіёск&quot;]
{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краснапольскі раён]]</text>
      <sha1>32crlmsykzk209h1mxcw9hx0qre1msc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чачэрскі веснік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812813</id>
    <revision>
      <id>5206593</id>
      <parentid>5182719</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="fs47r14ob54vvlop54ya389108g617d" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Чачэрскі веснік
 |арыгінальная назва      = Сцяг калектывiзацыi
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 7 лістапада 1930 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Ірына Мікалаеўна Гоцманава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чачэрск]], [[Савецкая вуліца (Чачэрск)|Савецкая]], 13
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://checherskivestnik.by/
}}
'''Чачэрскі веснік''' — беларуская газета [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], заснаваная 7 мая 1930 г. пад назвай «Сцяг калектывiзацыi». Потым выходзіла пад назвамі «Стаханавец палёў» (з 1935 г., 1945-62), «Смерць акупантам» (у часы [[ВАВ]]), пасля перапынку ў выданні  газеты ў 1962-65 гг. газета адрадзілася пад назвай «Трыбуна камунiзму» і з 1991 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/tak-derzhat-checherskiy-vestnik-.html Так держать, «Чечерский вестник»!] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 5.11.2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181015101838/http://www.checherskivestnik.by/istoriya-gazety/ О газете] (архіў сайта выдання)&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна]]
* [[Аляксандр Іванавіч Болсун]]

== Радыёпраграма «Голас Чачэршчыны» ==
Пры рэдакцыі газеты дзейнічала праграма радыёвяшчання «Голас Чачэршчыны», назва якой фігурыравала ў назве юрасобы газеты з 11.12.1991 па  11.04.2016&lt;ref&gt;[https://bizinspect.by/inst/5c1fc6f537b6871c5c3088a7 Редакция газеты &quot;Чечерский вестник, УНП 400020372 на Вizinspect]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_chacherschyny/ Голас Чачэршчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260818054913/https://checherskivestnik.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/checherski_vestnik Telegram-канал]
* [https://www.facebook.com/groups/che.vestnik/ Facebook]
* [https://ok.ru/group/52331562860672 Старонка на Аднакласніках]
* [https://www.tiktok.com/@checherski_vestnik TikTok]
* [https://www.instagram.com/checherskiivestnik/ Instagram]
* [https://www.youtube.com/channel/UCsixnqaGYKW0LqtlexCGRtA Канал на YouTube]
* [https://vk.ru/che.vestnik Старонка УКантакце]
* [https://belkiosk.by/items/archive/588 Чачэрскі веснік. Архив номеров]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чачэрскі раён]]</text>
      <sha1>fs47r14ob54vvlop54ya389108g617d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813788</id>
    <revision>
      <id>5206306</id>
      <parentid>5192990</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8940" sha1="605aoyobs0e522e2r9znpr1z93jyyb8" xml:space="preserve">[[Файл:Coal-forge-diagram.svg|міні|250px|Звычайны вугальны горан.]]
[[Файл:Schmiedefeuer_2.jpg|міні|250px|[[Тэрмічная апрацоўка]] [[Металы|металу]] ў горане.]]
[[Файл:Schmëdd-zu-Rëmeleng--w.jpg|міні|250px|Каваль каля кавальскага горана]]
[[Файл:2009_-_fête_médiévale_-_Provins_-_un_forgeron.JPG|міні|250px|Пераносны горан з [[Мяхі (тэхніка)|мяхамі]]]]
[[Файл:Lively_Charcoal_Forge.jpg|міні|250px|Пераносны горан з ручным [[кампрэсар]]ам]]
'''Горан'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD|title=горан - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-01}}&lt;/ref&gt; — простая адкрытая печ для награвання або плаўлення металаў.

Горанам таксама называюць печ для абпальвання керамічных вырабаў, а таксама частка шахтнай печы ([[Доменная печ|доменнай]], {{нп3|Вагранка|вагранкі|ru|Вагранка}}), над якой спальваецца паліва і плавіцца метал. Характэрная асаблівасць горана — суадносіны вышыні да шырыні меншыя за 1.

Асноўная сфера выкарыстання — [[Кавальства|кавальская справа]]. Горан не знайшоў шырокага прымянення ў прамысловасці з-за нізкага [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]].

== Этымалогія ==
Словы «gorno», «gorn» звязаны са словам «гарэць»: {{Lang-x-slav|*g&lt;sup&gt;ъ&lt;/sup&gt;r̥nъ}} паходзіць ад {{Lang-x-ie|*g&lt;sup&gt;u̯&lt;/sup&gt;hr̥-}} («гарэць», «жар») і звязана з {{Lang-la|fornus}} («горан»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/horan|title=Горан - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

== Значэнне вынаходніцтва горана ==
Вядомы амерыканскі этнограф [[Льюіс Генры Морган|Г. Морган]] сцвярджаў: ''&quot;Калі варвар, крок за крокам прасоўваючыся наперад, адкрыў самародныя металы, пачаў плавіць іх у [[Тыгель|тыглі]] і адліваць у формы; калі ён сплавіў самародную медзь з волавам і стварыў бронзу; і, нарэшце, калі яшчэ большым напружаннем розуму ён вынайшаў горан і здабываў жалеза з руды… — дзевяць дзясятых бітвы за цывілізацыю было выйграна.''

== Канструкцыя горана ==
Прамысловы горан — гэта металічны корпус, абліцаваны {{нп3|Вогнетрывалая цэгла|вогнетрывалай цэглай|ru|Огнеупорный кирпич}}. У бакавых сценках ёсць {{нп3|Фурма (доменная печ)|фурмы|uk|Фурма (доменна піч)}} для падачы паветра ў зону гарэння, якая можа ажыццяўляцца альбо [[кампрэсар|кампрэсарамі]], альбо ўручную, з дапамогай [[Мяхі (тэхніка)|мяхоў]].

Па канструкцыі гораны падзяляюцца на:

* адкрытага тыпу — верхняя частка горана цалкам адкрыта
* закрытага тыпу — верхняя частка горана зачынена

Па месцы ўстаноўкі:

* стацыянарны горан
* пераносны кавальскі горан

Газападобныя прадукты згарання паліва выдаляюцца праз адкрыты верх або праз {{нп3|Выхлапная труба|выхлапную трубу|es|Tubo de escape}}.

== Металургічны горан ==

* '''{{нп3|Сырадутная печ|Сырадутны горан|uk|Сиродутне горно}}''' — горан для атрымання жалеза з руды сырадутным спосабам.
* '''{{нп3|Каталонскі горан||ru|Каталонский горн}}''' — печ для атрымання жалеза з руды сырадутным спосабам, якая ўпершыню з’явілася ў [[Каталонія|Каталоніі]].
* '''{{нп3|Крычны горан||uk|Кричне горно}}''' — печ для пераўтварэння чыгуну ў коўкае жалеза.
* '''Тыгельны горан''' — печ для {{нп3|Тыгельная плаўка||uk|Тигельна плавка}} металаў.

== Кавальскі горан ==
[[Файл:Строчыца._БДМНАБ._Кузня_з_в._Клочкава_(05).jpg|міні|250пкс|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і горан, на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]]
'''Кавальскі горан''' — горан для награвання металу ў кузні. Прадстаўляў сабой мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменнем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м&lt;ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах54&quot; /&gt;&lt;/ref&gt;. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для падзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

== Ганчарны горан ==
Ганчарны горан — печ для абпальвання ганчарных вырабаў.&lt;gallery&gt;
Файл:Піч_для_випалювання_кераміки_02.jpg|Ганчарны горан у Апішні
Файл:Піч_для_випалювання_кераміки_01.jpg|Ганчарны горан у Апішні
&lt;/gallery&gt;

=== Трыпольскі горан ===
Трыпольскі горан — найстарэйшая печ на еўрапейскім кантыненце, пабудаваная і выкарыстоўваная для вытворчасці размаляванай керамікі [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] каля [[4 тысячагоддзе да н.э.|IV тысячагоддзя да н.э.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.radiosvoboda.org/a/28807991.html|title=​Трипільська культура залишається суцільною загадкою – археолог Михайло Відейко|first=Дмитро|last=Шурхало|website=Радіо Свобода|date=2021-06-21|access-date=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* {{Cite web|url=http://techno.x51.ru/index.php?mod=text&amp;uitxt=273|title=Горны, используемые для нагрева металлов. :: Кузнечное дело. Ковка металлов.|website=techno.x51.ru|access-date=2026-09-01}}
* Горнєць//{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/strukrainsk|аўтар=Гринчишин Д. Г., Худаш М. Л., Керста Р. Й., Полюга Л. М., Керницький І. М., Карпова В. Л., Єдлінська У. Я.|загаловак=Словник староукраїнської мови XIV — XV ст.: У 2 т.|год=1978}}
{{Кавальства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Металургія]]
[[Катэгорыя:Прамысловыя печы]]</text>
      <sha1>605aoyobs0e522e2r9znpr1z93jyyb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барталамеа Карла Растрэлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813861</id>
    <revision>
      <id>5206514</id>
      <parentid>5192018</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="44u2ho62nws2vbs198mjt4wyunmgj0z" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Растрэлі}}
{{Асоба
| арыгінал імя      = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}
| выява              = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg
| апісанне выявы    = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732
| род дзейнасці     = [[скульптар]]
| дата нараджэння   = 1675
| месца нараджэння  = [[Фларэнцыя]]
| дата смерці       = 29 лістапада 1744
}}

'''Барталаме́а Ка́рла Растрэ́лі''' ({{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}; {{IPA|[ˈkar.lo bar.to.loˈmɛ.o rasˈtrɛl.li]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[скульптар]], прадстаўнік [[барока]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Каля 1700 года пасяліўся ў [[Парыж]]ы. Працаваў у галіне манументальнай скульптуры, для якой была характэрна павышаная дэкаратыўнасць. У 1703—1706 гадах стварыў надмагілле маркіза дэ Пампона ў парыжскай царкве Сен-Мэры; твор не захаваўся.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

У 1716 годзе па запрашэнні [[Пётр I|Пятра I]] пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Паводле ўмоў запрашэння павінен быў займацца скульптурнымі і архітэктурнымі работамі, стварэннем садоў і фантанаў, тэатральных механізмаў і дэкарацый, а таксама навучаць гэтым заняткам мясцовых майстроў. На практыцы Растрэлі працаваў пераважна як скульптар.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

== Творчасць ==
[[Файл:Anna Ioannovna with negro boy by C. Rastrelli (1741, GRM) by shakko 01.JPG|міні|злева|«Ганна Іванаўна з арапчонкам», 1733—1741]]

У творчасці Растрэлі барочная параднасць і пышнасць спалучаліся з імкненнем дакладна перадаць фактуру матэрыялу і пераканаўча ахарактарызаваць мадэль. Да яго асноўных партрэтных твораў належаць выявы [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандра Меншыкава]] (1716—1717), Пятра I (1723), невядомага мужчыны, які часам лічыцца аўтапартрэтам скульптара (1732), і скульптурная група «[[Ганна Іаанаўна|Ганна Іванаўна]] з арапчонкам» (1733—1741).&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

[[Файл:A bronze equestrian monument of Peter the Great Carlo Bartolomeo Rastrelli in front of the St. Michael's Castle in Saint Petersburg.jpg|міні|Конная статуя Пятра I перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]]]]

У 1743—1744 гадах стварыў конную статую Пятра I, якая ў 1800 годзе была ўстаноўлена перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]] у Санкт-Пецярбургу. Удзельнічаў таксама ў афармленні Вялікага каскада ў [[Петэргоф|Пецяргоф]]е, для якога ў 1721—1723 гадах выканаў маскароны і іншыя скульптурныя элементы, і ў стварэнні распачатай у 1721 годзе мадэлі Трыумфальнага стаўпа ў гонар Пятра I і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}

== Спасылкі ==
* [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]] на Verbum.by

{{DEFAULTSORT:Растрэлі, Карла Барталамеа}}
[[Катэгорыя:Скульптары Італіі]]
[[Катэгорыя:Скульптары барока]]
[[Катэгорыя:Скульптары XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1675 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1744 годзе]]</text>
      <sha1>44u2ho62nws2vbs198mjt4wyunmgj0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814173</id>
    <revision>
      <id>5206404</id>
      <parentid>5204583</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36203" sha1="su1our3ejmv93e1zudsvrj9zyeslsnz" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|патрэбна вычытка}}
[[Файл:The Cow Boy 1888.jpg|міні|Амерыканскі каўбой 1888 г.]]
'''Францір''' (ад {{Lang-en|frontier}}— «мяжа», «памежная тэрыторыя», ад фр. — «пярэдні шыхт у баявым гуфе») — тэрыторыя на мяжы двух розных грамадстваў. У адрозненні ад сталых граніц, абапертых на натуральных (рэкі, моры, пушчы, горы) і штучных геаграфічных аб’ектах (умацаваннях, шчыльнай сетцы паселішчаў) гэта рухомая мяжа, пераходная зона, якая, як правіла, разлеглая і аддаленая ад палітычных цэнтраў геаграфічна, слаба заселеная і дрэнна інтэграваная ў дзяржаўныя структуры. Яна мае дынамічны характар і характарызуецца высокім узроўнем канфліктаў пры ўзаемадзеяння розных, часта варожых, культур. Да францірных супольнасцяў адносяцца: іспанскія і партугальскія паселішчы падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] Новага Свету, гарадскія казакі (полацкія, віцебскія, себежскія і інш.) і [[панцырныя баяры]] ВКЛ на мяжы з Маскоўскай дзяржавай і татарамі (у дакументах ВКЛ 15-17 ст. любая ваенная мяжа называецца «украіна»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku / прэзентацыя дакладу на &quot;XXXV Konferencja Komisji Lituanistycznej PAN  Przestrzenie Wielkiego Księstwa Litewskiego: środowisko, osadnictwo i struktury terytorialne  22-23 września 2026 r.&quot;|author=Волкаў М.}}&lt;/ref&gt;, запарожскія, данскія, сібірскія, і інш. [[Казацтва|казакі]] і пасяленцы, харвацка-сербскія супольсці на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|аўстрыйскай ваеннай мяжы]], амерыканскія і канадскія першапраходцы, [[Буры|афрыканскія буры]], [[:ru:Гаучо|аргентынскія гаўча]] і інш.

== Тэорыя франціра ==
12 ліпеня 1893 года падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Сусветнай выставы]] ў [[Чыкага]], на з’ездзе [[Американська історична асоціація|Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі,]] прафесар [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэта Вісконсіна]] Фрэдэрык Тэрнер у сваім дакладзе «Значэнне мяжы ў гісторыі Злучаных Штатаў» высунуў гіпотэзу аб тым, што амерыканскае грамадства, у прыватнасці, такія яго рысы, як [[дэмакратыя]] і [[індывідуалізм]], амерыканская выключнасць, былі сфарміраваны ў першую чаргу абшарамі [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], умовамі памежжа і пастаяннай экспансіяй еўрапейскіх пасяленцаў на захад. Даклад выклікаў гарачую і беспрэцэдэнтна працяглую дыскусію. На працягу наступных дзесяцігоддзяў тэорыя франціра была значна развіта і пашырана паслядоўнікамі Тэрнера, балазе [[Тэадор Рузвельт|Т. Рузвельт]] і [[Томас Вудра Вільсан|Ў. Вільсан]] былі па адукацыі гісторыкамі і гэтыя тэзісы добра клаліся ў палітычную рыторыку.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102552/http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|archive-date=25 верасня 2015}}&lt;/ref&gt;

Тэрнер вызначыў памежную зону як зону рассялення экспансіўнай часткі грамадства на рубяжах сутыкнення паміж «[[цывілізацыя]]й» і «[[варварства]]м», дзе грамадскія структуры і ўрад альбо не сфарміраваныя, альбо недастаткова жорстка структураваныя. Адсутнасць свабодных зямель на Усходзе ЗША, іх велізарныя запасы на Захадзе і імкненне да свабоды ўсё далей і далей адсоўвалі мяжу паселішчаў у глыбіню кантынента. Больша таго ім упершыню заўважана і ўжыта метафара міграцыі як «паравога клапана», дзякуючы якому ЗША ўдалося пазбегнуць абвастрэння класавай барацьбы ў адрозенні ад Еўропы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;. Як удакладніў {{Не перакладзена|Рей Аллен Біллінґтон|Рей Аллен Біллінґтон|en|Ray Allen Billington}}, францірная мяжа — гэта «геаграфічны рэгіён, які прылягае да незаселеных рэгіёнаў кантынента, дзе нізкая шчыльнасць насельніцтва і незвычайна багатыя прыродныя рэсурсы, якія яшчэ не выкарыстоўваюцца, даюць малазабяспечаным выключны шанец палепшыць сваё сацыяльнае і эканамічнае становішча».

Паступова ўяўленне Тэрнера пра фронцір як паселішча на нібыта «свабодных» землях на мяжы паміж «цывілізацыяй» і «варварствам» змянілася да непазнавальнасці. «Індзейцы» зараз не разглядаюцца як «дзікуны», чорныя амерыканцы і жанчыны так сама прымалі ўдзел у засваенні [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], а [[піянер]]ы і капіталісты ХІХ-ХХ ст. праводзілі генацыд абарыгенаў і вельмі нашкодзілі экалогіі. Цяпер даследчыкі ў асноўным звяртаюцца тэзы выказанай ў 1911 годзе Оўэн Лацімор, які прапанаваў ідэю фронціру як зоны інтэнсіўнага ўзаемадзеяння паміж рознымі культурамі. Як вызначыла амерыканская літаратурная гісторычка {{Не перакладзена|Аннет Колодни|Аннет Колодни|en|Annette Kolodny}}, памежная зона — гэта «абмежаваная прастора зменлівых каштоўнасцей, дзе розныя культуры ўпершыню сутыкаюцца з „іншасцю“ і ўспрымаюць, адаптуюць або прыручаюць яе».

== Амерыканскі францір ==

У гісторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], мяжа — гэта зона развіцця [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], размешчаная на тэрыторыі сучасных штатаў [[Паўночная Дакота]], [[Паўднёвая Дакота]], [[Мантана]], [[Ваёмінг]], [[Каларада]], [[Канзас]], [[Небраска]] і [[Тэхас]], якая паступова пашыралася і рухалася на захад — аж да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Пасля перамогі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць]] і падпісання [[Парыжскі мір (1783)|Версальскага мірнага дагавора ў 1783 г.]] [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] вызначыла францір як мяжу, за якой шчыльнасць насельніцтва складае менш за 2 чалавекі на квадратную мілю.

[[Парыжскі мір (1783)|У 1811 годзе]] Злучаныя Штаты атрымалі фармальны кантроль над брытанскімі тэрыторыямі на захад ад [[Апалачы|Апалачаў]] . Тысячы пасяленцаў ужо дасягнулі [[Кентукі]], [[Тэнесі|Тэнэсі]] і прылеглых тэрыторый. Некаторыя землі ў [[Агая|Агаё]], такія як Вірджынская ваенная акруга і Заходні рэзерв Канэктыкута, выкарыстоўваліся ў якасці ўзнагарод для ветэранаў вайны. Спосаб афіцыйнага ўключэння гэтых новых памежных рэгіёнаў у склад нацыянальнай тэрыторыі быў галоўным пытаннем для [[Кантынентальны кангрэс|Кантынентальнага кангрэса]] ў 1780 годзе і часткова вызначаўся Паўночна-Заходнім планам (1787 г.). Паўднёва-заходнія тэрыторыі таксама станавіліся месцам прызначэння для новых пасяленцаў.

На працягу наступнага стагоддзя сотні тысяч пасяленцаў (першапраходцаў) былі ўцягнутыя ў пашырэнне штата на гэтыя тэрыторыі і іншыя землі, якія былі пасля набыты ([[Луізіянская купля|Купля Луізіяны]], [[Дагавор Гуадалупе-Ідальга|Саступка паўночнай Мексікі]], [[Купля Гадсдэна]] і г.д.). Пытанне аб тым, ці будзе мяжа [[Канзас]]а рабскай ці свабоднай, стала іскрай, якая паклала пачатак [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]]. Да 1860 года паўночныя дэмакраты ў асноўным прасоўвалі ідэю спрашчэння працэсу набыцця зямлі, у той час як паўднёвыя вігі і дэмакраты адхілялі яе. Паўднёўцы выступалі супраць [[Гомстэд-акт|Закона аб гомстэдзе]], бо ён падтрымліваў рост свабодных фермераў, якія маглі супрацьстаяць рабству.[[Файл:Map of Santa Fe Trail-NPS.jpg|міні|Мапа мексікана-амерыканскага шляху на Санта Фэ на Дзікім Захадзе]][[Рэспубліканская партыя ЗША]], якая прыйшла да ўлады ў 1860 годзе, праводзіла палітыку раздачы таннай зямлі, найважнейшым крокам у якой быў Закон аб [[Гомстэд-акт|гомстэдзе]] 1862 года, які разам з зямельнымі грантамі для чыгункі адкрыў шлях да таннай (але не бясплатнай) зямлі. Пасля сканчэння грамадзянскай вайны на Захад хлынула плыня шукальнікаў зямлі і [[Абвешчаны лёс|долі]] не толькі з ЗША, але і еўрапейскіх эмігрантаў з [[:ru:Американцы ирландского происхождения|Ірландыі]], [[:ru:Американцы немецкого происхождения|Германіі]], Скандынавіі, Польшчы, Італіі і інш. Сетка дарог, паселішчаў і ферм з кожным годам ушчыльнялася і пакрыла ўсю тэрыторыю ЗША. Да 1890 года франціраная лінія разарвалася на асобныя кавалкі і знікла.

Фронцір пакінуў свой след у папулярнай культуры: падзеі асваення новых зямель выкарыстоўваліся ў прыгодніцкіх раманах, серыялах пра [[Дзікі Захад]] і [[вестэрн]]ах.

== Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ==
[[Файл:Polonha - Dinastia Jagellon.png|міні|ВКЛ і яго суседзі пры Ягелонах.]]
Адным з прыкладаў франціра, якое мае непасрэднае дачыненне да Беларусі і Украіны, была Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ва Усходняй Еўропе і на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Балканах]]. Пачынаючы XV да XVІІІ ст. на мяжы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Залатая Арда|Ардой,]] [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай]] дзяржавамі і іх сатэлітамі існавала зона пастаяннага супрацьстаяння і ваеннай напружанасці. Войны ішлі з невялікімі перапынкамі некалькі стагоддзяў, што стварыла вылюдненыя ваенныя «украіны» — францірныя тэрыторыі не толькі ў [[Дзікае поле|Дзікім полі]] але і памежнай з [[Маскоўская дзяржава|Масквой]] лясной зоне верхняга Падняпроўя і Падзвіння, што ў значнай ступені вызначыла гістарычны лёс усіх «народаў на памежжы». Межы ВКЛ на Беларускім і Украінскім адцінку былі пачаткова часткай Вялікага стэпавога франціра і мяжой з Ардой, потым усходняй і паўднёвай мяжой Заходняга свету (кіруючыя колы ВКЛ былі каталікамі) з Усходам: Тартарыяй, Масквой, Асманскай імперыяй і саюзных ім качэўнікаў-[[Татары|мусульман]], [[Башкіры|паганцаў]] і [[Калмыкі|будыстаў]].
[[Файл:Polish-Lithuania map (1450-1600).svg|міні|Мяжа ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай 1450—1600]]
[[Файл:Восточная Европа в первой половине XVI века.gif|міні|Мапа Усходняй і Цэнтральнай Еўропы пп. XVI ст.]]
Паводле падлікаў [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|М. Волкава]] ў к. 15 - пп.17 ст. у дакументах з ВКЛ (пакуль яны яшчэ карысталіся старабеларускай тэрміналогіяй) «украінай» часцей усяго называліся «ваеннае памежжа»: Віцебск (90) Полацк (68) і Кіеў (64)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku|author=Volkau M.}}&lt;/ref&gt;, асабліва шмат узгадак аб &quot;украіных&quot; замках і землях станавілася падчас войнаў з Масквой у прыватнасці [[Лівонская вайна|Лівонскай]], пазней са [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|шведамі]] і ізноў з маскоўцамі падчас [[Смутны час|Смуты]]. Збоку Масквы памежныя тэрыторыі Пскоўшчыны і Смаленшчыны, дзе жылі служылыя мясцовыя стральцы і казакі, так сама называліся &quot;Літоўскай украінай&quot;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Станиславский А.Л. Гражданская война в России XVII. – М. Мысль. 1990 – с.35, 239-240}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Селин А.А., Смута на Северо-Западе в начале XVI века: очерки из жизни новгородского общества, СПб, 2017, с. 360}}&lt;/ref&gt;. Геаграфічнае прывязка да сучаснай [[Украіна|Украіны]] і размежаванне па колерах русі ВКЛ на &quot;Белую&quot; і &quot;Чырвоную&quot; адбылося толькі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмельніцкага]]. Разам з упадкам дзяржаўнасці ВКЛ, паланізацыяй і русіфікацыяй тэрмін «украіна» у дакументах замяніла польскае «пагранічча» і маскоўскія «рубеж», ці «кардон». У польскай традыцыі з ХІХ ст. для ўсходняга памежжа Рэчы Паспалітай ўжываецца тэрмін «крэсы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Drożdżewicz L., Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.}}&lt;/ref&gt;, які для беларусаў і ўкраінцаў з’яўляецца абразлівым выразам [[Каланіяльнасць улады|каланіяльнасці]]. Балазе ен не гістарычны - не сустракаецца ў крыніцах да к.18 ст.

[[Маскоўская дзяржава]] у Сярэднявеччы і Раннім Новым часе не лічылася і не лічыла сябе часткай Еўропы. Толькі 1730 г. шведскі афіцэр на расейскай службе Стахленберг прапанаваў перанесці геаграфічныя межы Еўрейскага кантынента з [[Дон]]а і [[Дняпро|Дняпра]] на раку [[Урал (рака)|Урал]] і [[Уральскія горы|аднайменныя горы]]. Падхапіўшы гэту заяву, расейскія імператарыца [[Ганна Іванаўна]] і яе наступнікі на троне пачалі патрабаваць ад еўрапейскіх паслоў прызнання іх ўладанняў часткай [[Еўропа|Еўропейскага кантыненту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ia600109.us.archive.org/33/items/davies-norman-europe-a-history-1997/Davies%2C%20Norman%20-%20Europe%20-%20A%20History%20%281997%29.pdf|загаловак=Dawies N. Europe: A History (1997)  Pimlico, London. p. 33}}&lt;/ref&gt;. Неглядзячы на тое, што географы спрачаліся яшчэ пару стагоддзяў, расіяне дамагліся свайго. [[Маскоўская дзяржава]] запазычыла запарожскую казацкую арганізацыю, еўрапейскія тэхналогіі і падначаліўшы іх цэнтралізаванай дзяржаве, зрабіла эфектыўны механізм па заснаванні вайковых пунктаў і ахове каланіяльных земляробчых паселішчаў спачатку ў сваёй еўрапейскай лесастэпавой зоне, а потым ў [[Каланізацыя Сібіры|Сібір]]&lt;nowiki/&gt;ы. З праваслаўных каланістаў вакол расейскіх астрогаў фармаваліся францірныя супольнасці, якія забяспечвалі царам кантроль над вялізнымі абшарамі, працу руднікоў, промыслаў і падаткаабкладанне нешматлікіх тубыльскіх качавых і паляўнічых пляменаў. Аднак да другой паловы ХІХ пачатку ХХ ст. значных дабраахвотных плыняў еўрапейскіх каланістаў, апроч [[Стараверы|старавераў,]] за Урал не было і Расейская дзяржава забяспечвала патрэбы ў працоўнай сіле на сібірскіх рудніках катаржанамі і палоннымі.

Францір ніколі не быў пастаянным.— стагоддзямі ён рухалася то ў адзін бок, то ў другі. Мяжа таксама не была непраходнай перашкодай — як этнічна, так і культурна. Гэта была зона актыўнага культурнага ўзаемадзеяння і ўзаемнага запазычання, і контуры самой мяжы амаль ніколі не былі выразнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дашкевич Я. Україна між Сходом і Заходом (XIV—XVIII ст.) // Записки НТШ. — Львів, 1991. — Т. 222. — С. 28-44.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Expansion de l'Empire ottoman en Europe centrale (1526 - 1568).png|міні|Экспансія [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]] на Балканах у XVI ст.]]

=== Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. ===
Вялікая мяжа адыграла важную ролю ў фарміраванні народаў Усходняй Еўропы. Сучасныя гістарычныя даследаванні даказваюць велізарнае падабенства паміж памежнай паўдневай зонай ВКЛ будучымі - ўкраінскімі казакамі і іншымі падобнымі ваенна-карпаратыўнымі супольнасцямі, якія існавалі адначасова з імі ў Еўропе: [[Харватыя|харвацкімі]] [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|памежнікамі]], [[Венгрыя|венгерскімі]] [[Гайдукі|гайдукамі]] і [[Секеі|секамі]], [[Данскія казакі|данскімі казакамі]] і некаторымі меншымі тэрытарыяльна-служылымі фармаваннямі. Беларускае панцырнае [[Баяры|баярства]] і [[Гарадскія казакі|гарадское казацтва]] вакол Себежа, Невеля, Віцебска, Полацка, Дарагабужа, Суража былі знішчаныя на караню ў памежных войнах з маскоўскай дзяржавай і не здолела сфармаваць асобнай сацыяльнай карпарацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bse.sci-lib.com/article086680.html|title=Каштанов С. М. Панцирные бояре // Большая советская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Похилевич Д. Л. Крестьяне-слуги в Великом княжестве Литовском в XVII—XVIII вв. // Средние века. — Вып. 21. — М., 1962.}}&lt;/ref&gt;. Паўднёваеўрапейскія ваенна служылыя супольнасці прасталюдзінаў і дробнай шляхты былі падобныя па прычынах узнікнення, структуры і лёсе. Усе яны былі пазбаўленыя цэнтральнымі уладамі самакіравання ў XVIII стагоддзі, калі пагроза з боку [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] паменшылася (і ўсюды гэтыя працэсы не былі цалкам мірнымі). Вядома, паміж імі існавалі і адрозненні, якія тлумачацца спецыфікай гістарычнага развіцця кожнай з гэтых супольнасцей і народаў, ад якіх яны паходзілі. Для Еўропы такія тыпы грамадства былі нетрадыцыйнымі, але толькі яны маглі эфектыўна выконваць ролю авангарда хрысціянства і актыўна абараняцца ад змульваючай і вылюдняючай памежжы стратэгіі набегаў народаў Усходу.
[[Файл:Repin Cossacks.jpg|міні|І. Рэпін. Казакі пішуць ліст да турэцкага султана.]]
Галоўнае адрозненне паміж украінскім казацтвам і роднаснымі яму супольнасцямі заключалася ў тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая]] не змаглі выкарыстаць [[Апалчэнне|закладзены ў іх паспольстве патэнцыял у інтарэсах дзяржавы]], у адрозненне ад кіруючых колаў [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], якія своечасова ўсвядомілі эфектыўнасць такіх супольнасцяў і [[Рэестравае казацтва|змаглі належным чынам забяспечыць фінансаванне і арганізаваць з імі адносіны]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|title=Сергій Леп'явко «Великий Кордон Європи як фактор становлення українського козацтва (XVI ст.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503222932/http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|archive-date=3 травня 2018|access-date=25 березня 2016}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|міні|Страчаныя Рэччу Паспалітай паводле Анрусаўскага перамір’я ўскраіны — памежжы: Смаленшчына і Левабярэжная Украіна (цёмна зялёны)]]

Пры усіх канфліктах абодва бакі еўраейскага вялікага фраціру паміж Усходам і Захадам не былі выключна варожымі. У прыватнасці, можна ўспомніць шматлікія [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|саюзы]] ўкраінскіх казакоў з татарамі і туркамі, у той час як харвацкія памежнікі неаднаразова заяўлялі, што яны «гатовыя хутчэй вярнуцца пад уладу туркаў, чым падпарадкавацца харвацкім гаспадарам»&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

Паводле свайго сацыяльнага статусу удзельнікі францірных служылых супольнасцяў былі пераважна прывілеяванымі сацыяльныя групы, прамежкавыя паміж [[Знаць|дваранствам]] і [[сялянства]]м . Усведамляючы сваю класавую перавагу над сялянамі, яны часам станавіліся сродкам падаўлення сялянскіх паўстанняў, хоць даволі часта ўдзельнічалі ў [[Паўстанне|паўстаннях]] разам з [[Казацка-сялянская вайна, 1648-1651|сялянамі]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Лімес]]
* [[Лімітроф]]
* [[Марка]]
* [[Дзікае поле|Дзікае Поле]]
* [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Вайсковая мяжа]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы і літаратура ==

* ''В. А. Брехуненко.'' ''[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Frontier] [Архівавана 13 сакавіка 2016 г. у Wayback Machine .] //{{Крыніцы/ЕІУ|10|335}}''
* ''Білий Д.'' Війна і мир на Кубанському фронтирі // Схід (журнал), № 1(92), січень-лютий 2009, С. 65.В.
* ''Брехуненко В.'' Козаки на Степовому Кордоні Європи. Типологія козацьких спільнот XVI — першої половини XVI ст.— Київ, 2011.
* ''Дашкевич Я.'' Україна на Великому кордоні // Давня і середньовічна історія України. На пошану Іоана Винокура з нагоди його 70-річчя.— Кам’янець-Подільський, 2000.
* ''Кравченко В.'' Харьков / Харків: столица пограничья. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2010.
* ''Лаптева М.'' Рубеж как фактор исторического познания // Американские исследования в Сибири.— Выпуск 5: Материалы всероссийской научной конференции «Американский и сибирский фронтир».— Томск, 2001.— С. 11-13.
* [http://uamoderna.com/arkhiv/3 Україна модерна.— № 18: Пограниччя, окраїни, периферії.— Київ, 2011.]
* ''Кабитов П. С., Кобозєва З. М.'' Місто фронтиру і його мешканці (на прикладі м. Самари) // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html 1.] — Дніпропетровськ: Герда, 2012.
* ''Малишева С. Ю.'' «Охота к перемене мест»: российский городской досуг второй половины XIX— начала XX в. как выход на фронтир // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html 2.] — Дніпропетровськ: Герда, 2013.
* ''Чорновол І.'' [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=Uks_2013_23_22 Дискурс колонізації, теорія фронтиру та історіографія України] // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність.— Вип. 23.— Львів, 2013.— С.260-282.
* ''Чорновол І.'' Відповідники поняття frontier у інших мовах // Historia— Mentalność— Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku. Pod red. E. Koko, M. Nowak i L. Zaszkilniaka. — Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013. — S.125-140.
* ''Чорновол І.'' [https://www.academia.edu/11169304/Поняття_фронтиру_в_мовах_народів_світу Поняття фронтиру в мовах народів світу]
* ''Чорновол І.'' [http://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni-frontyry-svitovyy-i-vitchyznyanyy-vymir Компаративні фронтири: світовий і вітчизняний вимір.] — Київ: Критика, 2016. — 376 с.
* ''Чорновол І. П.'' Релігія та культура на фронтирі // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html 4.] — Дніпропетровськ: Герда, 2015.
* ''Щербакова Л. В.'' Геометричні аспекти фронтиру в умовах міського простору (на прикладі м. Астрахані) // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html 3.] — Дніпропетровськ: Герда, 2014.
* L.Febvre. Frontière: The Word and the Concept / Lucien Febvre // A New Kind of History. From the Writings of Febvre. — New York — Evanston — San Francisco, 1973. — P. 208—217.
* J.Juricek. American Usage of the Word «Frontier» from Colonial Times to Frederick Jackson Turner // Proceedings of the American Philosophical Society. — Vol.100. — № 1.— Philadelphia, 1966.— P.10-34.
* Kervin Lee Klein. Frontiers of Historical Imagination. Narrating the European Conquest of Native America. 1890—1990.— Berkeley— Los Angeles— London, 1997.
* M.Khodarkovsky. From Frontier to Empire: the Concept of the Frontier in Russia, Sixteenth— Eighteenth Centuries // Russian History (University of Southern Carolina), 1992. — Vol.19: The Frontier in Russian History.— P. 115—128.
* Daniel Power. Introduction. Frontiers. Terms, Concepts, and the Historian of Medieval and Early Modern Europe // Frontiers in Question. Eurasian Borderlands, 700—1700 / Ed. by D. Power and N. Standen. — London, 1999.— P. 1-12.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Межы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм у Амерыцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя казацтва]]
[[Катэгорыя:Асваенне Дзікага Захаду]]</text>
      <sha1>su1our3ejmv93e1zudsvrj9zyeslsnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філарэт (Амфітэатраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814174</id>
    <revision>
      <id>5206454</id>
      <parentid>5195375</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27651" sha1="ljhw500e6alby03e2l0rtxf448r94pu" xml:space="preserve">{{Іерарх
| імя = Мітрапаліт Філарэт
| імя пры нараджэнні = Фёдар Георгіевіч Амфітэатраў
| арыгінал імя = {{lang-ru|Фёдор Георгиевич Амфитеатров}}
| выява = PGRS 1 094 Filaret - full.jpg
| тытул = Мітрапаліт [[Кіеўская епархія (УПЦ)|Кіеўскі і Галіцкі]]
| царква = [[Руская праваслаўная царква]]
| перыядначатак = {{д|18|4|1837|1}}
| перыядканец = {{д|21|12|1857|1}}
| папярэднік = [[Яўген (Балхавіцінаў)]]
| пераемнік = [[Ісідар (Нікольскі)]]
| тытул_2 = Архіепіскап [[Яраслаўская епархія|Яраслаўскі і Растоўскі]]
| перыядначатак_2 = {{д|19|9|1836|1}}
| перыядканец_2 = {{д|18|4|1837|1}}
| папярэднік_2 = [[Аўраам (Шумілін)]]
| пераемнік_2 = [[Яўген (Казанцаў)]]
| тытул_3 = Архіепіскап [[Казанская епархія|Казанскі і Свіяжскі]]
| парадак_3 = 32
| перыядначатак_3 = {{д|25|2|1828|1}}
| перыядканец_3 = {{д|19|9|1836|1}}
| папярэднік_3 = [[Іона (Павінскі)]]
| пераемнік_3 = [[Уладзімір (Ужынскі)]]
| тытул_4 = Архіепіскап [[Разанская епархія|Разанскі і Зарайскі]]
| перыядначатак_4 = {{д|12|1|1825|1}}
| перыядканец_4 = {{д|25|2|1828|1}}
| папярэднік_4 = [[Сергій (Крылоў-Платонаў)]]
| пераемнік_4 = [[Грыгорый (Постнікаў)]]
| тытул_5 = Епіскап [[Калужская епархія|Калужскі і Бароўскі]]
| перыядначатак_5 = {{д|1|6|1819|1}}
| перыядканец_5 = {{д|12|1|1825|1}}
| папярэднік_5 = [[Антоній (Сакалоў, Аляксей Фёдаравіч)|Антоній (Сакалоў)]]
| пераемнік_5 = [[Грыгорый (Постнікаў)]]
| дата нараджэння = {{ДН|28|4|1779}}
| месца нараджэння = сяло [[Высокае (Траснянскі раён)|Высокае]], [[Кромскі павет]], [[Арлоўскае намесніцтва]], [[Расійская імперыя]]
| дата смерці = {{ДС|2|1|1858}}
| месца смерці = [[Кіеў]], [[Расійская імперыя]]
| прыняцце манаства = {{д|7|11|1798|1}}
| дыякан = {{д|9|11|1798|1}}
| святар = {{д|13|1|1799|1}}
| хіратонія = {{д|1|6|1819|1}}
| кананізаваны = {{д|3|2|2016|1}}
| узнагароды = {{Ордэн Андрэя Першазванага}}
| лік святасці = [[свяціцель]]
| дзень памяці = 3 студзеня (21 снежня) (дзень спачыну),&lt;br&gt;5 чэрвеня (23 мая) ([[Сабор Растова-Яраслаўскіх святых]]),&lt;br&gt;23 чэрвеня (10 чэрвеня) ([[Сабор Разанскіх святых]]),&lt;br&gt;10 верасня (28 жніўня) ([[Сабор прападобных айцоў Кіева-Пячэрскіх Дальніх пячор]])
| шануецца = [[праваслаўе]]
}}
'''Мітрапалі́т Філарэ́т''' (у схіме '''Феадо́сій''', свецкае імя '''Фёдар Гео́ргіевіч Амфітэа́траў'''; {{ДН|28|4|1779}}, сяло [[Высокае (Траснянскі раён)|Высокае]], [[Кромскі павет]], [[Арлоўскае намесніцтва]] — {{ДС|2|1|1858}}, [[Кіеў]]) — [[епіскап]] [[Руская праваслаўная царква|Праваслаўнай расійскай царквы]]; з 18 красавіка 1837 года мітрапаліт [[Кіеўская епархія (УПЦ)|Кіеўскі і Галіцкі]]. Член [[Свяцейшы ўрадавы сінод|Свяцейшага ўрадавага сінода]] (1836—1842). Член [[Расійская акадэмія|Акадэміі Расійскай]] (1837). Родны брат літаратара і педагога [[Сямён Ягоравіч Раіч|Сямёна Раіча]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 17 красавіка 1779 года ў сяле [[Высокае (Траснянскі раён)|Высокім]] [[Кромскі павет|Кромскага павета]] [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] ў сям'і святара Георгія Мікітавіча [[Амфітэатравы|Амфітэатрава]]. Нарадзіўся практычна сляпым і выхоўваўся дзедам. Калі ўнук у 6 гадоў стаў добра бачыць, дзед пачаў вучыць яго грамаце. У 1789 годзе быў залічаны адразу ў другі клас Арлоўскага духоўнага вучылішча. У 1795 годзе паступіў у [[Сеўская духоўная семінарыя|Сеўскую духоўную семінарыю]], якую скончыў у 1797 годзе. У лістападзе 1798 года быў пастрыжаны ў [[манаства]] з імем Філарэт; 9 лістапада 1798 года быў пасвечаны ў [[іерадыякан]]а, а 13 студзеня 1799 года — у [[іераманах]]а. Уключаны ў лік іераманахаў маскоўскага [[Данскі манастыр|Данскога манастыра]].

Быў настаўнікам паэзіі (сакавік 1798), [[Рыторыка|рыторыкі]] (1700—1801) і філасофіі (1801—1802) у Арлоўскай семінарыі; з 1802 года з'яўляўся яе рэктарам і выкладчыкам багаслоўя; быў [[ігумен]]ам [[Свенскі манастыр|Свенскага манастыра]] (1802—1804)&lt;ref name=&quot;sven&quot;&gt;{{cite web|url=http://svenmon.org/chronicle/abbot/?idHron=52|title=Свенский монастырь|publisher=svenmon.org|accessdate=2021-02-07|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214120307/http://svenmon.org/chronicle/abbot/?idHron=52|archive-date=14 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Па просьбе епіскапа Арлоўскага [[Дасіфей (Ільін)|Дасіфея]] быў пераведзены ва [[Уфа|Уфу]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003600409?page=18|title=Протоиерей Петр Иванович Турчанинов : Автобиография.|publisher=Веймар|date=1863|lang=ru}} С. 12—13.&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1804 года быў узведзены ў сан [[архімандрыт]]а [[Уфімскі Успенскі манастыр|Успенскага манастыра ва Уфе]] і пачаў кіраваць [[Уфімская духоўная семінарыя|Аранбургскай духоўнай семінарыяй]].

У 1810 годзе пры дзейным удзеле [[Пётр Іванавіч Турчанінаў (пратаіерэй)|Пятра Турчанінава]], які пераехаў у Санкт-Пецярбург, атрымаў прызначэнне рэктарам і настаўнікам багаслоўя [[Табольская духоўная семінарыя|Табольскай духоўнай семінарыі]]. Дзякуючы станоўчым водгукам 2 снежня 1813 года быў выкліканы ў [[Санкт-Пецярбург]] на «чараду святарства» і пропаведзі слова Божага і прызначаны настаяцелем [[Іосіфа-Валакаламскі манастыр|Валакаламскага Іосіфава манастыра]].

Па прапанове рэктара [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]] [[Філарэт (Драздоў)|Філарэта (Драздова)]], пасля мітрапаліта Маскоўскага, указам Камісіі духоўных вучылішчаў ад 15 лютага 1814 года Філарэт (Амфітэатраў) быў прызначаны інспектарам Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, дзе быў удастоены ступені доктара багаслоўя (жнівень 1814), але не за навуковыя працы, а па пасадзе і за бездакорны лад жыцця. У тым жа годзе быў пераведзены на пасаду інспектара ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]], якая толькі адкрывалася; з сакавіка 1816 года — рэктар гэтай акадэміі і прафесар багаслоўскіх навук. Ён быў у новай акадэміі адзіным выкладчыкам багаслоўя, які чытаў лекцыі [[Экзегетыка|экзегетычнага]] зместу. Яго курс лекцый уяўляў сабой скарочаны варыянт багаслоўя [[Феафан (Пракаповіч)|Феафана Пракаповіча]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005107033?page=2|title=Конспект лекций по богословию, читанных Филаретом Амфитеатровым|lang=ru|accessdate=2021-07-03}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым ён імкнуўся пазбягаць любых запазычанняў у заходніх багасловаў, баючыся па яго словах таго, каб з крыніц заходняй вучонасці неадчувальна не прыўнесці ў сваё вучэнне чаго-небудзь мутнага, нячыстага ({{lang-ru|как бы из источников западной учёности нечувствительно не привнести в своё учение чего-нибудь мутного, нечистого}}). Увесь курс уяўляў сабой станоўчае вучэнне, якое выключала якую б там ні было палеміку і супрацьпастаўленні. [[Кніга Быцця]] тлумачылася Філарэтам (Амфітэатравым) кіруючыся каментарыямі Філарэта (Драздова)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005065514?page=2|title=Истолкование текста Бытия (рукопись): лекции Филарета (Амфитеатрова) по курсу истолковательного богословия|lang=ru|accessdate=2021-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005367556?page=2|title=Истолкование текстов Бытия и Пророчества Исайи (рукопись): лекции Филарета (Амфитеатрова) по курсу истолковательного богословия|lang=ru|accessdate=2021-07-03}}&lt;/ref&gt;.

З 1817 года кіраваў [[Новаіерусалімскі манастыр|Уваскрасенскім Новаіерусалімскім манастыром]]. 1 чэрвеня 1819 года ён быў хіратанісаны ў [[епіскап]]а [[Калужская епархія|Калужскага і Бароўскага]]. 12 студзеня 1825 года ўказам Свяцейшага сінода быў пераведзены ў [[Разанская епархія|Разанскую епархію]]; 22 жніўня 1826 года быў узведзены ў сан [[архіепіскап]]а і прызначаны членам Камісіі духоўных вучылішчаў; 25 лютага 1828 года прызначаны [[Казанская епархія|архіепіскапам у Казань]], дзе звярнуў у праваслаўе больш за 5000 іншаверцаў. У 1836—1837 гадах быў кіраўніком [[Яраслаўская епархія|Яраслаўскай і Растоўскай епархіі]]; 18 красавіка 1837 года прызначаны [[Кіеўская епархія (УПЦ)|мітрапалітам Кіеўскім]].

13 жніўня 1841 года тайна прыняў [[Схіма|схіму]] з імем Феадосій. Быў узнагароджаны 26 сакавіка 1839 года [[Ордэн Святога Андрэя Першазванага|ордэнам Святога Андрэя Першазванага]]&lt;ref&gt;{{sfn|Карабанов|1860|с=112}}&lt;/ref&gt;. З'яўляўся ганаровым членам духоўных акадэмій Кіеўскай, Маскоўскай, Санкт-Пецярбургскай і ўніверсітэтаў Кіеўскага і Казанскага; быў правадзейным членам [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх]]. Найвышэйшым [[Рэскрыпт|рэскрыптам]] ад 26 жніўня 1856 года (у дзень [[Каранацыя|каранацыі]] імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/|title=Санкт-Петербургские ведомости|date=08.09.1856|lang=ru}} С. 1091.&lt;/ref&gt; яму падараваны алмазныя знакі ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага.

Сканаў 21 снежня 1857 года.

== Сям'я ==
Бацькам мітрапаліта быў святар Георгій (Ягор) Мікітавіч Амфітэатраў, а маці звалі Анастасіяй. Яго брат, [[Сямён Ягоравіч Раіч|Сямён Раіч]], быў вядомым літаратарам і педагогам. Сястра Марыя выйшла замуж за святара Іаакіма (Акіма) Аляксандрава; яна з'яўляецца маці вядомага юрыста [[Пётр Акімавіч Аляксандраў|Пятра Аляксандрава]] і чыноўніка ў Урадавым Сінодзе [[Мікалай Акімавіч Аляксандраў|Мікалая Аляксандрава]]. Яшчэ адзін брат, Гаўрыіл, таксама стаў святаром і ажаніўся з дачкой уфімскага святара Рыгора Нясмелава Таццянай. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся тры сыны і дзве дачкі: Павел, [[Антоній (Амфітэатраў)|Якаў (архіепіскап Антоній)]], Сергій, Вера і Аляксандра. Магчыма, пазней у іх нарадзіўся яшчэ адзін сын Мікалай, які стаў бацькам вядомага маскоўскага прапаведніка протаіерэя [[Валянцін Мікалаевіч Амфітэатраў|Валянціна Амфітэатрава]].

== Стаўленне да рускага перакладу Бібліі ==
У 1820 годзе, калі ў Расіі пачалася праца па [[Сінадальны пераклад|перакладзе Свяшчэннага Пісання на рускую мову]], Праасвяшчэнны Філарэт выступіў супраць гэтага пачынання. Ён адзначыў наступнае&lt;ref name=&quot;sprenchka&quot;&gt;{{sfn|Сергий (Василевский)|1888|с=244—262}}&lt;/ref&gt;: {{цытата|Руская гаворка не можа перадаць Свяшчэннае Пісанне з усёй той сілай і вернасцю, якімі вылучаецца пераклад славянскі, у якім даступна разуменню ўсё тое, што толькі трэба для навучання вернікаў іх вечнаму выратаванню... Надобнасць заключаецца не ў перакладзе Бібліі на рускую мову, а ў старанным вывучэнні славянскай мовы ва ўсіх нашых духоўных і свецкіх вучылішчах і ў штодзённым старанным чытанні на ёй Свяшчэннага Пісання.{{арыгінальны тэкст|ru|Русское наречие не может передать Священного Писания со всею силою и верностию, каким отличается перевод славянский, в котором доступно понятию всё то, что только нужно для назидания верных к вечному их спасению… Надобность состоит не в переводе Библии на русский язык, а в прилежном изучении славянского языка во всех наших духовных и светских училищах и в повседневном прилежном чтении на нём Священного Писания.}}}}

Абгрунтоўваючы сваю пазіцыю, мітрапаліт Філарэт (Амфітэатраў) у сваім афіцыйным меркаванні ад 21 снежня 1856 года адзначаў, што стварэнне рускамоўнага перакладу выкліча неабходнасць перакладаў на іншыя гаворкі народаў імперыі&lt;ref name=&quot;sprenchka&quot;/&gt;: {{цытата|Калі перакладаць на рускую гаворку, то чаму ж не перакласці потым на маларасійскую, на беларускую і інш.?{{арыгінальны тэкст|ru|Если переводить на Русское наречие, то почему же не перевести потом на Малороссийское, на Белорусское и проч.?}}}}

Яго галоўны апанент, мітрапаліт [[Філарэт (Драздоў)]] (які быў актыўным прыхільнікам рускага перакладу), у сваім адказе запярэчыў, сцвярджаючы, што «руская гаворка ёсць гаворка агульная руская і адукаваная, а маларасійская і беларуская ёсць гаворкамі невялікай меншасці і малаадукаваныя». Паводле яго слоў, беларусы і ўкраінцы (маларосы), якія ўмеюць чытаць, разумеюць рускую мову, а для царкоўнага і грамадзянскага адзінства больш карысна, каб менавіта яна «панавала ў Маларосіі і Беларусі»&lt;ref name=&quot;sprenchka&quot;/&gt;.

Такім чынам, погляд Філарэта (Амфітэатрава) на рускі пераклад Бібліі кардынальна не супадаў з поглядам мітрапаліта Філарэта (Драздова), меркаванне якога аб неабходнасці рускага перакладу было ў выніку прынята [[Свяцейшы ўрадавы сінод|Свяцейшым Сінодам]]. Абодва свяціцеля заставаліся на сваіх пазіцыях па гэтым пытанні да канца жыцця.

== У літаратуры ==
Пісьменнік [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалай Ляскоў]] пакінуў успаміны пра кіеўскага мітрапаліта, прысвяціўшы яму раздзел кнігі «Дробязі архірэйскага жыцця» («{{lang-ru|Мелочи архиерейской жизни}}»)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://leskov.lit-info.ru/leskov/proza/melochi-arhierejskoj-zhizni/arhierejskaya-zhizn-8.htm|title=Мелочи архиерейской жизни. Глава 8.|publisher=leskov.lit-info.ru|accessdate=2021-02-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt; і апавяданне «Уладычны суд», у якім характарызуе Філарэта як «самадушаўнейшага іерарха рускай царквы»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://az.lib.ru/l/leskow_n_s/text_1876_vladychnyj_sud.shtml|title=Lib.ru/Классика: Лесков Николай Семенович. Владычный суд|publisher=az.lib.ru|accessdate=2021-02-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кананізацыя ==
Першапачаткова быў прылічаны да ліку [[Мясцовашанаваныя святыя|мясцовашанаваных святых]]. 8 снежня 2005 года яго імя было ўнесена ва ўсерасійскі [[месяцаслоў]] па благаславенні [[Патрыярх Аляксій II|Патрыярха Аляксія II]]. Вызначэннем Архіерэйскага сабора РПЦ ад 3 лютага 2016 года ўстаноўлена агульнацаркоўнае шанаванне мітрапаліта Філарэта (Амфітэатрава)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/4367765.html|title=Определение Освященного Архиерейского Собора Русской Православной Церкви об общецерковном прославлении ряда местночтимых святых|publisher=patriarchia.ru|accessdate=2016-02-04|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Памяць у дзень яго спачыну — 3 студзеня, а таксама тройчы ў год у дні памяці [[Сабор святых|сабораў святых]]: [[Сабор Растова-Яраслаўскіх святых|растова-яраслаўскіх]] — 5 чэрвеня, [[Сабор Сібірскіх святых|сібірскіх]] і [[Сабор Разанскіх святых|разанскіх]] — 23 чэрвеня і [[Сабор прападобных айцоў Кіева-Пячэрскіх Дальніх пячор|прападобных айцоў Кіева-Пячэрскіх, якія ў Дальніх пячорах спачываюць]], — 10 верасня.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар= [[П. Ф. Карабанаў|Карабанов П. Ф.]] |загаловак= Списки замечательных лиц русских |месца= М. |выдавецтва= Унив. тип. |год= 1860 |старонак= 112 |ref=Карабанов}}
* {{кніга |загаловак= Письма высокопреосвященнейшего Филарета, митрополита Киевского и Галицкого к Кириллу, архиеп. Подольскому |месца= Казань |выдавецтва= тип. Ун-та |год= 1876 |старонак= 76 |ref=Письма}}
* {{кніга |аўтар= [[Сергій (Васілеўскі)|Сергий (Василевский), архим.]] |загаловак= Высокопреосвященный Филарет в схимонашестве Феодосий (Амфитеатров), митрополит Киевский и Галицкий, и его время. Том 1 |месца= Казань |выдавецтва= тип. Окр. штаба |год= 1888 |старонак= 563 |ref=Сергий (Василевский)}}
* {{кніга |загаловак= Митрополит Киевский святитель Филарет |месца= Нью-Йорк |выдавецтва= Издание Новой Коренной Пустыни |год= 1965 |старонак= 72 |ref=Митрополит Филарет}}
* {{кніга |аўтар= Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак= Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца= М. |выдавецтва= Янус-К |год= 2006 |старонак= 253—254 |isbn= 5-8037-0318-4 |ref=Волков}}
* {{артыкул |аўтар= Климкова М. А. |загаловак= Письма архимандрита Иннокентия (Соколова) к святителю Филарету (Амфитеатрову) |выданне= Вестник церковной истории |тып= часопіс |год= 2011 |нумар= 3-4 |старонкі= 117—136 |ref=Климкова}}
* {{артыкул |аўтар= [[Сільвестр (Стойчаў)|Сильвестр (Стойчев), епископ]] |загаловак= Святитель Филарет Амфитеатров и духовные школы Киева |выданне= Труди Київської духовної академії |тып= часопіс |год= 2019 |нумар= 30 |старонкі= 50—60 |ref=Сильвестр}}

{{Епіскапы Казанскія}}
{{Епіскапы Разанскія}}
{{Епіскапы Калужскія}}
{{Сабор Сібірскіх святых}}
{{Сабор Разанскіх святых}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Амфітэатраў Фёдар Георгіевіч}}
[[Катэгорыя:Багасловы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Свяціцелі]]
[[Катэгорыя:Кананізаваныя ў XXI стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Мітрапаліты Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Яраслаўскай і Растоўскай епархіі]]
[[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія]]
[[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]]
[[Катэгорыя:Святыя Украіны]]
[[Катэгорыя:Рэктары Табольскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Рэктары Маскоўскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Схімітрапаліты]]
[[Катэгорыя:Сабор Сібірскіх святых]]
[[Катэгорыя:Сабор Разанскіх святых]]
[[Катэгорыя:Персаналіі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Настаяцелі Новаіерусалімскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 1-й ступені]]</text>
      <sha1>ljhw500e6alby03e2l0rtxf448r94pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філарэт (Драздоў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814186</id>
    <revision>
      <id>5206455</id>
      <parentid>5195432</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103409" sha1="90hbkg3u00ocwfi4p0y6amkzj0htjlx" xml:space="preserve">{{Іерарх
| імя              = Мітрапаліт Філарэт
| імя пры нараджэнні = Васіль Міхайлавіч Драздоў
| арыгінал імя     = {{lang-ru|Василий Михайлович Дроздов}}
| выява            = Filaret (Drozdov) by Gau.jpg
| апісанне выявы   = Партрэт працы [[Уладзімір Іванавіч Гау|Уладзіміра Гау]], 1854 год
| тытул            = Мітрапаліт [[Маскоўская епархія|Маскоўскі і Каломенскі]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;да 22 жніўня 1826 года — [[архіепіскап]]&lt;/small&gt;
| перыядначатак    = {{д|15|7|1821|1}}
| перыядканец      = {{д|2|12|1867|1}}
| папярэднік       = [[Серафім (Глаголеўскі)]]
| пераемнік        = [[Інакенцій (Веніямінаў)]]
| тытул_2          = Архіепіскап [[Цвярская епархія|Цвярскі і Кашынскі]]
| перыядначатак_2  = {{д|27|3|1819|1}}
| перыядканец_2    = {{д|15|7|1821|1}}
| папярэднік_2     = [[Серафім (Глаголеўскі)]]
| пераемнік_2      = [[Сімяон (Крылоў-Платонаў)]]
| тытул_3          = Епіскап [[Талінская епархія|Рэвельскі]],&lt;br&gt;вікарый [[Санкт-Пецярбургская і Ладажская епархія|Санкт-Пецярбургскай епархіі]]
| перыядначатак_3  = {{д|4|8|1817|1}}
| перыядканец_3    = {{д|27|3|1819|1}}
| папярэднік_3     = вікарыяцтва заснавана
| пераемнік_3      = [[Уладзімір (Ужынскі)]]
| пахаваны         = [[Тройца-Сергіева лаўра]]
| прыняцце манаства = {{д|16|11|1808|1}}
| сан              = {{д|28|3|1809|1}}
| хіратонія        = {{д|5|8|1817|1}}
| узнагароды       = 
{{рад|{{Ордэн Андрэя Першазванага з алмазамі}}|{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}}|{{Ордэн Святога Уладзіміра 1 ступені}}|{{Ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}}}}
{{рад|{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}}}}
| вікітэка         = :ru:Филарет (Дроздов)
}}
'''Мітрапалі́т Філарэ́т''' (свецкае імя '''Васі́ль Міха́йлавіч Драздо́ў'''; {{ДН|6|1|1783}}, [[Каломна]], [[Маскоўская губерня]] — {{ДС|1|12|1867}}, [[Масква]]) — [[епіскап]] [[Сінадальны перыяд|Расійскай царквы]]; з 3 ліпеня 1821 года [[архіепіскап]] (з 22 жніўня 1826 — [[мітрапаліт]]) [[Маскоўская епархія|Маскоўскі і Каломенскі]]. [[Дзейсны член]] [[Расійская акадэмія|Акадэміі Расійскай]] (1818); ганаровы член (1827—1841) [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай акадэміі навук]] і пасля ардынарны [[акадэмік]] (1841) па Аддзяленні рускай мовы і славеснасці.

У 1994 годзе [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквой]] кананізаваны ў ліку святых у [[свяціцель]]скім чыне. Дзень памяці — 19 лістапада (2 снежня).

Падрыхтаваны Філарэтам у 1822—1823 гадах «[[Прастранны хрысціянскі Катэхізіс Праваслаўнай Кафалічнай Усходняй Царквы]]» пасля стаў афіцыйным катэхізісам [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], які набыў годнасць сімвалічнай кнігі РПЦ&lt;ref name=&quot;ПравэнцкатехФилар&quot;&gt;[https://www.pravenc.ru/text/1683893.html#part_27 Катехизис свт. Филарета (Дроздова) — официальный катехизис РПЦ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251023010844/https://www.pravenc.ru/text/1683893.html#part_27 |date=23 кастрычніка 2025 }} // {{Праваслаўная энцыклапедыя|1683893|Катехизис |32|8-39|Бернацкий М. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Дзяцінства і адукацыя ==
Васіль Драздоў нарадзіўся 26 снежня (другі дзень [[Раство Хрыстова|Раства Хрыстовага]]) 1782 года ў сям'і [[дыякан]]а [[Успенскі сабор (Каломна)|Успенскага кафедральнага сабора ў Каломне]]. Усе продкі яго па бацьку і маці былі духоўнага звання. Дзед па матчынай лініі быў пратаіерэем [[Царква Богаяўлення ў Ганчарах (Каломна)|Богаяўленскай царквы]].

Бацька будучага мітрапаліта — Міхаіл Фёдаравіч — ажаніўся 10 студзеня 1782 года з Еўдакіяй Мікітаўнай Філіпавай (1765?—1853); 6 лютага таго ж года быў пастаўлены [[дыякан]]ам Успенскага сабора, але жыў спачатку ў свайго цесця, пры Богаяўленскай царкве, дзе і нарадзілася іх першае дзіця. Васіль Драздоў быў ахрышчаны ў Богаяўленскай царкве з нарачэннем у гонар [[Васіль Вялікі|свяціцеля Васіля Вялікага]], у дзень памяці гэтага святога, 1 студзеня 1783 года. У лютым сям'я пераехала ў дом (цяпер вуліца Тоўсцікава, 52) пры [[Царква Тройцы ў Ямской слабадзе (Каломна)|царкве Тройцы ў Ямской слабадзе]], да якой быў вызначаны святаром Міхаіл Драздоў. Бацька Міхаіл выкладаў таксама ў [[Каломенская праваслаўная духоўная семінарыя|Каломенскай духоўнай семінарыі]], сабраў багатую хатнюю бібліятэку.

Ва ўзросце дзевяці гадоў, 20 снежня 1791 года, Васіль Драздоў быў аддадзены вучыцца ў Каломенскую семінарыю, дзе адным з яго настаўнікаў быў [[Васіль Міхайлавіч Пратапопаў|В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пратапопаў]]&lt;ref&gt;[http://www.kpds.ru/seminary-life/78-block-navigation/history-of-kds/562-saint-philaret Коломенская духовная семинария] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181206002044/http://www.kpds.ru/seminary-life/78-block-navigation/history-of-kds/562-saint-philaret |date=6 снежня 2018 }}.&lt;/ref&gt;. У 1799 годзе, адначасова са скасаваннем [[Каломенская епархія|Каломенскай епархіі]], закрыта была і Каломенская семінарыя. Былым яе вучням было дазволена паступіць у духоўныя навучальныя ўстановы [[Маскоўская епархія|Маскоўскай епархіі]]. Па парадзе бацькі Васіль Драздоў адправіўся ў [[Тройца-Сергіева лаўра|Тройцкую лаўрскую семінарыю]] ў [[Сергіеў Пасад]], дзе з мэтай залічэння ў філасофскі клас па патрабаванні бацькі быў падвергнуты экзамену па логіцы дэфініцыі. У сакавіку пачаў навучанне: слухаў курсы багаслоўя, гісторыі, грэчаскай і яўрэйскай моў.

Праявіўшы выдатныя здольнасці ў вывучэнні моў і [[рыторыка|рыторыкі]], Васіль Драздоў звярнуў на сябе ўвагу мітрапаліта [[Платон (Леўшын)|Платона (Леўшына)]] і, скончыўшы семінарыю ў лістападзе 1803 года, быў пакінуты пры ёй выкладчыкам грэчаскай і яўрэйскай моў. У 1806 годзе Драздоў стаў настаўнікам паэзіі; з 1808 года — вышэйшага красамоўства і [[рыторыка|рыторыкі]].

У жніўні 1804 года Васілю прадставіўся выпадак пабываць у родным горадзе. У Каломенскім Успенскім саборы заканчваўся роспіс, і туды чакалі на абнаўленне храма мітрапаліта Платона. 
{{цытата|Здавалася б, чым больш расла ў ім самасвядомасць дарослага чалавека, тым мацней павінна было б узрастаць пачуццё самастойнасці, але назіраецца нешта адваротнае... і кожны раз, калі перад ім паўстаюць тыя ці іншыя матэрыяльныя або маральныя цяжкасці, ён неадкладна звяртаецца па параду да свайго бацькі.{{арыгінальны тэкст|ru|Казалось бы, чем больше росло в нём самосознание взрослого человека, тем сильнее должно было бы возрастать чувство самостоятельности, но наблюдается нечто обратное… и всякий раз, когда перед ним встают те или иные материальные или моральные затруднения, он немедленно обращается за советом к своему родителю.}}|крыніца=Адзін са складальнікаў біяграфіі свяціцеля Філарэта.}}

У жніўні 1806 года Васіль Драздоў быў прызначаны прапаведнікам.

== Манаскі пострыг ==
Яшчэ ў пачатку 1806 года мітрапаліт Платон, верны сваёй звычцы схіляць навучэнцаў і настаўнікаў да прыняцця манаства, прапанаваў Драздову прыняць [[манаства|пострыг]]. Васіль Міхайлавіч доўга вагаўся, раіўся з бацькам, які адказваў: «...Усё залежыць ад здольнасцей і схільнасцей кожнага. Іх можна ведаць самому...». І вось у адным з лістоў паведамлялася:
{{цытата|Бацечка! '''Васіля''' хутка не будзе; але вы не страціце сына: сына, які разумее, што Вам абавязаны больш, чым жыццём, адчувае важнасць выхавання, ведае цану Вашага сэрца.{{арыгінальны тэкст|ru|Батюшка! '''Василья''' скоро не будет; но вы не лишитесь сына: сына, который понимает, что Вам обязан более, нежели жизнью, чувствует важность воспитания, знает цену Вашего сердца.}}}}

Нарэшце, 16 лістапада 1808 года ў Трапезнай царкве Тройца-Сергіевай лаўры намеснікам Лаўры архімандрытам [[Сімяон (Крылоў-Платонаў)|Сімяонам]] Васіль Драздоў быў пастрыжаны ў манаства з імем ''Філарэт'', у гонар праведнага [[Філарэт Міласцівы|Філарэта Міласцівага]].

== Хіратонія і рэктарства ==
Праз пяць дзён пасля манаскага пострыгу, 21 лістапада 1808 года мітрапалітам Платонам ён быў пасвечаны ў [[іерадыякан]]а.

У 1809 годзе, ужо ў сане іерадыякана, быў пераведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]; 28 сакавіка таго ж года пасвечаны ў [[іераманах]]а і прызначаны інспектарам Пецярбургскай духоўнай семінарыі. У жніўні 1809 года быў вызначаны рэктарам у навастворанае пры семінарыі Аляксандраўскае павятовае вучылішча (з захаваннем ранейшай пасады).

У 1810 годзе быў прызначаны на пасаду бакалаўра царкоўнай гісторыі [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]; 30 чэрвеня 1811 года «Усяміласцівейшэ ўзнагароджаны, за адзнаку ў прапаведаванні Слова Божага» [[Наперсны крыж|наперсным крыжам]] з каштоўнымі камянямі&lt;ref&gt;''Послужной список Высокопреосвященнейшего Филарета Митрополита Московской епархии за 1867 год.'' // «Сочинения Филарета митрополита Московского и Коломенского». Т. I. — {{М.}}, 1873. — С. VII.&lt;/ref&gt;; 8 ліпеня 1811 года ўзведзены ў сан [[архімандрыт]]а.

З 11 сакавіка 1812 года быў вызначаны рэктарам Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі і прафесарам кафедры дагматычнага багаслоўя. Застаючыся на пасадзе да 1819 года, радыкальна мадэрнізаваў праграму выкладаемых дысцыплін. У 1814 годзе [[Камісія духоўных вучылішчаў]] узвяла яго ў званне доктара багаслоўя.

Быў блізкім памочнікам і саюзнікам мітрапаліта [[Наўгародская епархія|Наўгародскага]] і [[Пецярбургская епархія|С.-Пецярбургскага]] [[Амвросій (Падабедаў)|Амвросія (Падабедава)]], што выклікала непрыязнасць іншага ўплывовага пры царскім двары іерарха таго часу — славалюбівага і свецку адукаванага архіепіскапа Калужскага (пасля Разанскага) [[Феафілакт (Русанаў)|Феафілакта (Русанава)]], які дамагаўся сталічнай кафедры і быў з 29 лістапада 1807 года членам навастворанага пры Свяцейшым Сінодзе «Камітэта аб удасканаленні духоўных вучылішчаў» (з 26 чэрвеня 1808 года «Камісіі духоўных вучылішчаў»), які знаходзіўся ў фактычным вядзенні ўплывовага рэфарматара [[Міхаіл Міхайлавіч Спяранскі|М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Спяранскага]].

27 сакавіка 1812 года вызначаны настаяцелем наўгародскага [[Юр'еў манастыр|Юр'ева манастыра]]; у сакавіку 1816 года — маскоўскага [[Наваспаскі манастыр|Наваспаскага манастыра]] — з пакіданнем пры Акадэміі. 29 чэрвеня 1813 года прылічаны да [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Св. Уладзіміра]] — адразу да 2-й ступені, мінуючы ніжэйшыя прыступкі.

У 1816 годзе былі выдадзеныя напісаныя ім «Запіскі на кнігу Быцця» (1200 асобнікаў) і «Нарысы царкоўна-біблейскай гісторыі» («Начертания церковно-библейской истории»).

Зімой 1815 года захварэў яго бацька. Філарэт горача маліўся пра яго; як расказваў сам Філарэт, «нешта невядомае» падало яму вестку пра смерць бацькі. Неўзабаве з Каломны прыйшло пацвярджэнне: 18 студзеня 1816 года памёр пратаіерэй Міхаіл Драздоў.
{{цытата|Няхай будзе воля Яго ва ўсім! Належыць і ўсім рыхтавацца следам за тым, пра каго цяпер праліваем слёзы. Гасподзь наш, існы ўваскрасенне і Жыццё, няхай даруе яму і нам мілату ўбачыць адзін аднаго ва ўваскрасенні жыцця!{{арыгінальны тэкст|ru|Да будет воля Его во всем! Должно и всем готовится вслед за тем, о ком теперь проливаем слезы. Господь наш, сущий воскресение и Жизнь, да дарует ему и нам благодать узреть друг друга в воскресении жизни!}}|крыніца=Ліст Філарэта маці.}}

Бацька свяціцеля быў пахаваны на [[Петрапаўлаўскія могілкі (Каломна)|Петрапаўлаўскіх могілках]] [[Каломна|Каломны]].

== Епіскапства ==
Па прадстаўленні мітрапаліта Амвросія (Падабедава) 23 ліпеня 1817 года Філарэту было загадана быць епіскапам [[Рэвель]]скім, вікарыем [[Санкт-Пецярбургская епархія|Санкт-Пецярбургскай]] епархіі з пакіданнем за ім пасады рэктара акадэміі і кіраўніка Наваспаскага манастыра.

5 жніўня 1817 года ў Тройцкім саборы Аляксандра-Неўскай лаўры мітрапалітам [[Амвросій (Падабедаў)|Амвросіем (Падабедавым)]] быў хіратанісаны ў епіскапа; 26 жніўня 1818 года прылічаны да [[Ордэн Святой Ганны|ордэна Св. Ганны]] 1-й ступені.

15 сакавіка 1819 года быў прызначаны на Цвярскую кафедру ў сане архіепіскапа; тады ж стаў членам [[Свяцейшы сінод|Свяцейшага сінода]] (з 1842 года і да самай смерці, застаючыся сінадальным членам, з прычыны сваёй сваркі з [[Обер-пракурор|обер-пракурорам]] [[Мікалай Аляксандравіч Пратасаў|М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Пратасавым]], не выклікаўся для пасяджэння ў Сінодзе, гэтак жа як і іншы бачны іерарх таго часу мітрапаліт Кіеўскі [[Філарэт (Амфітэатраў)]]&lt;ref&gt;''Прот. А. М. Иванцов-Платонов'' Современное состояние высшего церковного управления в России // Высшее церковное управление в России. — М., 1905. — С. 60.&lt;/ref&gt;).

Імянным найвышэйшым указам ад 26 верасня 1820 года «архіепіскапу Філарэту загадана быць архіепіскапам Яраслаўскім».

=== На Маскоўскай кафедры ===
[[Файл:Filaret (Drozdov).jpg|міні|175px|злева|Мітрапаліт Філарэт]]
Прызначэнне Філарэта на [[Маскоўская епархія|маскоўскую кафедру]] 3 ліпеня 1821 года было з энтузіязмам успрынята жыхарамі горада. «Народ вельмі любіць Філарэта, асабліва за тое, што служыць усюды, дзе толькі ёсць імпрэза якая-небудзь, свята, або дзе запрашаюць. Нябожчык [[Серафім (Глаголеўскі)|Серафім]] не мог гэта рабіць праз слабасць свайго здароўя, а [[Аўгусцін (Вінаградскі)|Аўгусцін]] быў вельмі грубы і горды», — пісаў у снежні гэтага года [[Аляксандр Якаўлевіч Булгакаў|Аляксандр Булгакаў]]&lt;ref&gt;Братья Булгаковы. Переписка. — Т. 2. — М.: Захаров, 2010. — С. 134.&lt;/ref&gt;.

2 чэрвеня 1823 года «за дзейнае служэнне Царкве і духоўнай асвеце..., за павучальныя працы ў навучанне пастве і нарыс па духу Праваслаўнай усходняй Царквы і ў розуме Евангельскай ісціны Катэхізіса, ухваленага Свяцейшым Сінодам», прылічаны да [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэна Святога Аляксандра Неўскага]].

Тым не менш, у сакавіку 1824 года епіскап [[Грыгорый (Постнікаў)]] пісаў архіепіскапу Філарэту: «У Маскве многія Вамі незадаволеныя, менавіта таму што Вы занадта вучоныя, большай часткай незразумелыя (прабачце мне, даўно я казаў вам, што пропаведзі трэба пісаць прасцей), пропаведзі гаворыце толькі з розуму, без удзелу сэрца і што ў некаторых выпадках паступаеце ўжо занадта строга; але, што зрэшты, там паважаюць Вас за справядлівасць»&lt;ref&gt;Письма духовных и светских лиц к митрополиту московскому Филарету. — СПб., 1900. — С. 663.&lt;/ref&gt;.

Філарэт адыграў ключавую ролю ў здзяйсненні [[Міжуладдзе 1825 года|акта пераходу ў спадчыну трона]] ад [[Аляксандр I|Аляксандра I]] да [[Мікалай I|Мікалая I]]. Яшчэ ў ліпені 1823 года па даручэнні Аляксандра I архіепіскап Філарэт у найглыбейшай тайне склаў маніфест аб пераходзе правоў на расійскі прастол ад цэсарэвіча [[Канстанцін Паўлавіч|Канстанціна Паўлавіча]] да вялікага князя Мікалая Паўлавіча; 16 жніўня 1823 года маніфест быў зацверджаны і праз 11 дзён атрыманы Філарэтам у канверце з уласнаручным надпісам імператара: «Захоўваць ва [[Успенскі сабор (Масква)|Успенскім саборы]] з дзяржаўнымі актамі да запатрабавання майго, а ў выпадку маёй смерці адкрыць Маскоўскаму епархіяльнаму архірэю і Маскоўскаму генерал-губернатару ва Успенскім саборы перш за ўсялякае іншае дзеянне».

У паслужным спісе Філарэта было пазначана:
{{цытата|З нагоды ўступлення &lt;...&gt; Імператара Мікалая Паўлавіча на прабацькоўскі прастол, з прычыны прадстаўлення Яго Вялікасці апісання адкрыцця акта &lt;...&gt; Імператара Аляксандра Паўлавіча, які захоўваўся ва Успенскім саборы, Усяміласцівейшэ ўзнагароджаны брыльянтавым крыжам, для нашэння на клабуку.{{арыгінальны тэкст|ru|По случаю восшествия &lt;…&gt; Императора Николая Павловича на прародительский престол, вследствие представления Его Величеству описания открытия хранившегося в Успенском соборе акта &lt;…&gt; Императора Александра Павловича, Всемилостивейше пожалован бриллиантовым крестом, для ношения на клобуке}}|крыніца=Цыт. па: Сочинения Филарета Митрополита Московского и Коломенского. — Т. I. — М., 1873. — С. IX—X.}}

Удзельнічаў у здзяйсненні чыну [[Каранацыя|вянчання на царства]] імператара Мікалая I 22 жніўня 1826 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.otechestvo.org.ua/hronika/2004_09/h_4_01.htm|title=Дню священного коронования и миропомазания государя императора Николая I Павловича посвящается|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318031223/http://otechestvo.org.ua/hronika/2004_09/h_4_01.htm|archive-date=2009-03-18|access-date=2009-12-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Высочайший манифест // [[Московские ведомости]]. — 25.8.1826. — № 68. — С. 2717—2722.&lt;/ref&gt;; у той жа дзень быў узведзены ў сан [[мітрапаліт]]а. З гэтым манархам меў няпростыя адносіны{{каментарыі|Любопытно мнение Аляксандра Герцэна: «Філарэт уяўляў нейкага апазіцыйнага іерарха, у імя чаго ён рабіў апазіцыю, я ніколі не мог зразумець. Хіба ў імя сваёй асобы. &lt;...&gt; Падначаленае яму духавенства трымцела ад яго дэспатызму; можа, менавіта па суперніцтве яны ненавідзелі адзін аднаго з Мікалаем. Філарэт умеў хітра і лоўка прыніжаць часовую ўладу; у яго пропаведзях прасвечваў той хрысціянскі, няпэўны сацыялізм, якім бліскалі Лакардэр і іншыя дальнабачныя католікі. &lt;...&gt;»&lt;ref&gt;''Герцен А. И.'' Былое и думы. — Л., 1947. — С. 70.&lt;/ref&gt;. Даследчык гісторыі рускай багаслоўскай думкі і культуры пратаіерэй Георгій Флароўскі: «&lt;...&gt; У Філарэта была свая дзяржаўная тэорыя, тэорыя свяшчэннага царства. Але яна зусім не супадала з афіцыйнай і афіцыёзнай дактрынай дзяржаўнага суверэнітэту. &lt;...&gt; Філарэтаўскі вобраз думак быў цалкам далёкі і чужы дзяржаўным дзеячам Мікалаеўскага часу. Філарэт ім здаваўся небяспечным лібералам»&lt;ref&gt;''Прот. Георгий Флоровский''. [https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Florovskij/puti-russkogo-bogoslovija/5_7 11. Пути реформирования духовного образования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181013014253/https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Florovskij/puti-russkogo-bogoslovija/5_7 |date=13 кастрычніка 2018 }}. // Пути русского богословия. — 2-е изд., испр. и доп. — 2003.&lt;/ref&gt;}}, што было ў асноўным абумоўлена шматлікімі данясеннямі імператару, у якіх маскоўскага свяціцеля абвінавачвалі ў палітычнай нядобранадзейнасці. Падставу для такіх меркаванняў далі два яго словы, сказаныя ім у верасні і пачатку кастрычніка 1830 года ў Маскве ва ўмовах эпідэміі [[халера|халеры]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stsl.ru/lib/book13/chap139.htm|title=84. Слово по освящении храма и по принесении Господу Богу молитв о предохранении от губительныя болезни|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928171329/http://www.stsl.ru/lib/book13/chap139.htm|archive-date=2008-09-28|access-date=2009-10-12|url-status=live}} Говорено сентября 18 дня 1930 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stsl.ru/lib/book13/chap141.htm |title=86. Слово в день Святых триех Святителей Московских, при продолжении молитв о избавлении от губительныя болезни |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928141422/http://www.stsl.ru/lib/book13/chap141.htm |archive-date=2008-09-28 |access-date=2009-10-12 |url-status=live }} Говорено в Успенском соборе, октября 5 дня 1930 года.&lt;/ref&gt;; пропаведзі казалі пра грахі [[Ветхі Запавет|старазапаветнага]] цара [[Давід]]а, за якія [[Ізраільскае царства|Ізраілю]] былі пасланы выпрабаванні і кары, — у чым многія тады ўгледзелі крытыку новага імператара. Тым не менш, 19 красавіка 1831 года «за дбайнае і шматдзейнае служэнне ў Архіпастырскім сане, годна выконваемае, і прытым многія пахвальныя подзвігі і працы на карысць Царквы і Дзяржавы, якія пастаянна аказваюцца, Усяміласцівейшэ далучаны да ордэна [[Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага|Св. Ап. Андрэя Першазванага]]»&lt;ref name=&quot;Dbldec&quot;&gt;Послужной список Высокопреосвященнейшего Филарета Митрополита Московской епархии за 1867 год. // Сочинения Филарета митрополита Московского и Коломенского. — Т. I. — {{М.}}, 1873. — С. X.&lt;/ref&gt;.

[[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]] 2 лістапада 1827 года прысвоіў званне ганаровага доктара філасофіі двум мітрапалітам — [[Яўген (Балхавіцінаў)|Яўгену (Балхавіцінаву)]] і Філарэту (Драздову)&lt;ref&gt;Tartu Ülikooli audoktorid ja auliikmed, 1803—1997. — Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus, 1997.&lt;/ref&gt;.

Асвяціў дзясяткі маскоўскіх храмаў, пабудаваных і рэканструяваных з яго благаславення, у тым ліку 18 кастрычніка 1853 года — [[Богаяўленскі сабор у Ялохаве|храм Богаяўлення ў Ялохаве]].
У жніўні 1837 года — у дзень 25-годдзя [[Барадзінская бітва|Барадзінскай бітвы]] ўдзельнічаў у закладцы [[Храм Хрыста Збавіцеля|храма Хрыста Збавіцеля]], а пазней садзейнічаў яго ўзвядзенню. 26 сакавіка 1839 года далучаны да [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Святога Раўнаапостальнага князя Уладзіміра]] першай ступені Вялікага крыжа&lt;ref name=&quot;Dbldec&quot;/&gt;.

3 красавіка 1849 года «за нястомныя апекі аб даручанай Епархіі, пры шматгадовым вопыце і павучальным прапаведаванні слова ісціны, якія выяўляюць асвечана-дбайнага Пастыра статка Хрыстовага, і паважаючы гэтыя выдатныя вартасці і нястомна здзяйсняльныя на карысць праваслаўнай Царквы і Айчыны подзвігі, Усяміласцівейшэ ўзнагароджаны алмазнымі знакамі ордэна Св. Андрэя Першазванага»&lt;ref&gt;Послужной список Высокопреосвященнейшего Филарета Митрополита Московской епархииза 1867 год. // Сочинения Филарета митрополита Московского и Коломенского. — Т. I. — {{М.}}, 1873. — С. XI.&lt;/ref&gt;.

26 жніўня 1856 года здзейсніў свяшчэннае каранаванне [[Аляксандр II|Аляксандра II]]. У канцы 1850-х гадоў, калі на парадак дня дзяржаўных спраў было пастаўлена пытанне аб [[Сялянская рэформа ў Расіі|сялянскай рэформе]], быў супраць адмены [[Прыгоннае права|прыгоннага права]]&lt;ref&gt;''[[Рыгор Аветавіч Джаншыеў|Джаншиев Г]]''. Эпоха великих реформ. — {{СПб.}}, 1907. — С. 64.&lt;/ref&gt;; імператар Аляксандр, тым не менш, настаяў на тым, каб канчатковая рэдакцыя [[Маніфест 19 лютага 1861 года|Маніфеста 19 лютага 1861 года]] была выпрацавана ім&lt;ref&gt;''[[Рыгор Аветавіч Джаншыеў|Джаншиев Г]]''. Эпоха великих реформ. — {{СПб.}}, 1907. — С. 63.&lt;/ref&gt;, чаму ён быў вымушаны падпарадкавацца, значна скараціўшы ранейшую рэдакцыю тэксту і канфіскаваўшы з яго шэраг эмацыйна-радасных абаротаў&lt;ref&gt;''[[Рыгор Аветавіч Джаншыеў|Джаншиев Г]]''. Эпоха великих реформ. — {{СПб.}}, 1907. — С. 65—67.&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1867 года, у дзень пяцідзесяцігоддзя служэння ў [[епіскап]]скім сане, найвышэйшым рэскрыптам за шматгадовую асветніцкую, дабрачынную і пастырскую дзейнасць мітрапаліту Філарэту прадстаўлена права, па кіеўскім звычаі, праднясення крыжа ў свяшчэннаслужэнні, нашэння крыжа на [[Мітра (галаўны ўбор)|мітры]] і дзвюх [[Панагія|панагій]] на грудзях. Пры гэтым падараваная ўпрыгожаная каштоўным каменнем панагія на брыльянтавым ланцужку з выявай на адваротным баку вензеляў імператара і дваіх папярэднікаў яго, пры якіх праходзіў сваё служэнне, і з надпісам вакол яе: «Праасвяшчэннаму Мітрапаліту Філарэту, у памяць пяцідзесяцігадовага служэння Царкве і Айчыне, 5-га Жніўня 1817 — 5 Жніўня 1867 г., у валадаранне Аляксандра I, Мікалая I і Аляксандра II»; а ва ўзнагароду заслуг уласна дзяржаўных падараваны партрэты Аляксандра II і дваіх яго папярэднікаў, злучаныя разам, абсыпаныя брыльянтамі і ўпрыгожаныя вялікай імператарскай каронай.

=== Манастыры, заснаваныя з благаславення мітрапаліта ===
Мітрапаліт Філарэт любіў манастырскі ўклад жыцця і строгае статутнае богаслужэнне. За час кіравання Маскоўскай епархіяй з яго благаславення і пры нястомным апекаванні было заснавана некалькі новых манастыроў:
# [[Аносін Барысаглебскі манастыр|Барысаглебскі Аносін жаночы манастыр]] — у 1823 годзе;
# [[Тройца-Адзігітрыеўская пустынь|Тройца-Адзігітрыева Зосімава жаночая пустынь]] — у 1826 годзе;
# [[Нова-Аляксееўскі манастыр|Нова-Аляксееўскі жаночы манастыр]] — у 1837 годзе;
# [[Спаса-Барадзінскі манастыр|Спаса-Барадзінскі жаночы манастыр]] — у 1839 годзе;
# [[Гусліцкі Спаса-Праабражэнскі манастыр|Спаса-Праабражэнскі Гусліцкі мужчынскі манастыр]] — у 1858 годзе&lt;ref&gt;[http://www.guslickiy.ru/history.html История Гуслицкого Спасо-Преображенского мужского монастыря] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807114345/http://www.guslickiy.ru/history.html |date=7 жніўня 2011 }}.&lt;/ref&gt;;
# [[Спаса-Улахернскі манастыр|Спаса-Улахернскі жаночы манастыр]] — у 1861 годзе;
# [[Усіхсвяцкі адзінаверскі манастыр (Масква)|Усіхсвяцкі жаночы адзінаверскі манастыр]] — у 1862 годзе;
# [[Мікольскі адзінаверскі манастыр|Мікольскі мужчынскі адзінаверскі манастыр]] — у 1866 годзе.

І некалькі новых манастырскіх скітоў:
# [[Гефсіманскі скіт (Сергіеў Пасад)|Гефсіманскі мужчынскі скіт Тройца-Сергіевай лаўры]] — у 1844 годзе;
# [[Чарнігаўскі скіт|Чарнігаўскі мужчынскі скіт Тройца-Сергіевай лаўры]] — у 1851 годзе;
# [[Пустынь Святога Паракліта|Агульнажыцельная пустынь Святога Духа Суцяшальніка (Паракліта)]], скіт [[Тройца-Сергіева лаўра|Тройца-Сергіевай лаўры]] — у 1858 годзе;
# [[Багалюбская мужчынская кіновія Тройца-Сергіевай лаўры]] — у 1859 годзе.

Апошнім з благаславення і па хадайніцтве свяціцеля Філарэта да імператара быў арганізаваны і адкрыты [[Мікольскі адзінаверскі манастыр|Маскоўскі Мікольскі мужчынскі адзінаверскі манастыр]] — першы ў Маскоўскай епархіі мужчынскі [[Адзінавер'е|адзінаверскі]] манастыр. Урачыстае адкрыццё адбылося 16 мая 1866 года, але сам свяціцель па хваробе прысутнічаць на адкрыцці не змог і паслаў свайго вікарыя [[Леанід (Краснапеўкаў)|Леаніда]], епіскапа Дзмітраўскага. Апекаванню аб уладкаванні гэтага манастыра свяціцель прысвяціў апошнія месяцы свайго жыцця. Свяціцель прыкладаў немалыя клопаты аб звароце [[Стараабрадніцтва|стараабрадцаў]] з расколу да праваслаўя. У Маскве пры ім 7 ліпеня 1856 года былі апячатаны алтары стараабрадніцкага [[Пакроўскі сабор на Рагожскіх могілках|Пакроўскага сабора]]. З благаславення свяціцеля Філарэта ў Маскоўскай епархіі адкрыты тры праваслаўныя манастыры ў месцах рассялення [[Стараабрадніцтва|стараабрадцаў]] — гэта згаданы [[Мікольскі адзінаверскі манастыр|Мікольскі мужчынскі адзінаверскі манастыр]], [[Усіхсвяцкі адзінаверскі манастыр (Масква)|Усіхсвяцкі жаночы адзінаверскі манастыр]], і яшчэ раней [[Гусліцкі Спаса-Праабражэнскі манастыр|Спаса-Праабражэнскі Гусліцкі мужчынскі манастыр]], але ў апошнім, нягледзячы на жаданне свяціцеля, так і не ўдалося ўвесці [[Адзінавер'е|адзінаверскае]] правіла і статут&lt;ref name =&quot;ob-otkrit&quot;&gt;''[[Філарэт (Захаровіч)|Филарет (Захарович)]], игум.'' [http://www.pavel-prusskiy.ru/lib/ob-otkrit-mon.html Об открытии Никольского единоверческого монастыря в Москве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105105523/http://www.pavel-prusskiy.ru/lib/ob-otkrit-mon.html |date=5 лістапада 2013 }} : Ист. записка / Сост. игум. Филаретом. — М.: тип. Э. Лисснера и Ю. Романа, 1897. − 30 с.&lt;/ref&gt;.

=== Рускі пераклад Свяшчэннага Пісання ===
[[Файл:Filaret, Metropolitan of Moscow.jpg|міні|справа|220px|Мітрапаліт Філарэт (Драздоў) у сваёй келлі, 1850 год]]
У час працы ў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі ім была пачата праца ўсяго яго жыцця, звязаная з [[пераклад]]ам на рускую мову [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] Ветхага і Новага Запаветаў.

Філарэт уступіў у [[Расійскае біблейскае таварыства]] адразу ж па яго заснаванні і заставаўся яго членам да канца, гэта значыць да афіцыйнай забароны таварыства ў 1826 годзе. З 1814 года — дырэктар Таварыства; з 1816 года — віцэ-прэзідэнт. Для Біблейскага таварыства ён пераклаў на рускую мову [[Евангелле ад Іаана]]. Яму было даручана назіранне над выданнем першай славяна-рускай [[білінгва|білінгвы]] Чацвераевангелля (СПб., 1817). Ён жа напісаў прадмову да рускага перакладу [[Псалтыр|Псалтыра]], які выйшаў у студзені 1822 года, зробленага пратаіерэем [[Герасім Пятровіч Паўскі|Герасімам Паўскім]] у супрацоўніцтве з Філарэтам. У 1822 годзе выйшла «выданне Новага Запавету на славянскай мове з перакладам на ўжывальную Рускую гаворку»; у маі 1822 года ён паведамляў у Св. Сінод: «Патрабаванні на гэтыя душавыратавальныя кнігі настолькі вялікія, што за тры дні пасля друкавання Новага Запавету прададзена да 350 асобнікаў і Псалтыра 300 асобнікаў. Сутаварыствы і карэспандэнты патрабуюць іх у мностве». У 1823 годзе выйшла рускае выданне Новага Запавету, — з прадмовай Філарэта, пад якой падпісаліся таксама мітрапаліт Серафім (Глаголеўскі) і архіепіскап Цвярскі [[Іона (Павінскі)|Іона]]. Яму таксама належаць ''Таблицы чтений из Свящ. Писания, церковной и гражданской печати'' (СПб., 1819), прызначаныя для навучальных мэт, а таксама «Хрістіанскій Катихизисъ Православныя Каөолическія Греко-Россійскія Церкви», надрукаваны ў Санкт-Пецярбургскай Сінадальнай друкарні ў маі 1823 года.

Гэтак дзейны ўдзел Філарэта ў працах Таварыства ўзброіў супраць яго праціўнікаў рускага перакладу Бібліі, асабліва архімандрыта [[Фоцій (Спаскі)|Фоція (Спаскага)]] і мітрапаліта [[Серафім (Глаголеўскі)|Серафіма (Глаголеўскага)]]. На 9-м генеральным сходзе маскоўскага аддзялення таварыства (у зале [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|ўніверсітэцкага высакароднага пансіёна]]), які адбыўся 26 лютага 1822 года, Філарэт паказваў: 
{{цытата|Ёсць людзі, якія на Біблейскае таварыства, для іх невядомае, глядзяць з неўразуменнем і клапатлівасцю па тым самым, што Біблія для іх каштоўная, хрысціянства любае, і таму яны асцерагаюцца, каб гэты скарб не быў растрачаны няправільным ужываннем, каб святыня гэтая не была парушана нявартымі рукамі... Для чаго гэтая новая ўстанова, — пытаецеся вы. Але што тут новае? Дагматы? Правілы жыцця? Але Біблейскае таварыства не прапаведуе ніякіх, а дае ў рукі ахвотным кнігу... Розніца толькі тая, што таварыства, пры багацці сродкаў, можа гэта рабіць больш паспяхова за ранейшае. Няўжо новы поспех у звычайнай справе ёсць навіна, вартая асуджэння?{{арыгінальны тэкст|ru|Есть люди, которые на Библейское общество, для них незнакомое, смотрят с недоумением и заботливостью по тому самому, что Библия для них драгоценна, христианство любезно, и потому они опасаются, чтобы сие сокровище не было расточено неправильным употреблением, чтобы святыня сия не была нарушена недостойными руками… Для чего сие новое заведение, — спрашиваете вы. Но что здесь новое? Догматы? Правила жизни? Но Библейское общество не проповедует никаких, а дает в руки желающим книгу… Разница только та, что общество, при обилии средств, может сие делать успешнее прежнего. Неужели новый успех в обыкновенном деле есть новость, достойная осуждения?}}|крыніца=''Корсунский И. Н.'' Филарет, митрополит московский, в его отношениях и деятельности к вопросу о переводе Библии на русский язык. — М., 1886. — С. 37.}}

У маі 1824 года старшынёй Біблейскага таварыства быў прызначаны мітрапаліт Серафім (Глаголеўскі) і ў снежні таго ж года ён прадставіў Аляксандру I даклад аб сувязі Біблейскага таварыства з містычнымі лжэвучэннямі і аб неабходнасці яго закрыцця. Пасля ўцаравання [[Мікалай I|Мікалая I]] Біблейскае таварыства было закрыта; справа перакладу Свяшчэннага Пісання — прыпынена.

Толькі ў 1856 годзе Філарэт змог зноў узняць у Свяцейшым Сінодзе пытанне пра рускі пераклад Бібліі. Мітрапаліт Кіеўскі [[Філарэт (Амфітэатраў)]], хоць і быў сябрам маскоўскага свяціцеля, адкрыта выступіў супраць «рускай Бібліі». Ён асцерагаўся, што стварэнне рускамоўнага перакладу выкліча неабходнасць перакладаў на іншыя мовы, пытаючыся: «Калі перакладаць на рускую гаворку, то чаму ж не перакласці потым на маларасійскую, на беларускую і інш.?»&lt;ref name=&quot;sprenchka&quot;&gt;Высокопреосвященный Филарет в схимонашестве Феодосий (Амфитеатров), митрополит Киевский и Галицкий, и его время. Том 1. — Казань : тип. Окр. штаба, 1888. — С. 244—262.&lt;/ref&gt;. [[Аляксандр II]] распарадзіўся азнаёміць Філарэта Маскоўскага з довадамі Кіеўскага мітрапаліта. У адказ на іх Філарэт склаў запіску ў абарону рускага перакладу. Ён запярэчыў наконт нацыянальных моў, сцвярджаючы, што «руская гаворка ёсць гаворка агульная руская і адукаваная, а маларасійская і беларуская сутнасць гаворкі невялікай меншасці і малаадукаваныя». Паводле яго слоў, дзеля царкоўнага і грамадзянскага адзінства было больш карысна, каб менавіта руская мова «панавала ў Маларосіі і Беларусі»&lt;ref name=&quot;sprenchka&quot; /&gt;. Было арганізавана [[Сінадальнае разважанне]]. Філарэт (Драздоў) паказваў, што руская мова не саступае славянскай у выразнасці, што [[айцы Царквы]] і ўся ранняя Царква трымаліся [[Септуагінта|Септуагінты]], таму што ў той час грэчаская мова была найбольш распаўсюджанай у [[Рымская імперыя|Імперыі]]. Далей Філарэт адзначаў, што царкоўнаславянскі тэкст Бібліі ўтрымлівае шмат незразумелага не толькі для простага народа, але і для шараговага духавенства. Прапанову мітрапаліта Кіеўскага часткова русіфікаваць царкоўнаславянскі тэкст Філарэт адхіліў, мяркуючы, што падобная паўмера толькі ўнясе блытаніну. Падводзячы вынік, мітрапаліт пісаў, што «праваслаўная Расійская Царква не павінна пазбаўляць праваслаўны народ чытання Слова Божага на мове сучаснай, агульназразумелай, бо такое пазбаўленне было б несумяшчальна з вучэннем святых айцоў і духам усходне-кафалічнай царквы, з духоўнай выгадай праваслаўнага народа». Ён выказаў шкадаванне, што вымушаны «ўваходзіць у спаборніцтва» па пытанні гэтак відавочным і палемізаваць з «дасташаноўным мужам», гэта значыць Філарэтам Кіеўскім.

Меркаванне Маскоўскага свяціцеля аказалася вырашальным, і справа рускага перакладу Свяшчэннага Пісання атрымала ход.

Вялікі ўклад мітрапаліта Філарэта ў выпрацоўку прынцыпаў перакладу. Яшчэ ў 1845 годзе ён абгрунтаваў неабходнасць выкарыстання масарэцкага тэксту пры перакладзе. Аднак яго артыкул па гэтым пытанні («Аб дагматычнай годнасці і ахавальным ужыванні грэчаскага Сямідзесяці тлумачальнікаў і славянскага перакладаў Свяшч. Пісання») выйшаў толькі пры Аляксандры II (М., 1858). У ім Філарэт, паказваючы на рымскую тэндэнцыю ісці толькі за [[Вульгата|Вульгатай]] і пратэстанцкую, якая пры перакладзе Ветхага Запавету арыентавалася толькі на яўрэйскі тэкст, прапаноўваў прымаць пад увагу як [[Септуагінта|Септуагінту]], так і [[масарэцкі тэкст]]. Грэчаскі пераклад важны, бо «ў ім можна бачыць люстэрка тэксту яўрэйскага: якім ён быў за дзвесце і больш гадоў да Раства Хрыстовага». Разам з тым, на думку Філарэта, высокую каштоўнасць мае і царкоўнаславянскі пераклад, паколькі ён — адзін з самых старажытных у [[Еўропа|Еўропе]].

Поўная руская Біблія выйшла з друку ўжо пасля яго смерці ў 1876 годзе.

== Смерць ==
Паводле падання, незадоўга да смерці Філарэту ў сне з'явіўся бацька, які сказаў яму: беражы 19-е чысло. З таго часу мітрапаліт Філарэт 19-га чысла кожнага месяца стараўся абавязкова служыць [[Літургія|літургію]].

19 лістапада 1867 года пасля здзейсненай ім з асаблівым пачуццём і слязьмі літургіі Філарэт прымаў у сваіх пакоях новага маскоўскага губернатара і гутарыў з ім даволі доўга. Перад абедам сеў займацца пісьмовымі справамі. Праз 10 хвілін прыйшлі нагадаць яму пра абед і знайшлі яго ўкленчыўшым з абапёртымі ў падлогу рукамі. Ён ужо не мог гаварыць і на зыходзе другой гадзіны сканаў. Пра яго смерць абвясцілі дванаццаць удараў вялікага звана [[Званіца Івана Вялікага|Іванаўскай званіцы]].

Ён быў пахаваны ў дарагой яго сэрцу [[Тройца-Сергіева лаўра|Тройца-Сергіевай лаўры]], у прыбудаваным з яго благаславення да [[Храм Сашэсця Святога Духа (Тройца-Сергіева лаўра)|храма Сашэсця Святога Духа]] [[прыдзел]]е святога [[Філарэт Міласцівы|Філарэта Міласцівага]].

== Праслаўленне і адкрыццё мошчаў ==
У апошнія гады свяціцельства мітрапаліт Філарэт карыстаўся велізарным аўтарытэтам у Царкве; памяць яго была шанаваная пасля смерці. У 1883 годзе ў Маскве святкаваўся стогадовы юбілей з дня нараджэння маскоўскага ўладыкі. Асноўныя ўрачыстасці праходзілі ў [[Чудаў манастыр|Чудавам манастыры]] ў [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]].

Рэстаўрацыя Тройца-Сергіевай лаўры ў канцы 1930-х гадоў пачалася з разборкі пазнейшых аббудоў царквы Сашэсця Святога Духа, уключаючы Філарэтаўскі прыдзел.

Пасля перадачы Тройца-Сергіевай лаўры Маскоўскай патрыярхіі ў Патрыяршых пакоях быў асвечаны дамавы храм у імя свяціцеля Філарэта Міласцівага. У дзень анёла мітрапаліта, 1 (14) снежня, у Маскоўскай духоўнай акадэміі сталі ладзіць Філарэтаўскія вечары.
[[Файл:Рака с мощами святителя Филарета Московского.jpg|thumb|Рака з мошчамі свяціцеля Філарэта Маскоўскага. [[Храм Хрыста Збавіцеля]]]]
У 1994 годзе [[Архіерэйскі сабор|Архіерэйскім саборам Рускай праваслаўнай царквы]] свяціцель Філарэт быў прылічаны да ліку святых; памяць — 19 лістапада па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]].

З 1994 года імя свяціцеля Філарэта носіць Маскоўская вышэйшая праваслаўна-хрысціянская школа (цяпер [[Свята-Філарэтаўскі інстытут]]).

9 чэрвеня 2004 года адбылося перанясенне [[Мошчы|мошчаў]] мітрапаліта Філарэта з Тройца-Сергіевай лаўры ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|храм Хрыста Збавіцеля]] ў Маскве, дзе яны спачываюць у цяперашні час у рацы на поўдзень ад [[Царскія вароты|Царскіх варот]] верхняга храма.

У гонар свяціцеля Філарэта асвечаны [[прастол]] ніжняга храма [[Храм Пакутніцы Тацяны пры МДУ|дамавой царквы святой Пакутніцы Тацяны пры МДУ]].

27 мая 1998 года ў горадзе [[Зеленаград]]зе адкрыта першая праваслаўная школа ў імя свяціцеля Філарэта Маскоўскага.

У 2017 годзе [[(69261) Філарэт|астэроід галоўнага пояса]], адкрыты [[Людміла Георгіеўна Карачкіна|Людмілай Карачкінай]] у 1982 годзе ў [[Крымская астрафізічная абсерваторыя|Крымскай астрафізічнай абсерваторыі]], атрымаў [[(69261) Філарэт|імя Філарэт]]&lt;ref&gt;[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&amp;object_id=69261 (69261) Philaret] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171010055437/http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&amp;object_id=69261 |date=10 кастрычніка 2017 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

=== У Каломне ===
У канцы XIX стагоддзя ў Каломне дзейнічала брацтва ў імя свяціцеля Філарэта Міласцівага, тэзаімяннага святога мітрапаліту Маскоўскаму.

У 1996 годзе каля [[Царква Пятра і Паўла (Каломна)|храма Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мемарыяльны парк (Каломна)|Мемарыяльным парку Каломны]] быў пастаўлены памятны крыж пахаваным тут сваякам свяціцеля Філарэта.

У 2016 годзе вул. Балотнікава была перайменаваная ў вул. свяціцеля Філарэта.

Лічыцца нябесным апекуном [[Каломна|Каломны]].

== Ацэнка сучаснікаў ==
Як чалавек незвычайны, Філарэт выклікаў у сучаснікаў розныя пачуцці і меркаванні пра сябе.

Архіепіскап [[Амвросій (Ключароў)]] ва ўспамінах пра яго адзначаў:
{{цытата|... у вялікай душы мітрапаліта Філарэта было два чалавекі: чалавек розуму, закону, абавязку, праўды, парадку, і — чалавек глыбока ўтоенай любові, лагоднасці і літасці. Толькі той, хто меў шчасце зазірнуць у гэты ўнутраны бок жыцця вялікага свяціцеля, можа мець пра яго суцэльнае і дакладнае паняцце.{{арыгінальны тэкст|ru|… в великой душе митрополита Филарета было два человека: человек ума, закона, долга, правды, порядка, и — человек глубоко затаенной любви, кротости и милости. Только тот, кто имел счастье взглянуть в эту внутреннюю сторону жизни великого святителя, может иметь о нём цельное и верное понятие.}}|крыніца=[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003677409?page=17&amp;rotate=0&amp;theme=white Воспоминания о приснопамятном святителе Филарете, митрополите Московском…] {{Wayback|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003677409?page=17&amp;rotate=0&amp;theme=white |date=20211203091653 }} — Харьков, 1897. — С. 15.}}

Кансерватары лічылі Філарэта [[Масонства|масонам]] і тайным [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], называючы «[[Якабінцы|якабінцам]] у багаслоўі» і «[[Карбанарыі|карбанарыем]]»; [[Лібералізм|лібералы]], наадварот, бачылі ў ім [[Абскурантызм|абскуранта]].

Партыя [[Аляксандр Сямёнавіч Шышкоў|Шышкова]] і [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэева]] лічыла «[[Прастранны хрысціянскі Катэхізіс Праваслаўнай Кафалічнай Усходняй Царквы|Катэхізіс]]» Філарэта шкоднай кнігай, у прыватнасці, з-за таго, што ў яго першапачатковай рэдакцыі цытаты са Свяшчэннага Пісання прыводзіліся па-руску (так, Шышкоў лічыў, што запаведзі Божыя, [[Малітва Гасподняя]] «абабражаныя перакладаннем на прастамоўе»). У выніку выхад «Катэхізіса» быў часова прыпынены. З іншага боку, рэфарматары ўгледжвалі ў «Катэхізісе» мярцвячую [[Схаластыка|схаластыку]].

Філарэт называў Біблію «адзінай чыстай і дастатковай крыніцай вучэння веры», што давала падставу крытыкам угледжваць у [[Sola scriptura|такім падыходзе]] [[Пратэстанцтва|пратэстанцкую]] тэндэнцыю. Першапачатковая рэдакцыя «Катэхізіса» не ўтрымлівала раздзела пра [[Свяшчэннае Паданне]]. Філарэт не лічыў правільным ставіць знак роўнасці паміж Бібліяй і [[Айцы Царквы|Айцамі Царквы]].

На думку [[Ілья Аляксандравіч Арсеньеў|І.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Арсеньева]], які ведаў мітрапаліта Філарэта асабіста,
{{цытата|ён меў велізарны маральны ўплыў ва ўсіх пластвах грамадства &lt;...&gt; сэрца маё не ляжала да Філарэта... На мой погляд... ён быў эгаіст, славалюбец і ўладалюбец, і пры гэтым бессардэчны, сухі аскет, з бязмежнай нецярпімасцю. &lt;...&gt; Знешнасць Філарэта была несамавітая: невялікага росту, вельмі хударлявы, з рэдзенькай барадой, з пранізлівымі вачыма і з ледзь чутным, гугнявым голасам...&lt;br&gt;Мяне заўсёды абурала, калі я выпадкова трапляў у час прыёму Філарэтам няшчасных прыезджых, падпарадкаваных яму святароў: яны дапаўзалі да яго на карачках, не маглі ад страху вымавіць ніводнага слова пры «ўладыку», які грозна глядзеў на гэтых сціплых, забітых лёсам людзей. Філарэт, у іх прысутнасці, ператвараўся ў Юпітэра-грамавержца, перад якім усе павінны былі дрыжаць. &lt;...&gt; Раскольнікаў, якога б толку яны ні былі, Філарэт не цярпеў, і быў таго меркавання, што іх неабходна пераследваць ва што б там ні стала. Па маім абавязку, я павінен быў тлумачыць яго высокапраасвяшчэнству пра частыя несправядлівасці, якія дапускаліся пры следстве супраць раскольнікаў ні ў чым не вінаватых. &lt;...&gt; Прыгнятаючы тых са сваіх падначаленых, якія не карысталіся важкай пратэкцыяй, моцна апекаваў заўсёды людзям, якія мелі сувязі, і сваім сваякам, якіх прызначаў на прыбытковыя месцы.{{арыгінальны тэкст|ru|он имел огромное нравственное влияние во всех слоях общества &lt;...&gt; сердце мое не лежало к Филарету… На мой взгляд … он был эгоист, честолюбец и властолюбец, и при этом бессердечный, сухой аскет, с беспредельною нетерпимостию. &lt;...&gt; Внешность Филарета была невзрачна: небольшого роста, очень худощавый, с реденькой бородой, с пронзительными глазами и с чуть слышным, гнусящим голосом…&lt;br&gt;Меня всегда возмущало, когда я случайно попадал во время приема Филаретом несчастных приезжих, подчиненных ему священников: они доползали до него на четвереньках, не могли от страха произнести ни одного слова при «владыке», который грозно смотрел на этих скромных, забитых судьбою людей. Филарет, в их присутствии, превращался в Юпитера-громовержца, пред которым все должны были трепетать. &lt;...&gt; Раскольников, какого бы толка они ни были, Филарет не терпел, и был того мнения, что их необходимо преследовать во что бы то ни стало. По моей обязанности, я должен был объяснять его высокопреосвященству о частых несправедливостях, допускаемых при следствии против раскольников ни в чём неповинных. &lt;...&gt; Угнетая тех из своих подчиненных, которые не пользовались вескою протекциею, сильно покровительствовал всегда людям, имевшим связи, и своим родственникам, которых определял на доходные места}}|крыніца=''Арсеньев И. А.'' [https://runivers.ru/bookreader/book483268/#page/73/mode/1up Слово живое о неживых] {{Wayback|url=https://runivers.ru/bookreader/book483268/#page/73/mode/1up |date=20210420115010 }} // Исторический вестник. — Т. 28. — 1887. — № 4. — С. 68—71.}}

Вядомыя выпадкі прызнання мітрапалітам Філарэтам сваёй неправаты: аднойчы ён паехаў да [[Маргарыта Міхайлаўна Тучкова|М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Тучковай]] папрасіць прабачэння за рэзка сказанае слова; іншым разам, на пасяджэнні Турэмнага камітэта ў спрэчцы з [[Фёдар Пятровіч Гааз|Ф.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Гаазам]] ён прызнаў сябе неправым, сказаўшы: «Хрыстос забыў мяне ў гэтую хвіліну. Прабачце дзеля Хрыста».

Філарэт звярнуў увагу на верш [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] «[[:ru:s:Дар напрасный, дар случайный
|Дар дарэмны, дар выпадковы]]», напісаўшы на яго [[Пушкін ад летуцення пяройдучы да роздуму|вершаваны адказ-настаўленне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://pravoslavie.ru/526.html |title=К литературной переписке митрополита Филарета и А. С. Пушкина |author=Священник Иоанн Малинин |date=2006-06-08 |publisher=[[Православие.Ru]] |accessdate=2024-05-07 |archive-date=2024-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507190443/https://pravoslavie.ru/526.html |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Пушкін, у сваю чаргу, адказаў у 1830 годзе вершам «[[:ru:s:В часы забав иль праздной скуки (Пушкин)|У гадзіны забаў ці бяздзейнай нуды]]», дзе публічна прызнаў правату святара і сваю неправату&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Як і шэраг іншых свяціцеляў і падзвіжнікаў ([[Феафан Затворнік]], [[Іаан Кранштацкі]], [[Іаасаф (Гарленка)|Іаасаф Белгародскі]]), Філарэт Маскоўскі выкарыстоўваў для сваіх падзвіжніцкіх мэт аўтарскую малітву, тэкст гэтай малітвы быў пакладзены ў 1914 годзе на музыку лаўрскім іераманахам Нафанаілам (Бачкалам)&lt;ref&gt;Нафанаил (Бачкало Никита Яковлевич; иеромонах; 1866-после 1930.). Молитва святителя Филарета митрополита Московского : Для всех хоров без сопровожд. / Изложил иеромонах Нафанаил. — М. : Изд. авт., б.г. — 5 с.&lt;/ref&gt;.

== Вывучэнне спадчыны на сучасным этапе ==
Асоба мітрапаліта Філарэта (Драздова) прыцягвае ўвагу сучасных даследчыкаў. Так, у Навуковым цэнтры гісторыі багаслоўя і багаслоўскай адукацыі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pstgu.ru/scientific/hist_divin_theological_education/ |title=Источник |accessdate=2019-02-22 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222204525/http://pstgu.ru/scientific/hist_divin_theological_education/ |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt; (багаслоўскі факультэт [[Праваслаўны Свята-Ціханаўскі гуманітарны ўніверсітэт|ПСЦГУ]]) дзейнічае «Філарэтаўскі праект»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pstgu.ru/scientific/hist_divin_theological_education/research_projects/filaret_project/ |title=Источник |accessdate=2019-02-22 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222204753/http://pstgu.ru/scientific/hist_divin_theological_education/research_projects/filaret_project/ |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Яковлев А. И.|загаловак=Изучение наследия святителя Филарета в Свято-Тихоновском университете|спасылка=https://www.academia.edu/38417193/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2_%D0%90._%D0%98._%D0%98%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B2_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE-%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5|выданне=Московские епархиальный ведомости|тып=часопіс|год=2017|нумар=1|старонкі=166—171}}&lt;/ref&gt;, у рамках якога вядзецца вывучэнне біяграфіі і прац мітрапаліта Філарэта. З 2004 года выдаецца штогадовы навуковы часопіс «[[Філарэтаўскі альманах]]»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pstgu.ru/scientific/periodicals/almanah/ |title=Источник |accessdate=2019-02-22 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222204813/http://pstgu.ru/scientific/periodicals/almanah/ |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;, праводзіцца штогадовая навуковая канферэнцыя ў дзень яго памяці 2 снежня. У 2005 годзе быў выдадзены бібліяграфічны паказальнік прац мітрапаліта Філарэта і літаратуры пра яго&lt;ref&gt;{{кніга |спасылка=https://www.academia.edu/10987076/_Bibliographic_Index_of_the_published_works_of_St._Filaret_Metropolitan_of_Moscow_and_Kolomna_and_literature_about_him_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |загаловак=Библиографический указатель опубликованных трудов святителя Филарета, митрополита Московского и Коломенского, и литературы о нем |аўтар=ред. Г. В. Бежанидзе, свящ. П. Хондзинский, А. И. Яковлев |месца=М. |выдавецтва=ПСТГУ |год=2005 |isbn=5-7429-0207-7}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя сваякі ==
Філарэт з'яўляецца стрыечным прапрадзедам [[Мікалай Мікалаевіч Драздоў|Мікалая Мікалаевіча Драздова]] (нар. 1937) — савецкага і расійскага вучонага-заолага і біягеографа, доктара біялагічных навук, кандыдата геаграфічных навук, прафесара геаграфічнага факультэта МДУ (з 2000), вядучага тэлеперадачы «У свеце жывёл» (1977—2018), падарожніка і папулярызатара навукі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.molodost.in.ua/news/5406/ |title=Николай Дроздов — потомок Святителя Филарета Дроздова |accessdate=2021-04-08 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027120626/https://www.molodost.in.ua/news/5406/ |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Некаторыя працы ==
# Молебное пение об избавлении Церкви и державы Российския от нашествия галлов и с ними двадесяти языков, 1814.
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/razgovory-mezhdu-ispytuyushhim-i-uverennym-o-pravoslavii/ Разговор между испытующим и уверенным о Православии Восточной Греко-российской церкви с присовокуплением выписки из окружного послания Фотия, патриарха Цареградского, к восточным патриаршим престолам.] СПб, 1815 (па просьбе кн. Галіцына).
# Начертание церковно-библейской истории, 1816.
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/russkij-perevod-akafista-presvjatoj-bogoroditse/ Акафист Пресвятой Богородице] (Прыб. да твор. св. айцоў, 1855, ч. XIV).
# {{cite web|url=http://www.molitvoslov.com/text583.htm|title=Ежедневная молитва св. Филарета Московского (Дроздова).|archive-url=https://www.webcitation.org/6CVHWmdX2?url=http://www.molitvoslov.com/text583.htm|archive-date=2012-11-28|accessdate=2011-01-05|url-status=live|lang=ru}}
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/iz-jasnenie-o-prokljatii-nalozhennom-ot-sobora-1667-g/ Изъяснение о проклятии, наложенном от собора 1667 г.] (Прыб. да твор. св. айцоў, 1855, ч. XIV). [https://dlib.rsl.ru/01003412735 РДБ]
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/o-dogmaticheskom-dostoinstve-i-ohranitelnom-upotreblenii-grecheskogo-semidesjati-tolkovnikov-i-slavenskogo-perevodov-svjashhennogo-pisanija/ О догматическом достоинстве и охранительном употреблении греч. 70 толковников и славянского переводов Св. Писания, сост. в 1845 г.] (Прыб. да твор. св. айцоў, 1858, ч. XVII, склад. у 1845 г. (Прыб. да твор. св. айцоў, 1858, ч. XVII. М., 1858).
# Перевод Евангелия от Иоанна на рус. язык. СПб, 1819.
# Таблица чтения из Св. Писания, церковной и гражданской печати (выд. гал. праўл. вучылішч. СПб, 1819).
# Толкование на 11 псалом (напіс. у 1820 г. — Чтен. в общ. люб. дух. просвещ., 1873).
# Собрание проповедей митр. Моск. Филарета, першае выд. СПб, 1820, наступныя: СПб, 1821, 1822, 1835, 1844, 1845 (3 тамы); 1847—1848 (I і II тамы); 1861 (III том); 1873—1885 (пасмяротнае выданне) у пяці тамах; выд. пад загалоўкам: Сочинения Филарета, митр. Моск. и Коломенского.
# Исторические чтения из книг Ветхого Завета. СПб, 1822.
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/zhitie-prepodobnogo-i-bogonosnogo-ottsa-nashego-sergija-radonezhskogo-i-vseja-rossii-chudotvortsa/ Житие преп. и богоносного отца нашего Сергия, почерпнутое из достоверных источников, читанные (впервые) в Лавре его на всенощном бдении июля 4 в 1822 г.] М., 1822.
# Христианский катихизис Православныя кафолическия восточныя греко-российския церкви. СПб, 1823 і дап. выд. 1828, 1839.
# Краткий катихизис Православныя кафолическия греко-российския церкви. СПб, 1824.
# [[Пушкін ад летуцення пяройдучы да роздуму]] (верш, напісаны ў адказ на вершы Пушкіна «Дар напрасный…» у часопісе «Звездочка», 1848, № 10).
# Полное собрание резолюций Филарета, митрополита Московскаго, с приложением портрета / з прадм. і заўв. праф. І. М. Корсунскага і пратапрэсвітэра Маскоўскага Вялікага Успенскага сабора В. С. Маркава. 1903, 1914 [https://dlib.rsl.ru/01003975108 Том 1 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975107 Том 2 Вып. 1 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975106 Том 2 Вып. 2 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975105 Том 2 Вып. 3 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975104 Том 3 Вып. 1 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01004073412  Том 4 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975103 Том 5 Вып. 1 РДБ], [https://dlib.rsl.ru/01003975102 Том 5 Вып. 2 РДБ] [https://dlib.rsl.ru/01003975101 Том 5 Вып. 3 РДБ]
# Пред высочайшим вступлением в Успенский собор для священного коронования и миропомазания, его императорскому величеству государю императору Николаю Павловичу, самодержцу всероссийскому речь, говоренная Синода членом, Филаретом, архиепископом Московским августа 22 дня, 1826 года [https://dlib.rsl.ru/01003541994 РДБ]
# Предложения речи преосвященного митрополита Филарета, в день высокоторжественного коронования его императорского величества на французский, англинский [!], итальянский, немецкий и испанский языки, служащим при Министерстве иностранных дел, титулярным советником Голенищевым-Кутузовым, 1826 [https://dlib.rsl.ru/01003541995 РДБ]
# Речь благочестивейшему государю императору Николаю Павловичу, самодержцу всероссийскому, при сретении его императорского величества, в Свято-Троицкой Сергиевой лавре, говоренная Святейшего правительствующего синода членом Филаретом, митрополитом Московским, сентября 25 дня, 1826 года [https://dlib.rsl.ru/01003541996 РДБ]
# Слово, в присутствии её императорского величества государыни императрицы Марии Феодоровны, при гробе блаженной памяти государыни императрицы Елисаветы Алексеевны, в Можайском Николаевском соборе, говоренное синодальным членом Филаретом, архиепископом Московским, мая 26 дня, 1826 года [https://dlib.rsl.ru/01003541997 РДБ]
# Слово по случаю перенесения чрез Москву тела в бозе почившего государя императора Александра Павловича всея России, говоренное в Кафедральном Архангельском соборе синодальным членом Филаретом, архиепископом Московским, февраля 4 дня, 1826 года [https://dlib.rsl.ru/01003541998 РДБ]
# Слово по случаю возложения на раку мощей иже во святых отца нашего Алексия, митрополита Московского, от благочестивейшего государя императора Николая Павловича принесенного покрова и медали за Персидскую войну, говоренное в Кафедральной церкви Чудова монастыря синодальным членом Филаретом, митрополитом Московским, мая в 27 день, 1828 года [https://dlib.rsl.ru/01003542012 РДБ]
# Слово в день восшествия на всероссийский престол благочестивейшего государя императора Николая Павловича, говоренное в Кафедральной церкви Чудова монастыря ноября 20 дня, 1830 года, синодальным членом Филаретом, митрополитом Московским [https://dlib.rsl.ru/01003542135 РДБ]
# Беседа о сложении перстов для крестного знамения и для благословения, Санкт-Петербург, 1836
# [http://books.e-heritage.ru/book/10079919 Записки, руководствующие к основательному разумению Книги Бытия, заключающие в себе и перевод сей книги на русское наречие]. М., 1867. [https://dlib.rsl.ru/01003846902 РДБ]
# [https://azbyka.ru/otechnik/Filaret_Moskovskij/pravila-blagoustrojstva-monasheskih-bratstv-v-moskve/ Правила благоустройства монашеских братств в Москве] / [Склад. высокапраасвяшчэннейшым Філарэтам, мітр. Маск. у 1852 г. і з 1853 г., па зацв. Свяцейшым сінодам, уведзены ў дзеянне ў маск. епарх. манастырах], Москва, 1868 [https://dlib.rsl.ru/01003545413 РДБ]
# Несколько резолюций московского митрополита Филарета по епархиальным и училищным делам, Москва, 1877 [https://dlib.rsl.ru/01003546100 РДБ]
# Письма Филарета, митрополита Московского и Коломенского к высочайшим особам и разным другим лицам, Тверь, 1888 [https://dlib.rsl.ru/01003550923 РДБ]
# Христианское учение о царской власти и об обязанностях верноподданных: мысли, вкратце извлеченныя из проповедей Филарета, митрополита Московскаго / сабраў Парфірый Крамянецкі, Тверь, 1888 [https://dlib.rsl.ru/01003550924 РДБ]
# [http://www.odinblago.ru/o_soed_vseh/ Толкование церковной молитвы «О соединении всех»]

== Каментарыі ==
{{каментарыі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Воспоминание о митрополите Филарете / Сообщ. Д. И. Завалишиным // Русский архив, 1869. — Вып. 7. — Стб. 1177—1184.
* ''[[Аляксандр Аляксеевіч Смірноў|Смирнов А.]], прот.'' Детство, отрочество, юность, годы учения и учительство в Троицкой лавры семинарии митр. Филарета (1782—1808). — М., 1893.
* ''Корсунский И. Н.'' Святитель Филарет, митрополит московский. Его жизнь и деятельность на московской кафедре по его проповедям, в связи с событиями и обстоятельствами того времени (1821—1867 гг.). — Харьков, 1894.
* ''[[Аляксандр Васілевіч Горскі|Горский А. В.]]'' [http://azbyka.ru/otechnik/Aleksandr_Gorskij/raznye-sluchai-byvshie-po-molitvam-v-mitropolita-filareta/ Разные случаи, бывшие по молитвам митр. Филарета (Дроздова)] // Богословский вестник. 1914. — Т. 3. — № 10/11. — С. 365—366.
* Прот. ''[[Георгій Васілевіч Флароўскі|Георгий Флоровский]].'' [https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Florovskij/puti-russkogo-bogoslovija/5_7 Святитель Филарет, митрополит Московский] (и далее) / [[Пути русского богословия]]. — Париж, 1937.
* ''Добровольская Е. Б.'' «Божественный глагол.» // Пушкинская эпоха и христианская культура. СПб., 1994. — Вып. 6. — С. 16—28.
* ''Цыпин Владислав, прот.'' Митрополит Филарет и Московские Духовные школы // Журнал Московской Патриархии. 1997. — № 7. — С. 55-65.
* ''Беляев С.'' В память вечную будет праведник… : Обретение мощей свт. Московского Филарета, свт. Московского Иннокентия и архим. Антония. // [[Журнал Московской Патриархии]]. — 1996. — № 12. — С. 57—67.
* {{кніга|аўтар =[[Васіль Паўлавіч Зубаў|Зубов В. П.]] |загаловак =Русские проповедники: Очерки по истории русской проповеди |выдавецтва = Эдиториал УРСС |год =2001 |старонак = 232 |isbn =5-8360-0292-4}}.
* ''Гаврилкин К. К.'' [https://vtoraya-literatura.com/pdf/kontinent_111_2002__ocr.pdf#page=349 Митрополит Филарет (Дроздов) и евреи] // Континент. 2002. — № 1 (111). — С. 347—366
* Пушкин и Филарет, митрополит Московский и Коломенский: Альбом-каталог выставки в Государственном музее А. С. Пушкина 20 декабря 2000 г. — 28 февраля 2001 г. — М.: ОАО «Московские учебники и Картолитография», 2003. — 240 с.
* {{кніга|аўтар= Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак= Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца= М. |выдавецтва= Янус-К |год= 2006 |старонак= 255—256 |isbn= 5-8037-0318-4 |тыраж= 2000 |ref=}}
* ''Яковлев А. И.'' Светоч Русской Церкви: Жизнеописание святителя Филарета (Дроздова) митрополита Московского и Коломенского. (К 225-летию со дня рождения свт. Филарета). — Моск. подворье Свято-Троицкой Сергиевой лавры, 2007.
* {{кніга |аўтар=[[Павел Уладзіміравіч Хандзінскі|Хондзинский П. В.]], свящ. |загаловак=Святитель Филарет Московский: богословский синтез эпохи: историко-богословское исследование|месца=Москва |выдавецтва=Изд-во ПСТГУ |год=2010 |старонак=302 |isbn=978-5-7429-0560-8}}
* ''[[Аляксандр Юр'евіч Сягень|Сегень А. Ю.]]'' Филарет Московский. — М.: Молодая гвардия, 2011. — 431 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]: сер. биогр.; вып. 1325).
* ''Сегень А. Ю.'' Московский Златоуст. Жизнь, свершения и проповеди Филарета (Дроздова), митрополита Московского. — М.: Благовест, 2013. — 608 с. — ISBN 978-5-9968-0282-1
* ''Андреев А. Ю.'' Император Александр I, митрополит Московский Филарет и идеи Священного союза // Филаретовский альманах. Вып. 13 (Отв. ред. А. И. Яковлев). — М.: Издательство ПСТГУ, 2017. — С. 104—121.
* {{артыкул |аўтар=[[Яўген Ігаравіч Люцько|Лютько Е. И.]] |загаловак=Понятие «Филаретовское духовенство» в контексте развития пастырского богословия в России на рубеже XIX—XX вв.|выданне=Филаретовский альманах. — Вып. 15 |месца=М. |год=2019 |спасылка=https://philaret.pstgu.ru/upload/iblock/6e7/6e71358b48e6e00dcbd467f31127b551.pdf#page=6|старонкі=43-60 |ref=Лютько}}
* ''Яковлев А. И.'' Жизнь и служение святителя Филарета (Дроздова), митрополита Московского. — М.: Издательство ПСТГУ, 2022. — 328 с. — ISBN 978-5-7429-1432-7
* {{артыкул|загаловак=Святитель Филарет Московский и духовное просвещение России|спасылка=https://psmb-neos-resources.hb.bizmrg.com/target/sfi/998229d7587173a2fd3e4dcb15628e8fc1d67727/Vyp.2_Protopr.Vitalii_Borovoi.pdf|год=2010|аўтар=Боровой Виталий, протопр.|выданне=«Свет Христов просвещает всех»: Альманах Свято-Филаретовского института|нумар=2|старонкі=9-27}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя|Тэма=Філарэт (Драздоў)|Вікіцытатнік= |Вікітэка=Филарет (Дроздов)}}
* {{Спрацоўнік РАН|50385|мітрапаліта Філарэта (Васіля Міхайлавіча Драздова)}}
* {{cite web|url=http://www.pagez.ru/philaret/|title=Спадчына свц. Філарэта, бібліяграфія выдадзеных прац, жыціе і іншыя матэрыялы.|archive-url=|archive-date=|lang=ru}}
* ''Рыбаков Д.'' Митрополит Московский Филарет (Дроздов) как учёный-библеист, иерарх и пророведник: {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/put/040225165220|title=ЧАСТЬ 1|lang=ru}}, {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/put/040303132001|title=ЧАСТЬ 2|lang=ru}}
* [https://web.archive.org/web/20180304172508/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/f/3730-filaret-drozdov Працы мітрапаліта Філарэта (Драздова) на сайце Цвярской епархіі]

{{Епіскапы Маскоўскія}}
{{Епіскапы Цвярскія}}
{{Святыя Маскоўскага ўніверсітэта}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Драздоў Васіль Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Тройцкай лаўрскай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Мітрапаліты Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя свяціцелі]]
[[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Маскоўскія мітрапаліты]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Яраслаўскай і Растоўскай епархіі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]]
[[Катэгорыя:Багасловы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя члены Пецярбургскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Дзейсныя члены Пецярбургскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Дэрпцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага]]
[[Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Рэктары Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя члены Маскоўскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя правам праднясення крыжа]]
[[Катэгорыя:Постаці Юр'ева манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Наваспаскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Аносіна Барысаглебскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Тройца-Адзігітрыеўскай пустыні]]
[[Катэгорыя:Постаці Нова-Аляксееўскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Спаса-Барадзінскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Гусліцкага Спаса-Праабражэнскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Спаса-Улахернскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Усіхсвяцкага адзінаверскага манастыра (Масква)]]
[[Катэгорыя:Постаці Мікольскага адзінаверскага манастыра]]
[[Катэгорыя:Постаці Чарнігаўскага скіта]]
[[Катэгорыя:Постаці пустыні Святога Паракліта]]</text>
      <sha1>90hbkg3u00ocwfi4p0y6amkzj0htjlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фуро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814332</id>
    <revision>
      <id>5206427</id>
      <parentid>5197142</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18359" sha1="3r3uqt1r2n8ovnzkwqchfnw1mt5q2o5" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Фуро'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — '''Фуро''' — артыкул '''Тхары'''&lt;/ref&gt; (''Mustela putorius furo'') — прыручаная альбіносная форма тхара чорнага.

== Біялогія ==
Даўжыня цела [[самец|самца]] — ад 48 да 80 см, а хвост — ад 13 да 19 см. Даўжыня цела [[самка|самкі]] — ад 42 да 60 см, а хвост — 11-14 см. Палавы дымарфізм. Вага самца — ад 800 да звыш 2000 г. Вага самак — ад 600 да 1000 г. Розніца паміж летняй і зімовай вагой можа складаць да адной траціны ад агульнай вагі, хоць з узростам гэтая розніца памяншаецца.

Драпежны зубны апарат з 34 вострымі зубамі. Сярэдняя працягласць жыцця — 6-15 гадоў.

=== Размнажэнне ===
Цечка ў самак адбываецца паміж снежнем і ліпенем, а гон у самцоў — цыклічна паміж сакавіком і жніўнем. Цяжарнасць — 40-42 дні, да 15 шчанюкоў у памёце, да трох памётаў за год. Шчанюкі нараджаюцца сляпымі і глухімі, важаць 6-12 грамаў, і расплюшваюць вочы ва ўзросце 5 тыдняў. [[Грудное выкормліванне]] заканчваецца ва ўзросце 3-6 тыдняў, а да 8 тыдняў у маладняку вырастаюць іклы, што дазваляе есці цвёрдую ежу. Палавая спеласць — ва ўзросце 6 месяцаў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Mustela_putorius_furo.html|title=Mustela putorius furo|first=Jessica|last=Duda|website=Animal Diversity Web}}&lt;/ref&gt;

=== Рацыён ===
Драпежнікі. Рацыён іх дзікіх [[Лясны тхор|продкаў]] складаецца пераважна з [[Насякомыя|насякомых]], [[Земнаводныя|земнаводных]], дробных [[Птушкі|птушак]] і [[Грызуны|грызуноў]]. У заамазгазінах прадаюцца спецыяльныя кармы.

== Паводзіны ==
Фуро — жывёлы начныя, спяць 14-18 гадзін у суткі. Найбольш актыўныя на світанні і ў змярканні&lt;ref name=&quot;Anon&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pethealthinfo.org.uk/ferrets/|title=Ferrets|last=Anon|website=Pet Health Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203230129/http://pethealthinfo.org.uk/ferrets/|archive-date=3 лютага 2010|access-date=10 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У адрозненне ад сваіх продкаў, большасць фуро — сацыяльныя жывёлы. Тэрытарыяльныя жывёлы, любяць капаць, норы і спаць у закрытых памяшканнях&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.weaselwords.com/page/ferret_art036.php|title=Inherited behavior traits of the domesticated ferret|first=Susan, A|last=Brown}}&lt;/ref&gt;. Як правіла, тхароў утрымліваюць у клетках (у лабараторных умовах у віварыях фуро ўтрымліваюць у клетках вышынёй не менш за 50 см і, у залежнасці ад масы цела, плошчай ад 0,15 да 0,6 м². Фуро вельмі прызвычайваюцца да месца пражывання, цяжка пераносяць пераезды, асабліва ў клетках-пераносках. Пажадана наяўнасць паілкі. Дзеля ўзбагачэння асяроддзя ў клетках змяшчаюць такія прадметы, як тунэлі, лесвіцы, гамакі або мячы. Абавязковая падсцілка, напаўняльнік, які таксама ўзбагачае асяроддзе фуро і значна палягчае ўборку клеткі. Акрамя таго, неабходны матэрыял для будаўніцтва гнязда — сена, салома або папера. Яшчэ ў сярэдзіне 20 стагоддзя паляўнічыя выкарыстоўвалі спецыяльныя скураныя чахлы-сумкі, якія перакідвалі праз плячо з дапамогай рамянёў, каб перанесці іх на паляўнічыя ўгоддзі. Фуро адчуваюць сябе найбольш камфортна ў дыяпазоне тэмператур 15-24 °C, але яны адносна добра адаптуюцца і да больш нізкіх тэмператур.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Крышень К. Л., Кательникова А. Е., Макарова М. Н., Макаров В. Г. Особенности экспериментальной работы с хорьками // Лабораторные животные для научных исследований. — 2019. — № 2. — С. 10—25}}&lt;/ref&gt;.

Як і многія іншыя драпежнікі, фуро маюць ванючыя анальныя залозы, вылучэнні якіх выкарыстоўваюцца для пазначэння сваёй тэрыторыі. Фуро таксама могуць выкарыстоўваць фекаліі і мачу дзеля той жа мэты. Ёсць паведамленні, што фуро могуць пазнаваць знаёмых асобін па гэтым паху, а таксама пол незнаёмых асобін&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=BK Clapperton, Minot EO, Crump DR. An Olfactory Recognition System in the Ferret Mustela furo L. (Carnivora: Mustelidae). „Animal Behaviour”. 36 (2), s. 541–553, April 1988. Academic Press. DOI: 10.1016/S0003-3472(88)80025-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://chemse.oxfordjournals.org/cgi/content/full/30/9/727#BIB12|загаловак=JX Zhang, Soini HA, Bruce KE, Wiesler D, Woodley SK, Baum MJ, Novotny MV. Putative Chemosignals of the Ferret (Mustela furo) Associated with Individual and Gender Recognition. „Chemical Senses”. 30 (9), s. 727–737, November 2005. Oxford University Press. DOI: 10.1093/chemse/bji065. PMID: 16221798. Online.}}&lt;/ref&gt;.

Як і (іх родзічы) [[скунсы]], фуро можа выкарыстоўваць свае анальныя залозы для вылучэння вадкасці з непрыемным пахам у сітуацыях хвалявання, здзіўлення або страху. Аднак пах значна слабейшы, чым у скунса, і лёгка рассейваецца. У многіх фуро, якія прадаюцца ў ЗША, анальныя залозвы ыдаляюць, але ў многіх частках свету (у тым ліку ў Еўропе) гэта лічыцца непатрэбным калецтвам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mark A. Mitchell, Thomas N. Tully: Manual of exotic pet practice. Elsevier Health Sciences, 2009, s. 372. ISBN 978-1-4160-0119-5}}&lt;/ref&gt;.

Пры ўзбуджэнні фуро могуць выконваць т.зв. баявы танец, які ўключае серыю выпадковых скачкоў назад і ўбок, часта суправаджаемых распушанай поўсцю і ціхімі гукамі, падобнымі да хіхікання або квохтання. Нягледзячы на жвавасць, такая паводзіны не з’яўляецца праявай агрэсіі, а хутчэй хвалявання або запрашэння да гульні. Калі фуро раздражнёныя, трывожныя або напалоханыя, яны шыпяць або пішчаць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Valerie V. Tynes: Behavior of Exotic Pets. Chichester, West Sussex: Blackwell Pub., 2010, s. 234. ISBN 978-0-8138-0078-3, ISBN 0-8138-0078-1}}&lt;/ref&gt;.

Месца і перыяд [[Адамашненне|прыручэння]] фуро невядомыя. Вядома, што гэта адбылося ў басейне Міжземнага мора. Наўрадці магчыма, гэтым месцам быў Егіпет, бо там няма лясоў і ў пірамідах і мастацтве яны не сустракаюцца. Больш верагодным здаецца, што менавіта еўрапейцы прыручылі фуро, бо яны былі вядомыя ў Рыме і Грэцыі.

Найстарэйшыя знойдзеныя рэшткі фуро датуюцца прыбл. 1500 г. да н.э., таму мяркуецца, што іх прыручэнне адбылося яшчэ раней.

== Значэнне для чалавека ==
Як і іншыя віды роду ''[[Тхары|Mustela]],'' фуро застаецца каштоўнай жывёлай, якую разводзяць дзеля футра. Таксама выкарыстоўваецца ў якасці лабараторнай жывёлы пры даследваннях касметыкі. Фуро спрадвеку выкарыстоўвалі дзеля палявання [[Трусы (жывёлы)|на трусоў]], [[Пацук чорны|пацукоў]]. Іх разводзілі ў [[Еўропа|Еўропе]] яшчэ да таго, як свойскія каты набылі папулярнасць знішчальнікаў [[Мыш дамавая|мышэй]] і [[Палёўка звычайная|палёвак]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Peter G. Fisher. Ferret behaviour // Exotic Pet Behavior : Birds, Reptiles, and Small Mammals (англ.). — Saunders, 2006. — С. 163—205. — 384 с. — ISBN 1416000097. — ISBN 978-1416000099. — doi:10.1016/B978-1-4160-0009-9.50011-6}}&lt;/ref&gt;. Верагодна, што на знакамітай карціне [[Леанарда да Вінчы]] «[[Дама з гарнастаем]]» &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cypresskeep.com/Ferretfiles/Domestic-FUSA.htm|title=Ferret Domesticity: A Primer.|first=Erika, Ph.D.|last=Matulich|website=|year=2000}}
{{Cite web|url=http://www.veterinarypartner.com/Content.plx?P=A&amp;A=496|title=History of the Ferret|first=Susan, DVM|last=Brown|website=|date=}}&lt;/ref&gt; намаляваны самец фуро ([[Альбінізм|альбінос]]). З часоў Сярэднявечча фуро выкарыстоўваліся дзеля палявання на трусаў. Напрыклд, у Германіі, часцей усяго восенню (кастрычнік-лістапад) самца фуро, з бубенчыкам, на вяроўцы, запускалі у нару, каб ён выгнаў труса на паляўнічых&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Заянчковский И. Ф. Враги наших врагов. — изд. 2-е дополненное. — М.: «Молодая гвардия», 1969, с.13.}}&lt;/ref&gt;.

* '''Аўстралія''' — У [[Квінсленд]]зе і [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]] трымаць фуро у якасці хатніх гадаванцаў забаронена. У [[Аўстралійская сталічная тэрыторыя|сталічнай тэрыторыі Аўстраліі]] патрабуецца ліцэнзія.
* '''Бразілія''' — Умова трымання — імплантацыя ідэнтыфікацыйнага мікрачыпа і стэрылізацыя жывёлы.
* '''Новая Зеландыя''' — Продаж, распаўсюджванне або развядзенне фуро забаронена з 2002 года, калі не выкананы пэўныя ўмовы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=legislation.govt.nz/act/public/1953/0031/latest/DLM278701.html#DLM278701|title=Wildlife not protected but may be kept, bred, or farmed in captivity pursuant to regulations made under principal Act or by Minister’s direction}}&lt;/ref&gt;.
* '''Партугалія''' — Трымаць фуро ў якасці хатніх жывёл незаконна. Фуро дазволена трымаць толькі для палявання, для іх утрымання патрабуецца ліцэнзія ад дзяржаўных уладаў.
* '''Злучаныя Штаты''' — Фуро былі забароненыя ў многіх штатах [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], але большасць гэтых законаў былі скасаваны ў 1980-х гадах. Фуро ўсё яшчэ пад забаронай у [[Каліфорнія|Каліфорніі.]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=69408513066+1+0+0&amp;WAISaction=retrieve|title=Fish and Game Code Section 2118|website=Stan California}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://weblinks.westlaw.com/Search/default.wl?RP=%2FWelcome%2FFrameless%2FSearch%2Ewl&amp;n=1&amp;action=Search&amp;bhcp=1&amp;CFID=0&amp;db=ca%2Dadc&amp;method=TNC&amp;query=ci%28%2214+CA+ADC+s+671%22%29&amp;recreatepath=%2Fsearch%2Fdefault%2Ewl&amp;RLT=CLID%5FQRYRLT132814199&amp;RLTDB=CLID%5FDB102814199&amp;search=Search&amp;section=671&amp;sp=CCR%2D1000&amp;spolt=Return+to+the+California+Code+of+Regulations+Service&amp;sposu=http%3A%2F%2Fgovernment%2Ewestlaw%2Ecom%2Flinkedslice%2Fdefault%2Easp%3FSP%3DCCR%2D1000&amp;spou=http%3A%2F%2Fgovernment%2Ewestlaw%2Ecom%2Flinkedslice%2Fdefault%2Easp%3FSP%3DCCR%2D1000&amp;ssl=n&amp;strRecreate=no&amp;sv=Split&amp;tempinfo=FIND&amp;title=14&amp;RS=WEBL6.09&amp;VR=2.0&amp;SPa=CCR-1000|title=Section 671(c)(2)(K)(5): &quot;Family Mustelidae&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тэрыторыя [[Пуэрта-Рыка]] мае падобныя правілы. &lt;ref name=&quot;FerretFreeZones&quot;&gt;{{Cite web|url=http://home.netcom.com/~redshoes/ffztable.html|title=Are Ferrets Legal in ...?}}&lt;/ref&gt; Падобная сітуацыя назіраецца і ў некаторых гарадах, напр. [[Вашынгтон]] і [[Нью-Ёрк]].&lt;ref name=&quot;FerretFreeZones&quot; /&gt; Хатніх тхароў таксама забаронена ўвозіць на многія ваенныя базы. &lt;ref name=&quot;FerretFreeZones&quot; /&gt; У некаторых месцах, у тым ліку ў [[Род-Айленд]]зе, для ўтрымання фуро патрабуецца дазвол.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dem.ri.gov/pubs/regs/regs/fishwild/f_wferet.pdf|title=R.I. Ferret Regulations|website=State of Rhode Island and Providence Plantations Department of Environmental Management|date=27 czerwca, 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923191208/http://www.dem.ri.gov/pubs/regs/regs/fishwild/f_wferet.pdf|archive-date=23 верасня 2006|access-date=10 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Ілінойс|У штатах Ілінойс]] і [[Джорджыя]] не патрабуецца дазвол на ўтрыманне фуро, але для іх развядзення патрэбна ліцэнзія.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dnr.state.il.us/admin/systems/06/game_app.pdf|title=Wild Bird and Game Bird Breeder Permit Application|website=Illinois Department of Natural Resources}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.georgiawildlife.com/sites/default/files/uploads/wildlife/hunting/pdf/special_permits/Wild_Animal_License_Application.pdf|title=Wild Animal License Application|website=Georgia Department of Natural Resources}}&lt;/ref&gt; Калісьці ў [[Далас]]е было забаронена трымаць тхароў,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.texasferret.org/lglprohibord.shtml|title=Dallas|first=|last=|website=Ferret Lover's Club of Texas|date=1996&amp;nbsp;– 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918001649/http://texasferret.org/lglprohibord.shtml|archive-date=18 верасня 2006|access-date=10 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; але дзеючыя правілы патрабуюць толькі вакцынацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amlegal.com/nxt/gateway.dll/Texas/dallas/volumei/preface?f=templates$fn=default.htm$3.0$vid=amlegal:dallas_tx|title=Animal Services|first=|last=|website=American Legal Publishing Corporation|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20061004102251/http://www.amlegal.com/nxt/gateway.dll/Texas/dallas/volumei/preface?f=templates$fn=default.htm$3.0$vid=amlegal:dallas_tx|archive-date=4 кастрычніка 2006|access-date=10 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хатнія тхары забароненыя ў [[Вісконсін]]е, але мясцовыя ўлады выдаюць дазвол на іх імпарт. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.datcp.state.wi.us/ah/agriculture/animals/movement/companion_animals.jsp|title=Companion Animals|first=|last=|website=Wisconsin Department of Agriculture, Trade, and Consumer Protection|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227182249/http://www.datcp.state.wi.us/ah/agriculture/animals/movement/companion_animals.jsp|archive-date=27 лютага 2009|access-date=10 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* '''Японія''' — У прэфектуры [[Хакайда]] фуро павінны быць зарэгістраваны ў мясцовых уладах.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pref.hokkaido.lg.jp/ks/skn/aigo/jyourei.htm|title=Hokkaido Animal Welfare and Control Ordinance|first=|last=|website=|date=}}&lt;/ref&gt; У іншых прэфектурах абмежаванняў няма.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Куніцавыя]]</text>
      <sha1>3r3uqt1r2n8ovnzkwqchfnw1mt5q2o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Холтаўн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815022</id>
    <revision>
      <id>5206529</id>
      <parentid>5203835</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5206529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="ru6a4foi7veiriorqkcz34xugh33zq2" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Холтаўн''' ({{lang-en|Holetown}})&lt;ref&gt;[https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm Barbados codes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228191331/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm |date=28 лютага 2021 }}, United Nations — Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE&lt;/ref&gt; — [[горад]] у прыходзе [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]] на [[Барбадас]]е.
== Гісторыя ==
У 1625 годзе Холтаўн стаў месцам першага англійскага паселішча на [[Барбадас (востраў)|Барбадасе]]. Капітан Джон Паўэл на шляху з Паўднёвай Амерыкі ў Англію быў вымушаны высадзіцца на востраве і, скарыстаўшыся гэтым, заявіў правы на Барбадас з боку [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адпраўляючыся ў метраполію, Паўэл пакінуў Холтаўн пустым.&lt;ref name=&quot;Holetown&quot; /&gt;.

17 лютага 1627 года брат Джона Паўэла, Генры Паўэл, на борце «''Olive Blossom''» прыбыў у Холтаўн са сваім дабрадзеем, сэрам Уільямам Курцінам, англійскім гандляром галандскага паходжання, пяцідзесяццю пасяленцамі і 10 рабамі-неграмі. Помнік, узведзены ў азнаменаванне гэтай высадкі на востраў, памылкова паказвае дату як 1605 год. З 1977 года ў горадзе праводзіцца прысвечаны гэтым падзеям фестываль Барбадас-Холтаўн.&lt;ref name=&quot;Holetown&quot; /&gt;.

Назва «Холтаўн» паходзіць ад ручая «Хол» ({{lang-en|The Hole}}), які ўтвараў бяспечнае месца для заснавання горада пасяленцамі. Паселішча, якое часам называлі Сент-Джэймс-Таўн, да 1629 года было адзіным горадам на востраве. Холтаўн як сталіца меў у сваіх межах першыя плантацыі на Барбадасе, першае ваеннае ўмацаванне, першы будынак суда і першы Дом губернатара; праз горад праходзіў трансатлантычны гандаль з [[Брысталь|Брысталем]], [[Лондан]]ам і на працягу кароткага прамежку часу — з [[Бостан]]ам&lt;ref name=&quot;Holetown&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.barbados.org/htown.htm|title=Holetown|publisher=barbados.org|access-date=2021-06-24|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628003237/https://barbados.org/htown.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Калі 2 ліпеня 1627 года кароль [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I]] даў грант на ўсе брытанскія астравы [[Карыбскія астравы|Карыбскага архіпелага]] [[Джэймс Хэй (1-ы граф Карлайл)|Джэймсу Хэю, 1-му графу Карлайлу]], значэнне Холтаўна стала змяншацца, а яго насельніцтва — скарачацца. Карлайл заснаваў у паўднёвай частцы вострава [[Брыджтаўн]], куды і перанёс сталіцу Барбадаса&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=A~Z of Barbados Heritage|год=2003 |выдавецтва=Macmillan Caribbean |isbn=978-0-333-92068-8 |старонкі=14, 29, 186 |аўтар=Carrington, Sean; Fraser, Henry}}&lt;/ref&gt;.

Самая старая царква вострава, прыходская царква [[Іакаў Зевядзееў|Св. Іакава]], была пабудавана тут у 1628 годзе, праз год пасля высадкі першых пасяленцаў. У горадзе размяшчаецца [[Даследчы інстытут Белерса]], кампус [[Мак-Гілскі ўніверсітэт|Мак-Гілскага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=From the archives - Bellairs Research Institute|url=https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|publisher=McGill University|access-date=2016-03-11|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204438/https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* «Holetown, Barbados: Settlement Revisited» — Morris Greenidge, 2004

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20190403134817/https://www.holetownchamber.com/ Holetown Chamber of Trade] {{ref-en}}
* [http://www.totallybarbados.com/barbados/About_Barbados/Local_Information/Towns_and_Places_of_Interest/Holetown/ Holetown — TotallyBarbados.com] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]]</text>
      <sha1>ru6a4foi7veiriorqkcz34xugh33zq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусазнаўства ў Чэхіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815060</id>
    <revision>
      <id>5206451</id>
      <parentid>5202524</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гл. таксама */</comment>
      <origin>5206451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51214" sha1="ssg4keguy8cdoabshoo7uq6gbba79kh" xml:space="preserve">'''Беларусазнаўства ў Чэхіі''' — сукупнасць навуковых даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай [[Чэхія|Чэхіі]] і ранейшай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]].

Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём [[славістыка|славістыкі]], этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства лічыцца славіст [[Адольф Чэрны]], заснавальнік часопіса ''Slovanský přehled'', які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kolenovská
 |first=Daniela
 |title=České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou
 |journal=Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie
 |volume=69
 |issue=1–2
 |year=2015
 |pages=25—32
 |url=https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела [[Прага]] міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У XXI стагоддзі адным з асноўных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]], дзе праводзяцца даследаванні беларускай дыялекталогіі, гісторыі беларускай мовы, балта-славянскага і беларуска-заходнеславянскага моўнага памежжа. Значную частку гэтых даследаванняў вядзе мовазнавец [[Міраслаў Янковяк]].&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak
 |title=Dr hab. Mirosław Jankowiak
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя ==

Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст [[Людвік Куба]]. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне ''Slovanstvo ve svých zpěvech'' («Славянства ў сваіх песнях»).&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

[[Файл:Adolf Cerny 1892 Fiedler.png|thumb|[[Адольф Чэрны]] — адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства]]

Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс ''Slovanský přehled'', дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.&lt;ref name=&quot;Cerny2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Černý
 |first=Marcel
 |title=Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury
 |journal=Slavia
 |volume=82
 |issue=1—2
 |year=2013
 |pages=69—111
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Чэрны падтрымліваў кантакты з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], атрымліваў ''[[Наша Доля|Нашу Долю]]'' і ''[[Наша Ніва (1906)|Нашу Ніву]]''. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у ''Slovanský přehled'' артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.&lt;ref name=&quot;Cerny2013&quot;/&gt;

З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст [[Іржы Поліўка]], прафесар [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]]. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Міжваенная Чэхаславакія ==

Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bucha
 |first=Andrei I.
 |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s
 |journal=Journal of Frontier Studies
 |volume=11
 |issue=2
 |year=2026
 |pages=341—377
 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, [[Украінскі вольны ўніверсітэт|Украінскага вольнага ўніверсітэта]], Украінскай гаспадарчай акадэміі ў [[Падзебрады|Падзебрадах]] і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі [[Тамаш Грыб]] і [[Мікола Ільяшэвіч]]. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў ''Slovanský přehled'' і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу ''Bělorus a Bělorusové'' («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Беларускі навуковы кабінет ===
{{Асноўны артыкул|Беларускі навуковы кабінет у Празе}}

У 1927 годзе ў Празе быў створаны [[Беларускі навуковы кабінет у Празе|Беларускі навуковы кабінет]], адна з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.&lt;ref name=&quot;BuchaCabinet&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Буча
 |first=Андрэй
 |title=Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць
 |journal=Беларускі гістарычны часопіс
 |language=be
 |url=https://pawet.net/files/bu_belkab.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.&lt;ref name=&quot;BuchaCabinet&quot;/&gt;

=== Беларускі замежны архіў ===
У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны [[Беларускі замежны архіў]], ініцыятарам якога быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Plavec
 |first1=Michal
 |last2=Kolenovská
 |first2=Daniela
 |title=Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)
 |journal=Práce z dějin Akademie věd
 |volume=12
 |issue=1
 |year=2020
 |pages=55—72
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt; Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Kolenovská
 |first1=Daniela
 |last2=Plavec
 |first2=Michal
 |title=Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt
 |location=Praha
 |publisher=Univerzita Karlova, Karolinum
 |year=2017
 |pages=287
 |isbn=978-80-246-3781-5
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

=== Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка ===
У 1928 годзе ў Празе быў створаны [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі|Славянскі інстытут]]. Беларуская тэматыка доўгі час не складала ў ім асобнага арганізацыйнага кірунку і разглядалася ў больш шырокім кантэксце славістыкі, русістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. Аднак інстытут і звязаныя з ім навуковыя асяродкі займаліся беларускімі моўнымі, літаратурнымі і гістарычнымі матэрыяламі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Асаблівае значэнне набыла [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянская бібліятэка]], у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура ==

У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Аркадзь Моркаўка|Аркадзя Моркаўкі]], Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.&lt;ref name=&quot;Tichy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Франтишек Рут Тихий — выдающийся пропагандист белорусского языка и литературы межвоенного периода в Чехословакии
 |journal=Białorutenistyka Białostocka
 |issue=8
 |year=2016
 |pages=81—129
 |url=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/5397
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве [[Музей чэшскай літаратуры|Музея чэшскай літаратуры]] ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Tichy&quot;/&gt;

== Беларусазнаўства пасля 1945 года ==

Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі [[Вацлаў Жыдліцкі]] і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Вацлаў Жыдліцкі ===
[[Вацлаў Жыдліцкі]] (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.&lt;ref name=&quot;Zidlicky&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chlaňová
 |first=Tereza
 |title=Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická
 |year=2013
 |work=České vědomí Bělarusi
 |location=Praha
 |publisher=Karolinum
 |pages=327—335
 |isbn=978-80-246-2252-1
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], [[Янка Брыль|Янку Брыля]], [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Пташнікава]] і [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].&lt;ref name=&quot;Zidlicky&quot;/&gt;

Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Пасля 1989 года ==

Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] і беларуска-чэшскім сувязям.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Акадэмія навук Чэшскай Рэспублікі ==

У XXI стагоддзі адным з найбольш актыўных інстытуцыйных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]. Аддзел славянскага мовазнаўства Інстытута даследуе славянскія мовы ў сінхраніі і дыяхраніі, у тым ліку дыялекталогію і моўныя кантакты. У яго выдавецкай серыі ''Práce Slovanského ústavu AV ČR'' выйшла некалькі буйных прац, непасрэдна прысвечаных беларускай мове і беларускім гаворкам.&lt;ref name=&quot;SLUdepartment&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics
 |title=Department of Slavic Linguistics
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

З беларускімі даследаваннямі Інстытута найбольш цесна звязана дзейнасць польскага мовазнаўца і беларусіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]]. Яго асноўныя навуковыя інтарэсы ўключаюць беларускую мову, гісторыю беларускай мовы, усходнеславянскую дыялекталогію, балта-славянскае моўнае памежжа, беларусаў у краінах Балтыі і Калінінградскай вобласці, а таксама мову беларусаў у міжваеннай Чэхаславакіі і сучаснай Чэхіі.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

У 2018—2022 гадах Янковяк быў стыпендыятам праграмы імя [[Ян Эвангеліста Пуркінэ|Яна Эвангелісты Пуркінэ]] Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Стыпендыя была прысуджана яму для даследавання беларускіх гаворак у Латвіі.&lt;ref name=&quot;Purkyne&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.avcr.cz/en/academic-public/support-of-research/the-j.-e.-purkyne-fellowship/
 |title=The J. E. Purkyně Fellowship
 |publisher=Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2018 годзе Славянскі інстытут выдаў манаграфію Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů'' («Сучасныя беларускія гаворкі ў Латвіі. Характарыстыка. Выбар тэкстаў»). Гэта было першае комплекснае апісанне сучасных беларускіх гаворак на ўсёй тэрыторыі Латвіі, якое ўключала фанетыку, марфалогію, сінтаксіс, лексіку, фразеалогію і вялікі корпус транскрыбаваных дыялектных тэкстаў.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2018&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/soucasna-beloruska-nareci-v-lotyssku-charakteristika-vyber-textu
 |title=Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2020 годзе Янковяк разам з Міхалам Вашычкам выступіў рэдактарам калектыўнай манаграфіі ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. У ёй разглядаліся ў тым ліку балцкія ўплывы ў беларускіх гаворках і беларуска-ўкраінскія дыялектныя кантакты.&lt;ref name=&quot;Dialects2020&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/slovanske-dialekty-v-jazykovem-kontaktu
 |title=Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2020
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2022 годзе выйшла яго 624-старонкавая манаграфія ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí'' («Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балта-славянскага памежжа»). У ёй даследуюцца беларускія гаворкі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы, іх арэальная структура, балтызмы, паланізмы, русізмы і працэсы моўнай канвергенцыі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2022&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/lexikum-beloruskych-nareci-v-litve-jazykove-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi
 |title=Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2022
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Славянскі інстытут выдаў наступную манаграфію Янковяка ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. Яна заснавана на шматгадовых палявых даследаваннях: з 2004 года даследчык сабраў больш за 300 гадзін запісаў маўлення найстарэйшага пакалення носьбітаў беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Латвіі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publikace/beloruska-nareci-v-lotyssku-jako-priklad-lexikalniho-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi
 |title=Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2025
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2020—2022 гадах у межах супрацоўніцтва Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] рэалізоўваўся праект ''Belarusian-West Slavic linguistic and cultural connections: past, present, perspective''. Кіраўніком чэшскай часткі быў Міраслаў Янковяк, беларускай — дырэктар [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Ігар Капылоў]].&lt;ref name=&quot;AVCRNASB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.avcr.cz/export/sites/avcr.cz/cs/veda-a-vyzkum/mezinarodni-vztahy/podporovane-aktivity/schvalene-projekty/GUIDELINES-FOR-MOBILITY-PROJECTS-.pdf
 |title=Mobility Projects CAS – NASB 2020–2022
 |publisher=Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Сярод сучасных праектаў Янковяка ў Славянскім інстытуце — даследаванне беларускіх гаворак на беларуска-балцкім і беларуска-заходнеславянскім памежжы, праект па беларускім друку ў міжваеннай Чэхаславакіі і даследаванне беларускіх гаворак у Латвіі як лексічнай спадчыны балта-славянскага памежжа.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

У 2025—2027 гадах Янковяк кіруе праектам ''Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland''. Ён прысвечаны моўным кантактам беларускіх, украінскіх і карпатарускіх гаворак з заходнеславянскімі мовамі і гаворкамі. Асноўным беларускім матэрыялам служаць палявыя запісы Янковяка 2009—2023 гадоў; прадугледжаны таксама новыя даследаванні ў Польшчы, Славакіі і Літве.&lt;ref name=&quot;DialectContact&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/grant/dialect-contact-on-the-west-and-east-slavonic-borderland
 |title=Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Такім чынам, у Славянскім інстытуце Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі ў XXI стагоддзі сфарміраваўся асобны працяглы кірунак даследаванняў беларускай мовы, асабліва яе дыялекталогіі, моўных кантактаў і гісторыі беларускамоўнага насельніцтва на балта-славянскім і беларуска-заходнеславянскім памежжы.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLUdepartment&quot;/&gt;

== Універсітэцкае беларусазнаўства ==

=== Карлаў універсітэт ===
[[Карлаў універсітэт]] застаецца адным з асноўных універсітэцкіх цэнтраў чэшскіх даследаванняў Беларусі. Пасля смерці Вацлава Жыдліцкага і Мікалаша Затоўканюка беларуская тэматыка развівалася ў некалькіх універсітэцкіх падраздзяленнях.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

На Факультэце гуманітарных даследаванняў пад кіраўніцтвам [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]] вывучаліся працэсы фарміравання сучасных нацый, у тым ліку беларусаў. Адной з даследчыц гэтага кірунку стала [[Алена Маркава]], якая спецыялізуецца на беларускай гісторыі, нацыянальнай палітыцы і беларусізацыі 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Markova&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://fhs.cuni.cz/FHSENG-1486.html
 |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D.
 |publisher=Faculty of Humanities, Charles University
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2012 годзе выйшла яе манаграфія ''Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita?'', а ў 2021 годзе — англамоўная перапрацаваная праца ''The Path to a Soviet Nation. The Policy of Belarusization''.&lt;ref name=&quot;Markova&quot;/&gt;

На Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ў праграме Інстытута ўсходнееўрапейскіх даследаванняў існаваў курс ''Úvod do studia bělorusistiky'' («Уводзіны ў беларусазнаўства»). Курс ахопліваў гісторыю, культуру, мову, рэлігію, этнічны склад Беларусі, беларускую дыяспару і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&amp;fak=11210&amp;kod=AVES00629&amp;skr=2025
 |title=Úvod do studia bělorusistiky
 |publisher=Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Іншы беларусазнаўчы курс Карлавага ўніверсітэта, прысвечаны гісторыі, культуры, шматмоўю і сучаснасці Беларусі, вёў Сяргей Сматрычэнка.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&amp;fak=11210&amp;kod=AVES00680&amp;skr=2025
 |title=Bělorusko
 |publisher=Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

=== Масарыкаў універсітэт ===
У [[Масарыкаў універсітэт|Масарыкавым універсітэце]] ў [[Брно]] беларуская тэматыка развівалася ў межах славістыкі, літаратуразнаўства і паліталогіі. З ёю былі звязаны даследаванні Іва Поспішыла, Бржэціслава Данчака, Сяргея Сматрычэнкі і іншых навукоўцаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У Брно выконваліся дыпломныя і дысертацыйныя працы па беларускай мове і літаратуры. У 2011 годзе была абаронена дысертацыя Катарыны Кедран па гендарнай лінгвістыцы, а ў 2012 годзе Тэрэза Свадашава падрыхтавала даследаванне чэшска-беларускіх літаратурных адносін.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ ===
З пачатку XXI стагоддзя беларуская лінгвістычная і культурная тэматыка прадстаўлена таксама ва [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ|Універсітэце Яна Эвангелісты Пуркінэ]] ва [[Усці-над-Лабем]], дзе працавала беларуская мовазнаўца [[Іна Каліта]].&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Яе даследаванні прысвечаны беларускай мове, лінгвакультуралогіі, сацыялінгвістыцы і беларуска-чэшскім культурным сувязям. Яна ўдзельнічала таксама ў калектыўным зборніку ''České vědomí Bělarusi''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://starfos.tacr.cz/en/vysledky-vyzkumu/RIV%2F44555601%3A13430%2F13%3A43885187
 |title=Phonetic Linguo-uniqueness in the Binary Concept of “my own” – “foreign”
 |publisher=Informační systém výzkumu, vývoje a inovací
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Даследаванне беларускай эміграцыі ==

Адным з найбольш развітых кірункаў сучаснага чэшскага беларусазнаўства стала вывучэнне беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі.

У 2017 годзе Даніэла Каленоўска і Міхал Плавец апублікавалі манаграфію ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. Даследаванне заснавана на матэрыялах шэрагу чэшскіх архіваў і прысвечана беларускім студэнтам, грамадскім арганізацыям, палітычнай эміграцыі і яе адносінам з чэхаславацкай дзяржавай.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ims.fsv.cuni.cz/contacts/institute-members/37465501
 |title=Mgr. Daniela Kolenovská, Ph.D.
 |publisher=Institut mezinárodních studií, Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі крыніцамі для гэтага кірунку з'яўляюцца фонды Нацыянальнага архіва Чэшскай Рэспублікі, Архіва Карлавага ўніверсітэта, Архіва Міністэрства замежных спраў, Архіва Канцылярыі прэзідэнта Рэспублікі, Славянскай бібліятэкі і іншых устаноў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У 2026 годзе было апублікавана асобнае даследаванне Андрэя Бучы пра акадэмічную эміграцыю беларусаў з Заходняй Беларусі ў Чэхаславакію ў 1920-я гады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bucha
 |first=Andrei I.
 |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s
 |journal=Journal of Frontier Studies
 |volume=11
 |issue=2
 |year=2026
 |pages=341—377
 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя абагульняльныя выданні ==

У 2006 годзе ў Празе выйшла чэшскамоўная кніга ''Dějiny Běloruska'' [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]]. У яе быў уключаны асобны раздзел пра чэшска-беларускія адносіны.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Sahanovič
 |first1=Hienadź
 |last2=Šybieka
 |first2=Zachar
 |title=Dějiny Běloruska
 |location=Praha
 |publisher=Nakladatelství Lidové noviny
 |year=2006
 |pages=302
 |isbn=80-7106-828-4
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2021 годзе выйшла новая, пашыраная і перапрацаваная версія ''Dějiny Běloruska'', падрыхтаваная Аленай Маркавай, Генадзем Сагановічам і Захарам Шыбекам. Кніга ахоплівае гісторыю беларускіх зямель ад Вялікага Княства Літоўскага да падзей XXI стагоддзя.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Marková
 |first1=Alena
 |last2=Sahanovič
 |first2=Hienadź
 |last3=Šybieka
 |first3=Zachar
 |title=Dějiny Běloruska
 |location=Praha
 |publisher=Nakladatelství Lidové noviny
 |year=2021
 |pages=302
 |isbn=978-80-7422-667-0
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2013 годзе выдавецтва Карлавага ўніверсітэта ''Karolinum'' выпусціла вялікі міждысцыплінарны зборнік ''České vědomí Bělarusi'', падрыхтаваны Верай Лендэлавай, Іржы Марванам і Міхалам Вашычкам. У кнізе змешчаны працы каля 30 чэшскіх і беларускіх аўтараў пра мову, літаратуру, культуру, гісторыю і чэшска-беларускія сувязі.&lt;ref name=&quot;CeskeVedomi&quot;&gt;{{cite book
 |title=České vědomí Bělarusi
 |editor1-last=Lendělová
 |editor1-first=Věra
 |editor2-last=Marvan
 |editor2-first=Jiří
 |location=Praha
 |publisher=Karolinum
 |year=2013
 |pages=428
 |isbn=978-80-246-2252-1
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Да асноўных сучасных лінгвістычных прац чэшскага беларусазнаўства адносяцца таксама манаграфіі Міраслава Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku'' (2018), ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě'' (2022) і ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí'' (2025), выдадзеныя Славянскім інстытутам Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jankowiak2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jankowiak2025&quot;/&gt;

== Беларускі інстытут у Празе ==
{{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут у Празе}}

8 сакавіка 2022 года быў заснаваны [[Беларускі інстытут у Празе]] — недзяржаўная навуковая арганізацыя, якая аб'ядноўвае даследчыкаў беларускай гісторыі, мовы, філасофіі, культуры і беларуска-чэшскіх сувязей.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Каліта
 |first1=Іна
 |last2=Скеп’ян
 |first2=Ніна
 |title=Беларускі інстытут у Празе
 |journal=International Journal of Belarusian Glottodidactics
 |issue=8
 |year=2024
 |pages=75—77
 |doi=10.31338/uw.ijbg.2024.6
 |url=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

Да асноўных кірункаў яго працы адносяцца навуковыя даследаванні, адкрытыя лекцыі, канферэнцыі і семінары, супрацоўніцтва з бібліятэкамі і архівамі, выдавецкая дзейнасць і падрыхтоўка адукацыйных матэрыялаў і слоўнікаў.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;/&gt;

Адным з праектаў Інстытута стаў міжнародны анлайн-семінар па гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 2023 годзе Інстытут сумесна са Славянскай бібліятэкай арганізаваў міжнародны сімпозіум «Імем беларускага народа…», прысвечаны стагоддзю пераезду [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Прагу.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;/&gt;

Матэрыялы сімпозіума і аднайменнай выставы былі выдадзены ў 2025 годзе Славянскай бібліятэкай і Беларускім інстытутам у Празе ў зборніку ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy''.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy
 |editor-last=Skepyan
 |editor-first=Nina
 |location=Praha
 |publisher=Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna
 |year=2025
 |pages=196
 |isbn=978-80-7050-826-8
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе Беларускі інстытут у Празе сумесна з Міжнародным цэнтрам даследавання этнічнай і моўнай разнастайнасці рэалізаваў праект, прысвечаны становішчу беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі і інстытуцыйным праблемам беларускіх даследчыкаў за межамі Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.icelds.org/2026/06/29/policy-paper-belarusian-historical-scholarship-in-exile-its-current-state-and-challenges/
 |title=Belarusian historical scholarship in exile, its current state and challenges
 |date=2026-06-29
 |publisher=International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя даследчыкі ==
Сярод даследчыкаў, якія зрабілі ўклад у развіццё беларусазнаўства ў Чэхіі і Чэхаславакіі:
* [[Людвік Куба]] — этнограф і фалькларыст, даследчык беларускіх народных песень;
* [[Адольф Чэрны]] — славіст, публіцыст і перакладчык, адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства;
* [[Іржы Поліўка]] — славіст і фалькларыст, даследчык беларускай этнаграфіі і карэспандэнт Яўхіма Карскага;
* Францішак Рут Ціхі — перакладчык і папулярызатар беларускай літаратуры;
* [[Тамаш Грыб]] — гісторык і арганізатар Беларускага навуковага кабінета і Беларускага замежнага архіва ў Празе;
* [[Мікола Ільяшэвіч]] — гісторык, аўтар чэшскамоўных прац пра Беларусь;
* [[Вацлаў Жыдліцкі]] — літаратуразнаўца і перакладчык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры;
* Мікалаш Затоўканюк — мовазнаўца і славіст;
* Багдан Зілінскі — гісторык і славіст;
* Даніэла Каленоўска — даследчыца беларускай эміграцыі і гісторыі беларуска-чэшскіх сувязей;
* Міхал Плавец — гісторык, даследчык міжваеннай беларускай эміграцыі;
* [[Алена Маркава]] — гісторык, даследчыца нацыянальнай палітыкі і беларусізацыі;
* [[Іна Каліта]] — мовазнаўца і даследчыца беларускай мовы і культуры;
* Сяргей Сматрычэнка — славіст, выкладчык беларускай мовы, культуры і краіназнаўства;
* [[Міраслаў Янковяк]] — мовазнавец, даследчык беларускай мовы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі і балта-славянскага моўнага памежжа, супрацоўнік Славянскага інстытута Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

== Асноўныя цэнтры і зборы ==
Да галоўных сучасных і гістарычных асяродкаў беларусазнаўства ў Чэхіі адносяцца:
* [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]];
* [[Карлаў універсітэт]];
* [[Славянская бібліятэка ў Празе]];
* [[Беларускі інстытут у Празе]];
* [[Масарыкаў універсітэт]];
* [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ]];
* Нацыянальны архіў Чэшскай Рэспублікі;
* Архіў Карлавага ўніверсітэта;
* Архіў Міністэрства замежных спраў Чэшскай Рэспублікі.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Kolenovská D. ''České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou'' // ''Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie''. — 2015. — Vol. 69. — № 1—2. — S. 25—32.
* Lendělová V., Marvan J., Vašíček M. (eds.). ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — 428 s. — ISBN 978-80-246-2252-1.
* Kolenovská D., Plavec M. ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. — Praha: Karolinum, 2017. — 287 s. — ISBN 978-80-246-3781-5.
* Jankowiak M. ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2018. — 468 s. — ISBN 978-80-86420-70-7.
* Jankowiak M., Vašíček M. (eds.). ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2020. — 425 s. — ISBN 978-80-86420-80-6.
* Jankowiak M. ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2022. — 624 s. — ISBN 978-80-86420-82-0.
* Jankowiak M. ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2025. — 349 s. — ISBN 978-80-86420-89-9.
* Marková A., Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2021. — 302 s. — ISBN 978-80-7422-667-0.
* Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2006. — 302 s. — ISBN 80-7106-828-4.
* Буча А. ''Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць''.
* Černý M. ''Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury'' // ''Slavia''. — 2013. — T. 82. — № 1—2. — S. 69—111.
* Chlaňová T. ''Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická'' // ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — S. 327—335.
* Plavec M., Kolenovská D. ''Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)'' // ''Práce z dějin Akademie věd''. — 2020. — T. 12. — № 1. — S. 55—72.
* ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy'' / ed. Nina Skepyan. — Praha: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna, 2025. — 196 s. — ISBN 978-80-7050-826-8.

== Гл. таксама ==
* [[Беларусы Чэхіі]]
* [[Беларускі інстытут у Празе]]
* [[Беларускі навуковы кабінет у Празе]]
* [[Беларускі замежны архіў]]
* [[Беларуска-чэшскія адносіны]]

== Спасылкі ==
* [https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak Міраслаў Янковяк] — Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.
* [https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics Аддзел славянскага мовазнаўства Славянскага інстытута].
* [https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf Daniela Kolenovská. České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou].
* [https://www.cupress.cuni.cz/ink2_ext/index.jsp?id=227078&amp;include=podrobnosti «České vědomí Bělarusi»] — выдавецтва Карлавага ўніверсітэта.
* [https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 Іна Каліта, Ніна Скеп’ян. «Беларускі інстытут у Празе»].
* [https://www.nkp.cz/o-knihovne/vydane-publikace/instituce-v-exilu-sto-let-od-prichodu-exilove-vlady-beloruske-lidove-republiky-do-prahy «Instituce v exilu»] — Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі.

{{Беларусазнаўства}}
{{Беларусы}}

[[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]]
[[Катэгорыя:Навука ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Славістыка ў Чэхіі]]</text>
      <sha1>ssg4keguy8cdoabshoo7uq6gbba79kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206452</id>
      <parentid>5206451</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51218" sha1="6fkoptontwqe8ou86v9ip8a0ljhkc23" xml:space="preserve">'''Беларусазнаўства ў Чэхіі''' — сукупнасць навуковых даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай [[Чэхія|Чэхіі]] і ранейшай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]].

Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём [[славістыка|славістыкі]], этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага [[беларусазнаўства]] лічыцца славіст [[Адольф Чэрны]], заснавальнік часопіса ''Slovanský přehled'', які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kolenovská
 |first=Daniela
 |title=České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou
 |journal=Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie
 |volume=69
 |issue=1–2
 |year=2015
 |pages=25—32
 |url=https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела [[Прага]] міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У XXI стагоддзі адным з асноўных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]], дзе праводзяцца даследаванні беларускай дыялекталогіі, гісторыі беларускай мовы, балта-славянскага і беларуска-заходнеславянскага моўнага памежжа. Значную частку гэтых даследаванняў вядзе мовазнавец [[Міраслаў Янковяк]].&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak
 |title=Dr hab. Mirosław Jankowiak
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя ==

Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст [[Людвік Куба]]. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне ''Slovanstvo ve svých zpěvech'' («Славянства ў сваіх песнях»).&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

[[Файл:Adolf Cerny 1892 Fiedler.png|thumb|[[Адольф Чэрны]] — адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства]]

Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс ''Slovanský přehled'', дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.&lt;ref name=&quot;Cerny2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Černý
 |first=Marcel
 |title=Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury
 |journal=Slavia
 |volume=82
 |issue=1—2
 |year=2013
 |pages=69—111
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Чэрны падтрымліваў кантакты з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], атрымліваў ''[[Наша Доля|Нашу Долю]]'' і ''[[Наша Ніва (1906)|Нашу Ніву]]''. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у ''Slovanský přehled'' артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.&lt;ref name=&quot;Cerny2013&quot;/&gt;

З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст [[Іржы Поліўка]], прафесар [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]]. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Міжваенная Чэхаславакія ==

Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bucha
 |first=Andrei I.
 |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s
 |journal=Journal of Frontier Studies
 |volume=11
 |issue=2
 |year=2026
 |pages=341—377
 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, [[Украінскі вольны ўніверсітэт|Украінскага вольнага ўніверсітэта]], Украінскай гаспадарчай акадэміі ў [[Падзебрады|Падзебрадах]] і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі [[Тамаш Грыб]] і [[Мікола Ільяшэвіч]]. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў ''Slovanský přehled'' і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу ''Bělorus a Bělorusové'' («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Беларускі навуковы кабінет ===
{{Асноўны артыкул|Беларускі навуковы кабінет у Празе}}

У 1927 годзе ў Празе быў створаны [[Беларускі навуковы кабінет у Празе|Беларускі навуковы кабінет]], адна з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.&lt;ref name=&quot;BuchaCabinet&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Буча
 |first=Андрэй
 |title=Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць
 |journal=Беларускі гістарычны часопіс
 |language=be
 |url=https://pawet.net/files/bu_belkab.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.&lt;ref name=&quot;BuchaCabinet&quot;/&gt;

=== Беларускі замежны архіў ===
У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны [[Беларускі замежны архіў]], ініцыятарам якога быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Plavec
 |first1=Michal
 |last2=Kolenovská
 |first2=Daniela
 |title=Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)
 |journal=Práce z dějin Akademie věd
 |volume=12
 |issue=1
 |year=2020
 |pages=55—72
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt; Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Kolenovská
 |first1=Daniela
 |last2=Plavec
 |first2=Michal
 |title=Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt
 |location=Praha
 |publisher=Univerzita Karlova, Karolinum
 |year=2017
 |pages=287
 |isbn=978-80-246-3781-5
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

=== Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка ===
У 1928 годзе ў Празе быў створаны [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі|Славянскі інстытут]]. Беларуская тэматыка доўгі час не складала ў ім асобнага арганізацыйнага кірунку і разглядалася ў больш шырокім кантэксце славістыкі, русістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. Аднак інстытут і звязаныя з ім навуковыя асяродкі займаліся беларускімі моўнымі, літаратурнымі і гістарычнымі матэрыяламі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Асаблівае значэнне набыла [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянская бібліятэка]], у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура ==

У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Аркадзь Моркаўка|Аркадзя Моркаўкі]], Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.&lt;ref name=&quot;Tichy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Франтишек Рут Тихий — выдающийся пропагандист белорусского языка и литературы межвоенного периода в Чехословакии
 |journal=Białorutenistyka Białostocka
 |issue=8
 |year=2016
 |pages=81—129
 |url=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/5397
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве [[Музей чэшскай літаратуры|Музея чэшскай літаратуры]] ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;Tichy&quot;/&gt;

== Беларусазнаўства пасля 1945 года ==

Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі [[Вацлаў Жыдліцкі]] і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Вацлаў Жыдліцкі ===
[[Вацлаў Жыдліцкі]] (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.&lt;ref name=&quot;Zidlicky&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Chlaňová
 |first=Tereza
 |title=Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická
 |year=2013
 |work=České vědomí Bělarusi
 |location=Praha
 |publisher=Karolinum
 |pages=327—335
 |isbn=978-80-246-2252-1
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], [[Янка Брыль|Янку Брыля]], [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Пташнікава]] і [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].&lt;ref name=&quot;Zidlicky&quot;/&gt;

Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Пасля 1989 года ==

Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] і беларуска-чэшскім сувязям.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

== Акадэмія навук Чэшскай Рэспублікі ==

У XXI стагоддзі адным з найбольш актыўных інстытуцыйных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]. Аддзел славянскага мовазнаўства Інстытута даследуе славянскія мовы ў сінхраніі і дыяхраніі, у тым ліку дыялекталогію і моўныя кантакты. У яго выдавецкай серыі ''Práce Slovanského ústavu AV ČR'' выйшла некалькі буйных прац, непасрэдна прысвечаных беларускай мове і беларускім гаворкам.&lt;ref name=&quot;SLUdepartment&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics
 |title=Department of Slavic Linguistics
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

З беларускімі даследаваннямі Інстытута найбольш цесна звязана дзейнасць польскага мовазнаўца і беларусіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]]. Яго асноўныя навуковыя інтарэсы ўключаюць беларускую мову, гісторыю беларускай мовы, усходнеславянскую дыялекталогію, балта-славянскае моўнае памежжа, беларусаў у краінах Балтыі і Калінінградскай вобласці, а таксама мову беларусаў у міжваеннай Чэхаславакіі і сучаснай Чэхіі.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

У 2018—2022 гадах Янковяк быў стыпендыятам праграмы імя [[Ян Эвангеліста Пуркінэ|Яна Эвангелісты Пуркінэ]] Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Стыпендыя была прысуджана яму для даследавання беларускіх гаворак у Латвіі.&lt;ref name=&quot;Purkyne&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.avcr.cz/en/academic-public/support-of-research/the-j.-e.-purkyne-fellowship/
 |title=The J. E. Purkyně Fellowship
 |publisher=Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2018 годзе Славянскі інстытут выдаў манаграфію Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů'' («Сучасныя беларускія гаворкі ў Латвіі. Характарыстыка. Выбар тэкстаў»). Гэта было першае комплекснае апісанне сучасных беларускіх гаворак на ўсёй тэрыторыі Латвіі, якое ўключала фанетыку, марфалогію, сінтаксіс, лексіку, фразеалогію і вялікі корпус транскрыбаваных дыялектных тэкстаў.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2018&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/soucasna-beloruska-nareci-v-lotyssku-charakteristika-vyber-textu
 |title=Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2018
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2020 годзе Янковяк разам з Міхалам Вашычкам выступіў рэдактарам калектыўнай манаграфіі ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. У ёй разглядаліся ў тым ліку балцкія ўплывы ў беларускіх гаворках і беларуска-ўкраінскія дыялектныя кантакты.&lt;ref name=&quot;Dialects2020&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/slovanske-dialekty-v-jazykovem-kontaktu
 |title=Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2020
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2022 годзе выйшла яго 624-старонкавая манаграфія ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí'' («Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балта-славянскага памежжа»). У ёй даследуюцца беларускія гаворкі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы, іх арэальная структура, балтызмы, паланізмы, русізмы і працэсы моўнай канвергенцыі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2022&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/lexikum-beloruskych-nareci-v-litve-jazykove-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi
 |title=Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2022
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Славянскі інстытут выдаў наступную манаграфію Янковяка ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. Яна заснавана на шматгадовых палявых даследаваннях: з 2004 года даследчык сабраў больш за 300 гадзін запісаў маўлення найстарэйшага пакалення носьбітаў беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Латвіі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/publikace/beloruska-nareci-v-lotyssku-jako-priklad-lexikalniho-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi
 |title=Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |year=2025
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2020—2022 гадах у межах супрацоўніцтва Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] рэалізоўваўся праект ''Belarusian-West Slavic linguistic and cultural connections: past, present, perspective''. Кіраўніком чэшскай часткі быў Міраслаў Янковяк, беларускай — дырэктар [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Ігар Капылоў]].&lt;ref name=&quot;AVCRNASB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.avcr.cz/export/sites/avcr.cz/cs/veda-a-vyzkum/mezinarodni-vztahy/podporovane-aktivity/schvalene-projekty/GUIDELINES-FOR-MOBILITY-PROJECTS-.pdf
 |title=Mobility Projects CAS – NASB 2020–2022
 |publisher=Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Сярод сучасных праектаў Янковяка ў Славянскім інстытуце — даследаванне беларускіх гаворак на беларуска-балцкім і беларуска-заходнеславянскім памежжы, праект па беларускім друку ў міжваеннай Чэхаславакіі і даследаванне беларускіх гаворак у Латвіі як лексічнай спадчыны балта-славянскага памежжа.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

У 2025—2027 гадах Янковяк кіруе праектам ''Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland''. Ён прысвечаны моўным кантактам беларускіх, украінскіх і карпатарускіх гаворак з заходнеславянскімі мовамі і гаворкамі. Асноўным беларускім матэрыялам служаць палявыя запісы Янковяка 2009—2023 гадоў; прадугледжаны таксама новыя даследаванні ў Польшчы, Славакіі і Літве.&lt;ref name=&quot;DialectContact&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.slu.cas.cz/en/grant/dialect-contact-on-the-west-and-east-slavonic-borderland
 |title=Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland
 |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Такім чынам, у Славянскім інстытуце Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі ў XXI стагоддзі сфарміраваўся асобны працяглы кірунак даследаванняў беларускай мовы, асабліва яе дыялекталогіі, моўных кантактаў і гісторыі беларускамоўнага насельніцтва на балта-славянскім і беларуска-заходнеславянскім памежжы.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLUdepartment&quot;/&gt;

== Універсітэцкае беларусазнаўства ==

=== Карлаў універсітэт ===
[[Карлаў універсітэт]] застаецца адным з асноўных універсітэцкіх цэнтраў чэшскіх даследаванняў Беларусі. Пасля смерці Вацлава Жыдліцкага і Мікалаша Затоўканюка беларуская тэматыка развівалася ў некалькіх універсітэцкіх падраздзяленнях.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

На Факультэце гуманітарных даследаванняў пад кіраўніцтвам [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]] вывучаліся працэсы фарміравання сучасных нацый, у тым ліку беларусаў. Адной з даследчыц гэтага кірунку стала [[Алена Маркава]], якая спецыялізуецца на беларускай гісторыі, нацыянальнай палітыцы і беларусізацыі 1920-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Markova&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://fhs.cuni.cz/FHSENG-1486.html
 |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D.
 |publisher=Faculty of Humanities, Charles University
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У 2012 годзе выйшла яе манаграфія ''Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita?'', а ў 2021 годзе — англамоўная перапрацаваная праца ''The Path to a Soviet Nation. The Policy of Belarusization''.&lt;ref name=&quot;Markova&quot;/&gt;

На Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ў праграме Інстытута ўсходнееўрапейскіх даследаванняў існаваў курс ''Úvod do studia bělorusistiky'' («Уводзіны ў беларусазнаўства»). Курс ахопліваў гісторыю, культуру, мову, рэлігію, этнічны склад Беларусі, беларускую дыяспару і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&amp;fak=11210&amp;kod=AVES00629&amp;skr=2025
 |title=Úvod do studia bělorusistiky
 |publisher=Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Іншы беларусазнаўчы курс Карлавага ўніверсітэта, прысвечаны гісторыі, культуры, шматмоўю і сучаснасці Беларусі, вёў Сяргей Сматрычэнка.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&amp;fak=11210&amp;kod=AVES00680&amp;skr=2025
 |title=Bělorusko
 |publisher=Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

=== Масарыкаў універсітэт ===
У [[Масарыкаў універсітэт|Масарыкавым універсітэце]] ў [[Брно]] беларуская тэматыка развівалася ў межах славістыкі, літаратуразнаўства і паліталогіі. З ёю былі звязаны даследаванні Іва Поспішыла, Бржэціслава Данчака, Сяргея Сматрычэнкі і іншых навукоўцаў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У Брно выконваліся дыпломныя і дысертацыйныя працы па беларускай мове і літаратуры. У 2011 годзе была абаронена дысертацыя Катарыны Кедран па гендарнай лінгвістыцы, а ў 2012 годзе Тэрэза Свадашава падрыхтавала даследаванне чэшска-беларускіх літаратурных адносін.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

=== Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ ===
З пачатку XXI стагоддзя беларуская лінгвістычная і культурная тэматыка прадстаўлена таксама ва [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ|Універсітэце Яна Эвангелісты Пуркінэ]] ва [[Усці-над-Лабем]], дзе працавала беларуская мовазнаўца [[Іна Каліта]].&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

Яе даследаванні прысвечаны беларускай мове, лінгвакультуралогіі, сацыялінгвістыцы і беларуска-чэшскім культурным сувязям. Яна ўдзельнічала таксама ў калектыўным зборніку ''České vědomí Bělarusi''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://starfos.tacr.cz/en/vysledky-vyzkumu/RIV%2F44555601%3A13430%2F13%3A43885187
 |title=Phonetic Linguo-uniqueness in the Binary Concept of “my own” – “foreign”
 |publisher=Informační systém výzkumu, vývoje a inovací
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Даследаванне беларускай эміграцыі ==

Адным з найбольш развітых кірункаў сучаснага чэшскага беларусазнаўства стала вывучэнне беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі.

У 2017 годзе Даніэла Каленоўска і Міхал Плавец апублікавалі манаграфію ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. Даследаванне заснавана на матэрыялах шэрагу чэшскіх архіваў і прысвечана беларускім студэнтам, грамадскім арганізацыям, палітычнай эміграцыі і яе адносінам з чэхаславацкай дзяржавай.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://ims.fsv.cuni.cz/contacts/institute-members/37465501
 |title=Mgr. Daniela Kolenovská, Ph.D.
 |publisher=Institut mezinárodních studií, Univerzita Karlova
 |language=cs
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі крыніцамі для гэтага кірунку з'яўляюцца фонды Нацыянальнага архіва Чэшскай Рэспублікі, Архіва Карлавага ўніверсітэта, Архіва Міністэрства замежных спраў, Архіва Канцылярыі прэзідэнта Рэспублікі, Славянскай бібліятэкі і іншых устаноў.&lt;ref name=&quot;Kolenovska2015&quot;/&gt;

У 2026 годзе было апублікавана асобнае даследаванне Андрэя Бучы пра акадэмічную эміграцыю беларусаў з Заходняй Беларусі ў Чэхаславакію ў 1920-я гады.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bucha
 |first=Andrei I.
 |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s
 |journal=Journal of Frontier Studies
 |volume=11
 |issue=2
 |year=2026
 |pages=341—377
 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя абагульняльныя выданні ==

У 2006 годзе ў Празе выйшла чэшскамоўная кніга ''Dějiny Běloruska'' [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]]. У яе быў уключаны асобны раздзел пра чэшска-беларускія адносіны.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Sahanovič
 |first1=Hienadź
 |last2=Šybieka
 |first2=Zachar
 |title=Dějiny Běloruska
 |location=Praha
 |publisher=Nakladatelství Lidové noviny
 |year=2006
 |pages=302
 |isbn=80-7106-828-4
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2021 годзе выйшла новая, пашыраная і перапрацаваная версія ''Dějiny Běloruska'', падрыхтаваная Аленай Маркавай, Генадзем Сагановічам і Захарам Шыбекам. Кніга ахоплівае гісторыю беларускіх зямель ад Вялікага Княства Літоўскага да падзей XXI стагоддзя.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Marková
 |first1=Alena
 |last2=Sahanovič
 |first2=Hienadź
 |last3=Šybieka
 |first3=Zachar
 |title=Dějiny Běloruska
 |location=Praha
 |publisher=Nakladatelství Lidové noviny
 |year=2021
 |pages=302
 |isbn=978-80-7422-667-0
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2013 годзе выдавецтва Карлавага ўніверсітэта ''Karolinum'' выпусціла вялікі міждысцыплінарны зборнік ''České vědomí Bělarusi'', падрыхтаваны Верай Лендэлавай, Іржы Марванам і Міхалам Вашычкам. У кнізе змешчаны працы каля 30 чэшскіх і беларускіх аўтараў пра мову, літаратуру, культуру, гісторыю і чэшска-беларускія сувязі.&lt;ref name=&quot;CeskeVedomi&quot;&gt;{{cite book
 |title=České vědomí Bělarusi
 |editor1-last=Lendělová
 |editor1-first=Věra
 |editor2-last=Marvan
 |editor2-first=Jiří
 |location=Praha
 |publisher=Karolinum
 |year=2013
 |pages=428
 |isbn=978-80-246-2252-1
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

Да асноўных сучасных лінгвістычных прац чэшскага беларусазнаўства адносяцца таксама манаграфіі Міраслава Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku'' (2018), ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě'' (2022) і ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí'' (2025), выдадзеныя Славянскім інстытутам Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.&lt;ref name=&quot;Jankowiak2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jankowiak2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jankowiak2025&quot;/&gt;

== Беларускі інстытут у Празе ==
{{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут у Празе}}

8 сакавіка 2022 года быў заснаваны [[Беларускі інстытут у Празе]] — недзяржаўная навуковая арганізацыя, якая аб'ядноўвае даследчыкаў беларускай гісторыі, мовы, філасофіі, культуры і беларуска-чэшскіх сувязей.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Каліта
 |first1=Іна
 |last2=Скеп’ян
 |first2=Ніна
 |title=Беларускі інстытут у Празе
 |journal=International Journal of Belarusian Glottodidactics
 |issue=8
 |year=2024
 |pages=75—77
 |doi=10.31338/uw.ijbg.2024.6
 |url=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

Да асноўных кірункаў яго працы адносяцца навуковыя даследаванні, адкрытыя лекцыі, канферэнцыі і семінары, супрацоўніцтва з бібліятэкамі і архівамі, выдавецкая дзейнасць і падрыхтоўка адукацыйных матэрыялаў і слоўнікаў.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;/&gt;

Адным з праектаў Інстытута стаў міжнародны анлайн-семінар па гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 2023 годзе Інстытут сумесна са Славянскай бібліятэкай арганізаваў міжнародны сімпозіум «Імем беларускага народа…», прысвечаны стагоддзю пераезду [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Прагу.&lt;ref name=&quot;BIP&quot;/&gt;

Матэрыялы сімпозіума і аднайменнай выставы былі выдадзены ў 2025 годзе Славянскай бібліятэкай і Беларускім інстытутам у Празе ў зборніку ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy''.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy
 |editor-last=Skepyan
 |editor-first=Nina
 |location=Praha
 |publisher=Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna
 |year=2025
 |pages=196
 |isbn=978-80-7050-826-8
 |language=cs
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе Беларускі інстытут у Празе сумесна з Міжнародным цэнтрам даследавання этнічнай і моўнай разнастайнасці рэалізаваў праект, прысвечаны становішчу беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі і інстытуцыйным праблемам беларускіх даследчыкаў за межамі Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.icelds.org/2026/06/29/policy-paper-belarusian-historical-scholarship-in-exile-its-current-state-and-challenges/
 |title=Belarusian historical scholarship in exile, its current state and challenges
 |date=2026-06-29
 |publisher=International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя даследчыкі ==
Сярод даследчыкаў, якія зрабілі ўклад у развіццё беларусазнаўства ў Чэхіі і Чэхаславакіі:
* [[Людвік Куба]] — этнограф і фалькларыст, даследчык беларускіх народных песень;
* [[Адольф Чэрны]] — славіст, публіцыст і перакладчык, адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства;
* [[Іржы Поліўка]] — славіст і фалькларыст, даследчык беларускай этнаграфіі і карэспандэнт Яўхіма Карскага;
* Францішак Рут Ціхі — перакладчык і папулярызатар беларускай літаратуры;
* [[Тамаш Грыб]] — гісторык і арганізатар Беларускага навуковага кабінета і Беларускага замежнага архіва ў Празе;
* [[Мікола Ільяшэвіч]] — гісторык, аўтар чэшскамоўных прац пра Беларусь;
* [[Вацлаў Жыдліцкі]] — літаратуразнаўца і перакладчык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры;
* Мікалаш Затоўканюк — мовазнаўца і славіст;
* Багдан Зілінскі — гісторык і славіст;
* Даніэла Каленоўска — даследчыца беларускай эміграцыі і гісторыі беларуска-чэшскіх сувязей;
* Міхал Плавец — гісторык, даследчык міжваеннай беларускай эміграцыі;
* [[Алена Маркава]] — гісторык, даследчыца нацыянальнай палітыкі і беларусізацыі;
* [[Іна Каліта]] — мовазнаўца і даследчыца беларускай мовы і культуры;
* Сяргей Сматрычэнка — славіст, выкладчык беларускай мовы, культуры і краіназнаўства;
* [[Міраслаў Янковяк]] — мовазнавец, даследчык беларускай мовы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі і балта-славянскага моўнага памежжа, супрацоўнік Славянскага інстытута Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.&lt;ref name=&quot;JankowiakProfile&quot;/&gt;

== Асноўныя цэнтры і зборы ==
Да галоўных сучасных і гістарычных асяродкаў беларусазнаўства ў Чэхіі адносяцца:
* [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]];
* [[Карлаў універсітэт]];
* [[Славянская бібліятэка ў Празе]];
* [[Беларускі інстытут у Празе]];
* [[Масарыкаў універсітэт]];
* [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ]];
* Нацыянальны архіў Чэшскай Рэспублікі;
* Архіў Карлавага ўніверсітэта;
* Архіў Міністэрства замежных спраў Чэшскай Рэспублікі.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Kolenovská D. ''České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou'' // ''Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie''. — 2015. — Vol. 69. — № 1—2. — S. 25—32.
* Lendělová V., Marvan J., Vašíček M. (eds.). ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — 428 s. — ISBN 978-80-246-2252-1.
* Kolenovská D., Plavec M. ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. — Praha: Karolinum, 2017. — 287 s. — ISBN 978-80-246-3781-5.
* Jankowiak M. ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2018. — 468 s. — ISBN 978-80-86420-70-7.
* Jankowiak M., Vašíček M. (eds.). ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2020. — 425 s. — ISBN 978-80-86420-80-6.
* Jankowiak M. ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2022. — 624 s. — ISBN 978-80-86420-82-0.
* Jankowiak M. ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2025. — 349 s. — ISBN 978-80-86420-89-9.
* Marková A., Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2021. — 302 s. — ISBN 978-80-7422-667-0.
* Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2006. — 302 s. — ISBN 80-7106-828-4.
* Буча А. ''Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць''.
* Černý M. ''Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury'' // ''Slavia''. — 2013. — T. 82. — № 1—2. — S. 69—111.
* Chlaňová T. ''Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická'' // ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — S. 327—335.
* Plavec M., Kolenovská D. ''Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)'' // ''Práce z dějin Akademie věd''. — 2020. — T. 12. — № 1. — S. 55—72.
* ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy'' / ed. Nina Skepyan. — Praha: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna, 2025. — 196 s. — ISBN 978-80-7050-826-8.

== Гл. таксама ==
* [[Беларусы Чэхіі]]
* [[Беларускі інстытут у Празе]]
* [[Беларускі навуковы кабінет у Празе]]
* [[Беларускі замежны архіў]]
* [[Беларуска-чэшскія адносіны]]

== Спасылкі ==
* [https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak Міраслаў Янковяк] — Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.
* [https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics Аддзел славянскага мовазнаўства Славянскага інстытута].
* [https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf Daniela Kolenovská. České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou].
* [https://www.cupress.cuni.cz/ink2_ext/index.jsp?id=227078&amp;include=podrobnosti «České vědomí Bělarusi»] — выдавецтва Карлавага ўніверсітэта.
* [https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 Іна Каліта, Ніна Скеп’ян. «Беларускі інстытут у Празе»].
* [https://www.nkp.cz/o-knihovne/vydane-publikace/instituce-v-exilu-sto-let-od-prichodu-exilove-vlady-beloruske-lidove-republiky-do-prahy «Instituce v exilu»] — Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі.

{{Беларусазнаўства}}
{{Беларусы}}

[[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]]
[[Катэгорыя:Навука ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Славістыка ў Чэхіі]]</text>
      <sha1>6fkoptontwqe8ou86v9ip8a0ljhkc23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815275</id>
    <revision>
      <id>5206385</id>
      <parentid>5204872</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221108" sha1="p802tq2m01t7vxjedrfqkwx7g9947uu" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучыц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260926161807/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучыц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>p802tq2m01t7vxjedrfqkwx7g9947uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206387</id>
      <parentid>5206385</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221108" sha1="4y73p4wtzx8wfvvmmq9l00bizp91ylz" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучыц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260926161807/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучыц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-09-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-09-26}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>4y73p4wtzx8wfvvmmq9l00bizp91ylz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206438</id>
      <parentid>5206387</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5206438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221117" sha1="ihok3oriixwgn30pdxqjyz4xzv48icu" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучыц Т. Г |url = https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |title = Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260926161807/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучыц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-09-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-09-26}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>ihok3oriixwgn30pdxqjyz4xzv48icu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жустэн Гадар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815448</id>
    <revision>
      <id>5206431</id>
      <parentid>5206160</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>M.L.Bot перанёс старонку [[Жюстэн Годар]] у [[Жустэн Гадар]] не пакінуўшы перасылкі: арфаграфія</comment>
      <origin>5206160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="828" sha1="0koohg2y22x1havo8g3j234sqiqz2ew" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Жюстэн Годар''' ({{lang-fr|Justin Godart}}; [[26 лістапада]] [[1871]], [[Ліён]] — [[13 снежня]] [[1956]], [[Парыж]]) — французскі юрыст і палітык. Ён быў мэрам Ліёна. Быў членам Нацыянальнага сходу і Сената Францыі.

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], будучы кіраўніком ваенна-медыцынскай службы, ён арганізаваў у 1916 годзе распаўсюджванне падручніка «Эсперанта і Чырвоны Крыж» сярод лекараў і медсясцёр.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Годар Жюстэн}}</text>
      <sha1>0koohg2y22x1havo8g3j234sqiqz2ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206432</id>
      <parentid>5206431</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="4x3hpobonxh0oz4gnrn3v1wtxu7zi54" xml:space="preserve">{{мала}}
{{ДД}}

'''Жустэн Гадар''' ({{lang-fr|Justin Godart}}; {{ВДП}}) — французскі юрыст і палітык. Мэр Ліёна. Член Нацыянальнага сходу і Сената Францыі.

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], як кіраўнік ваенна-медыцынскай службы, арганізаваў у 1916 годзе распаўсюджванне падручніка «Эсперанта і Чырвоны Крыж» сярод лекараў і медсясцёр.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гадар Жустэн}}</text>
      <sha1>4x3hpobonxh0oz4gnrn3v1wtxu7zi54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаржок ядомы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815450</id>
    <revision>
      <id>5206326</id>
      <parentid>5206192</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5206326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="0cxr45aziux52dfp8kciwwx7ataw434" xml:space="preserve">{{Таксон
 |regnum            = Грыбы
 |parent            = Morchella
 |rang              = Від
 |latin             = Morchella esculenta
 |author            = ([[L.]]) [[Pers.]], 1801
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      =
 |wikispecies       = Morchella esculenta
}}
'''Смаржок сапраўдны''', '''смаржок ядомы''' (''Morchella esculenta'') — [[біялагічны від|від]] сумчатых грыбоў сямейства смаржковых. Адзін з самых вядомых і папулярных ядомых грыбоў, які з’яўляецца ранняй вясной.

== Апісанне ==
Шапка мае яйцападобную або круглявую форму, вышынёй 3—7 см і дыяметрам 3—6 см. Паверхня ячэістая, з глыбокімі круглявымі або падоўжанымі ячэйкамі, падобнымі на пчаліныя соты. Колер ад жоўта-бурага і шэрага да цёмна-карычневага, з узростам становіцца цямнейшым. Па краі шапка зрастаецца з ножкай. Унутры грыб полы.

[[File:Illustrations of British mycology (Plate XIII) (8618303389)-cropped.jpg|thumb|left|Батанічная ілюстрацыя.]]
Ножка цыліндрычная, гладкая або злёгку падоўжна-баразнаватая, пустая ўнутры. Вышыня складае 3—7 см, таўшчыня — 1—2 см. Колер ножкі белаваты або жаўтаваты, у аснове яна можа быць крыху пашыранай. Мякаць белаватая або воскападобная, вельмі тонкая, далікатная і ломкая. Мае прыемны грыбны пах і мяккі смак.

[[Споры]] гладкія, эліпсаідальныя, бясколерныя або злёгку жаўтаватыя ў масе.

== Пашырэнне ==
Сустракаецца практычна па ўсім Паўночным паўшар’і ў зонах з умераным кліматам. На тэрыторыі Беларусі расце ў светлых лісцевых, мяшаных і хваёвых лясах, на палянах, узлесках, у садах, парках, на месцах былых вогнішчаў і высечак. Пераважна выбірае ўрадлівую, багатую на вапну глебу.

Сезон плоданашэння пачынаецца ранняй вясной — з канца красавіка і працягваецца да канца мая (пры цёплым надвор’і можа з’яўляцца і раней).

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Panier de morilles (Morchella esculenta).jpg|thumb|Сабраныя смаржкі.]]
Умоўна-ядомы грыб. У ежу выкарыстоўваецца пасля абавязковага папярэдняга апрацоўвання: грыбы вараць на працягу 15—20 хвілін, пасля чаго адвар абавязкова зліваюць, а грыбы прамываюць халоднай вадой. Гэта неабходна для выдалення таксічных рэчываў (у прыватнасці, гельвелавай кіслаты і слядоў гірамітрыну). Пасля адварвання смаржкі можна смажыць, тушыць, а таксама выкарыстоўваць для прыгатавання супоў і соўсаў. Грыб таксама прыдатны для сушкі (пры гэтым таксіны разбураюцца праз 3—4 месяцы захоўвання).

Смаржок сапраўдны можна пераблытаць з іншымі прадстаўнікамі роду, напрыклад, са смаржком канічным (''[[Morchella conica]]''), які мае больш выцягнутую, канічную шапку і правільнае размяшчэнне ячэек. Небяспеку ўяўляе блытаніна са смяротна атрутнымі [[страчкі|страчкамі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

[[Катэгорыя:Пецыцальныя]]
[[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]]</text>
      <sha1>0cxr45aziux52dfp8kciwwx7ataw434</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томаш Тышэцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815453</id>
    <revision>
      <id>5206356</id>
      <parentid>5206238</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14412" sha1="necau5agqy0zywcbavwkjsh6vlhg25n" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Тышэцкі}}
'''Томаш Тышэцкі''' (''Фама Тышэцкі'', {{Lang-pl|Tomasz Tyszecki}}, {{Lang-lt|Tomas Tišeckis}} ; памёр пасля [[1861]]) — архітэктар, які працаваў на тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]]; прадстаўнік рамантызму ў архітэктуры Літвы сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Брат архітэктараў Баляслава і Станіслава Тышэцкіх.

== Біяграфія ==
[[Файл:Słonim, Lateranski. Слонім, Лятэранскі (1855).jpg|250px|міні|Чарцёж [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Слонім)|Спаса-Праабражэнскага сабора]] ў [[Слонім]]е з аўтографам Т. Тышэцкага]]
[[Файл:Rasų_kapinės_(1895).jpg|міні|250px|{{нп3|Капліца на могілках Росы|Вялікая капліца|lt|Rasų kapinių koplyčia}} на [[Росы|могілках Росы]] (1895)]]
Узгадваецца з 1824 года. У 1829 ці 1831&lt;ref name=&quot;Літ&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|адказны=mokslinė redakcinė taryba: Stasys Vaitiekūnas pirmininkas et al.|год=2013|частка=Tišeckis|мова=lt|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijos leidybos centras|том=XXIII: Šalcinis — Toliušis|старонкі=334|старонак=848|серыя=|isbn=978-5-420-01723-4|тыраж=12000}}&lt;/ref&gt; (паводле іншых звестак, у 1827—1832 гадах) вывучаў архітэктуру ў імператарскім [[Імператарскі Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]; вучань прафесара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] і яго памочнік. З 1832 года, пасля скасавання Віленскага ўніверсітэта, быў архітэктарам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. З 1842 года архітэктар [[Віленская навучальная акруга|Беларускай (з 1853 года Віленскай) навучальнай акругі]] .

З 1844 года быў архітэктарам [[Віленская і Літоўская епархія|Віленскай праваслаўнай епархіі]]. Тышэцкі рэканструяваў праваслаўны {{нп3|Свята-Духаўская царква (Вільнюс)|Свята-Духаў манастыр|ru|Церковь Святого Духа (Вильнюс)}} у [[Вільня|Вільні]]. Паводле яго праекту каталіцкі [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёл Святога Казіміра]] ў Вільні быў перабудаваны ў праваслаўны храм&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Encyklopedia Ziemi Wileńskiej|адказны=Opracował Mieczyław Jackiewicz|год=2006|частка=Tyszecki|мова=pl|выданне=|месца=Bydgoszcz|выдавецтва=Towarzystwo Miłosników Wilna i Ziemi Wileńskiej|том=IV: Architektura. Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.|старонкі=132|старонак=222|серыя=|isbn=83-87865-54-0|тыраж=}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==

* 1830-я гады — {{нп3|Сядзіба ў Байсагале|сядзіба ў Байсагале|uk|Садиба Байсогала}} ў формах рамантычнага неакласіцызму&lt;ref name=&quot;Літ&quot;/&gt;
* 1840 — рэканструкцыя [[Палац Тышкевічаў (Вільня)|палаца Тышкевічаў]] у [[Вільня|Вільні]] (цяпер {{Langi|lt|Trakų g. 1 / Pylimo g. 26}}) з выкарыстаннем элементаў класіцызму і гістарызму ([[партал]] з атлантамі, якія трымаюць балкон, праектаваў [[Мікалай Міхайлавіч Чагін|Мікалай Чагін]], скульптар [[Франчэска Андрыёлі]] і яго вучань Юзаф Казлоўскі)&lt;ref&gt;''Stankevičienė, Regimanta.''&amp;#x20;Tiškevičių rūmai&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;1: Vilnius.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;495—496.&amp;#x20;— 592&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 25 000 экз.&lt;/ref&gt;. На думку [[Уладас Дрэма|Уладаса Дрэмы]], рэканструкцыя Тышэцкага ў модным эклектычным стылі нанесла шкоду ранейшаму абліччу палаца, створанаму па праекце [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Стуокі-Гуцэвіча]]&lt;ref&gt;''Vladas Drėma.''&amp;#x20;Dingęs Vilnius&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vaga, 1991.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;231.&amp;#x20;— 404&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 40 000 экз.&amp;#x20;— ISBN 5-415-00366-5&lt;/ref&gt;.
* 1841—1850 — вялікая неагатычная капліца на [[Росы|могілках Росы]] ў Вільні (праект 1838 года)
* 1841—1862 — сядзіба ў [[Астравец|Астраўцы]] (цяпер [[Астравецкі раён]]) — захаваліся руіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://planetabelarus.by/sights/ruiny-usadebnogo-doma-v-ostrovtse/|title=Руины усадебного дома в Островце|website=planetabelarus.by|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;
* 1842—1847 — адаптацыя ўзорнага праекта {{нп3|Шавельская мужчынская гімназія|гімназіі|ru|Шавельская мужская гимназия}} ў [[Шаўлі|Шаўлях]]

[[Файл:Širvintos_church_1.jpg|міні|250px|{{нп3|Касцёл Святога Міхала Арханёла||lt|Širvintų šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шырвінты|Шырвінтасе]].]]

* 1846 — праект рэканструкцыі [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Анталіепце)|касцёла Адшукання Святога Крыжа]] ў {{нп3|Анталіепце||lt|Antalieptė}} ў праваслаўную Царкву Святой Багародзіцы.
* 1847 — праект {{нп3|Касцёл Святога Міхала Арханёла|Касцёла Святога Міхала Арханёла|lt|Širvintų šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шырвінты|Шырвінтах]]
* 1848 — {{нп3|Капліца-маўзалей Марыконяў|неагатычная капліца|lt|Marikonių koplyčia-mauzoliejus}} ў {{нп3|Сведасай||ru|Сведасай}}
* 1850—1856 — меркавана Тышэцкаму належыць праект неагатычнага {{нп3|Касцёл Святой Ганны (Дукштас)|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Дукштос)}} ў вёсцы [[Дукшты (Віленскі раён)|Дукшты]] ([[Вільнюскі раён]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=lt|url=http://vienuolynai.mch.mii.lt/V47-54/Dukstu.htm|title=Dūkštų buvęs trečiosios pijorų vienuolynas ir Šv. Onos bažnyčia|author=R. J.|website=Lietuvos vienuolynai|date=2000|publisher=Vilniaus dailės akademijos leidykla|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221134852/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V47-54/Dukstu.htm|archive-date=2017-02-21|access-date=2017-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1852 — рэканструкцыя былога {{нп3|Касцёл Маці Божай Суцяшэння (Вільня)|Касцёла Маці Божай Суцяшэння|ru|Костёл Божией Матери Утешения (Вильнюс)}} ([[Вільня]]) ў праваслаўную царкву Святога Андрэя
* 1852 — праект драўлянага касцёла ў вёсцы {{нп3|Гегужыне (Кайшадорыс)|Гегужыне|lt|Gegužinė (Kaišiadorys)}} (цяпер {{нп3|Кайшадорскае раённае самакіраванне|Кайшадорскі раён|ru|Кайшядорское районное самоуправление}}); драўляны храм не захаваўся
* 1852 — капліца-маўзалей у [[Відзы|Відзах]] (цяпер [[Браслаўскі раён]])
* 1852—1862 — {{нп3|Касцёл Провіду Божага (Даўгай)|касцёл Провіду Божага|lt|Daugų Dievo Apvaizdos bažnyčia}} ў [[Даўгай]] (цяпер [[Аліцкае раённае самакіраванне|Аліцкі раён]])
* 1852—1856 — неабарочны касцёл Святой Тэрэзы Дзіцяткі Езуса ў Раўдандварысе (цяпер {{нп3|Каўнаскае раённае самакіраванне|Каўнаскі раён|ru|Каунасское районное самоуправление}}; храм разбураны ў часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]])
* 1853—1858 — {{нп3|Касцёл Святога Іаана Хрысціцеля (Біржай)|касцёл Святога Іаана Хрысціцеля|ru|Церковь Святого Иоанна Крестителя (Биржай)}} ў [[Біржы|Біржах]]
* Паводле праекта Тышэцкага ў 1853—1860 гадах рэканструяваўся {{нп3|Палац Абрамовічаў (ВІльня)|палац Абрамовічаў|ru|Дворец Абрамовичей (Вильнюс)}} на вуліцы Вялікай у Вільні. У рэканструкцыі, якая прадугледжвала прыстасаванне палаца пад патрэбы рэзідэнцыі кіраўніка праваслаўнай [[Віленская і Літоўская епархія|Віленскай і Літоўскай епархіі]] і кансісторыі, змяніўся план будынка, былі прасечаны новыя дзверы, будынак быў злучаны з афіцынай былога езуіцкага манастыра&lt;ref&gt;''Čerbulėnas, Klemensas.''&amp;#x20;M. Abramavičienės rūmai&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;1: Vilnius.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;244.&amp;#x20;— 592&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 20 000 экз.&lt;/ref&gt;.
* 1856 — няздзейснены праект касцёла ў мястэчку {{нп3|Наўямесціс (мястэчка)|Наўямесціс|ru|Науяместис (местечко)}} (цяпер [[Панявежыскі раён]]);
* 1857—1858 — даходны (жылы) дом Літоўскай праваслаўнай кансісторыі ў Вільна па вуліцы [[Вастрабрамская вуліца|Вастрабрамскай]] (цяпер {{Langi|lt|Aušros Vartų g. 21}}) у формах ранняга гістарызму
* 1858 — праект драўлянай царквы ў [[Вілейка|Вілейцы]] (цяпер[[Вілейскі раён|Вілейскі раён Мінскай вобласці]]; паводле іншых звестак, праект 1852 года&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;); неабарочны касцёл у [[Біржы|Біржах]]
* 1859 — праект драўлянага касцёла ў вёсцы {{нп3|Кяўкляй||lt|Kiaukliai}} (цяпер {{нп3|Шырвінцкае раённае самакіраванне|Шырвінцкі раён|ru|Ширвинтское районное самоуправление}})
* 1857 — {{нп3|Сядзіба ў Даўгірдзішкесе|сядзіба|lt|Daugirdiškių dvaras}} Ксаверыя Ромера ў {{нп3|Даўгірдзішкес|Даўгірдзішкесе|lt|Daugirdiškės}} на беразе возера {{нп3|Моніс||lt|Monis}} (цяпер {{нп3|Тракайскае раённае самакіраванне|Тракайскі раён|ru|Тракайское районное самоуправление}})

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Encyklopedia Ziemi Wileńskiej|адказны=Opracował Mieczyław Jackiewicz|год=2006|частка=Tyszecki|мова=pl|выданне=|месца=Bydgoszcz|выдавецтва=Towarzystwo Miłosników Wilna i Ziemi Wileńskiej|том=IV: Architektura. Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.|старонкі=132|старонак=222|серыя=|isbn=83-87865-54-0|тыраж=}}
* {{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|адказны=mokslinė redakcinė taryba: Stasys Vaitiekūnas pirmininkas et al.|год=2013|частка=Tišeckis|мова=lt|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijos leidybos centras|том=XXIII: Šalcinis — Toliušis|старонкі=334|старонак=848|серыя=|isbn=978-5-420-01723-4|тыраж=12000}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* {{Cite web|lang=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/tomas-tiseckis/|title=Tomas Tišeckis|author=Jurgita Biliukevičiūtė date= 2013-06-03|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija|publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras|access-date=2021-05-01|ref=VLE}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>necau5agqy0zywcbavwkjsh6vlhg25n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206374</id>
      <parentid>5206356</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]]; дададзена [[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14412" sha1="g1cxmgy71mo4vnyc1pc2w1w2rqg4xgt" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Тышэцкі}}
'''Томаш Тышэцкі''' (''Фама Тышэцкі'', {{Lang-pl|Tomasz Tyszecki}}, {{Lang-lt|Tomas Tišeckis}} ; памёр пасля [[1861]]) — архітэктар, які працаваў на тэрыторыі сучасных [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]]; прадстаўнік рамантызму ў архітэктуры Літвы сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Брат архітэктараў Баляслава і Станіслава Тышэцкіх.

== Біяграфія ==
[[Файл:Słonim, Lateranski. Слонім, Лятэранскі (1855).jpg|250px|міні|Чарцёж [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Слонім)|Спаса-Праабражэнскага сабора]] ў [[Слонім]]е з аўтографам Т. Тышэцкага]]
[[Файл:Rasų_kapinės_(1895).jpg|міні|250px|{{нп3|Капліца на могілках Росы|Вялікая капліца|lt|Rasų kapinių koplyčia}} на [[Росы|могілках Росы]] (1895)]]
Узгадваецца з 1824 года. У 1829 ці 1831&lt;ref name=&quot;Літ&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|адказны=mokslinė redakcinė taryba: Stasys Vaitiekūnas pirmininkas et al.|год=2013|частка=Tišeckis|мова=lt|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijos leidybos centras|том=XXIII: Šalcinis — Toliušis|старонкі=334|старонак=848|серыя=|isbn=978-5-420-01723-4|тыраж=12000}}&lt;/ref&gt; (паводле іншых звестак, у 1827—1832 гадах) вывучаў архітэктуру ў імператарскім [[Імператарскі Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]; вучань прафесара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] і яго памочнік. З 1832 года, пасля скасавання Віленскага ўніверсітэта, быў архітэктарам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. З 1842 года архітэктар [[Віленская навучальная акруга|Беларускай (з 1853 года Віленскай) навучальнай акругі]] .

З 1844 года быў архітэктарам [[Віленская і Літоўская епархія|Віленскай праваслаўнай епархіі]]. Тышэцкі рэканструяваў праваслаўны {{нп3|Свята-Духаўская царква (Вільнюс)|Свята-Духаў манастыр|ru|Церковь Святого Духа (Вильнюс)}} у [[Вільня|Вільні]]. Паводле яго праекту каталіцкі [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёл Святога Казіміра]] ў Вільні быў перабудаваны ў праваслаўны храм&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Encyklopedia Ziemi Wileńskiej|адказны=Opracował Mieczyław Jackiewicz|год=2006|частка=Tyszecki|мова=pl|выданне=|месца=Bydgoszcz|выдавецтва=Towarzystwo Miłosników Wilna i Ziemi Wileńskiej|том=IV: Architektura. Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.|старонкі=132|старонак=222|серыя=|isbn=83-87865-54-0|тыраж=}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==

* 1830-я гады — {{нп3|Сядзіба ў Байсагале|сядзіба ў Байсагале|uk|Садиба Байсогала}} ў формах рамантычнага неакласіцызму&lt;ref name=&quot;Літ&quot;/&gt;
* 1840 — рэканструкцыя [[Палац Тышкевічаў (Вільня)|палаца Тышкевічаў]] у [[Вільня|Вільні]] (цяпер {{Langi|lt|Trakų g. 1 / Pylimo g. 26}}) з выкарыстаннем элементаў класіцызму і гістарызму ([[партал]] з атлантамі, якія трымаюць балкон, праектаваў [[Мікалай Міхайлавіч Чагін|Мікалай Чагін]], скульптар [[Франчэска Андрыёлі]] і яго вучань Юзаф Казлоўскі)&lt;ref&gt;''Stankevičienė, Regimanta.''&amp;#x20;Tiškevičių rūmai&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;1: Vilnius.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;495—496.&amp;#x20;— 592&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 25 000 экз.&lt;/ref&gt;. На думку [[Уладас Дрэма|Уладаса Дрэмы]], рэканструкцыя Тышэцкага ў модным эклектычным стылі нанесла шкоду ранейшаму абліччу палаца, створанаму па праекце [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Стуокі-Гуцэвіча]]&lt;ref&gt;''Vladas Drėma.''&amp;#x20;Dingęs Vilnius&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vaga, 1991.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;231.&amp;#x20;— 404&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 40 000 экз.&amp;#x20;— ISBN 5-415-00366-5&lt;/ref&gt;.
* 1841—1850 — вялікая неагатычная капліца на [[Росы|могілках Росы]] ў Вільні (праект 1838 года)
* 1841—1862 — сядзіба ў [[Астравец|Астраўцы]] (цяпер [[Астравецкі раён]]) — захаваліся руіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://planetabelarus.by/sights/ruiny-usadebnogo-doma-v-ostrovtse/|title=Руины усадебного дома в Островце|website=planetabelarus.by|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;
* 1842—1847 — адаптацыя ўзорнага праекта {{нп3|Шавельская мужчынская гімназія|гімназіі|ru|Шавельская мужская гимназия}} ў [[Шаўлі|Шаўлях]]

[[Файл:Širvintos_church_1.jpg|міні|250px|{{нп3|Касцёл Святога Міхала Арханёла||lt|Širvintų šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шырвінты|Шырвінтасе]].]]

* 1846 — праект рэканструкцыі [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Анталіепце)|касцёла Адшукання Святога Крыжа]] ў {{нп3|Анталіепце||lt|Antalieptė}} ў праваслаўную Царкву Святой Багародзіцы.
* 1847 — праект {{нп3|Касцёл Святога Міхала Арханёла|Касцёла Святога Міхала Арханёла|lt|Širvintų šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шырвінты|Шырвінтах]]
* 1848 — {{нп3|Капліца-маўзалей Марыконяў|неагатычная капліца|lt|Marikonių koplyčia-mauzoliejus}} ў {{нп3|Сведасай||ru|Сведасай}}
* 1850—1856 — меркавана Тышэцкаму належыць праект неагатычнага {{нп3|Касцёл Святой Ганны (Дукштас)|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Дукштос)}} ў вёсцы [[Дукшты (Віленскі раён)|Дукшты]] ([[Вільнюскі раён]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=lt|url=http://vienuolynai.mch.mii.lt/V47-54/Dukstu.htm|title=Dūkštų buvęs trečiosios pijorų vienuolynas ir Šv. Onos bažnyčia|author=R. J.|website=Lietuvos vienuolynai|date=2000|publisher=Vilniaus dailės akademijos leidykla|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221134852/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V47-54/Dukstu.htm|archive-date=2017-02-21|access-date=2017-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 1852 — рэканструкцыя былога {{нп3|Касцёл Маці Божай Суцяшэння (Вільня)|Касцёла Маці Божай Суцяшэння|ru|Костёл Божией Матери Утешения (Вильнюс)}} ([[Вільня]]) ў праваслаўную царкву Святога Андрэя
* 1852 — праект драўлянага касцёла ў вёсцы {{нп3|Гегужыне (Кайшадорыс)|Гегужыне|lt|Gegužinė (Kaišiadorys)}} (цяпер {{нп3|Кайшадорскае раённае самакіраванне|Кайшадорскі раён|ru|Кайшядорское районное самоуправление}}); драўляны храм не захаваўся
* 1852 — капліца-маўзалей у [[Відзы|Відзах]] (цяпер [[Браслаўскі раён]])
* 1852—1862 — {{нп3|Касцёл Провіду Божага (Даўгай)|касцёл Провіду Божага|lt|Daugų Dievo Apvaizdos bažnyčia}} ў [[Даўгай]] (цяпер [[Аліцкае раённае самакіраванне|Аліцкі раён]])
* 1852—1856 — неабарочны касцёл Святой Тэрэзы Дзіцяткі Езуса ў Раўдандварысе (цяпер {{нп3|Каўнаскае раённае самакіраванне|Каўнаскі раён|ru|Каунасское районное самоуправление}}; храм разбураны ў часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]])
* 1853—1858 — {{нп3|Касцёл Святога Іаана Хрысціцеля (Біржай)|касцёл Святога Іаана Хрысціцеля|ru|Церковь Святого Иоанна Крестителя (Биржай)}} ў [[Біржы|Біржах]]
* Паводле праекта Тышэцкага ў 1853—1860 гадах рэканструяваўся {{нп3|Палац Абрамовічаў (ВІльня)|палац Абрамовічаў|ru|Дворец Абрамовичей (Вильнюс)}} на вуліцы Вялікай у Вільні. У рэканструкцыі, якая прадугледжвала прыстасаванне палаца пад патрэбы рэзідэнцыі кіраўніка праваслаўнай [[Віленская і Літоўская епархія|Віленскай і Літоўскай епархіі]] і кансісторыі, змяніўся план будынка, былі прасечаны новыя дзверы, будынак быў злучаны з афіцынай былога езуіцкага манастыра&lt;ref&gt;''Čerbulėnas, Klemensas.''&amp;#x20;M. Abramavičienės rūmai&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas&amp;#x20;&lt;small&gt;(лит.)&lt;/small&gt;.&amp;#x20;— Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;1: Vilnius.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;244.&amp;#x20;— 592&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 20 000 экз.&lt;/ref&gt;.
* 1856 — няздзейснены праект касцёла ў мястэчку {{нп3|Наўямесціс (мястэчка)|Наўямесціс|ru|Науяместис (местечко)}} (цяпер [[Панявежыскі раён]]);
* 1857—1858 — даходны (жылы) дом Літоўскай праваслаўнай кансісторыі ў Вільна па вуліцы [[Вастрабрамская вуліца|Вастрабрамскай]] (цяпер {{Langi|lt|Aušros Vartų g. 21}}) у формах ранняга гістарызму
* 1858 — праект драўлянай царквы ў [[Вілейка|Вілейцы]] (цяпер[[Вілейскі раён|Вілейскі раён Мінскай вобласці]]; паводле іншых звестак, праект 1852 года&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;); неабарочны касцёл у [[Біржы|Біржах]]
* 1859 — праект драўлянага касцёла ў вёсцы {{нп3|Кяўкляй||lt|Kiaukliai}} (цяпер {{нп3|Шырвінцкае раённае самакіраванне|Шырвінцкі раён|ru|Ширвинтское районное самоуправление}})
* 1857 — {{нп3|Сядзіба ў Даўгірдзішкесе|сядзіба|lt|Daugirdiškių dvaras}} Ксаверыя Ромера ў {{нп3|Даўгірдзішкес|Даўгірдзішкесе|lt|Daugirdiškės}} на беразе возера {{нп3|Моніс||lt|Monis}} (цяпер {{нп3|Тракайскае раённае самакіраванне|Тракайскі раён|ru|Тракайское районное самоуправление}})

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Encyklopedia Ziemi Wileńskiej|адказны=Opracował Mieczyław Jackiewicz|год=2006|частка=Tyszecki|мова=pl|выданне=|месца=Bydgoszcz|выдавецтва=Towarzystwo Miłosników Wilna i Ziemi Wileńskiej|том=IV: Architektura. Dzieła i twórcy od XVI w. do 1945 r.|старонкі=132|старонак=222|серыя=|isbn=83-87865-54-0|тыраж=}}
* {{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|адказны=mokslinė redakcinė taryba: Stasys Vaitiekūnas pirmininkas et al.|год=2013|частка=Tišeckis|мова=lt|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijos leidybos centras|том=XXIII: Šalcinis — Toliušis|старонкі=334|старонак=848|серыя=|isbn=978-5-420-01723-4|тыраж=12000}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* {{Cite web|lang=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/tomas-tiseckis/|title=Tomas Tišeckis|author=Jurgita Biliukevičiūtė date= 2013-06-03|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija|publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras|access-date=2021-05-01|ref=VLE}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>g1cxmgy71mo4vnyc1pc2w1w2rqg4xgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Забруджванне вады</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815455</id>
    <revision>
      <id>5206274</id>
      <timestamp>2026-09-26T12:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Забруджванне]] [[Катэгорыя:Хімія вады]] [[Катэгорыя:Экалогія вады]]»</comment>
      <origin>5206274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="3ywc0yiu0h6n3s7kl576dkg8yfu46yt" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Забруджванне]]
[[Катэгорыя:Хімія вады]]
[[Катэгорыя:Экалогія вады]]</text>
      <sha1>3ywc0yiu0h6n3s7kl576dkg8yfu46yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэакцыя ацылавання</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815456</id>
    <redirect title="Ацыліраванне" />
    <revision>
      <id>5206292</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Рэакцыя ацылавання]] у [[Ацыліраванне]]: Больш распаўсюджаная назва</comment>
      <origin>5206292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="b3nlswbq96s7vnxsy8qz3u5ho6g2t9l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ацыліраванне]]</text>
      <sha1>b3nlswbq96s7vnxsy8qz3u5ho6g2t9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сплавы золата</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815457</id>
    <revision>
      <id>5206305</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сплавы]] [[Катэгорыя:Золата]]»</comment>
      <origin>5206305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="nxehmwwza0k75qf5gvl5o5rwj993f9d" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Сплавы]]
[[Катэгорыя:Золата]]</text>
      <sha1>nxehmwwza0k75qf5gvl5o5rwj993f9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815458</id>
    <revision>
      <id>5206308</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{асоба}}  '''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца бі...»</comment>
      <origin>5206308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11200" sha1="l79bltq5bf48crngk12wjui9ihy2i7j" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца бітвы пад Оршай 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у Барані Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}.

Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} у верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «Аршанская бітва» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай стаў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «Маршы недармаедаў» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026c|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302/comments|title=Каментары да артыкула: Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>l79bltq5bf48crngk12wjui9ihy2i7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206309</id>
      <parentid>5206308</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="0fxrzv0wu945y37ap8w9zr26ut6vef8" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} у верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «Аршанская бітва» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай стаў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «Маршы недармаедаў» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026c|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302/comments|title=Каментары да артыкула: Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>0fxrzv0wu945y37ap8w9zr26ut6vef8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206312</id>
      <parentid>5206309</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="n3f9ng6f8kvt1tk54eqjch9aqs9t79v" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} ў верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «Аршанская бітва» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай стаў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «Маршы недармаедаў» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026c|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302/comments|title=Каментары да артыкула: Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>n3f9ng6f8kvt1tk54eqjch9aqs9t79v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206314</id>
      <parentid>5206312</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11256" sha1="2vko7pf9y3mozwpvkxelyvhwambzelm" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} ў верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «Аршанская бітва» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай быў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «[[Маршы недармаедаў]]» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026c|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302/comments|title=Каментары да артыкула: Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>2vko7pf9y3mozwpvkxelyvhwambzelm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206357</id>
      <parentid>5206314</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11024" sha1="m1w6z4s7kf5f9ngk51sx5ce8mygq5zy" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} ў верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «Аршанская бітва» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай быў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «[[Маршы недармаедаў]]» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>m1w6z4s7kf5f9ngk51sx5ce8mygq5zy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206358</id>
      <parentid>5206357</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Грамадская і культурная дзейнасць */</comment>
      <origin>5206358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11079" sha1="9hrltdvfaku75fjvo6l5ayzwbztnkwy" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} ў верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «[[Аршанская бітва (фестываль)|Аршанская бітва]]» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай быў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «[[Маршы недармаедаў]]» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>9hrltdvfaku75fjvo6l5ayzwbztnkwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206748</id>
      <parentid>5206358</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11110" sha1="fluev1a1u0c7rq9tzj3h241cdrd7xzc" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шэпелеў}}
{{асоба}}

'''Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў''', вядомы як '''вартавы Крапівенскага поля''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі і культурны актывіст, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху на Аршаншчыне. Шматгадовы апякун і ўпарадкавальнік мемарыяльнага месца [[Бітва пад Оршай (1514)|бітвы пад Оршай]] 1514 года{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля 1956 года{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Жыў у [[Барань|Барані]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Тэрміновую службу ў Савецкай Арміі праходзіў у паветрана-дэсантных войсках{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Працяглы час працаваў на чыгунцы памочнікам машыніста цеплавоза, а таксама машыністам {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пазней быў індывідуальным прадпрымальнікам {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Займаўся спартыўным турызмам і меў значны турыстычны стаж, прайшоў турысцкія маршруты Карэліі, Карпат і Каўказа{{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}. Вызначаўся добрай фізічнай формай і вынослівасцю, займаўся веславаннем і ездзіў на ровары на далёкія адлегласці{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. Вылучаўся жывой, сакавітай беларускай мовай з жартамі і прымаўкамі{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Меў лецішча ў Аршанскім раёне за рэчкай Крапіўнай, насупраць Крапівенскага поля {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

Правёў ноч 6 верасня 2026 года ў намёце на Крапівенскім полі{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. У яго пачаліся праблемы з артэрыяльным ціскам, трапіў у кардыялагічнае аддзяленне шпіталя {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}. З 8 верасня 2026 года быў у коме {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

Памёр праз анеўрызму аорты{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}} ў верасні 2026 года ва ўзросце 70 гадоў {{sfn|budzma.org|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Развітанне адбылося у суботу, 12 верасня 2026 года, у Оршы ў рытуальнай зале па вуліцы Астроўскага, 18а {{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}{{sfn|budzma.org|2026|p=}}. Пахаваны на Зайцаўскіх могілках каля Барані{{sfn|Наша Ніва|2026b|p=}}.

== Грамадская і культурная дзейнасць ==
У 1990-я гады арганізоўваў у Оршы культурна-асветніцкія імпрэзы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, вечарыны народнай песні, а таксама сустрэчы рэдактараў газеты «Наша Ніва» з чытачамі на аршанскіх заводах і ва ўстановах культуры {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

5 верасня 1992 года на ўшанаванні ваяроў бітвы пад Оршай бітвы на Крапівенскім полі быў адным з першых, хто прысягнуў на вернасць Беларусі; прысягаў басанож у форме савецкага дэсантніка {{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

З 1990-х гадоў дапамагаў у арганізацыі і правядзенні штогадовага бардаўскага фэсту «[[Аршанская бітва (фестываль)|Аршанская бітва]]» на Крапівенскім полі {{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Пасля забароны фэсту мясцовымі ўладамі штогод напярэдадні 8 верасня асабіста з’яўляўся на полі з намётам і начоваў там у знак варты і шанавання гістарычнай памяці {{sfn|Радыё Рацыя|2019|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 1999 годзе разам з Ларысай Кудраўцавай быў завадатарам стварэння ў Оршы Культурна-асветніцкага цэнтра імя Уладзіміра Караткевіча {{sfn|Новы Час|2016|p=}}.

У верасні 2007 года падчас міліцэйскіх засад і пераследу ўдзельнікаў фэсту «Аршанская бітва» на сваёй байдарцы па Крапіўне перавёз Паўла Севярынца да аднаго з вогнішчаў{{sfn|Радыё Свабода|2007|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026a|p=}}.

У жніўні 2010 года выступаў арганізатарам і капітанам шасцідзённай краязнаўча-літаратурнай воднай экспедыцыі «З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова». Удзельнікі экспедыцыі прайшлі больш за 300 км па Дняпры на надзіманым катамаране пад харугвай з гербам Оршы {{sfn|Аршанская газета|2010|p=}}{{sfn|Радыё Рацыя|2026|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

У 2017 годзе ўдзельнічаў у «[[Маршы недармаедаў]]» у Оршы з бел-чырвона-белым сцягам {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

25 сакавіка 2018 года на Дзень Волі прыехаў на ровары да помніка Уладзіміру Караткевічу ў аршанскім парку з бел-чырвона-белым сцягам, каб зрабіць фотаздымак для сацыяльных сетак {{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}. Затрыманы міліцыяй і прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці паводле артыкула 23.34 КаАП Рэспублікі Беларусь за несанкцыянаванае пікетаванне, аштрафаваны судом на 22 базавыя велічыні (539 рублёў) {{sfn|Вясна|2018|p=}}{{sfn|Віцебская вясна|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Аршанская газета|2010|{{cite web|url=https://www.orshanka.by/?p=2355|title=Водная экспедыцыя “З Уладзімірам Караткевічам ад Оршы да Рагачова”|date=2010-08-18|publisher=Аршанская газета|language=be}}}}
* {{h|Новы Час|2016|{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/fest-na-krapiune-czverc-stahoddzja-z-perapynkami|title=Фэст на Крапіўне: чвэрць стагоддзя з перапынкамі|date=2016-09-08|publisher=Новы Час|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2007|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/762056.html|title=Тыдзень у Беларусі ў фатаздымках, 8 – 15 верасьня|date=2007-09-16|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2009|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1814465.html|title=“Аршанская бітва-2009” адбудзецца пры любым надвор'і|date=2009-09-04|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Радыё Свабода|2017|{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28723885.html|title=Поле Аршанскай бітвы праз 503 гады|date=2017-09-08|publisher=Радыё Свабода|language=be}}}}
* {{h|Вясна|2018|{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/89523|title=У рэгіёнах працягваюцца суды “за Дзень Волі”|date=2018-03-26|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2019|{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2019/9/5/347294/|title=Генадзь Шэпелеў: Бітва пад Воршай – гэта наш брэнд, які ігнаруюць улады|date=2019-09-05|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}
* {{h|budzma.org|2026|{{cite web|url=https://budzma.org/news/pamyer-genadz-shepeleu.html|title=Памёр аршанскі актывіст Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Будзьма беларусамі!|language=be}}}}
* {{h|Віцебская вясна|2026|{{cite web|url=https://vitebskspring.org/news/roznae/item/7889-pamjor-genadz-shepeleu-gramadski-aktyvist-i-shchyry-belarus-z-barani|title=Памёр Генадзь Шэпелеў, грамадскі актывіст і шчыры беларус з Барані|date=2026-09-10|publisher=Віцебская вясна|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404302|title=Памёр Генадзь Шэпелеў|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Наша Ніва|2026b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/404373|title=Генадзя Шэпелева пахаваюць у суботу|date=2026-09-10|publisher=Наша Ніва|language=be}}}}
* {{h|Радыё Рацыя|2026|{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/pamer-henadz-sepeleu-dobry-duch-krapivenskaha-polja/|title=Памёр Генадзь Шэпелеў — “добры дух” Крапівенскага поля|date=2026-09-10|publisher=Радыё Рацыя|language=be}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шэпелеў Генадзь Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>fluev1a1u0c7rq9tzj3h241cdrd7xzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ізамерыя</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815459</id>
    <revision>
      <id>5206317</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Арганічная хімія]] [[Катэгорыя:Неарганічная хімія]] [[Катэгорыя:Стэрэахімія]]»</comment>
      <origin>5206317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="pacci1wwf55lqbd5uxb7051k0106s6y" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Арганічная хімія]]
[[Катэгорыя:Неарганічная хімія]]
[[Катэгорыя:Стэрэахімія]]</text>
      <sha1>pacci1wwf55lqbd5uxb7051k0106s6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генадзь Шэпелеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815460</id>
    <redirect title="Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў" />
    <revision>
      <id>5206318</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў]]</comment>
      <origin>5206318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="g9u7pm5p2c6mnpygjhcfkmz0sv9obmo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Генадзь Міхайлавіч Шэпелеў]]</text>
      <sha1>g9u7pm5p2c6mnpygjhcfkmz0sv9obmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэгліхер ідышэр кур’ер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815461</id>
    <revision>
      <id>5206328</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Газета  |заснаванне              = 4 снежня 1887  |спыненне публікацый     = 1944, травень 1947 }} '''Дэр тэгліхер ідышэр кур’ер''', Дэр ідышэр кур’ер — амерыканская [[газета]] на [[ідыш]]ы, якая выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1887—1947 гг., спачатку раз на тыдзень, а з 1893 раз на дзень, ш...»</comment>
      <origin>5206328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="5w0owfyw2kgzmn35njyf6evbghtcumr" xml:space="preserve">{{Газета
 |заснаванне              = 4 снежня 1887
 |спыненне публікацый     = 1944, травень 1947
}}
'''Дэр тэгліхер ідышэр кур’ер''', Дэр ідышэр кур’ер — амерыканская [[газета]] на [[ідыш]]ы, якая выходзіла ў [[Чыкага]] ў 1887—1947 гг., спачатку раз на тыдзень, а з 1893 раз на дзень, што адлюстравала новая назва. Выходзілі тыднёвыя выпускі пад назвай '''Шыкагоэр вохэнблат''', нядзельныя '''Дэр зонтаг кур’ер''', паралельная газета на англійскай мове.

Газету заснавалі брэсцкі яўрэй [[Міхл Мінц]]&lt;ref&gt;[https://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/M/mintz-michael.htm]&lt;/ref&gt; і віленскі [[Лявон Залаткоў]] (рэдактар), у розны час былі рэдактарамі [[Шмуіл Мойша Меламед]], [[Мардэхай Кац]], [[Элі Перац Баярскі]]&lt;ref&gt;гродзенскі яўрэй&lt;/ref&gt;, Пітэр Баярскі&lt;ref&gt;[https://jewishjournal.com/commentary/opinion/64980/ Don’t underestimate the power of the Jewish newspaper]&lt;/ref&gt;.

Спынілася ў 1944 (памылкова 1934&lt;ref&gt;[https://jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Chicago.html Virtual Jewish World]&lt;/ref&gt;) ці ў 1947 годзе. К моманту закрыцця была найстарэйшай ідышамоўнай газетай ЗША.

Друкаваліся [[Малка Коган]], Нафтола Кравіц (супрацоўнік рэдакцыі), Хаім Лаўер, Сэм Лоншайн, [[Аўром Марголін]] і інш.

== Цікавыя факты ==
* Прэса на ідышы была ў Чыкага як мінімум з 1877 года.

== Заўвагі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://singerman.judaicadhpenn.org/entry/s576/ Teglikher yidisher kuryer. Daily Jewish Courier.]
* [https://singerman.judaicadhpenn.org/entry/s598/ Der yidisher kuryer. The Jewish Courier.]
* [https://web.archive.org/web/20240803000547/https://www.jta.org/archive/jewish-daily-courier-oldest-yiddish-newspaper-ceases-publication-after-57-years Jewish Daily Courier, Oldest Yiddish Newspaper, Ceases Publication After 57 Years]

[[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]]
[[Катэгорыя:Газеты ЗША]]</text>
      <sha1>5w0owfyw2kgzmn35njyf6evbghtcumr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Рэферэндумы ў Расіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815462</id>
    <revision>
      <id>5206332</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рэферэндумы паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Палітыка Расіі]] [[Катэгорыя:Права Расіі]] {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}»</comment>
      <origin>5206332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="tfnmfvt33q0sggfuzaaabmtcu4uy40e" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Рэферэндумы паводле краін|Расія]]
[[Катэгорыя:Палітыка Расіі]]
[[Катэгорыя:Права Расіі]]
{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}</text>
      <sha1>tfnmfvt33q0sggfuzaaabmtcu4uy40e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Мінскія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815463</id>
    <revision>
      <id>5206335</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>5206335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="i7dsijbontz4ofivou3w7jx9br6zw75" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Мінская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>i7dsijbontz4ofivou3w7jx9br6zw75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Магілёўскія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815464</id>
    <revision>
      <id>5206346</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5206346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="1n40xnemzi9uzjr2num29dut1tkq2gg" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Магілёўская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>1n40xnemzi9uzjr2num29dut1tkq2gg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206348</id>
      <parentid>5206346</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Магілёўская епархія]]; дададзена [[Катэгорыя:Магілёўская і Мсціслаўская епархія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="r3rf4ygsjk8k65gn247rktnlaew6ptz" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Магілёўская і Мсціслаўская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>r3rf4ygsjk8k65gn247rktnlaew6ptz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Полацкія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815465</id>
    <revision>
      <id>5206352</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>5206352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="52g48ox692aj5es75lxhqhdajwdor85" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Полацкая і Глыбоцкая епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>52g48ox692aj5es75lxhqhdajwdor85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815466</id>
    <revision>
      <id>5206359</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5206359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="id1eqgloy7vq23l34e0wb2knpllrgn7" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Віленская і Літоўская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>id1eqgloy7vq23l34e0wb2knpllrgn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206360</id>
      <parentid>5206359</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5206360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="9c4j1yg6542nvkygg7beve4zl55wc5l" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Віленская і Літоўская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]</text>
      <sha1>9c4j1yg6542nvkygg7beve4zl55wc5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206371</id>
      <parentid>5206360</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ciepiersia перанёс старонку [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]] у [[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]</comment>
      <origin>5206360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="9c4j1yg6542nvkygg7beve4zl55wc5l" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Віленская і Літоўская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]</text>
      <sha1>9c4j1yg6542nvkygg7beve4zl55wc5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Гродзенскія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815467</id>
    <revision>
      <id>5206362</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5206362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="9kdj6p491bpttq5vzh5yjb41vg4dts5" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Гродзенская і Ваўкавыская епархія]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>9kdj6p491bpttq5vzh5yjb41vg4dts5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Кухня (памяшканне)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815468</id>
    <revision>
      <id>5206366</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Памяшканні]] [[Катэгорыя:Кулінарыя]]»</comment>
      <origin>5206366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="6pj4ea2viwwxkumfr4d383u7zbm6xv0" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Памяшканні]]
[[Катэгорыя:Кулінарыя]]</text>
      <sha1>6pj4ea2viwwxkumfr4d383u7zbm6xv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фардон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815469</id>
    <revision>
      <id>5206368</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5206368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="dohq7odv63jfnb6e035p11nyrphjcu6" xml:space="preserve">'''Фардон''' - прозвішча.

== Выбітныя асобы ==

* [[Юзаф Фардон]] — святар
* [[Якаў Марцінавіч Фардон]] — беларускі архітэктар

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>dohq7odv63jfnb6e035p11nyrphjcu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815470</id>
    <redirect title="Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары" />
    <revision>
      <id>5206372</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>Ciepiersia перанёс старонку [[Катэгорыя:Віленскія епархіяльныя архітэктары]] у [[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]</comment>
      <origin>5206372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="drttjdp7zc1uf8k1uvmc8ehekw21pfq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]</text>
      <sha1>drttjdp7zc1uf8k1uvmc8ehekw21pfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815471</id>
    <revision>
      <id>5206382</id>
      <timestamp>2026-09-26T16:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5206382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2307" sha1="dco7isysezmzva2yw8mi6wrtgkr3qk5" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская епархія|Віленскую]], часткі [[Полацкая епархія|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>dco7isysezmzva2yw8mi6wrtgkr3qk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206398</id>
      <parentid>5206382</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2307" sha1="erj9y4vv095v5p07mwuw1aj9nt90y3j" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>erj9y4vv095v5p07mwuw1aj9nt90y3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206403</id>
      <parentid>5206398</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3526" sha1="0nos3uzejvujjijw5e4fbi1s3qn1nyg" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>0nos3uzejvujjijw5e4fbi1s3qn1nyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206405</id>
      <parentid>5206403</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="itqqr57f6ohu0bzfdwp7xim8i8jzgnb" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>itqqr57f6ohu0bzfdwp7xim8i8jzgnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206407</id>
      <parentid>5206405</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="qw1m680wjt1ianhvw6nbreyuqjxiqvc" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>qw1m680wjt1ianhvw6nbreyuqjxiqvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206409</id>
      <parentid>5206407</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4356" sha1="s7c4xhuh3c1yj2xubf7cj2eckj3dtvw" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]].
 
Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>s7c4xhuh3c1yj2xubf7cj2eckj3dtvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206411</id>
      <parentid>5206409</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5206411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="9m3b89yaxpm172r1d0q97cfs03iibm8" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266-268]&lt;/ref&gt;.
 
Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Аляксандр Шпакоўскі змяніў выбітнага інжынера [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|Міхаіла Прозарава]] на пасадзе Віленскага епархіяльнага архітэктара. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>9m3b89yaxpm172r1d0q97cfs03iibm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206417</id>
      <parentid>5206411</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6526" sha1="jms6vugnrm9mqsd23uezausnegwxhn6" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак Браслаўскай сельскай лячэбніцы, якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў Ковенскай губерні, правёў рамонт храмаў Пажайскага Успенскага манастыра, рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў храм у Дрысвятах&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у Дукштах і Лібінішках Ковенскай губерні, у Блошніках, Іказні, Празароках, Галубічах, Нова Свянцянах, Забор’і, Сітцах, Падброддзе Віленскай губерні, зрабіў аздабленне і перабудову Свята-Духава манастыра ў Вільні і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>jms6vugnrm9mqsd23uezausnegwxhn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206419</id>
      <parentid>5206417</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7250" sha1="i1wbrax7nbksm5azsby19ouflfatnxm" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак Браслаўскай сельскай лячэбніцы, якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў Ковенскай губерні, правёў рамонт храмаў Пажайскага Успенскага манастыра, рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў храм у Дрысвятах&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у Дукштах і Лібінішках Ковенскай губерні, у Блошніках, Іказні, Празароках, Галубічах, Нова Свянцянах, Забор’і, Сітцах, Падброддзе Віленскай губерні, зрабіў аздабленне і перабудову Свята-Духава манастыра ў Вільні і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>i1wbrax7nbksm5azsby19ouflfatnxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206425</id>
      <parentid>5206419</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7745" sha1="m166dviofk9ww75yocgvh6zqgbtsqc4" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў храм у Дрысвятах&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у Дукштах і Лібінішках Ковенскай губерні, у Блошніках, Іказні, Празароках, Галубічах, Нова Свянцянах, Забор’і, Сітцах, Падброддзе Віленскай губерні, зрабіў аздабленне і перабудову Свята-Духава манастыра ў Вільні і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў Біржах, пабудовай храма ў Аляксандраўскім Ковенскай губерні і ў сядзібе Правожы Лідскага павета&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]</text>
      <sha1>m166dviofk9ww75yocgvh6zqgbtsqc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206449</id>
      <parentid>5206425</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9357" sha1="mfy3jcop08w8xz19dhd4cmmshm0qlxv" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|храм]] у [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у [[Дукшты|Дукштах]] і &lt;nowiki&gt;{{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}}&lt;/nowiki&gt; [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[Калінавае|Блошніках]], [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], Празароках, Галубічах, Нова Свянцянах, Забор’і, Сітцах, Падброддзе Віленскай губерні, зрабіў аздабленне і перабудову Свята-Духава манастыра ў Вільні і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў Біржах, пабудовай храма ў Аляксандраўскім Ковенскай губерні і ў сядзібе Правожы Лідскага павета&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]] (1905)

* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]] (1908)
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)|Свята-Успенская царква|lv|Lipiņišku pareizticīgo baznīca}}&lt;/nowiki&gt; ў &lt;nowiki&gt;{{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}}&lt;/nowiki&gt; (1908)

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)|Свята-Троіцкая стараверская царква|lt|Dūkšto Švč. Trejybės sentikių cerkvė}}&lt;/nowiki&gt; ў [[Дукшты|Дукштах]]
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Калінавае)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Калінавае|Калінавым (Блошніках)]] (1912)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>mfy3jcop08w8xz19dhd4cmmshm0qlxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206450</id>
      <parentid>5206449</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T19:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9289" sha1="rj9to8u0uuiz6zs4o8e0yhviw1gd6tz" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|храм]] у [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у [[Дукшты|Дукштах]] і {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[Калінавае|Блошніках]], [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], Празароках, Галубічах, Нова Свянцянах, Забор’і, Сітцах, Падброддзе Віленскай губерні, зрабіў аздабленне і перабудову Свята-Духава манастыра ў Вільні і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў Біржах, пабудовай храма ў Аляксандраўскім Ковенскай губерні і ў сядзібе Правожы Лідскага павета&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]] (1905)

* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]] (1908)
* {{нп3|Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)|Свята-Успенская царква|lv|Lipiņišku pareizticīgo baznīca}} ў {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} (1908)

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* {{нп3|Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)|Свята-Троіцкая стараверская царква|lt|Dūkšto Švč. Trejybės sentikių cerkvė}} ў [[Дукшты|Дукштах]]
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Калінавае)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Калінавае|Калінавым (Блошніках)]] (1912)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>rj9to8u0uuiz6zs4o8e0yhviw1gd6tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206765</id>
      <parentid>5206450</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, арфаграфія, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11370" sha1="sibpl7r7i8s3rv6hvy4q4ksiijdbtvl" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|храм]] у [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у [[Дукшты|Дукштах]] і {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[Калінавае|Блошніках]], [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], [[Празарокі|Празароках]], [[Галубічы|Галубічах]], [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянах]], [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]], [[Сітцы|Сітцах]], [[Падброддзе|Падброддзі]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], зрабіў аздабленне і перабудову [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духава манастыра]] ў [[Вільня|Вільні]] і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў [[Біржы|Біржах]], пабудовай храма ў [[Новае Места (Літва)|Аляксандраўскім]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] і ў сядзібе Правожы [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Знаходзілася непадалёк ад в. [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаць]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]], цяпер не існуе.&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]] (1905)

* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]] (1908)
* {{нп3|Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)|Свята-Успенская царква|lv|Lipiņišku pareizticīgo baznīca}} ў {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} (1908)
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Царква Казанскай Маці Божай (Новыя Свянцяны)|Царква Казанскай Маці Божай|lt|Švenčionėlių Dievo Motinos Kazanės Ikonos cerkvė}}&lt;/nowiki&gt;

* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Падброддзе)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага|lt|Pabradės šv. Sergijaus Radonežiečio cerkvė}}&lt;/nowiki&gt;
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Празарокі)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Празарокі|Празароках]]
* {{нп3|Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)|Свята-Троіцкая стараверская царква|lt|Dūkšto Švč. Trejybės sentikių cerkvė}} ў [[Дукшты|Дукштах]]
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Калінавае)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Калінавае|Калінавым (Блошніках)]] (1912)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Георгіеўская царква (Сітцы)|Свята-Георгіеўская царква]] ў [[Сітцы|Сітцах]] (1913)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Забор’е)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]] (1914)
* &lt;nowiki&gt;{{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Новае Места)|Свята-Аляксандра-Неўская царква|lt|Žemaičių Naumiesčio šv. Aleksandro Neviškio cerkvė}}&lt;/nowiki&gt; ў Новым Месце (Аляксандраўскім) - не завершаны, не захаваўся

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>sibpl7r7i8s3rv6hvy4q4ksiijdbtvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206767</id>
      <parentid>5206765</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11465" sha1="b3x3x7v7aoftwqxhhfwbyemh9ps4ck0" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|храм]] у [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у [[Дукшты|Дукштах]] і {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[Калінавае|Блошніках]], [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], [[Празарокі|Празароках]], [[Галубічы|Галубічах]], [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянах]], [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]], [[Сітцы|Сітцах]], [[Падброддзе|Падброддзі]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], зрабіў аздабленне і перабудову [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духава манастыра]] ў [[Вільня|Вільні]] і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў [[Біржы|Біржах]], пабудовай храма ў [[Новае Места (Літва)|Аляксандраўскім]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] і ў сядзібе Правожы [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Знаходзілася непадалёк ад в. [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаць]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]], цяпер не існуе.&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]] (1905)
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]] (1908)
* {{нп3|Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)|Свята-Успенская царква|lv|Lipiņišku pareizticīgo baznīca}} ў {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} (1908)
* {{нп3|Царква Казанскай Маці Божай (Новыя Свянцяны)|Царква Казанскай Маці Божай|lt|Švenčionėlių Dievo Motinos Kazanės Ikonos cerkvė}} у [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянах]]
* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* {{нп3|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Падброддзе)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага|lt|Pabradės šv. Sergijaus Radonežiečio cerkvė}} ў [[Падброддзе|Паброддзі]] (1910)
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Празарокі)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Празарокі|Празароках]]
* {{нп3|Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)|Свята-Троіцкая стараверская царква|lt|Dūkšto Švč. Trejybės sentikių cerkvė}} ў [[Дукшты|Дукштах]]
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Калінавае)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Калінавае|Калінавым (Блошніках)]] (1912)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Георгіеўская царква (Сітцы)|Свята-Георгіеўская царква]] ў [[Сітцы|Сітцах]] (1913)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Забор’е)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]] (1914)
* {{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Новае Места)|Свята-Аляксандра-Неўская царква|lt|Žemaičių Naumiesčio šv. Aleksandro Neviškio cerkvė}} ў [[Новае Места|Новым Месце (Аляксандраўскім)]] — не завершаны, не захаваўся

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>b3x3x7v7aoftwqxhhfwbyemh9ps4ck0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206768</id>
      <parentid>5206767</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11473" sha1="gph6fz3qr6nxxq5a5vphvgi5tx43vsk" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Шпакоўскі}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі''' (? — не раней за 1914) — беларускі і літоўскі архітэктар&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;&gt;А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Паходзіў з патомнай смаленскай шляхты&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt; і быў сынам вядомага вынаходніка {{нп3|Аляксандр Ільіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага|ru|Шпаковский, Александр Ильич}} і хроснікам імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;&gt;[https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/92/96/9296ccea-b4a4-4657-b6d3-84949019142a.pdf А. А. Шпаковский //Вестник Виленского Свято-Духовского братства. 1913. № 13/14. С. 266—268]&lt;/ref&gt;.
 
Пасля заканчэння курса {{нп3|Другі кадэцкі корпус|2-га пецярбургскага кадэцкага корпуса|ru|Второй кадетский корпус}} скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадзянскіх інжынераў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;.

У кастрычніку 1901 года паступіў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] на пасаду малодшага архітэктара [[Валынская губерня|Валынскага губернскага кіравання]]. У студзені 1902 года пераходзіць на пасаду губернскага архітэктара [[Ковенская губерня|Ковенскага губернскага кіравання]]. У бытнасць сваю на гэтай пасадзе ў 1905—1906 годзе пабудаваў па даручэнні генерал-губернатара будынак [[Будынак былой бальніцы (Браслаў)|Браслаўскай сельскай бальніцы]], якая паслужыла потым тыпам гэтага віду пабудоў для усіх лякарняў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], правёў рамонт храмаў [[Пажайсліскі манастыр|Пажайскага Успенскага манастыра]], рамонт Ковенскай Крыжовай царквы і ўзвёў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|храм]] у [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1906 годзе перавёўся на тую ж пасаду ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] з прызначэннем епархіяльным архітэктарам. На гэтай пасадзе ён нязменна заставаўся да 1912 года, каардынуючы і асабіста праектуючы царкоўныя аб’екты на вялізнай тэрыторыі, якая ўключала [[Віленская губерня|Віленскую]], часткі [[Полацкая губерня|Полацкай]] і суседніх сумежных губерняў&lt;ref name=&quot;КіберЛ&quot;/&gt;. У прыватнасці ён пабудаваў храмы у [[Дукшты|Дукштах]] і {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[Калінавае|Блошніках]], [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]], [[Празарокі|Празароках]], [[Галубічы|Галубічах]], [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянах]], [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]], [[Сітцы|Сітцах]], [[Падброддзе|Падброддзі]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], зрабіў аздабленне і перабудову [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духава манастыра]] ў [[Вільня|Вільні]] і гэтак далей&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot;/&gt;.

У 1912 годзе пакінуў пасаду епархіяльнага архітэктара і загадваў рэмонтам храма ў [[Біржы|Біржах]], пабудовай храма ў [[Новае Места (Літва)|Аляксандраўскім]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] і ў сядзібе Правожы [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]]&lt;ref name=&quot;ВСВБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Знаходзілася непадалёк ад в. [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаць]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]], цяпер не існуе.&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Vilnia, Pahulanka, Ramanaŭskaja. Вільня, Пагулянка, Раманаўская (1915-16).jpg|250px|міні|{{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]]]]
[[Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|250px|міні|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Фота пачатку ХХ стагоддзя.]]
[[Файл:Дзедзіна (Папоўшчына). Царква (01).jpg|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]]]]
Усяго за гады сваёй афіцыйнай епархіяльнай службы Аляксандр Шпакоўскі паспеў спраектаваць, перабудаваць ці асабіста пракантраляваць узвядзенне 24 праваслаўных храмаў у рэгіёне. Сярод самых вядомых яго прац:

* [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Іказнь (аграгарадок)|Іказні]] (1905)
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвятах]] (1908)
* {{нп3|Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)|Свята-Успенская царква|lv|Lipiņišku pareizticīgo baznīca}} ў {{нп3|Ліпінішкі|Ліпінішках|ru|Липинишки}} (1908)
* {{нп3|Царква Казанскай Маці Божай (Новыя Свянцяны)|Царква Казанскай Маці Божай|lt|Švenčionėlių Dievo Motinos Kazanės Ikonos cerkvė}} у [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянах]]
* {{нп3|Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)|Свята-Нікандраўская царква|pl|Cerkiew św. Nikandra w Lebeniszkach}} ў пасёлку {{нп3|Лябенішкяй||ru|Лебенишкяй}} (1909)
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Празарокі)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ў [[Празарокі|Празароках]] (1909))
* {{нп3|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Падброддзе)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага|lt|Pabradės šv. Sergijaus Radonežiečio cerkvė}} ў [[Падброддзе|Паброддзі]] (1910)
* {{нп3|Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)|Свята-Троіцкая стараверская царква|lt|Dūkšto Švč. Trejybės sentikių cerkvė}} ў [[Дукшты|Дукштах]]
* {{нп3|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)|Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква|ru|Церковь Святых Константина и Михаила (Вильнюс)}} ў [[Вільня|Вільні]] (1911)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Калінавае)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Калінавае|Калінавым (Блошніках)]] (1912)
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]] (1912)
* [[Свята-Георгіеўская царква (Сітцы)|Свята-Георгіеўская царква]] ў [[Сітцы|Сітцах]] (1913)
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Галубічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў [[Галубічы|Галубічах]] (1914)
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Забор’е)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’і]] (1914)
* {{нп3|Свята-Аляксандра-Неўская царква (Новае Места)|Свята-Аляксандра-Неўская царква|lt|Žemaičių Naumiesčio šv. Aleksandro Neviškio cerkvė}} ў [[Новае Места|Новым Месце (Аляксандраўскім)]] — не завершаны, не захаваўся

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* А. В. Берташ. [https://cyberleninka.ru/article/n/pravoslavnoe-hramostroitelstvo-na-territorii-sovremennoy-litvy-v-nachale-hh-v/viewer Православное храмостроительство на территории современной Литвы в начале XX в.]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літоўскія епархіяльныя архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>gph6fz3qr6nxxq5a5vphvgi5tx43vsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірына Мікалаеўна Раманава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815472</id>
    <revision>
      <id>5206389</id>
      <timestamp>2026-09-26T16:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{асоба}}  '''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.  == Біяграфія == Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і...»</comment>
      <origin>5206389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18903" sha1="1oajsxzwyx2pg7yfezwnkrqa0x0gfwr" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія за савецкім часам адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p= }}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p= }}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мефодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшага навуковага супрацоўніка таго ж аддзела, а з 2006 па 2013 год працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p= }}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p= }}{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

; Асноўныя манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы:
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое адтварыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), Побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|Екацерынчук|2010|p= }}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — фундаментальнае выданне рассакрэчаных дакументаў аб механізмах калектывізацыі, раскулачвання і супраціве сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}{{sfn|HVALI.BY|2025|p= }}{{sfn|PEN Belarus|2020|p= }}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p= }}{{sfn|Меньковский|2022|p= }}{{sfn|Раманава|2015|p= }}.

; Кіравала і ўдзельнічала ў міжнародных даследчыцкіх праектах:
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.

; Выступала сцэнарысткай дакументальных фільмаў праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ:
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012 г.){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014 г.){{sfn|Ramanava|2023|p= }}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p= }}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p= }}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p= }}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p= }}.

== Прызнанне і ўзнагароды ==
* Лаўрэатка Прэміі імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p= }}{{sfn|HVALI.BY|2025|p= }}{{sfn|PEN Belarus|2020|p= }}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref = Корзенко|аўтар = Корзенко Г. В.|частка = Романова Ирина Николаевна|загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник|арыгінал =  |спасылка =  |адказны =  |выданне =  |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том =  |pages = 320|allpages = 470|серыя =  |isbn = 978-985-08-0855-4|тыраж =  }}

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2026|work = ORCID|publisher =  |location =  |page =  |language = en|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first =  |last =  |authorlink =  |date =  |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher =  |location =  |page =  |language = de|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|first = Iryna|last = Ramanava|authorlink =  |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher =  |location =  |page =  |language = en|trans-title =  |format = pdf|doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|first = Дзьмітры|last = Гурневіч|authorlink =  |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|first = Вячеслав|last = Меньковский|authorlink =  |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = ru|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|first = Анджэй|last = Екацерынчук|authorlink =  |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher =  |location =  |page =  |language = ru|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format = video|doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = “Вынаходжанне” штодзённасці: як і што мы даследуем|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}
```</text>
      <sha1>1oajsxzwyx2pg7yfezwnkrqa0x0gfwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206392</id>
      <parentid>5206389</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18806" sha1="jky918y6a9mzic2059o336isji93ug4" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія за савецкім часам адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мефодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшага навуковага супрацоўніка таго ж аддзела, а з 2006 па 2013 год працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

; Асноўныя манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы:
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое адтварыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), Побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — фундаментальнае выданне рассакрэчаных дакументаў аб механізмах калектывізацыі, раскулачвання і супраціве сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

; Кіравала і ўдзельнічала ў міжнародных даследчыцкіх праектах:
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

; Выступала сцэнарысткай дакументальных фільмаў праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ:
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Прызнанне і ўзнагароды ==
* Лаўрэатка Прэміі імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref = Корзенко|аўтар = Корзенко Г. В.|частка = Романова Ирина Николаевна|загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник|арыгінал =  |спасылка =  |адказны =  |выданне =  |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том =  |pages = 320|allpages = 470|серыя =  |isbn = 978-985-08-0855-4|тыраж =  }}

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2026|work = ORCID|publisher =  |location =  |page =  |language = en|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first =  |last =  |authorlink =  |date =  |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher =  |location =  |page =  |language = de|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|first = Iryna|last = Ramanava|authorlink =  |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher =  |location =  |page =  |language = en|trans-title =  |format = pdf|doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|first = Дзьмітры|last = Гурневіч|authorlink =  |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|first = Вячеслав|last = Меньковский|authorlink =  |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = ru|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|first = Анджэй|last = Екацерынчук|authorlink =  |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher =  |location =  |page =  |language = ru|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first =  |last =  |authorlink =  |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format = video|doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = “Вынаходжанне” штодзённасці: як і што мы даследуем|first = Ірына|last = Раманава|authorlink =  |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher =  |location =  |page =  |language = be|trans-title =  |format =  |doi =  |archive-url =  |archive-date =  |access-date =  |url-status =  |quote =  }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}
```</text>
      <sha1>jky918y6a9mzic2059o336isji93ug4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206394</id>
      <parentid>5206392</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18471" sha1="ptzbf1h4op0xdbjn5khe32bv1jo3808" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія за савецкім часам адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мефодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшага навуковага супрацоўніка таго ж аддзела, а з 2006 па 2013 год працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

; Асноўныя манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы:
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое адтварыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), Побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — фундаментальнае выданне рассакрэчаных дакументаў аб механізмах калектывізацыі, раскулачвання і супраціве сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

; Кіравала і ўдзельнічала ў міжнародных даследчыцкіх праектах:
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

; Выступала сцэнарысткай дакументальных фільмаў праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ:
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Прызнанне і ўзнагароды ==
* Лаўрэатка Прэміі імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref = Корзенко|аўтар = Корзенко Г. В.|частка = Романова Ирина Николаевна|загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник|арыгінал =  |спасылка =  |адказны =  |выданне =  |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том =  |pages = 320|allpages = 470|серыя =  |isbn = 978-985-08-0855-4|тыраж =  }}

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|first = Iryna|last = Ramanava|authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|first = Дзьмітры|last = Гурневіч|authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|first = Вячеслав|last = Меньковский|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|first = Анджэй|last = Екацерынчук|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = “Вынаходжанне” штодзённасці: як і што мы даследуем|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>ptzbf1h4op0xdbjn5khe32bv1jo3808</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206397</id>
      <parentid>5206394</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18507" sha1="nji4o220ztqfw5rg1mvad9wzey6exd7" xml:space="preserve">{{асоба}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія за савецкім часам адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мефодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшага навуковага супрацоўніка таго ж аддзела, а з 2006 па 2013 год працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

; Асноўныя манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы:
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое адтварыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), Побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — фундаментальнае выданне рассакрэчаных дакументаў аб механізмах калектывізацыі, раскулачвання і супраціве сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

; Кіравала і ўдзельнічала ў міжнародных даследчыцкіх праектах:
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

; Выступала сцэнарысткай дакументальных фільмаў праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ:
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014 г.){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Прызнанне і ўзнагароды ==
* Лаўрэатка Прэміі імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref = Корзенко|аўтар = Корзенко Г. В.|частка = Романова Ирина Николаевна|загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том = |pages = 320|allpages = 470|серыя = |isbn = 978-985-08-0855-4|тыраж = }}

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>nji4o220ztqfw5rg1mvad9wzey6exd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206399</id>
      <parentid>5206397</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Навуковая дзейнасць і творчасць */</comment>
      <origin>5206399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18406" sha1="lt1swck4u2ix9u24k6h0vo4u62c5qrl" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у Лістёнцы Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія за савецкім часам адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мефодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшага навуковага супрацоўніка таго ж аддзела, а з 2006 па 2013 год працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое адтварыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), Побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — фундаментальнае выданне рассакрэчаных дакументаў аб механізмах калектывізацыі, раскулачвання і супраціве сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка Прэміі імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>lt1swck4u2ix9u24k6h0vo4u62c5qrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206406</id>
      <parentid>5206399</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18779" sha1="fskt6fr8uy5mdzwhxh9ofm1cgudwx2z" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Ннарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мяфодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшай навуковай супрацоўніцы гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшай навуковай супрацоўніцы аддзела найноўшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>fskt6fr8uy5mdzwhxh9ofm1cgudwx2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206408</id>
      <parentid>5206406</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18777" sha1="9r3fxh2o85cnfd2noen0x3ox92lyjie" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці Беларускай ССР у сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусі Іван Мяфодзьевіч Ігнаценка){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах працавала навуковым супрацоўнікам аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах займала пасаду старшай навуковай супрацоўніцы гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшай навуковай супрацоўніцы аддзела найноўшай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН Беларусі{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркі DAAD (DAAD-Gastdozentin) у Заходнееўрапейскім / Усходнееўрапейскім інстытуце гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Потсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>9r3fxh2o85cnfd2noen0x3ox92lyjie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206412</id>
      <parentid>5206408</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18586" sha1="6wd2d5mn8o78e8mgg4yy39gmey88sak" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшай навуковай супрацоўніцы аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Ramanava|2026|{{cite web|url = https://orcid.org/0000-0002-6000-3540|title = Iryna Ramanava - ORCID|first = |last = |authorlink = |date = 2026|work = ORCID|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>6wd2d5mn8o78e8mgg4yy39gmey88sak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206416</id>
      <parentid>5206412</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18272" sha1="2i0ctx3n18daz4h6x29c8nfxive1mmz" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшай навуковай супрацоўніцы аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым — сакавіку 2017 года працавала запрошаным прафесарам у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах працавала на пасадзе запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Была стыпендыяткай шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>2i0ctx3n18daz4h6x29c8nfxive1mmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206421</id>
      <parentid>5206416</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5206421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18211" sha1="1fyjwfzlanivd03vht26hm1fbtzs5bj" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшай навуковай супрацоўніцы аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>1fyjwfzlanivd03vht26hm1fbtzs5bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206422</id>
      <parentid>5206421</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5206422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18209" sha1="ompmf54zctlsbendruimtuqg0b85a36" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = “Лепельская справа”: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = “Нам Сталін дазволіў маліцца Богу”: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>ompmf54zctlsbendruimtuqg0b85a36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206424</id>
      <parentid>5206422</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18205" sha1="gext54nlnso40rinb5zfh7y1r42vk2r" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументаў Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>gext54nlnso40rinb5zfh7y1r42vk2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206442</id>
      <parentid>5206424</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Навуковая дзейнасць і творчасць */</comment>
      <origin>5206442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18205" sha1="hc89jhx06wbknbtbwza3lhljqdr2161" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесар.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006-2013 -- старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і працы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага секрата ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Міжнародны праект «The Baltic and Arctic Areas under Stalin» (Універсітэт Умеа, Швецыя, 2009—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект «Belarus Research Network on Neighborhood Policy» (2022—2023){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Гурневіч|2020|p=}}{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929–2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. – Минск, 2008. – С. 290-291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Гурневіч|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31015930.html|title = Бел-чырвона-белы сьцяг, немцы і Галакост. Гісторыкі з чатырох краін пра афіцыйную прапаганду|author=Дзьмітры Гурневіч|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = Радыё Свабода|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>hc89jhx06wbknbtbwza3lhljqdr2161</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206659</id>
      <parentid>5206442</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5206659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19911" sha1="irw2vjfa2vt46hpuxckci4fgtr65gu5" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесарка.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006—2013 — старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў і артыкулы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій ў 1950-я гады: асноўныя тэндэнцыі і этапы // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 3. С. 15-23.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у канцы 1980-х пачатку 1990-х гадоў: асноўныя тэндэнцыі // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 6. С. 10-20.
* «Where Has Everything Gone?»: Remembering Perestroika in Belarusian Provinces (у сааўтарстве з І. Махоўскай) // Reclaiming the Personal: Oral History in Post-Socialist Scholarship. Toronto Press, 2015. P. 256—285.
* The Amnesty and Rehabilitation of Victims of Stalinist Repression in Belarus // De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin’s Victims after 1953. Ed. K. McDermott, M. Stibbe. Palgrave Macmillan, 2015. P. 221—236.
* Пасляваенны яўрэйскі Бабруйск // Беларускі гістарычны агляд. 2016. Т. 23. С. 105—132.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* The «Lepel Case» and Regional Show Trials in the BSSR in 1937 // Political and Transitional Justice in Germany, Poland and the Soviet Union from the 1930s to the 1950s. Göttingen: Wallstein Verlag, 2019. P. 54-74.
* Война миров: знаки, символы, места памяти (Беларусь 2020) // Ab Imperio. 2020. № 3. С. 280—309.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.
* Выйсці з ценю прывідаў // Беларускі гістарычны агляд. 2022. Т. 29. Сш. 1-2. С. 244—257.
* L‘&quot;Eva-lution&quot; ou comment le tableau Eva de Chaim Soutine est devenu le symbole de la contestation au Belarus en 2020 (у сааўтарстве з А. Фрыдманам) // Slavica Occitania. 2023. № 56. P. 131—155.
* Справа Кіма Хадзеева і Эдуарда Гарачага (1962) — межы нонканформнасці ў Мінску часоў «адлігі» (у сааўтарстве з У. Валодзіным) // Беларускі гістарычны агляд. 2023. Т. 30.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* Лаўрэатка [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] за лепшую манаграфію па гісторыі (2021) за кнігу «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. — Минск, 2008. — С. 290—291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>irw2vjfa2vt46hpuxckci4fgtr65gu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206668</id>
      <parentid>5206659</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Манаграфіі, зборнікі дакументаў і артыкулы */</comment>
      <origin>5206668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19926" sha1="l311vxovha1tqra7csyra4t9h88bnxh" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесарка.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія адмовіўся ўступаць у калгас{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран Другой сусветнай вайны, пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах (паводле іншых звестак, у 1995—1999 гадах) навучалася ў аспірантуры Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдата гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 2001—2006 гадах старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006—2013 — старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнтам у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах займала пасаду дацэнта, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, была аўтаркай каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў, выбраныя артыкулы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій ў 1950-я гады: асноўныя тэндэнцыі і этапы // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 3. С. 15-23.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у канцы 1980-х пачатку 1990-х гадоў: асноўныя тэндэнцыі // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 6. С. 10-20.
* «Where Has Everything Gone?»: Remembering Perestroika in Belarusian Provinces (у сааўтарстве з І. Махоўскай) // Reclaiming the Personal: Oral History in Post-Socialist Scholarship. Toronto Press, 2015. P. 256—285.
* The Amnesty and Rehabilitation of Victims of Stalinist Repression in Belarus // De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin’s Victims after 1953. Ed. K. McDermott, M. Stibbe. Palgrave Macmillan, 2015. P. 221—236.
* Пасляваенны яўрэйскі Бабруйск // Беларускі гістарычны агляд. 2016. Т. 23. С. 105—132.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* The «Lepel Case» and Regional Show Trials in the BSSR in 1937 // Political and Transitional Justice in Germany, Poland and the Soviet Union from the 1930s to the 1950s. Göttingen: Wallstein Verlag, 2019. P. 54-74.
* Война миров: знаки, символы, места памяти (Беларусь 2020) // Ab Imperio. 2020. № 3. С. 280—309.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.
* Выйсці з ценю прывідаў // Беларускі гістарычны агляд. 2022. Т. 29. Сш. 1-2. С. 244—257.
* L‘&quot;Eva-lution&quot; ou comment le tableau Eva de Chaim Soutine est devenu le symbole de la contestation au Belarus en 2020 (у сааўтарстве з А. Фрыдманам) // Slavica Occitania. 2023. № 56. P. 131—155.
* Справа Кіма Хадзеева і Эдуарда Гарачага (1962) — межы нонканформнасці ў Мінску часоў «адлігі» (у сааўтарстве з У. Валодзіным) // Беларускі гістарычны агляд. 2023. Т. 30.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «Беларускі гістарычны агляд»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* Лаўрэатка [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] за лепшую манаграфію па гісторыі (2021) за кнігу «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. — Минск, 2008. — С. 290—291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>l311vxovha1tqra7csyra4t9h88bnxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206682</id>
      <parentid>5206668</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20240" sha1="mo0sgui2y7g9cexy4nl6rjle0quoztu" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесарка.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія [[Калектывізацыя|адмовіўся ўступаць у калгас]]{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах навучалася ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдаткі гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ, у 2001—2006 -- старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006—2013 — старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнткай у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах была дацэнткай, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, аўтарка каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў, выбраныя артыкулы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій ў 1950-я гады: асноўныя тэндэнцыі і этапы // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 3. С. 15-23.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у канцы 1980-х пачатку 1990-х гадоў: асноўныя тэндэнцыі // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 6. С. 10-20.
* «Where Has Everything Gone?»: Remembering Perestroika in Belarusian Provinces (у сааўтарстве з І. Махоўскай) // Reclaiming the Personal: Oral History in Post-Socialist Scholarship. Toronto Press, 2015. P. 256—285.
* The Amnesty and Rehabilitation of Victims of Stalinist Repression in Belarus // De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin’s Victims after 1953. Ed. K. McDermott, M. Stibbe. Palgrave Macmillan, 2015. P. 221—236.
* Пасляваенны яўрэйскі Бабруйск // Беларускі гістарычны агляд. 2016. Т. 23. С. 105—132.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* The «Lepel Case» and Regional Show Trials in the BSSR in 1937 // Political and Transitional Justice in Germany, Poland and the Soviet Union from the 1930s to the 1950s. Göttingen: Wallstein Verlag, 2019. P. 54-74.
* Война миров: знаки, символы, места памяти (Беларусь 2020) // Ab Imperio. 2020. № 3. С. 280—309.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.
* Выйсці з ценю прывідаў // Беларускі гістарычны агляд. 2022. Т. 29. Сш. 1-2. С. 244—257.
* L‘&quot;Eva-lution&quot; ou comment le tableau Eva de Chaim Soutine est devenu le symbole de la contestation au Belarus en 2020 (у сааўтарстве з А. Фрыдманам) // Slavica Occitania. 2023. № 56. P. 131—155.
* Справа Кіма Хадзеева і Эдуарда Гарачага (1962) — межы нонканформнасці ў Мінску часоў «адлігі» (у сааўтарстве з У. Валодзіным) // Беларускі гістарычны агляд. 2023. Т. 30.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]]{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі гістарычны агляд]]»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* Лаўрэатка [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] за лепшую манаграфію па гісторыі (2021) за кнігу «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. — Минск, 2008. — С. 290—291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = РОМАНОВА, ИРИНА Н. Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>mo0sgui2y7g9cexy4nl6rjle0quoztu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206684</id>
      <parentid>5206682</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5206684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20244" sha1="23bsduwq994fj7oe6f4d3eqbqjrl7x8" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ірына Мікалаеўна Раманава''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык, педагог, кандыдатка гістарычных навук, прафесарка.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 30 студзеня 1973 года ў сям’і служачых у [[Лісцёнка|Лістёнцы]] Любанскага раёна Мінскай вобласці БССР{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}. Бабуля па маці — Надзея Захараўна (нар. 1927, Любанскі раён), дачка сяляніна-аднаасобніка, якія [[Калектывізацыя|адмовіўся ўступаць у калгас]]{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}. Дзядуля — Сцяпан Мікітавіч, ветэран [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пасля яе працаваў у калгасе{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.

У 1990 годзе паступіла на [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які паспяхова скончыла ў 1995 годзе{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1995—1998 гадах навучалася ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. У 1999 годзе абараніла дысертацыю на здабыццё вучонай ступені кандыдаткі гістарычных навук па тэме «Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі ў БССР. 1921—1930 гг.» (навуковы кіраўнік — акадэмік НАНБ [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка]]){{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

У 1999—2001 гадах навуковая супрацоўніца аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ, у 2001—2006 -- старшая навуковая супрацоўніца гэтага ж аддзела, у 2006—2013 — старшая навуковая супрацоўніц аддзела найноўшай гісторыі Беларусі ІГ НАНБ{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Паралельна з навукова-даследчыцкай дзейнасцю ў 2003—2008 гадах працавала дацэнткай у Беларускім дзяржаўным ўніверсітэце{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2008 года перайшла на працу ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (Вільня, Літва), дзе ў 2008—2014 гадах была дацэнткай, а з 2014 года прафесарка гісторыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

У лютым—сакавіку 2017 года была запрошанай прафесаркай у Інстытуце палітычных даследаванняў (Sciences Po, Парыж, Францыя){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}. У 2021—2023 гадах запрошанай прафесаркай DAAD (DAAD-Gastdozentin) на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы Інстытута гісторыі Універсітэта Юстуса Лібіха ў Гісэне (Германія){{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Стыпендыятка шэрагу міжнародных навуковых устаноў, у тым ліку La Fondation Maison des Sciences de l’Homme (Парыж, Францыя), Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung Potsdam (Патсдам, Германія) і Institute of Slavic, East European and Eurasian Studies Універсітэта Каліфорніі ў Берклі (США){{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

== Навуковая дзейнасць і творчасць ==
Даследчыцкія зацікаўленасці ахопліваюць гісторыю Беларусі XX стагоддзя, савецкую і постсавецкую гісторыю, узаемаадносіны ўлады і грамадства, савецкія рэпрэсіі 1920-1930-х гадоў, Вялікі тэрор 1937—1938 гадоў у БССР, гісторыю паўсядзённасці, вусную гісторыю, сялянскі дыскурс, рэабілітацыю ахвяр палітычных рэпрэсій і палітыку памяці{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}.

Станам на 2007 года, аўтарка каля 70 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=320}}.

=== Манаграфіі, зборнікі дакументаў, выбраныя артыкулы ===
* «Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (Вільня: ЕГУ, 2009, у сааўтарстве з Ірынай Махоўскай) — мікрагістарычнае даследаванне на аснове 85 інтэрв’ю з жыхарамі мястэчка Мір, якое раскрыла тапаграфію, этнаканфесійную структуру (беларусы, палякі, татары, яўрэі), побыт «за польскім часам», перыяд нямецкай акупацыі, Халакост і пасляваенныя сацыяльныя трансфармацыі{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Екацерынчук|2010|p=}}.
* «Устная история в Карелии. Вып. IV. Карелия и Беларусь: повседневная жизнь и культурные практики населения в 1930-50-е гг.» (Петрадзаводск, 2008, укладальніца і навуковая рэдактарка){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій ў 1950-я гады: асноўныя тэндэнцыі і этапы // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 3. С. 15-23.
* Рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій у канцы 1980-х пачатку 1990-х гадоў: асноўныя тэндэнцыі // Беларускі гістарычны часопіс. 2014. № 6. С. 10-20.
* «Where Has Everything Gone?»: Remembering Perestroika in Belarusian Provinces (у сааўтарстве з І. Махоўскай) // Reclaiming the Personal: Oral History in Post-Socialist Scholarship. Toronto Press, 2015. P. 256—285.
* The Amnesty and Rehabilitation of Victims of Stalinist Repression in Belarus // De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin’s Victims after 1953. Ed. K. McDermott, M. Stibbe. Palgrave Macmillan, 2015. P. 221—236.
* Пасляваенны яўрэйскі Бабруйск // Беларускі гістарычны агляд. 2016. Т. 23. С. 105—132.
* «Минский Мужик. Что я видел в Советской России? Из моих личных наблюдений» (Москва: Common place, 2018, аўтарка прадмовы і каментароў){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б» (Вільня: Логвінаў, 2019, 1120 с., складальніца і аўтарка прадмовы) — выданне рассакрэчаных дакументаў пра механізмы калектывізацыі, раскулачвання і супраціў сялянства{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* The «Lepel Case» and Regional Show Trials in the BSSR in 1937 // Political and Transitional Justice in Germany, Poland and the Soviet Union from the 1930s to the 1950s. Göttingen: Wallstein Verlag, 2019. P. 54-74.
* Война миров: знаки, символы, места памяти (Беларусь 2020) // Ab Imperio. 2020. № 3. С. 280—309.
* «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.» (Москва: Политическая энциклопедия / РОССПЭН, 2021, 215 с., серыя «История сталинизма») — манаграфія, прысвечаная аналізу Лепельскай справы 1937 года, раённым паказальным судам, перапісу насельніцтва 1937 года і механізмам сталінскага тэрору ў БССР{{sfn|Ramanava|2023|p=}}{{sfn|Меньковский|2022|p=}}{{sfn|Раманава|2015|p=}}.
* Выйсці з ценю прывідаў // Беларускі гістарычны агляд. 2022. Т. 29. Сш. 1-2. С. 244—257.
* L‘&quot;Eva-lution&quot; ou comment le tableau Eva de Chaim Soutine est devenu le symbole de la contestation au Belarus en 2020 (у сааўтарстве з А. Фрыдманам) // Slavica Occitania. 2023. № 56. P. 131—155.
* Справа Кіма Хадзеева і Эдуарда Гарачага (1962) — межы нонканформнасці ў Мінску часоў «адлігі» (у сааўтарстве з У. Валодзіным) // Беларускі гістарычны агляд. 2023. Т. 30.

=== Кіраўніцтва і ўдзел ў даследчыцкіх праектах ===
* Праект па даследаванні фальклору ў таталітарным грамадстве (ASLS, 2003){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі практык штодзённага жыцця ў БССР у 1920—1930 гадах (БРФФД, 2005—2006){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Беларуска-расійскі праект па адаптацыйных практыках у пагранічных рэспубліках (БРФФД і РГНФ, 2007—2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект па трансфармацыі пагранічных практык у Беларусі і Украіне (CASE, 2008—2010){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Праект ЕГУ па даследаванні савецкай і еўрапейскай ідэнтычнасці падчас Перабудовы (2010—2011){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* Сумесны праект «Lithuania-Belarus: dialogs about the Past» (Інстытут гісторыі Літвы){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

=== Сцэнарыі дакументальных фільмаў ===
Для праграмы «Обратный отсчет» на тэлеканале ОНТ (Беларусь):
* «Лепельский бунт» (эфір 8 лютага 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Полесский Фатерлянд» (эфір 1 лістапада 2009){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Бабский бунт» (эфір 17 верасня 2012){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.
* «Спецпоселенцы. Крестьянская трагедия» (1-2 серыя, 2014){{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

== Грамадская і публічная дзейнасць ==
З 2016 года ў складзе Рады [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]]{{sfn|Ramanava|2023|p=}}. З 2017 года ўваходзіць у рэдакцыйную калегію навуковага часопіса «[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі гістарычны агляд]]»{{sfn|Ramanava|2023|p=}}.

Выступае як эксперта ў публічных дыскусіях, навуковых форумах і медыя, у тым ліку па пытаннях функцыянавання гістарычнай сімволікі, трансфармацыі пратэснага руху ў Беларусі, інструменталізацыі памяці пра Другую сусветную вайну і афіцыйнай прапаганды{{sfn|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|p=}}.

== Узнагароды ==
* Лаўрэатка [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2019) за выданне зборніка дакументаў «Улада і грамадства: БССР у 1929—1939 гады ў дакументах Сакрэтнага аддзела / Асобага сектара ЦК КП(б)Б»{{sfn|РОССПЭН|2020|p=}}{{sfn|HVALI.BY|2025|p=}}{{sfn|PEN Belarus|2020|p=}}.
* Лаўрэатка [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] за лепшую манаграфію па гісторыі (2021) за кнігу «Клеймение Красного Дракона: БССР в 1937—1939 гг.».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко и др. — Минск, 2008. — С. 290—291.
* {{кніга|ref=Корзенко|аўтар=Корзенко Г. В.|частка=Романова Ирина Николаевна|загаловак=Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник |арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2007|том=|pages=320|allpages=470|серыя=|isbn=978-985-08-0855-4|тыраж=}}
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 428.

== Спасылкі ==
* {{h|Justus-Liebig-Universität Gießen|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/ramanava|title = Professorin Dr. Iryna Ramanava — Osteuropäische Geschichte|first = |last = |authorlink = |date = |work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = de|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|2017|{{cite web| url = https://be.ehuniversity.lt/padzieja/13042/|title = VII Кангрэс даследчыкаў Беларусі адбудзецца ў Варшаве пры падтрымцы ЕГУ|first = |last = |authorlink = |date = 2017|work = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Ramanava|2023|{{cite web| url = https://www.uni-giessen.de/de/fbz/fb04/institute/geschichte/osteuropa/karteikartenseiten/personen-neu/Ehemalige/Ramanava/cv_ramanava.pdf|title = Curriculum Vitae. Iryna Ramanava|author=Iryna Ramanava|first = |last = |authorlink = |date = 2023|work = Justus-Liebig-Universität Gießen|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = pdf|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2015|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/3782|title = «Лепельская справа»: 1937 год у Беларусі|author=Ірына Раманава|first = |last =|authorlink = |date = 2015|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2014|{{cite web| url = https://represii.net/library/stalin_dazvoliu_malicca|title = «Нам Сталін дазволіў маліцца Богу»: Супрацьстаянне вернікаў і дзяржавы ў 1937 годзе|first = Ірына|last = Раманава|authorlink = |date = 2014|work = Музей савецкіх рэпрэсій|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|HVALI.BY|2025|{{cite web| url = https://hvali.by/prjemija-imja-alesja-adamovicha/|title = Прэмія імя Алеся Адамовіча (1995-2024)|first = |last = |authorlink = |date = 2025|work = HVALI.BY|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Меньковский|2022|{{cite web|url = https://www.belhistory.eu/archives/5036|title = ''Романова, Ирина Н.'' Клеймение Красного Дракона: 1937–1939 гг. в БССР|author=Вячеслав Меньковский|first = |last =|authorlink = |date = 2022|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Екацерынчук|2010|{{cite web| url = https://www.belhistory.eu/archives/2528|title = Раманава Ірына, Махоўская Ірына. Мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары|author=Анджэй Екацерынчук|first = |last =|authorlink = |date = 2010|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|РОССПЭН|2020|{{cite web| url = https://rosspen.su/index.php?route=product/manufacturer/info&amp;manufacturer_id=1197|title = Романова Ирина Николаевна|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = РОССПЭН|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|PEN Belarus|2020|{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=Pm55ca0KLFM|title = Уручэнне прэміі Алеся Адамовіча|first = |last = |authorlink = |date = 2020|work = YouTube|publisher = PEN Belarus|location = |page = |language = be|trans-title = |format = video|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}
* {{h|Раманава|2018|{{cite web| url = https://journals.ehu.lt/index.php/bha/article/view/287|title = «Вынаходжанне» штодзённасці: як і што мы даследуем|author=Ірына Раманава|first = |last = |authorlink = |date = 2018|work = Беларускі Гістарычны Агляд|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Раманава Ірына Мікалаеўна}}</text>
      <sha1>23bsduwq994fj7oe6f4d3eqbqjrl7x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Машынна-трактарная станцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815473</id>
    <revision>
      <id>5206400</id>
      <timestamp>2026-09-26T17:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Машынна-трактарныя станцыі (МТС)''' — дзяржаўныя установы ў [[СССР]] у [[1928]]—[[1958]] гадах, якія прадстаўлялі ў арэнду [[калгас]]ам сельскагаспадарчую тэхніку (трактары, камбайны, складаныя малатарні, аўтамабілі, машыны з прычапным інвентаром і інш.).  Першая...»</comment>
      <origin>5206400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3833" sha1="5co9yjpy8sbe6hgxawrn4d56fmjrh2l" xml:space="preserve">'''Машынна-трактарныя станцыі (МТС)''' — дзяржаўныя установы ў [[СССР]] у [[1928]]—[[1958]] гадах, якія прадстаўлялі ў арэнду [[калгас]]ам сельскагаспадарчую тэхніку (трактары, камбайны, складаныя малатарні, аўтамабілі, машыны з прычапным інвентаром і інш.).

Першая МТС у СССР (Шаўчэнкаўская) арганізавана ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] у канцы 1928 года.

Калгасы плацілі МТС натурай за свае паслугі і, такім чынам, таксама функцыянавалі як асноўныя агенцтвы па закупцы збожжа для дзяржавы. Акрамя таго, яны былі галоўным інструментам, выкарыстоўваным [[КПСС]] для кантролю над сельскай мясцовасцю. Палітычныя аддзелы МТС атрымалі абсалютную ўладу над калгасамі і аказвалі вялікі палітычны ўплыў на савецкую вёску. Пры тым іх палітработа часта выклікала блытаніну, ідучы ў разрэз з указаннямі раённых партыйных арганізацый, і канфліктавалі з кіраўніцтвам саміх калгасаў.

З часам МТС перасталі адпавядаць патрэбам развіцця прадукцыйных сіл сельскай гаспадаркі, стрымлівалі магчымасці ў эфектыўным выкарыстанні кваліфікаваных кадраў, зямельных угоддзяў, тэхнікі. Машынны парк выкарыстоўваўся малапрадукцыйна, планы трактарных работ і дагаворныя абавязацельствы з калгасамі не заўсёды выконваліся. МТС матэрыяльна не былі зацікаўлены ў павелічэнні ўраджаяў, росце вытворчасці прадукцыі, бо асноўным паказчыкам ацэнкі іх працы з’яўляўся аб’ём выкананых работ. 

У 1958 годзе, у рамках маштабнай сельскагаспадарчай рэформы, МТС былі скасаваныя, а іх абсталяванне прададзена калгасам. Некаторыя станцыі былі ператвораныя ў рамонтна-тэхнічныя станцыі (РТС), якія рамантавалі абсталяванне, пастаўлялі запасныя часткі і працягвалі здаваць у арэнду машыны для спецыяльных мэтаў, напрыклад, для дарожнага будаўніцтва.

== Літаратура ==
* А.​М.​Сарокін. [https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A8%D0%AB%D0%9D%D0%9D%D0%90-%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%86 МАШЫ́ННА-ТРА́КТАРНЫЯ СТА́НЦЫІ] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 10, с. 239
* [https://www.britannica.com/topic/machine-tractor-station Machine-tractor station] // Britannica.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы СССР]][[Катэгорыя:Калектывізацыя]]</text>
      <sha1>5co9yjpy8sbe6hgxawrn4d56fmjrh2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206401</id>
      <parentid>5206400</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="5rvdian3ykb0cs93sep3iqd2e3uh8yp" xml:space="preserve">'''Машынна-трактарныя станцыі (МТС)''' — дзяржаўныя установы ў [[СССР]] у [[1928]]—[[1958]] гадах, якія прадстаўлялі ў арэнду [[калгас]]ам сельскагаспадарчую тэхніку (трактары, камбайны, складаныя малатарні, аўтамабілі, машыны з прычапным інвентаром і інш.).

Першая МТС у СССР (Шаўчэнкаўская) арганізавана ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] у канцы 1928 года.

Калгасы плацілі МТС натурай за свае паслугі і, такім чынам, таксама функцыянавалі як асноўныя агенцтвы па закупцы збожжа для дзяржавы. Акрамя таго, яны былі галоўным інструментам, выкарыстоўваным [[КПСС]] для кантролю над сельскай мясцовасцю. Палітычныя аддзелы МТС атрымалі абсалютную ўладу над калгасамі і аказвалі вялікі палітычны ўплыў на савецкую вёску. Пры тым іх палітработа часта выклікала блытаніну, ідучы ў разрэз з указаннямі раённых партыйных арганізацый, і канфлікты з кіраўніцтвам саміх калгасаў.

З часам МТС перасталі адпавядаць патрэбам развіцця прадукцыйных сіл сельскай гаспадаркі, стрымлівалі магчымасці ў эфектыўным выкарыстанні кваліфікаваных кадраў, зямельных угоддзяў, тэхнікі. Машынны парк выкарыстоўваўся малапрадукцыйна, планы трактарных работ і дагаворныя абавязацельствы з калгасамі не заўсёды выконваліся. МТС матэрыяльна не былі зацікаўлены ў павелічэнні ўраджаяў, росце вытворчасці прадукцыі, бо асноўным паказчыкам ацэнкі іх працы з’яўляўся аб’ём выкананых работ. 

У 1958 годзе, у рамках маштабнай сельскагаспадарчай рэформы, МТС былі скасаваныя, а іх абсталяванне прададзена калгасам. Некаторыя станцыі былі ператвораныя ў рамонтна-тэхнічныя станцыі (РТС), якія рамантавалі абсталяванне, пастаўлялі запасныя часткі і працягвалі здаваць у арэнду машыны для спецыяльных мэтаў, напрыклад, для дарожнага будаўніцтва.

== Літаратура ==
* А.​М.​Сарокін. [https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A8%D0%AB%D0%9D%D0%9D%D0%90-%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%86 МАШЫ́ННА-ТРА́КТАРНЫЯ СТА́НЦЫІ] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 10, с. 239
* [https://www.britannica.com/topic/machine-tractor-station Machine-tractor station] // Britannica.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы СССР]][[Катэгорыя:Калектывізацыя]]</text>
      <sha1>5rvdian3ykb0cs93sep3iqd2e3uh8yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206402</id>
      <parentid>5206401</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5206402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3940" sha1="9nsbqtzkeiafjsjqy388opfwj0qjvli" xml:space="preserve">'''Машынна-трактарныя станцыі (МТС)''' — дзяржаўныя установы ў [[СССР]] у [[1928]]—[[1958]] гадах, якія прадстаўлялі ў арэнду [[калгас]]ам сельскагаспадарчую тэхніку (трактары, камбайны, складаныя малатарні, аўтамабілі, машыны з прычапным інвентаром і інш.).

Першая МТС у СССР (Шаўчэнкаўская) арганізавана ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] у канцы 1928 года.

Калгасы плацілі МТС натурай за свае паслугі і, такім чынам, таксама функцыянавалі як асноўныя агенцтвы па закупцы збожжа для дзяржавы. Акрамя таго, яны былі галоўным інструментам, выкарыстоўваным [[КПСС]] для кантролю над сельскай мясцовасцю. Палітычныя аддзелы МТС атрымалі абсалютную ўладу над калгасамі і аказвалі вялікі палітычны ўплыў на савецкую вёску. Пры тым іх палітработа часта выклікала блытаніну, ідучы ў разрэз з указаннямі раённых партыйных арганізацый, і канфлікты з кіраўніцтвам саміх калгасаў.

З часам МТС перасталі адпавядаць патрэбам развіцця прадукцыйных сіл сельскай гаспадаркі, стрымлівалі магчымасці ў эфектыўным выкарыстанні кваліфікаваных кадраў, зямельных угоддзяў, тэхнікі. Машынны парк выкарыстоўваўся малапрадукцыйна, планы трактарных работ і дагаворныя абавязацельствы з калгасамі не заўсёды выконваліся. МТС матэрыяльна не былі зацікаўлены ў павелічэнні ўраджаяў, росце вытворчасці прадукцыі, бо асноўным паказчыкам ацэнкі іх працы з’яўляўся аб’ём выкананых работ. 

У 1958 годзе, у рамках маштабнай сельскагаспадарчай рэформы, МТС былі скасаваныя, а іх абсталяванне прададзена калгасам. Некаторыя станцыі былі ператвораныя ў рамонтна-тэхнічныя станцыі (РТС), якія рамантавалі абсталяванне, пастаўлялі запасныя часткі і працягвалі здаваць у арэнду машыны для спецыяльных мэтаў, напрыклад, для дарожнага будаўніцтва.

== Літаратура ==
* А.​М.​Сарокін. [https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A8%D0%AB%D0%9D%D0%9D%D0%90-%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%86 МАШЫ́ННА-ТРА́КТАРНЫЯ СТА́НЦЫІ] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 10, с. 239
* [https://www.britannica.com/topic/machine-tractor-station Machine-tractor station] // Britannica.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы СССР]][[Катэгорыя:Калектывізацыя]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 1928 годзе]][[Катэгорыя:Зніклі ў 1958 годзе]]</text>
      <sha1>9nsbqtzkeiafjsjqy388opfwj0qjvli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірына Раманава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815474</id>
    <redirect title="Ірына Мікалаеўна Раманава" />
    <revision>
      <id>5206414</id>
      <timestamp>2026-09-26T17:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Ірына Мікалаеўна Раманава]]</comment>
      <origin>5206414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="bgwcjqwcgo2glim53zavn3w964drv71" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ірына Мікалаеўна Раманава]]</text>
      <sha1>bgwcjqwcgo2glim53zavn3w964drv71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабрына Карпентэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815475</id>
    <revision>
      <id>5206490</id>
      <timestamp>2026-09-26T22:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Музыкант}}  '''Сабры{{subst:націск}}на Ка{{subst:націск}}рпентэр''' ({{lang-en|Sabrina Annlynn Carpenter}}; нар. [[11 мая]] [[1999]], [[Квакертаўн (Пенсільванія)|Квакертаўн]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, аўтар песень і актрыса.  == Крыніцы == {{крыніцы}}  {{Бібліяінфармацыя}}...»</comment>
      <origin>5206490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="k3u62rofhviwvl3y93gptrv82vzq2mn" xml:space="preserve">{{Музыкант}}

'''Сабры́на Ка́рпентэр''' ({{lang-en|Sabrina Annlynn Carpenter}}; нар. [[11 мая]] [[1999]], [[Квакертаўн (Пенсільванія)|Квакертаўн]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, аўтар песень і актрыса.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпентэр Сабрына}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>k3u62rofhviwvl3y93gptrv82vzq2mn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206491</id>
      <parentid>5206490</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="614" sha1="8tb5ec9dmr1pilwnvcbnpgqw7dk0log" xml:space="preserve">{{Музыкант}}

'''Сабры́на Э́нлін Ка́рпентэр''' ({{lang-en|Sabrina Annlynn Carpenter}}; нар. [[11 мая]] [[1999]], [[Квакертаўн (Пенсільванія)|Квакертаўн]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, аўтар песень і актрыса.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпентэр Сабрына}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>8tb5ec9dmr1pilwnvcbnpgqw7dk0log</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206494</id>
      <parentid>5206491</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1017" sha1="2wyfdnoh6twxaxw8aghjiifvjdmxdw5" xml:space="preserve">{{Музыкант}}

'''Сабры́на Э́нлін Ка́рпентэр''' ({{lang-en|Sabrina Annlynn Carpenter}}; нар. [[11 мая]] [[1999]], [[Квакертаўн (Пенсільванія)|Квакертаўн]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, аўтар песень і актрыса.

== Дыскаграфія ==
* 2015 — ''[[Eyes Wide Open (альбом Сабрыны Карпентэр)|Eyes Wide Open]]''
* 2016 — ''[[Evolution (альбом Сабрыны Карпентэр)|Evolution]]''
* 2018 — ''[[Singular: Act I]]''
* 2019 — ''[[Singular: Act II]]''
* 2022 — ''[[Emails I Can’t Send]]''
* 2024 — ''[[Short n’ Sweet]]''
* 2025 — ''[[Man’s Best Friend]]''

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпентэр Сабрына}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>2wyfdnoh6twxaxw8aghjiifvjdmxdw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206516</id>
      <parentid>5206494</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <origin>5206516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2301" sha1="jqeqcq2zd2x8p7ppfwuhe7az0zvihh7" xml:space="preserve">{{Музыкант}}

'''Сабры́на Э́нлін Ка́рпентэр''' ({{lang-en|Sabrina Annlynn Carpenter}}; нар. [[11 мая]] [[1999]], [[Квакертаўн (Пенсільванія)|Квакертаўн]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, аўтар песень і актрыса.

== Дыскаграфія ==
* 2015 — ''[[Eyes Wide Open (альбом Сабрыны Карпентэр)|Eyes Wide Open]]''
* 2016 — ''[[Evolution (альбом Сабрыны Карпентэр)|Evolution]]''
* 2018 — ''[[Singular: Act I]]''
* 2019 — ''[[Singular: Act II]]''
* 2022 — ''[[Emails I Can’t Send]]''
* 2024 — ''[[Short n’ Sweet]]''
* 2025 — ''[[Man’s Best Friend]]''

== Фільмаграфія ==
=== Фільмы ===
{{УФільмеВерх}}
{{УФільме|2012|Нубы|Noobz|Брытні}}
{{УФільме|2013|[[Рогі (фільм)|Рогі]]|Horns|Мерын Уільямс у 13 гадоў}}
{{УФільме|2018|[[Чужая нянавісць]]|The Hate U Give|Хейлі Грант}}
{{УФільме|2019|[[Кароткая гісторыя доўгай дарогі]]|The Short History of the Long Road|Нола}}
{{УФільме|2019|[[Бамбіза (фільм, 2019, ЗША)|Бамбіза]]|The Tall Girl|Харпер Крэйман}}
{{УФільме|2020|[[Крок за крокам (фільм, 2020)|Крок за крокам]]|Work it|Куін Акерман}}
{{УФільме|2020|[[Аблокі (фільм, 2020)|Аблокі]]|Clouds|Саманта &quot;Сэмі&quot; Браўн}}
{{УФільме|2022|[[Надзвычайная сітуацыя (фільм, 2022)|Надзвычайная сітуацыя]]|Emergency|Мэдзі}}
{{УФільме|2022|[[Бамбіза 2 (фільм, 2022, ЗША)|Бамбіза 2]]|The Tall Girl 2|Харпер Крэйман}}
{{УФільме|2026|[[Прызнанні ІІ (фільм, 2026, ЗША)|Прызнанні ІІ]]|Confessions II|камеа}}
{{УФільмеНіз}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпентэр Сабрына}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]</text>
      <sha1>jqeqcq2zd2x8p7ppfwuhe7az0zvihh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грудопаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815476</id>
    <revision>
      <id>5206549</id>
      <timestamp>2026-09-26T23:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Славутасць}}  '''Сядзібна-паркавы комплекс Грудопаль''' — рэшткі сядзібы роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]], знаходзяцца за 5 км на паўночны захад ад вёскі [[Дабромысль]] побач з шашой {{Таблічка-by|Р|43}} [[Івацэвічы]] — [[Слуцк]]. Вёска Грудопаль існавала побач з ся...»</comment>
      <origin>5206549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="3oqha2lotrvhiwhkp3zy33drzy3fieg" xml:space="preserve">{{Славутасць}}

'''Сядзібна-паркавы комплекс Грудопаль''' — рэшткі сядзібы роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]], знаходзяцца за 5 км на паўночны захад ад вёскі [[Дабромысль]] побач з шашой {{Таблічка-by|Р|43}} [[Івацэвічы]] — [[Слуцк]]. Вёска Грудопаль існавала побач з сядзібай да 1990 года. Парк з'яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння.

== Гісторыя ==
Маёнтак Грудопаль належаў роду Юндзілаў з XVI стагоддзя. У канцы XVIII стагоддзя у Грудопалі быў пабудаваны палац. Разам з палацам быў закладзены вялікі пейзажны парк, у ім пабудавана фамільная капліца-пахавальня. Пасля нацыянальна-вызваленчага [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] усе маёнткі Юндзілаў былі канфіскаваны і перададзены расійскім арыстакратам Варанцовым, пасля царскай амністыі зноў вернуты Юндзілам. 

У 1914—1920 гадах палац быў моцна абрабаваны. Пасля 2-й сусветнай вайны сядзібна-паркавы ансамбль у Грудопалі выкарыстоўваўся ў якасці бальніцы для хворых туберкулёзам. У канцы 1960-х гадоў ён быў перададзены мясцоваму лясніцтву пад пчальнік. У 1970-х палац разам з ўсімі гаспадарчымі і вытворчымі пабудовамі быў разбураны. У 1979 годзе капліца-пахавальня былых гаспадароў маёнтка была раскапана і апаганена. У 1986 годзе была прадухілена спроба высекчы старадаўнія дрэвы парка на дровы для мясцовых жыхароў.

У сучасны перыяд ад колішняга ансамбля засталіся парк плошчай каля 10 га, 2 уязныя алеі, сістэма абмялелых равоў, руіны капліцы-пахавальні. Паўночна-ўсходні фрагмент паркавага ансамбля быў высечаны, зараз на гэтым месцы размяшчаецца севазваротны ўчастак Дабромысльскага лясніцтва Баранавіцкага лясгаса, а паўночныя плошчы парку займаюць сасновыя пасадкі гэтага лясніцтва. На заходніх, паўднёвых і ўсходніх межах парку размяшчаюцца палеткі калгаса «40 гадоў Кастрычніка».

== Апісанне ==
Палац быў драўляны аднапавярховы, прамавугольны ў плане, накрыты гладкім гонтавым дахам. Палац меў унутры набор традыцыйных памяшканняў: залу для прыёмаў гасцей, сталовую, салон, спальні, бібліятэку, рабочыя кабінеты. Цэнтральны фасад быў вылучаны ганкам. Побач з палацам месціліся афіцына, а па-за межамі парку размяшчаўся шэраг гаспадарчых пабудоў, у тым ліку бровар.

Цэнтр парку складае крыху асіметрычны квадрат плошчай каля 9 га. Паркавы партэр размешчаны бліжэй да цэнтра. Межы парку густа параслі кустовымі пародамі. Галоўная кампазіцыйная вось арыентавана да старадаўняга тракту Брэст — Слуцк — Мінск.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}

[[Катэгорыя:Славутасці Івацэвіцкага раёна]]</text>
      <sha1>3oqha2lotrvhiwhkp3zy33drzy3fieg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206556</id>
      <parentid>5206549</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5206556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5095" sha1="hlwovinkecx3njvvhd0tqpd8n7iqlz7" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып    = Сядзібна-паркавы комплекс
|Краіна = Беларусь
|Стан   = Руіны
|lat_dir =N|lat_deg =52|lat_min =52|lat_sec =3.5
|lon_dir =E|lon_deg =25|lon_min =41|lon_sec =5.05
}}

'''Сядзібна-паркавы комплекс Грудопаль''' — рэшткі сядзібы роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]], знаходзяцца за 5 км на паўночны захад ад вёскі [[Дабромысль]] побач з шашой {{Таблічка-by|Р|43}} [[Івацэвічы]] — [[Слуцк]]. Вёска Грудопаль існавала побач з сядзібай да 1990 года. Парк з'яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння.

== Гісторыя ==
Маёнтак Грудопаль належаў роду Юндзілаў з XVI стагоддзя.&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}&lt;/ref&gt; У канцы XVIII стагоддзя у Грудопалі быў пабудаваны палац. Разам з палацам быў закладзены вялікі пейзажны парк, у ім пабудавана фамільная капліца-пахавальня. Пасля нацыянальна-вызваленчага [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] усе маёнткі Юндзілаў былі канфіскаваны і перададзены расійскім арыстакратам Варанцовым, пасля царскай амністыі зноў вернуты Юндзілам. 

У 1914—1920 гадах палац быў моцна абрабаваны. Пасля 2-й сусветнай вайны сядзібна-паркавы ансамбль у Грудопалі выкарыстоўваўся ў якасці бальніцы для хворых туберкулёзам. У канцы 1960-х гадоў ён быў перададзены мясцоваму лясніцтву пад пчальнік. У 1970-х палац разам з ўсімі гаспадарчымі і вытворчымі пабудовамі быў разбураны. У 1979 годзе капліца-пахавальня былых гаспадароў маёнтка была раскапана і апаганена. У 1986 годзе была прадухілена спроба высекчы старадаўнія дрэвы парка на дровы для мясцовых жыхароў.

У сучасны перыяд ад колішняга ансамбля засталіся парк плошчай каля 10 га, 2 уязныя алеі, сістэма абмялелых равоў, руіны капліцы-пахавальні. Паўночна-ўсходні фрагмент паркавага ансамбля быў высечаны, зараз на гэтым месцы размяшчаецца севазваротны ўчастак Дабромысльскага лясніцтва Баранавіцкага лясгаса, а паўночныя плошчы парку займаюць сасновыя пасадкі гэтага лясніцтва. На заходніх, паўднёвых і ўсходніх межах парку размяшчаюцца палеткі калгаса «40 гадоў Кастрычніка».

== Апісанне ==
Палац быў драўляны аднапавярховы, прамавугольны ў плане, накрыты гладкім гонтавым дахам. Палац меў унутры набор традыцыйных памяшканняў: залу для прыёмаў гасцей, сталовую, салон, спальні, бібліятэку, рабочыя кабінеты. Цэнтральны фасад быў вылучаны ганкам. Побач з палацам месціліся афіцына, а па-за межамі парку размяшчаўся шэраг гаспадарчых пабудоў, у тым ліку бровар.

Цэнтр парку складае крыху асіметрычны квадрат плошчай каля 9 га. Паркавы партэр размешчаны бліжэй да цэнтра. Межы парку густа параслі кустовымі пародамі. Галоўная кампазіцыйная вось арыентавана да старадаўняга тракту Брэст — Слуцк — Мінск.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}

[[Катэгорыя:Славутасці Івацэвіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]]</text>
      <sha1>hlwovinkecx3njvvhd0tqpd8n7iqlz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Род Юндзілаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815477</id>
    <redirect title="Юндзілы (род)" />
    <revision>
      <id>5206561</id>
      <timestamp>2026-09-27T01:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Юндзілы (род)]]</comment>
      <origin>5206561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="kzzix8qcscj9qbr1sfymkddut7vtvad" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Юндзілы (род)]]</text>
      <sha1>kzzix8qcscj9qbr1sfymkddut7vtvad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наўцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815478</id>
    <revision>
      <id>5206598</id>
      <timestamp>2026-09-27T07:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Наўцы''', альбо '''наўкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slounik.org/rbSauka/l16/13|title=slounik.org: Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі|publisher=slounik.org|access-date=2019-09-27|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215182645/http://www.slounik.org/rbSauka/l16/13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і '''наўі'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/arti...»</comment>
      <origin>5206598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8955" sha1="gl3edtel40r678l6b3t943qyl4l3deo" xml:space="preserve">'''Наўцы''', альбо '''наўкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slounik.org/rbSauka/l16/13|title=slounik.org: Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі|publisher=slounik.org|access-date=2019-09-27|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215182645/http://www.slounik.org/rbSauka/l16/13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і '''наўі'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/-yak-mnoga-gavorats-mne-nazvy-tak-ya-v-tsyabchan-n-anatol-brutsk-stvary-sapra-dnuyu-antalog-yu-naymennya-prydzv-nsk-kh-vyesak.html “Як многа гавораць мне назвы такія...” Віцябчанін Анатоль Бруцкі стварыў сапраўдную анталогію найменняў прыдзвінскіх вёсак.]&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|нечистые / заложные покойники, мертвяки}}, {{lang-ru2|нави, навь}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}};; {{lang-uk|[[Маўка|мавки, нявки]]}}; {{lang-bg|навье, навлянци, навои, навяци}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sr|навjе}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sl|navje, mavje}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-pl|nawie}}{{sfn|Strzelczyk|2007}}) — паводле [[Славянская міфалогія|славянскіх вераванняў]], памерлыя ненатуральнай смерцю людзі, якія не атрымалі пасля смерці заспакаення. Лічылася, што яны  не можа перайсці ў [[замагільны свет]]{{sfn|Moszyński|1928|с=169}}, а таму вяртаюцца ў свет жывых і працягваюць сваё існаванне на зямлі ў якасці [[міф]]ічных істот або нячыстай сілы{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}{{sfn|Мелетинский|1990}}. 

Згадка на наўцаў сустракаецца ў [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]. Паводле летапісу, у 1092 годзе ў [[Полацк]]у ў ночы быў шум, як быццам людзі хадзілі па вуліцах, і хто выходзіў з дому, таго [[дэман]]ы нябачна разілі смяротнай «язвай». Затым дэманы сталі з’яўляцца днём на конях, працягваючы паражаць палачан, і бачныя былі ад гэтых коннікаў толькі капыты. Людзі празвалі нябачных коннікаў «навьи»&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/mertvye-v-gorode-o-mnogoobrazii-interpretatsiy-odnogo-syuzheta-iz-povesti-vremennyh-let?ysclid=mujgdhey6488977307 МЕРТВЫЕ В ГОРОДЕ: О МНОГООБРАЗИИ ИНТЕРПРЕТАЦИЙ ОДНОГО СЮЖЕТА ИЗ ПОВЕСТИ ВРЕМЕННЫХ ЛЕТ]&lt;/ref&gt;

У адрозненне ад звычайных нябожчыкаў, наўцаў не закопвалі ў зямлю і хавалі не на могілках, а на скрыжаваннях дарог, межах палёў, у лесе, у балотах, у ярах, гэта значыць за межамі царкоўнай агароджы, бо лічылася, што яны «праклятыя бацькамі і зямля іх не прымае»{{sfn|Зеленин|1995|с=50, 89, 90, 95, 256, 325}}{{sfn|Ключевский|2005|с=18}}{{sfn|Левкиевская|1999|с=124}}{{sfn|Соболев|1913|с=85}}. Нягледзячы на супрацьдзеянне такім звычаям з боку царквы&lt;ref&gt;Святитель Серапион Владимирский. Слово о маловерии // Историческая христоматия, для изучения истории русской церковной проповеди, с общей характеристикой периодов ея, с биографическими сведениями о замечательнейших проповедниках русских (с XI—XVIII в. включительно) и с указанием отличительных черт проповедничества каждого из них. Сост. Свящ. М. А. Поторжинский, преподаватель Киевской духовной Семинарии. — Киев: Типография Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1879. — С. 79—80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Басова М. В., Шевченко Э. В. Иосиф (Санин) // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXV : Иоанна деяния — Иосиф Шумлянский. — С. 559-585. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-046-2.&lt;/ref&gt;, дадзеныя павер’і былі настолькі моцныя, што ў выніку з’яўляюцца асобныя могілкі — «скудзельніцы», «убогія хаты», «божадомы»{{sfn|Зеленин|1995|с=236}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Зеленин Д. К. |загаловак=Избранные труды. Очерки русской мифологии: Умершие неестественною смертью и русалки |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1995 |старонак=432 |спасылка=http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995 |серыя=Традиционная духовная культура славян. Из истории изучения |isbn=5-85759-018-3 |ref=Зеленин |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223041839/http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995|archive-date=2014-02-23}}
* {{кніга |аўтар=Ключевский В. О. |частка=Почитание предков |загаловак=Русская история |месца=М. |выдавецтва=Эксмо |год=2005 |старонак=912 |isbn=5-699-07600-X |ref=Ключевский}}
* {{кніга |аўтар=Соболев А. Н.|загаловак=Загробный мир по древнерусским представлениям |месца=Сергиев Посад |выдавецтва=Издание книжного магазина М. С. Елова |год=1913 |старонак=206 |спасылка=https://books.google.ru/books?id=nSMoBwAAQBAJ&amp;pg=PT84&amp;lpg=PT84&amp;dq=%D0%BD%D0%B0+%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5,+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;source=bl&amp;ots=YjsoAC_5kD&amp;sig=zdzjBqFYKsXgZOLnyOktTIi5OyQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=9JElVZH-CcapsAHh54DIDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5%2C%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;f=false |isbn= |ref=Соболев}}
* {{кніга |аўтар=Moszyński K.|загаловак=Polesie Wschodnie: Materiały etnograficzne ze wschodniej części b. Pow. Mozyrskiego oraz z pow. Rzeczyckiego |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego |год=1928 |ref=Moszyński}}
* {{h|Левкиевская|2009|Покойник «заложный» / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 118–124. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.}}
* {{кніга |аўтар=Strzelczyk Jerzy |загаловак=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian |месца=Poznań |выдавецтва=Rebis |год=2007 |isbn=978-83-7301-973-7 |ref=Strzelczyk}}
* {{h|Мелетинский|1990|Нечистая сила, нечисть // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с., 16 л. ил. — ISBN 5-85270-032-0.}}
* {{h|Левкиевская|1999|Дорога / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 124–129. — ISBN 5-7133-0982-7.}}
{{Беларуская міфалогія}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Славянская міфалогія]][[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>gl3edtel40r678l6b3t943qyl4l3deo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206599</id>
      <parentid>5206598</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8962" sha1="qf6kard8kvcy3ikopssyb8b3z285d0u" xml:space="preserve">'''Наўцы''', альбо '''наўкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slounik.org/rbSauka/l16/13|title=slounik.org: Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі|publisher=slounik.org|access-date=2019-09-27|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215182645/http://www.slounik.org/rbSauka/l16/13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і '''наўі'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/-yak-mnoga-gavorats-mne-nazvy-tak-ya-v-tsyabchan-n-anatol-brutsk-stvary-sapra-dnuyu-antalog-yu-naymennya-prydzv-nsk-kh-vyesak.html “Як многа гавораць мне назвы такія...” Віцябчанін Анатоль Бруцкі стварыў сапраўдную анталогію найменняў прыдзвінскіх вёсак.]&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|нечистые / заложные покойники, мертвяки}}, {{lang-ru2|нави, навь}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}};; {{lang-uk|[[Маўка|мавки, нявки]]}}; {{lang-bg|навье, навлянци, навои, навяци}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sr|навjе}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sl|navje, mavje}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-pl|nawie}}{{sfn|Strzelczyk|2007}}) — паводле [[Славянская міфалогія|славянскіх вераванняў]], памерлыя ненатуральнай смерцю людзі, якія не атрымалі пасля смерці заспакаення. Лічылася, што яны не могуць перайсці ў [[замагільны свет]]{{sfn|Moszyński|1928|с=169}}, а таму вяртаюцца ў свет жывых і працягваюць сваё існаванне на зямлі ў якасці [[міф]]ічных істот або нячыстай сілы{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}{{sfn|Мелетинский|1990}}. 

Згадка на наўцаў сустракаецца ў [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]. Паводле летапісу, у [[1092]] годзе ў [[Полацк]]у ў ночы быў шум, як быццам людзі хадзілі па вуліцах, і хто выходзіў з дому, таго [[дэман]]ы нябачна разілі смяротнай «язвай». Затым дэманы сталі з’яўляцца днём на конях, працягваючы паражаць палачан, і бачныя былі ад гэтых коннікаў толькі капыты. Людзі празвалі нябачных коннікаў «навьи»&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/mertvye-v-gorode-o-mnogoobrazii-interpretatsiy-odnogo-syuzheta-iz-povesti-vremennyh-let?ysclid=mujgdhey6488977307 МЕРТВЫЕ В ГОРОДЕ: О МНОГООБРАЗИИ ИНТЕРПРЕТАЦИЙ ОДНОГО СЮЖЕТА ИЗ ПОВЕСТИ ВРЕМЕННЫХ ЛЕТ]&lt;/ref&gt;

У адрозненне ад звычайных нябожчыкаў, наўцаў не закопвалі ў зямлю і хавалі не на могілках, а на скрыжаваннях дарог, межах палёў, у лесе, у балотах, у ярах, гэта значыць за межамі царкоўнай агароджы, бо лічылася, што яны «праклятыя бацькамі і зямля іх не прымае»{{sfn|Зеленин|1995|с=50, 89, 90, 95, 256, 325}}{{sfn|Ключевский|2005|с=18}}{{sfn|Левкиевская|1999|с=124}}{{sfn|Соболев|1913|с=85}}. Нягледзячы на супрацьдзеянне такім звычаям з боку царквы&lt;ref&gt;Святитель Серапион Владимирский. Слово о маловерии // Историческая христоматия, для изучения истории русской церковной проповеди, с общей характеристикой периодов ея, с биографическими сведениями о замечательнейших проповедниках русских (с XI—XVIII в. включительно) и с указанием отличительных черт проповедничества каждого из них. Сост. Свящ. М. А. Поторжинский, преподаватель Киевской духовной Семинарии. — Киев: Типография Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1879. — С. 79—80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Басова М. В., Шевченко Э. В. Иосиф (Санин) // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXV : Иоанна деяния — Иосиф Шумлянский. — С. 559-585. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-046-2.&lt;/ref&gt;, дадзеныя павер’і былі настолькі моцныя, што ў выніку з’яўляюцца асобныя могілкі — «скудзельніцы», «убогія хаты», «божадомы»{{sfn|Зеленин|1995|с=236}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Зеленин Д. К. |загаловак=Избранные труды. Очерки русской мифологии: Умершие неестественною смертью и русалки |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1995 |старонак=432 |спасылка=http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995 |серыя=Традиционная духовная культура славян. Из истории изучения |isbn=5-85759-018-3 |ref=Зеленин |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223041839/http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995|archive-date=2014-02-23}}
* {{кніга |аўтар=Ключевский В. О. |частка=Почитание предков |загаловак=Русская история |месца=М. |выдавецтва=Эксмо |год=2005 |старонак=912 |isbn=5-699-07600-X |ref=Ключевский}}
* {{кніга |аўтар=Соболев А. Н.|загаловак=Загробный мир по древнерусским представлениям |месца=Сергиев Посад |выдавецтва=Издание книжного магазина М. С. Елова |год=1913 |старонак=206 |спасылка=https://books.google.ru/books?id=nSMoBwAAQBAJ&amp;pg=PT84&amp;lpg=PT84&amp;dq=%D0%BD%D0%B0+%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5,+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;source=bl&amp;ots=YjsoAC_5kD&amp;sig=zdzjBqFYKsXgZOLnyOktTIi5OyQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=9JElVZH-CcapsAHh54DIDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5%2C%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;f=false |isbn= |ref=Соболев}}
* {{кніга |аўтар=Moszyński K.|загаловак=Polesie Wschodnie: Materiały etnograficzne ze wschodniej części b. Pow. Mozyrskiego oraz z pow. Rzeczyckiego |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego |год=1928 |ref=Moszyński}}
* {{h|Левкиевская|2009|Покойник «заложный» / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 118–124. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.}}
* {{кніга |аўтар=Strzelczyk Jerzy |загаловак=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian |месца=Poznań |выдавецтва=Rebis |год=2007 |isbn=978-83-7301-973-7 |ref=Strzelczyk}}
* {{h|Мелетинский|1990|Нечистая сила, нечисть // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с., 16 л. ил. — ISBN 5-85270-032-0.}}
* {{h|Левкиевская|1999|Дорога / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 124–129. — ISBN 5-7133-0982-7.}}
{{Беларуская міфалогія}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Славянская міфалогія]][[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>qf6kard8kvcy3ikopssyb8b3z285d0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206601</id>
      <parentid>5206599</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9154" sha1="perq7aly7ew09vemjshceqqbi04oupj" xml:space="preserve">[[File:Radzivill_chronicle_246.jpg|thumb|381x381px|Nawie and [[bies|bieses]] during an epidemic in Polotsk. Miniatures from [[Radziwiłł Chronicle|Radzivill Chronicle]], late 15th century.]]
'''Наўцы''', альбо '''наўкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slounik.org/rbSauka/l16/13|title=slounik.org: Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі|publisher=slounik.org|access-date=2019-09-27|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215182645/http://www.slounik.org/rbSauka/l16/13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і '''наўі'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/-yak-mnoga-gavorats-mne-nazvy-tak-ya-v-tsyabchan-n-anatol-brutsk-stvary-sapra-dnuyu-antalog-yu-naymennya-prydzv-nsk-kh-vyesak.html “Як многа гавораць мне назвы такія...” Віцябчанін Анатоль Бруцкі стварыў сапраўдную анталогію найменняў прыдзвінскіх вёсак.]&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|нечистые / заложные покойники, мертвяки}}, {{lang-ru2|нави, навь}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}};; {{lang-uk|[[Маўка|мавки, нявки]]}}; {{lang-bg|навье, навлянци, навои, навяци}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sr|навjе}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sl|navje, mavje}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-pl|nawie}}{{sfn|Strzelczyk|2007}}) — паводле [[Славянская міфалогія|славянскіх вераванняў]], памерлыя ненатуральнай смерцю людзі, якія не атрымалі пасля смерці заспакаення. Лічылася, што яны не могуць перайсці ў [[замагільны свет]]{{sfn|Moszyński|1928|с=169}}, а таму вяртаюцца ў свет жывых і працягваюць сваё існаванне на зямлі ў якасці [[міф]]ічных істот або нячыстай сілы{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}{{sfn|Мелетинский|1990}}. 

Згадка на наўцаў сустракаецца ў [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]. Паводле летапісу, у [[1092]] годзе ў [[Полацк]]у ў ночы быў шум, як быццам людзі хадзілі па вуліцах, і хто выходзіў з дому, таго [[дэман]]ы нябачна разілі смяротнай «язвай». Затым дэманы сталі з’яўляцца днём на конях, працягваючы паражаць палачан, і бачныя былі ад гэтых коннікаў толькі капыты. Людзі празвалі нябачных коннікаў «навьи»&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/mertvye-v-gorode-o-mnogoobrazii-interpretatsiy-odnogo-syuzheta-iz-povesti-vremennyh-let?ysclid=mujgdhey6488977307 МЕРТВЫЕ В ГОРОДЕ: О МНОГООБРАЗИИ ИНТЕРПРЕТАЦИЙ ОДНОГО СЮЖЕТА ИЗ ПОВЕСТИ ВРЕМЕННЫХ ЛЕТ]&lt;/ref&gt;

У адрозненне ад звычайных нябожчыкаў, наўцаў не закопвалі ў зямлю і хавалі не на могілках, а на скрыжаваннях дарог, межах палёў, у лесе, у балотах, у ярах, гэта значыць за межамі царкоўнай агароджы, бо лічылася, што яны «праклятыя бацькамі і зямля іх не прымае»{{sfn|Зеленин|1995|с=50, 89, 90, 95, 256, 325}}{{sfn|Ключевский|2005|с=18}}{{sfn|Левкиевская|1999|с=124}}{{sfn|Соболев|1913|с=85}}. Нягледзячы на супрацьдзеянне такім звычаям з боку царквы&lt;ref&gt;Святитель Серапион Владимирский. Слово о маловерии // Историческая христоматия, для изучения истории русской церковной проповеди, с общей характеристикой периодов ея, с биографическими сведениями о замечательнейших проповедниках русских (с XI—XVIII в. включительно) и с указанием отличительных черт проповедничества каждого из них. Сост. Свящ. М. А. Поторжинский, преподаватель Киевской духовной Семинарии. — Киев: Типография Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1879. — С. 79—80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Басова М. В., Шевченко Э. В. Иосиф (Санин) // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXV : Иоанна деяния — Иосиф Шумлянский. — С. 559-585. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-046-2.&lt;/ref&gt;, дадзеныя павер’і былі настолькі моцныя, што ў выніку з’яўляюцца асобныя могілкі — «скудзельніцы», «убогія хаты», «божадомы»{{sfn|Зеленин|1995|с=236}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Зеленин Д. К. |загаловак=Избранные труды. Очерки русской мифологии: Умершие неестественною смертью и русалки |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1995 |старонак=432 |спасылка=http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995 |серыя=Традиционная духовная культура славян. Из истории изучения |isbn=5-85759-018-3 |ref=Зеленин |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223041839/http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995|archive-date=2014-02-23}}
* {{кніга |аўтар=Ключевский В. О. |частка=Почитание предков |загаловак=Русская история |месца=М. |выдавецтва=Эксмо |год=2005 |старонак=912 |isbn=5-699-07600-X |ref=Ключевский}}
* {{кніга |аўтар=Соболев А. Н.|загаловак=Загробный мир по древнерусским представлениям |месца=Сергиев Посад |выдавецтва=Издание книжного магазина М. С. Елова |год=1913 |старонак=206 |спасылка=https://books.google.ru/books?id=nSMoBwAAQBAJ&amp;pg=PT84&amp;lpg=PT84&amp;dq=%D0%BD%D0%B0+%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5,+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;source=bl&amp;ots=YjsoAC_5kD&amp;sig=zdzjBqFYKsXgZOLnyOktTIi5OyQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=9JElVZH-CcapsAHh54DIDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5%2C%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;f=false |isbn= |ref=Соболев}}
* {{кніга |аўтар=Moszyński K.|загаловак=Polesie Wschodnie: Materiały etnograficzne ze wschodniej części b. Pow. Mozyrskiego oraz z pow. Rzeczyckiego |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego |год=1928 |ref=Moszyński}}
* {{h|Левкиевская|2009|Покойник «заложный» / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 118–124. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.}}
* {{кніга |аўтар=Strzelczyk Jerzy |загаловак=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian |месца=Poznań |выдавецтва=Rebis |год=2007 |isbn=978-83-7301-973-7 |ref=Strzelczyk}}
* {{h|Мелетинский|1990|Нечистая сила, нечисть // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с., 16 л. ил. — ISBN 5-85270-032-0.}}
* {{h|Левкиевская|1999|Дорога / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 124–129. — ISBN 5-7133-0982-7.}}
{{Беларуская міфалогія}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Славянская міфалогія]][[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>perq7aly7ew09vemjshceqqbi04oupj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206602</id>
      <parentid>5206601</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T07:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5206602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9194" sha1="tqhl14fxua4kmc2xblb9po4nd1oqnwj" xml:space="preserve">[[File:Radzivill_chronicle_246.jpg|thumb|381x381px|Прыход наўцаў у Полацк у 1092 годзе. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]].]]
'''Наўцы''', альбо '''наўкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slounik.org/rbSauka/l16/13|title=slounik.org: Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі|publisher=slounik.org|access-date=2019-09-27|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215182645/http://www.slounik.org/rbSauka/l16/13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і '''наўі'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/-yak-mnoga-gavorats-mne-nazvy-tak-ya-v-tsyabchan-n-anatol-brutsk-stvary-sapra-dnuyu-antalog-yu-naymennya-prydzv-nsk-kh-vyesak.html “Як многа гавораць мне назвы такія...” Віцябчанін Анатоль Бруцкі стварыў сапраўдную анталогію найменняў прыдзвінскіх вёсак.]&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|нечистые / заложные покойники, мертвяки}}, {{lang-ru2|нави, навь}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}};; {{lang-uk|[[Маўка|мавки, нявки]]}}; {{lang-bg|навье, навлянци, навои, навяци}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sr|навjе}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-sl|navje, mavje}}{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}; {{lang-pl|nawie}}{{sfn|Strzelczyk|2007}}) — паводле [[Славянская міфалогія|славянскіх вераванняў]], памерлыя ненатуральнай смерцю людзі, якія не атрымалі пасля смерці заспакаення. Лічылася, што яны не могуць перайсці ў [[замагільны свет]]{{sfn|Moszyński|1928|с=169}}, а таму вяртаюцца ў свет жывых і працягваюць сваё існаванне на зямлі ў якасці [[міф]]ічных істот або нячыстай сілы{{sfn|Левкиевская|2009|с=118}}{{sfn|Мелетинский|1990}}. 

Згадка на наўцаў сустракаецца ў [[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]. Паводле летапісу, у [[1092]] годзе ў [[Полацк]]у ў ночы быў шум, як быццам людзі хадзілі па вуліцах, і хто выходзіў з дому, таго [[дэман]]ы нябачна разілі смяротнай «язвай». Затым дэманы сталі з’яўляцца днём на конях, працягваючы паражаць палачан, і бачныя былі ад гэтых коннікаў толькі капыты. Людзі празвалі нябачных коннікаў «навьи»&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/mertvye-v-gorode-o-mnogoobrazii-interpretatsiy-odnogo-syuzheta-iz-povesti-vremennyh-let?ysclid=mujgdhey6488977307 МЕРТВЫЕ В ГОРОДЕ: О МНОГООБРАЗИИ ИНТЕРПРЕТАЦИЙ ОДНОГО СЮЖЕТА ИЗ ПОВЕСТИ ВРЕМЕННЫХ ЛЕТ]&lt;/ref&gt;

У адрозненне ад звычайных нябожчыкаў, наўцаў не закопвалі ў зямлю і хавалі не на могілках, а на скрыжаваннях дарог, межах палёў, у лесе, у балотах, у ярах, гэта значыць за межамі царкоўнай агароджы, бо лічылася, што яны «праклятыя бацькамі і зямля іх не прымае»{{sfn|Зеленин|1995|с=50, 89, 90, 95, 256, 325}}{{sfn|Ключевский|2005|с=18}}{{sfn|Левкиевская|1999|с=124}}{{sfn|Соболев|1913|с=85}}. Нягледзячы на супрацьдзеянне такім звычаям з боку царквы&lt;ref&gt;Святитель Серапион Владимирский. Слово о маловерии // Историческая христоматия, для изучения истории русской церковной проповеди, с общей характеристикой периодов ея, с биографическими сведениями о замечательнейших проповедниках русских (с XI—XVIII в. включительно) и с указанием отличительных черт проповедничества каждого из них. Сост. Свящ. М. А. Поторжинский, преподаватель Киевской духовной Семинарии. — Киев: Типография Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1879. — С. 79—80.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Басова М. В., Шевченко Э. В. Иосиф (Санин) // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXV : Иоанна деяния — Иосиф Шумлянский. — С. 559-585. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-046-2.&lt;/ref&gt;, дадзеныя павер’і былі настолькі моцныя, што ў выніку з’яўляюцца асобныя могілкі — «скудзельніцы», «убогія хаты», «божадомы»{{sfn|Зеленин|1995|с=236}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Зеленин Д. К. |загаловак=Избранные труды. Очерки русской мифологии: Умершие неестественною смертью и русалки |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1995 |старонак=432 |спасылка=http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995 |серыя=Традиционная духовная культура славян. Из истории изучения |isbn=5-85759-018-3 |ref=Зеленин |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223041839/http://www.upyr.net/blog/zelenin-1995|archive-date=2014-02-23}}
* {{кніга |аўтар=Ключевский В. О. |частка=Почитание предков |загаловак=Русская история |месца=М. |выдавецтва=Эксмо |год=2005 |старонак=912 |isbn=5-699-07600-X |ref=Ключевский}}
* {{кніга |аўтар=Соболев А. Н.|загаловак=Загробный мир по древнерусским представлениям |месца=Сергиев Посад |выдавецтва=Издание книжного магазина М. С. Елова |год=1913 |старонак=206 |спасылка=https://books.google.ru/books?id=nSMoBwAAQBAJ&amp;pg=PT84&amp;lpg=PT84&amp;dq=%D0%BD%D0%B0+%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5,+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;source=bl&amp;ots=YjsoAC_5kD&amp;sig=zdzjBqFYKsXgZOLnyOktTIi5OyQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=9JElVZH-CcapsAHh54DIDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B5%2C%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%85%D1%8A&amp;f=false |isbn= |ref=Соболев}}
* {{кніга |аўтар=Moszyński K.|загаловак=Polesie Wschodnie: Materiały etnograficzne ze wschodniej części b. Pow. Mozyrskiego oraz z pow. Rzeczyckiego |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego |год=1928 |ref=Moszyński}}
* {{h|Левкиевская|2009|Покойник «заложный» / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 118–124. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.}}
* {{кніга |аўтар=Strzelczyk Jerzy |загаловак=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian |месца=Poznań |выдавецтва=Rebis |год=2007 |isbn=978-83-7301-973-7 |ref=Strzelczyk}}
* {{h|Мелетинский|1990|Нечистая сила, нечисть // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с., 16 л. ил. — ISBN 5-85270-032-0.}}
* {{h|Левкиевская|1999|Дорога / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 124–129. — ISBN 5-7133-0982-7.}}
{{Беларуская міфалогія}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Славянская міфалогія]][[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>tqhl14fxua4kmc2xblb9po4nd1oqnwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Прапагандысцкія арганізацыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815479</id>
    <revision>
      <id>5206647</id>
      <timestamp>2026-09-27T08:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Прапаганда|Ар]] [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле профілю|Пр]]»</comment>
      <origin>5206647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="gdfi8084l9u4f66ltxuaeacn40nsm2k" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Прапаганда|Ар]]
[[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі паводле профілю|Пр]]</text>
      <sha1>gdfi8084l9u4f66ltxuaeacn40nsm2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сесіл Кэлаўэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815480</id>
    <revision>
      <id>5206672</id>
      <timestamp>2026-09-27T08:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Feeleman перанёс старонку [[Сесіл Кэлаўэй]] у [[Сесіл Келаўэй]]: Назва з памылкай правапісу: У пачатку пасля /k/  пішацца Е беларускае па аналогіі як &quot;Кенэдзі&quot;</comment>
      <origin>5206672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="hyibzb5bug3da4ck3lzu15i7kzl13sy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сесіл Келаўэй]]</text>
      <sha1>hyibzb5bug3da4ck3lzu15i7kzl13sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206677</id>
      <parentid>5206672</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Сесіл Келаўэй]]</comment>
      <origin>5206677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="gwcs14cf848pvq5k74rv00ddl7x6bg8" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|Памылка правапісу была ў прозвішчы}}</text>
      <sha1>gwcs14cf848pvq5k74rv00ddl7x6bg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Даліна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>815481</id>
    <revision>
      <id>5206749</id>
      <timestamp>2026-09-27T10:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Тэставая версія шаблона-карткі</comment>
      <origin>5206749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5609" sha1="rljr5ks3om3czocuez7chqpd3ep93o5" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--
Характарыстыкі
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Д Ліна|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--
Размяшчэнне
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакар: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:Цясніны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|Цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {},
		&quot;Назва&quot;: {},
		&quot;Нацыянальная назва&quot;: {},
		&quot;Выява&quot;: {},
		&quot;Подпіс выявы&quot;: {},
		&quot;Подпіс&quot;: {},
		&quot;Плошча&quot;: {},
		&quot;Д Ліна&quot;: {},
		&quot;Шырыня&quot;: {},
		&quot;Глыбіня-тэкст&quot;: {},
		&quot;Глыбіня&quot;: {},
		&quot;Даўжыня&quot;: {},
		&quot;Каардынаты&quot;: {},
		&quot;Краіна&quot;: {},
		&quot;Рэгіён&quot;: {},
		&quot;Горная сістэма&quot;: {},
		&quot;lat_deg&quot;: {},
		&quot;lat_min&quot;: {},
		&quot;lat_sec&quot;: {},
		&quot;lat_dir&quot;: {},
		&quot;lon_deg&quot;: {},
		&quot;lon_min&quot;: {},
		&quot;lon_sec&quot;: {},
		&quot;lon_dir&quot;: {},
		&quot;Краіны&quot;: {},
		&quot;Нябеснае цела&quot;: {},
		&quot;CoordScale&quot;: {},
		&quot;Раён&quot;: {},
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;: {},
		&quot;Пак. карты&quot;: {},
		&quot;Пак. арэны&quot;: {},
		&quot;areas&quot;: {},
		&quot;Пак. меткі&quot;: {},
		&quot;Подпіс меткі&quot;: {},
		&quot;Пазіцыя подпісу&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць зверху&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць знізу&quot;: {},
		&quot;Устаўка&quot;: {},
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;: {},
		&quot;Тып&quot;: {}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Гэты шаблон-картка прызначаны для выкарыстання ў артыкулах аб далінах, каньёнах і цяснінах. Ён заснаваны на шаблоне {{Геакар}}.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rljr5ks3om3czocuez7chqpd3ep93o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206756</id>
      <parentid>5206749</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5615" sha1="2w4av4wditjww9aekll6j5ggak2jl7p" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--
Характарыстыкі
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Даўжыня|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--
Размяшчэнне
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакар: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:Цясніны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|Цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Катэгорыя:цясніны па алфавіце]]&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {},
		&quot;Назва&quot;: {},
		&quot;Нацыянальная назва&quot;: {},
		&quot;Выява&quot;: {},
		&quot;Подпіс выявы&quot;: {},
		&quot;Подпіс&quot;: {},
		&quot;Плошча&quot;: {},
		&quot;Даўжыня&quot;: {},
		&quot;Шырыня&quot;: {},
		&quot;Глыбіня-тэкст&quot;: {},
		&quot;Глыбіня&quot;: {},
		&quot;Даўжыня&quot;: {},
		&quot;Каардынаты&quot;: {},
		&quot;Краіна&quot;: {},
		&quot;Рэгіён&quot;: {},
		&quot;Горная сістэма&quot;: {},
		&quot;lat_deg&quot;: {},
		&quot;lat_min&quot;: {},
		&quot;lat_sec&quot;: {},
		&quot;lat_dir&quot;: {},
		&quot;lon_deg&quot;: {},
		&quot;lon_min&quot;: {},
		&quot;lon_sec&quot;: {},
		&quot;lon_dir&quot;: {},
		&quot;Краіны&quot;: {},
		&quot;Нябеснае цела&quot;: {},
		&quot;CoordScale&quot;: {},
		&quot;Раён&quot;: {},
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;: {},
		&quot;Пак. карты&quot;: {},
		&quot;Пак. арэны&quot;: {},
		&quot;areas&quot;: {},
		&quot;Пак. меткі&quot;: {},
		&quot;Подпіс меткі&quot;: {},
		&quot;Пазіцыя подпісу&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць зверху&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць знізу&quot;: {},
		&quot;Устаўка&quot;: {},
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;: {},
		&quot;Тып&quot;: {}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Гэты шаблон-картка прызначаны для выкарыстання ў артыкулах аб далінах, каньёнах і цяснінах. Ён заснаваны на шаблоне {{Геакар}}.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2w4av4wditjww9aekll6j5ggak2jl7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206758</id>
      <parentid>5206756</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5647" sha1="d1h4kkpz357rao2u6giyqwjq9xjsjqm" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Геакар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Даліна&quot;&gt;
{{Геакар|Назва|{{{Назва|}}}|{{{Нацыянальная назва|}}}}}
{{Геакар|Выява|{{{Выява|}}}|{{{Подпіс выявы|}}}{{{Подпіс|}}}}}&lt;!--
Характарыстыкі
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Характарыстыкі|{{wikidata|p2046|{{{Плошча|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2043|{{{Даўжыня|}}}|plain=true}}{{wikidata|p2049|{{{Шырыня|}}}|plain=true}}{{{Глыбіня-тэкст|}}}{{{Глыбіня|}}}}}
{{Геакар|Параметр|0|Глыбіня|{{{Глыбіня|}}}|м|d=p4511}}
{{Геакар|Параметр|0|Даўжыня|{{{Даўжыня|}}}|км|d=p2043}}
{{Геакар|Параметр|0|Шырыня|{{{Шырыня|}}}|км|d=p2049}}
{{Геакар|Параметр|0|Плошча|{{{Плошча|}}}|км²|d=p2046}}&lt;!--
Размяшчэнне
--&gt;
{{Геакар|Загаловак|Размяшчэнне|{{wikidata|p625|{{{Каардынаты|}}}|plain=true}}{{{Краіна|}}}{{{Рэгіён|}}}{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Каардынаты
   |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
   |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
   |lat_min = {{{lat_min|}}}
   |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
   |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
   |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
   |lon_min = {{{lon_min|}}}
   |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
   |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
   |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}}
   |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}
   |type = mountain
   |CoordScale = {{{CoordScale|100000}}}
  }}
{{Геакар|Размяшчэнне
|Краіна={{{Краіна|}}}
|Рэгіён={{{Рэгіён|}}}
|Раён={{{Раён|}}}
|Нябеснае цела={{{Нябеснае цела|}}}
}}
{{Геакар|Параметр|1|Горная сістэма|{{{Горная сістэма|}}}}}
{{Геакар-Пазіцыйная карта
       |Пазіцыйная карта = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}|{{{Пазіцыйная карта}}}|{{{Нябеснае цела|{{#property:P376}}}}}}}
       |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
       |lat_min = {{{lat_min|}}}
       |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
       |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
       |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
       |lon_min = {{{lon_min|}}}
       |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
       |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
       |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}}
       |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}}
       |Пак. арэны = {{{Пак. арэны|{{{areas|}}}}}}
       |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m3_3}}}
       |Подпіс меткі = {{{Подпіс меткі|{{{Назва|{{PAGENAME}}}}}}}}
       |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}}
       |Абрэзаць зверху = {{{Абрэзаць зверху|}}}
       |Абрэзаць знізу = {{{Абрэзаць знізу|}}}
      }}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Устаўка|{{{Устаўка|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Геакар|Катэгорыя на Вікісховішчы|{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|{{{Назва|}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#invoke:Wikidata/category|categorizeIfNoParams}}{{#if:{{{Подпіс|}}}|[[Катэгорыя:Картка на Геакар: выправіць]]}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{Тып|}}}
| Каньён = [[Катэгорыя:Каньёны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Каньён |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Каньён }}}}}}
| цясніна = [[Катэгорыя:Цясніны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Цясніна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}}|Цясніна }}}}}}
| [[Катэгорыя:Даліны паводле алфавіта]]{{#ifeq: Даліна |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Даліна }}}}}}
}}{{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]]&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {},
		&quot;Назва&quot;: {},
		&quot;Нацыянальная назва&quot;: {},
		&quot;Выява&quot;: {},
		&quot;Подпіс выявы&quot;: {},
		&quot;Подпіс&quot;: {},
		&quot;Плошча&quot;: {},
		&quot;Даўжыня&quot;: {},
		&quot;Шырыня&quot;: {},
		&quot;Глыбіня-тэкст&quot;: {},
		&quot;Глыбіня&quot;: {},
		&quot;Даўжыня&quot;: {},
		&quot;Каардынаты&quot;: {},
		&quot;Краіна&quot;: {},
		&quot;Рэгіён&quot;: {},
		&quot;Горная сістэма&quot;: {},
		&quot;lat_deg&quot;: {},
		&quot;lat_min&quot;: {},
		&quot;lat_sec&quot;: {},
		&quot;lat_dir&quot;: {},
		&quot;lon_deg&quot;: {},
		&quot;lon_min&quot;: {},
		&quot;lon_sec&quot;: {},
		&quot;lon_dir&quot;: {},
		&quot;Краіны&quot;: {},
		&quot;Нябеснае цела&quot;: {},
		&quot;CoordScale&quot;: {},
		&quot;Раён&quot;: {},
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;: {},
		&quot;Пак. карты&quot;: {},
		&quot;Пак. арэны&quot;: {},
		&quot;areas&quot;: {},
		&quot;Пак. меткі&quot;: {},
		&quot;Подпіс меткі&quot;: {},
		&quot;Пазіцыя подпісу&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць зверху&quot;: {},
		&quot;Абрэзаць знізу&quot;: {},
		&quot;Устаўка&quot;: {},
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;: {},
		&quot;Тып&quot;: {}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Гэты шаблон-картка прызначаны для выкарыстання ў артыкулах аб далінах, каньёнах і цяснінах. Ён заснаваны на шаблоне {{Геакар}}.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d1h4kkpz357rao2u6giyqwjq9xjsjqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томаш Дамброва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815482</id>
    <revision>
      <id>5206757</id>
      <timestamp>2026-09-27T10:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/75296314|Tomasz Dąbrowa]]»</comment>
      <origin>5206757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7821" sha1="ihooxn0ukqw2c6yyfii4rgo2stle5ut" xml:space="preserve">'''пол. Tomasz Dąbrowa''' герба [[Дамброва (герб)|Дамброва]] (памёр каля 1620 г.) — [[Гусарыя|гусарскі]] [[ротмістр]], стараста люцінскі, герой [[Лівонія|Інфлянцкіх]] войнаў супраць Швецыі 1600 - 1611 г.

== Біягорафія ==
Паходзіў з дваранскага роду Дамброва герба Дамброва. Паводле гербоўнікаў Банецкацка і Нясецкага род паходзіў або з Мазовіі, або з Масковіі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://history.org.ua/LiberUA/978-985-11-0487-7/978-985-11-0487-7.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Томаш Дуброва // ВКЛ (энцыклапедыя). Т. 3: Дадатак А — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. с. 206, ISBN 978-985-11-0487-7}}&lt;/ref&gt;, але ўжо у Попісах войска ВКЛ 1528 нейкі Івашка Дамброва ўзгадваецца як землеўоаснік Троцкага ваяводства&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=рус.|url=https://kdkv.narod.ru/1528-VKL/1528-05d.htm|title=Попіс 1528 г. Дуброва Ивашко, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 81}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кн. 523. Кн. Публічных спраў 1 / Падрыхт. А. I. Груша, М. Ф. Спірыдонаў, М. А. Вайтовіч; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. - Мн.: Бел. навука, 2003. - 444 с.}}&lt;/ref&gt; У попісе войска ВКЛ 1564 г. Дамбровы таксама прысутныя, як землеўласнікі у Троцкім і Падляскім ваяводстве ВКЛ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/c1580b076feb50b93a956cec6663a4e4b33a2b5fc14f83ba2e03abb365ebba11|title=Попіс войска ВКЛ 1564}}&lt;/ref&gt;. 

Томаш першыню згадваецца ў 1589 годзе як таварыш гусарскай роты М. Уравецкага на [[Падолле|Падолі]]. У 1600 годзе, падчас Лівонскай вайны, ён узначаліў ўласную гусарскую роту ў сотню коней. Пасля таго, як у 1602 годзе войскі Рэчы Паспалітай захапілі крэпасць у [[Вільяндзі (горад)|Феліне]], ён быў прызначаны яе камендантам (1602-1607). У канцы 1602 года па загаду гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіча]] ён прыняў удзел у аблозе [[Тарту|Дэрпта]]. 5 сакавіка 1603 года ён удзельнічаў у [[Ракверэ|бітве пад Ракіборам (Ракверэ]]), паражэнне шведаў у гэтай бітве спрыяла падзенню [[Тарту|Дэрпта.]] У чэрвені 1603 года на чале атрада з 150 коней ён правёў разведку ў ваколіцах [[Пярну|Парнавы]], падчас якой вывеў адзел з засады без вялікіх стратаў. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] ён камандаваў гусарскай харугвай (выставіў уласную роту у 200 гусараў), а ў наступны перыяд вайны — палком. У той час, калі Хадкевіч пайшоў супраць войскаў А. Ленартсан на поўначы Інфлянтаў, Дамброва і яго полк звязвалі войскі Мансфельда пад [[Рыга|Рыгай]]. У [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] Дамброва камандаваў левым крылом арміі Хадкевіча, яго гусарскія харугвы (900 коней) здзейснілі ўдаваны манеўр уцёкаў і пайшлі ў атаку, якая разарвала шведскія шэрагі і вырашыла зыход бітвы. Паводле легенды гэтай сутычцы Дамброва смяротна параніў Фрыдрыха, герцага Люнебургскага&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s.100}}&lt;/ref&gt;.

Па прадастаўленні гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]] за мужнасць і вання заслугі перад айчынай Варшаускі сойм 1607 прадаставій яму 8 тыс. злотых з прыбыткаў на Люцынскам старастве у Інфлянтах. У 1607—1620 бый люцынскім старастамУ 1606–1611 гадах ён быў цесна звязаны з Я.К. Хадкевічам, хутчэй усяго быў яго вайсковым кліентам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żojdź, K. Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019 с. 318-323}}&lt;/ref&gt;, і ў той час, калі неаплачаная армія ўтварала канфедэрацыі, ён трымаў свае аддзелы пад кантролем. Вярнуўся разам з хадкевічаўскімі войскамі ў Інфлянты праз Прусію летам 1608 г. &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024. с.266}}&lt;/ref&gt;Зімаваў ў 1608-1609 г. разам з ротамі Хадкевічаў, Скумін Тышкевічаў і Валовічаў пад Санзелем&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты.. с.269}}&lt;/ref&gt;. 2.03.1609 г. асабіста ўдзельнічаў на чале сваіх рот у штурме Парнавы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ...с.270}}&lt;/ref&gt; і бітве 06.10. 1609 г.пад Дынаментам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты...с.275-276}}&lt;/ref&gt;.

У 1613 годзе гетман меў намер даверыць яму камандаванне Інфлянцкімі войскамі, сабранымі пад Оршай у Смаленскай экспедыцыі.

Яго нашчадкі аселі ў Інфлянтах. Меў сына Адама (стараста люцынскі з 1624) і ўнука Ежы (Юры, Георга) (мечнік браслаўскі, стараста маренбурскі).

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Старосты люцынскія]]
[[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>ihooxn0ukqw2c6yyfii4rgo2stle5ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206762</id>
      <parentid>5206757</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5206762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8197" sha1="8hxcxuq67sikzrzl81ipler4huce5mx" xml:space="preserve">[[Файл:POL COA Dąbrowa.svg|міні|Герб Дамброва]]
'''бел. Томаш Дуброва, пол. Tomasz Dąbrowa''' герба [[Дамброва (герб)|Дамброва]] (памёр каля 1620 г.) — [[Гусарыя|гусарскі]] [[ротмістр]], стараста [[Лудза|люцынскі]], герой [[Лівонія|Інфлянцкіх]] [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны супраць Швецыі 1600 - 1611 г.]]

== Біягорафія ==
Паходзіў з дваранскага роду Дамброва герба Дамброва. Паводле гербоўнікаў Банецкацка і Нясецкага род паходзіў або з Мазовіі, або з Масковіі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://history.org.ua/LiberUA/978-985-11-0487-7/978-985-11-0487-7.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Томаш Дуброва // ВКЛ (энцыклапедыя). Т. 3: Дадатак А — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. с. 206, ISBN 978-985-11-0487-7}}&lt;/ref&gt;, але ўжо у Попісах войска ВКЛ 1528 нейкі Івашка Дамброва ўзгадваецца як землеўоаснік Троцкага ваяводства&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=рус.|url=https://kdkv.narod.ru/1528-VKL/1528-05d.htm|title=Попіс 1528 г. Дуброва Ивашко, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 81}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кн. 523. Кн. Публічных спраў 1 / Падрыхт. А. I. Груша, М. Ф. Спірыдонаў, М. А. Вайтовіч; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. - Мн.: Бел. навука, 2003. - 444 с.}}&lt;/ref&gt; У попісе войска ВКЛ 1564 г. Дамбровы таксама прысутныя, як землеўласнікі у Троцкім і Падляскім ваяводстве ВКЛ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/c1580b076feb50b93a956cec6663a4e4b33a2b5fc14f83ba2e03abb365ebba11|title=Попіс войска ВКЛ 1564}}&lt;/ref&gt;. 

Томаш першыню згадваецца ў 1589 годзе як таварыш гусарскай роты М. Уравецкага на [[Падолле|Падолі]]. У 1600 годзе, падчас Лівонскай вайны, ён узначаліў ўласную гусарскую роту ў сотню коней. Пасля таго, як у 1602 годзе войскі Рэчы Паспалітай захапілі крэпасць у [[Вільяндзі (горад)|Феліне]], ён быў прызначаны яе камендантам (1602-1607). У канцы 1602 года па загаду гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіча]] ён прыняў удзел у аблозе [[Тарту|Дэрпта]]. 5 сакавіка 1603 года ён удзельнічаў у [[Ракверэ|бітве пад Ракіборам (Ракверэ]]), паражэнне шведаў у гэтай бітве спрыяла падзенню [[Тарту|Дэрпта.]] У чэрвені 1603 года на чале атрада з 150 коней ён правёў разведку ў ваколіцах [[Пярну|Парнавы]], падчас якой вывеў адзел з засады без вялікіх стратаў. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] ён камандаваў гусарскай харугвай (выставіў уласную роту у 200 гусараў), а ў наступны перыяд вайны — палком. У той час, калі Хадкевіч пайшоў супраць войскаў А. Ленартсан на поўначы Інфлянтаў, Дамброва і яго полк звязвалі войскі Мансфельда пад [[Рыга|Рыгай]]. У [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] Дамброва камандаваў левым крылом арміі Хадкевіча, яго гусарскія харугвы (900 коней) здзейснілі ўдаваны манеўр уцёкаў і пайшлі ў атаку, якая разарвала шведскія шэрагі і вырашыла зыход бітвы. Паводле легенды гэтай сутычцы Дамброва смяротна параніў Фрыдрыха, герцага Люнебургскага&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s.100}}&lt;/ref&gt;.

Па прадастаўленні гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]] за мужнасць і вання заслугі перад айчынай Варшаускі сойм 1607 прадаставій яму 8 тыс. злотых з прыбыткаў на Люцынскам старастве у Інфлянтах. У 1607—1620 бый люцынскім старастамУ 1606–1611 гадах ён быў цесна звязаны з Я.К. Хадкевічам, хутчэй усяго быў яго вайсковым кліентам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żojdź, K. Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019 с. 318-323}}&lt;/ref&gt;, і ў той час, калі неаплачаная армія ўтварала канфедэрацыі, ён трымаў свае аддзелы пад кантролем. Вярнуўся разам з хадкевічаўскімі войскамі ў Інфлянты праз Прусію летам 1608 г. &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024. с.266}}&lt;/ref&gt;Зімаваў ў 1608-1609 г. разам з ротамі Хадкевічаў, Скумін Тышкевічаў і Валовічаў пад Санзелем&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты.. с.269}}&lt;/ref&gt;. 2.03.1609 г. асабіста ўдзельнічаў на чале сваіх рот у штурме Парнавы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ...с.270}}&lt;/ref&gt; і бітве 06.10. 1609 г.пад Дынаментам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты...с.275-276}}&lt;/ref&gt;.

У 1613 годзе гетман меў намер даверыць яму камандаванне Інфлянцкімі войскамі, сабранымі пад Оршай падчас Смаленскай экспедыцыі. Памер верагодней усяго перад 1620 г. бо у гэтым годзе Люцынскае стараства пераняў яго сын Адам.

Яго нашчадкі аселі ў Інфлянтах. Меў сына Адама (стараста люцынскі з 1624) і ўнука Ежы (Юры, Георга) (мечнік браслаўскі, стараста маренбурскі).

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Старосты люцынскія]]
[[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>8hxcxuq67sikzrzl81ipler4huce5mx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206799</id>
      <parentid>5206762</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5206799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8321" sha1="4ov4l343dgd1siva2latxdns9t9d850" xml:space="preserve">{{шляхціч}}
[[Файл:POL COA Dąbrowa.svg|міні|Герб Дамброва]]

'''Томаш Дуброва''' герба «[[Дамброва (герб)|Дамброва]]» ({{lang-pl|Tomasz Dąbrowa}}; памёр каля 1620) — [[Гусарыя|гусарскі]] [[ротмістр]], стараста [[Лудза|люцынскі]], герой [[Лівонія|Інфлянцкіх]] [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны супраць Швецыі 1600—1611 г.]]

== Біягорафія ==
Паходзіў з дваранскага роду Дамброва герба Дамброва. Паводле гербоўнікаў Банецкацка і Нясецкага род паходзіў або з Мазовіі, або з Масковіі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://history.org.ua/LiberUA/978-985-11-0487-7/978-985-11-0487-7.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Томаш Дуброва // ВКЛ (энцыклапедыя). Т. 3: Дадатак А — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. с. 206, ISBN 978-985-11-0487-7}}&lt;/ref&gt;, але ўжо у Попісах войска ВКЛ 1528 нейкі Івашка Дамброва ўзгадваецца як землеўоаснік Троцкага ваяводства&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=рус.|url=https://kdkv.narod.ru/1528-VKL/1528-05d.htm|title=Попіс 1528 г. Дуброва Ивашко, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 81}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кн. 523. Кн. Публічных спраў 1 / Падрыхт. А. I. Груша, М. Ф. Спірыдонаў, М. А. Вайтовіч; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. - Мн.: Бел. навука, 2003. - 444 с.}}&lt;/ref&gt; У попісе войска ВКЛ 1564 г. Дамбровы таксама прысутныя, як землеўласнікі у Троцкім і Падляскім ваяводстве ВКЛ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/c1580b076feb50b93a956cec6663a4e4b33a2b5fc14f83ba2e03abb365ebba11|title=Попіс войска ВКЛ 1564}}&lt;/ref&gt;.

Томаш першыню згадваецца ў 1589 годзе як таварыш гусарскай роты М. Уравецкага на [[Падолле|Падолі]]. У 1600 годзе, падчас Лівонскай вайны, ён узначаліў ўласную гусарскую роту ў сотню коней. Пасля таго, як у 1602 годзе войскі Рэчы Паспалітай захапілі крэпасць у [[Вільяндзі (горад)|Феліне]], ён быў прызначаны яе камендантам (1602—1607). У канцы 1602 года па загаду гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіча]] ён прыняў удзел у аблозе [[Тарту|Дэрпта]]. 5 сакавіка 1603 года ён удзельнічаў у [[Ракверэ|бітве пад Ракіборам (Ракверэ]]), паражэнне шведаў у гэтай бітве спрыяла падзенню [[Тарту|Дэрпта.]] У чэрвені 1603 года на чале атрада з 150 коней ён правёў разведку ў ваколіцах [[Пярну|Парнавы]], падчас якой вывеў адзел з засады без вялікіх стратаў. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] ён камандаваў гусарскай харугвай (выставіў уласную роту у 200 гусараў), а ў наступны перыяд вайны — палком. У той час, калі Хадкевіч пайшоў супраць войскаў А. Ленартсан на поўначы Інфлянтаў, Дамброва і яго полк звязвалі войскі Мансфельда пад [[Рыга]]й. У [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] Дамброва камандаваў левым крылом арміі Хадкевіча, яго гусарскія харугвы (900 коней) здзейснілі ўдаваны манеўр уцёкаў і пайшлі ў атаку, якая разарвала шведскія шэрагі і вырашыла зыход бітвы. Паводле легенды гэтай сутычцы Дамброва смяротна параніў Фрыдрыха, герцага Люнебургскага&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s.100}}&lt;/ref&gt;.

Па прадастаўленні гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]] за мужнасць і вання заслугі перад айчынай Варшаускі сойм 1607 прадаставій яму 8 тыс. злотых з прыбыткаў на Люцынскам старастве у Інфлянтах. У 1607—1620 бый люцынскім старастамУ 1606—1611 гадах ён быў цесна звязаны з Я. К. Хадкевічам, хутчэй усяго быў яго вайсковым кліентам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żojdź, K. Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019 с. 318-323}}&lt;/ref&gt;, і ў той час, калі неаплачаная армія ўтварала канфедэрацыі, ён трымаў свае аддзелы пад кантролем. Вярнуўся разам з хадкевічаўскімі войскамі ў Інфлянты праз Прусію летам 1608 г. &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024. с.266}}&lt;/ref&gt;Зімаваў ў 1608—1609 г. разам з ротамі Хадкевічаў, Скумін Тышкевічаў і Валовічаў пад Санзелем&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты.. с.269}}&lt;/ref&gt;. 2.03.1609 г. асабіста ўдзельнічаў на чале сваіх рот у штурме Парнавы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ...с.270}}&lt;/ref&gt; і бітве 06.10. 1609 г.пад Дынаментам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты...с.275-276}}&lt;/ref&gt;.

У 1613 годзе гетман меў намер даверыць яму камандаванне Інфлянцкімі войскамі, сабранымі пад Оршай падчас Смаленскай экспедыцыі. Памер верагодней усяго перад 1620 г. бо у гэтым годзе Люцынскае стараства пераняў яго сын Адам.

Яго нашчадкі аселі ў Інфлянтах. Меў сына Адама (стараста люцынскі з 1624) і ўнука Ежы (Юры, Георга) (мечнік браслаўскі, стараста марэнбурскі).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Старосты люцынскія]]
[[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>4ov4l343dgd1siva2latxdns9t9d850</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206803</id>
      <parentid>5206799</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5206803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8250" sha1="mo8irhau9z4hkaipk6jhuit6vhxvqdr" xml:space="preserve">{{шляхціч}}'''Томаш Дуброва''' герба «[[Дамброва (герб)|Дамброва]]» ({{lang-pl|Tomasz Dąbrowa}}; памёр каля 1620) — [[Гусарыя|гусарскі]] [[ротмістр]], стараста [[Лудза|люцынскі]], герой [[Лівонія|Інфлянцкіх]] [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны супраць Швецыі 1600—1611 г.]]

== Біягорафія ==
Паходзіў з дваранскага роду Дамброва герба Дамброва. Паводле гербоўнікаў Банецкацка і Нясецкага род паходзіў або з Мазовіі, або з Масковіі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://history.org.ua/LiberUA/978-985-11-0487-7/978-985-11-0487-7.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Томаш Дуброва // ВКЛ (энцыклапедыя). Т. 3: Дадатак А — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. с. 206, ISBN 978-985-11-0487-7}}&lt;/ref&gt;, але ўжо у Попісах войска ВКЛ 1528 нейкі Івашка Дамброва ўзгадваецца як землеўоаснік Троцкага ваяводства&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=рус.|url=https://kdkv.narod.ru/1528-VKL/1528-05d.htm|title=Попіс 1528 г. Дуброва Ивашко, б. Жыжморскага пав. Троцкага в-д. 81}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кн. 523. Кн. Публічных спраў 1 / Падрыхт. А. I. Груша, М. Ф. Спірыдонаў, М. А. Вайтовіч; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. - Мн.: Бел. навука, 2003. - 444 с.}}&lt;/ref&gt; У попісе войска ВКЛ 1564 г. Дамбровы таксама прысутныя, як землеўласнікі у Троцкім і Падляскім ваяводстве ВКЛ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/c1580b076feb50b93a956cec6663a4e4b33a2b5fc14f83ba2e03abb365ebba11|title=Попіс войска ВКЛ 1564}}&lt;/ref&gt;.

Томаш першыню згадваецца ў 1589 годзе як таварыш гусарскай роты М. Уравецкага на [[Падолле|Падолі]]. У 1600 годзе, падчас Лівонскай вайны, ён узначаліў ўласную гусарскую роту ў сотню коней. Пасля таго, як у 1602 годзе войскі Рэчы Паспалітай захапілі крэпасць у [[Вільяндзі (горад)|Феліне]], ён быў прызначаны яе камендантам (1602—1607). У канцы 1602 года па загаду гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіча]] ён прыняў удзел у аблозе [[Тарту|Дэрпта]]. 5 сакавіка 1603 года ён удзельнічаў у [[Ракверэ|бітве пад Ракіборам (Ракверэ]]), паражэнне шведаў у гэтай бітве спрыяла падзенню [[Тарту|Дэрпта.]] У чэрвені 1603 года на чале атрада з 150 коней ён правёў разведку ў ваколіцах [[Пярну|Парнавы]], падчас якой вывеў адзел з засады без вялікіх стратаў. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] ён камандаваў гусарскай харугвай (выставіў уласную роту у 200 гусараў), а ў наступны перыяд вайны — палком. У той час, калі Хадкевіч пайшоў супраць войскаў А. Ленартсан на поўначы Інфлянтаў, Дамброва і яго полк звязвалі войскі Мансфельда пад [[Рыга]]й. У [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] Дамброва камандаваў левым крылом арміі Хадкевіча, яго гусарскія харугвы (900 коней) здзейснілі ўдаваны манеўр уцёкаў і пайшлі ў атаку, якая разарвала шведскія шэрагі і вырашыла зыход бітвы. Паводле легенды гэтай сутычцы Дамброва смяротна параніў Фрыдрыха, герцага Люнебургскага&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, Rapier i koncerz, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s.100}}&lt;/ref&gt;.

Па прадастаўленні гетмана [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]] за мужнасць і вання заслугі перад айчынай Варшаускі сойм 1607 прадаставій яму 8 тыс. злотых з прыбыткаў на Люцынскам старастве у Інфлянтах. У 1607—1620 бый люцынскім старастамУ 1606—1611 гадах ён быў цесна звязаны з Я. К. Хадкевічам, хутчэй усяго быў яго вайсковым кліентам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żojdź, K. Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019 с. 318-323}}&lt;/ref&gt;, і ў той час, калі неаплачаная армія ўтварала канфедэрацыі, ён трымаў свае аддзелы пад кантролем. Вярнуўся разам з хадкевічаўскімі войскамі ў Інфлянты праз Прусію летам 1608 г. &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024. с.266}}&lt;/ref&gt;Зімаваў ў 1608—1609 г. разам з ротамі Хадкевічаў, Скумін Тышкевічаў і Валовічаў пад Санзелем&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты.. с.269}}&lt;/ref&gt;. 2.03.1609 г. асабіста ўдзельнічаў на чале сваіх рот у штурме Парнавы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ...с.270}}&lt;/ref&gt; і бітве 06.10. 1609 г.пад Дынаментам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты...с.275-276}}&lt;/ref&gt;.

У 1613 годзе гетман меў намер даверыць яму камандаванне Інфлянцкімі войскамі, сабранымі пад Оршай падчас Смаленскай экспедыцыі. Памер верагодней усяго перад 1620 г. бо у гэтым годзе Люцынскае стараства пераняў яго сын Адам.

Яго нашчадкі аселі ў Інфлянтах. Меў сына Адама (стараста люцынскі з 1624) і ўнука Ежы (Юры, Георга) (мечнік браслаўскі, стараста марэнбурскі).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Памерлі ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Старосты люцынскія]]
[[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>mo8irhau9z4hkaipk6jhuit6vhxvqdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Узвіжанне Крыжа Гасподняга</title>
    <ns>1</ns>
    <id>815483</id>
    <revision>
      <id>5206780</id>
      <timestamp>2026-09-27T11:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52091-07</username>
        <id>174685</id>
      </contributor>
      <comment>/* назва свята */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5206780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="e01uey1heua877618x9r1gjp1psu1r8" xml:space="preserve">== назва свята ==
назва свята - Узвышанне... и далей па тэксту [[Адмысловае:Contributions/~2026-52091-07|~2026-52091-07]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-52091-07|размова]]) 14:07, 27 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>e01uey1heua877618x9r1gjp1psu1r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Мацвеевіч Усас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815484</id>
    <revision>
      <id>5206781</id>
      <timestamp>2026-09-27T11:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5206781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2649" sha1="64zfleva0lxsf3rd4hcr61mud9yzvdv" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Усас}}
'''Браніслаў Мацвеевіч Усас''' (1885, [[Санкт-Пецярбург]] — 1917) — каталіцкі святар, ксёндз, архівіст&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14963385&amp;strq=l_siz=20 Уссас, Бронислав (священник; архивист ; 1885—1977)]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Вучыўся на гісторыка-філалагічны факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. Скончыў [[Санкт-Пецярбургская Рымска-каталіцкая семінарыя|Магілёўскую рымска-каталіцкую духоўную семінарыю]] (1916, [[Санкт-Пецярбург|Петраград]])&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння быў накіраваны на служэнне ў [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскі касцёл]] (г. [[Мінск]]) вікарыем, дзе ўдзельнічаў у дзейнасці Ліквідацыйнай камісіі па справах Царства Польскага. У 1920—1921 гадах быў захавальнікам Дзяржаўнага архіва (г. [[Мінск]])&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

У 1921 годзе вярнуўся ў Петраград. У 1924—1925 гадах быў арыштаваны і адбываў пакаранне ў ленінградскай турме, пасля 1926 года выехаў у [[Польшча|Польшчу]]&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==

Аўтар артыкулаў аб падзеях у Расіі, па справе царквы св. Кацярыны, аб выкананні ўмоў Рыжскага мірнага дагавора, аб рэвіндыкацыі&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бронислав Уссас — хранитель государственного архива в г. Минске (1919 год) / [[Таццяна Дзмітрыеўна Герновіч|Т. Д. Гернович]] // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 25. — Мінск, 2024. — С. 15—23.
{{навігацыя}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]]</text>
      <sha1>64zfleva0lxsf3rd4hcr61mud9yzvdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206783</id>
      <parentid>5206781</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */ дапаўненне</comment>
      <origin>5206783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="k709ogtcywetfipz7z7k88nyfd7oj9w" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Усас}}
'''Браніслаў Мацвеевіч Усас''' (1885, [[Санкт-Пецярбург]] — 1917) — каталіцкі святар, ксёндз, архівіст&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14963385&amp;strq=l_siz=20 Уссас, Бронислав (священник; архивист ; 1885—1977)]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Вучыўся на гісторыка-філалагічны факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. Скончыў [[Санкт-Пецярбургская Рымска-каталіцкая семінарыя|Магілёўскую рымска-каталіцкую духоўную семінарыю]] (1916, [[Санкт-Пецярбург|Петраград]])&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння быў накіраваны на служэнне ў [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскі касцёл]] (г. [[Мінск]]) вікарыем, дзе ўдзельнічаў у дзейнасці Ліквідацыйнай камісіі па справах Царства Польскага. У 1920—1921 гадах быў захавальнікам Дзяржаўнага архіва (г. [[Мінск]])&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

У 1921 годзе вярнуўся ў Петраград. У 1924—1925 гадах быў арыштаваны і адбываў пакаранне ў ленінградскай турме, пасля 1926 года выехаў у [[Польшча|Польшчу]]&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==

Аўтар артыкулаў аб падзеях у Расіі, па справе царквы св. Кацярыны, аб выкананні ўмоў Рыжскага мірнага дагавора, аб рэвіндыкацыі&lt;ref name=&quot;ЗвК&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Бронислав Уссас — хранитель государственного архива в г. Минске (1919 год) / [[Таццяна Дзмітрыеўна Герновіч|Т. Д. Гернович]] // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 25. — Мінск, 2024. — С. 15—23.
* [[Надзея Міхайлаўна Корнева|Н. М. Корнева]] К биографии ксендза Бронислава Уссаса // Славянский альманах. 2005. №2004. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-biografii-ksendza-bronislava-ussasa (дата звароту: 27.09.2026).
{{навігацыя}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]]</text>
      <sha1>k709ogtcywetfipz7z7k88nyfd7oj9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якаў Якімавіч Гаўрылаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815485</id>
    <revision>
      <id>5206797</id>
      <timestamp>2026-09-27T11:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5206797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="d2811zzt7z2e7sscypcjwqfm9bwipqj" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Гаўрылаў}}
'''Якаў Якімавіч (Акімавіч) Гаўрылаў''' (?—?) — [[Архітэктура|архітэктар]].

== Біяграфія ==

У [[1822]]—[[1829]] гадах {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}} [[Віленская губерня|Віленскай губерні]].

== Праекты ==

Захаваўся «План, фасад і разрэз Яўрэйскага шпіталя ў горадзе Вільне» аўтарства Я. Гаўрылава&lt;ref&gt;РГИА Ф.1293 Оп.168 Виленская губ Д.17&lt;/ref&gt;. Таксама Я. Гаўрылаў з’яўляецца аўтарам «Атласа планаў шпіталя ксяндзоў Баніфратраў, выхаваўчага дома „Дзіцяткі Езуса“, шпіталя „Св. Якава“»&lt;ref&gt;РГИА Ф.1293 Оп.168 Виленская губ Д.16&lt;/ref&gt;.

Гэтыя дакументы захоўваюцца ў [[Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА)|Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве (РДІА)]] у фондзе Тэхнічна-будаўнічага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [https://www.prlib.ru/item/773451 Виленская губерния. План, фасад и разрез еврейского госпиталя в гор. Вильне состоящего. (архитектор Гаврилов). б/д.] {{ref-ru}}
* [https://www.prlib.ru/item/773376 Виленская губерния. Атлас планов госпиталя ксензов Бонифрателей, воспитательного дома « Младенца Иисуса», госпиталя &quot;Св. Иакова…] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гаўрылаў Якаў Якімавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>d2811zzt7z2e7sscypcjwqfm9bwipqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5206798</id>
      <parentid>5206797</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T11:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праекты */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5206798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2297" sha1="gp50snfnxgci13hfu99otj88o2rr31j" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Гаўрылаў}}
'''Якаў Якімавіч (Акімавіч) Гаўрылаў''' (?—?) — [[Архітэктура|архітэктар]].

== Біяграфія ==

У [[1822]]—[[1829]] гадах {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}} [[Віленская губерня|Віленскай губерні]].

== Праекты ==

Захаваўся «План, фасад і разрэз Яўрэйскага шпіталя ў горадзе Вільне» аўтарства Я. Гаўрылава&lt;ref&gt;РГИА Ф.1293 Оп.168 Виленская губ Д.17&lt;/ref&gt;. Таксама Я. Гаўрылаў з’яўляецца аўтарам «Атласа планаў шпіталя ксяндзоў Баніфратраў, выхаваўчага дома „Дзіцяткі Езуса“, шпіталя „Св. Якава“»&lt;ref&gt;РГИА Ф.1293 Оп.168 Виленская губ Д.16&lt;/ref&gt;.

Гэтыя дакументы захоўваюцца ў [[Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве (РДІА)]] у фондзе Тэхнічна-будаўнічага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [https://www.prlib.ru/item/773451 Виленская губерния. План, фасад и разрез еврейского госпиталя в гор. Вильне состоящего. (архитектор Гаврилов). б/д.] {{ref-ru}}
* [https://www.prlib.ru/item/773376 Виленская губерния. Атлас планов госпиталя ксензов Бонифрателей, воспитательного дома « Младенца Иисуса», госпиталя &quot;Св. Иакова…] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гаўрылаў Якаў Якімавіч}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]]
[[Катэгорыя:Віленскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>gp50snfnxgci13hfu99otj88o2rr31j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томаш Дуброва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815486</id>
    <redirect title="Томаш Дамброва" />
    <revision>
      <id>5206805</id>
      <timestamp>2026-09-27T11:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Томаш Дамброва]]</comment>
      <origin>5206805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="s67x7eoxmzky7xj0w9vynzar80pjr64" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Томаш Дамброва]]</text>
      <sha1>s67x7eoxmzky7xj0w9vynzar80pjr64</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>