14 ліпеня

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>14 ліпеня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298</id>
    <revision>
      <id>5209830</id>
      <parentid>5166004</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="43w7rp8rhigeu26001ttxrxa7xj3s72" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на ліпень}}
&lt;/noinclude&gt;
'''14 ліпеня''' — сто дзевяноста пяты (сто дзевяноста шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
* [[1099]]: Падчас [[Першы крыжовы паход|1-га Крыжовага паходу]] крыжакі штурмам узялі [[Іерусалім]].
* [[1187]]: Пачатак марскога паходу [[Наўгародская дзяржава|наўгародцаў]] на шведскую сталіцу [[Сігтуна|Сігтуну]].
* [[1471]]: Адбылася бітва на Шалоні ў ходзе маскоўска-наўгародскай вайны 1471 года, першы крок да далучэння Ноўгарада да [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]].
* [[1500]]: Адбылася [[Бітва на Ведрашы (1500)|бітва на Ведрашы]] ў ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны 1500—1503 гадоў]].
* [[1700]]: Заключаны Канстанцінопальскі мірны дагавор, паводле якога ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] да Маскоўскай дзяржавы адышлі Азоў і Запарожжа.
* [[1708]]: [[Бітва пад Галоўчынам]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] паміж расійскімі і шведскімі войскамі.
* [[1789]]: [[Узяцце Бастыліі|Узяцце]] [[Бастылія|Бастыліі]], пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]].
* [[1865]]: Здзейснена першае паспяховае ўзыходжанне на гару [[Матэргорн]] у [[Альпы|Альпах]], пры спуску 4 чалавекі загінулі.
* [[1913]]: У [[Вільнюс|Вільні]] заснавана [[Беларускае выдавецкае таварыства]].
* [[1920]]: [[Чырвоная Армія]] заняла [[Вільнюс|Вільню]].
* [[1944]]: [[Пінск]] вызвалены савецкімі войскамі ў ходзе [[Беларуская наступальная аперацыя|Беларускай наступальнай аперацыі]].
* [[2015]]: Касмічны апарат ''[[New Horizons]]'' наблізіўся да [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] і зрабіў дэталёвы здымак карлікавай планеты.

== Нарадзіліся ==
* [[1602]]: [[Джуліа Мазарыні]], французскі дзяржаўны дзеяч
* [[1743]]: [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Гаўрыла Дзяржавін]], рускі паэт і дзяржаўны дзеяч
* [[1800]]: [[Жан Батыст Дзюма]], французскі хімік-арганік
* [[1816]]: [[Жазеф Арцюр дэ Габіно]], французскі арыстакрат, сацыёлаг, этнолаг, антраполаг, пісьменнік, дыпламат (пам. 13.10.1882)
* [[1903]]: [[Ірвінг Стоўн]], амерыканскі пісьменнік
* [[1911]]: [[Павел Іванавіч Пруднікаў|Павел Пруднікаў]], беларускі пісьменнік (пам. 16.3.2000)
* [[1918]]: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр, сцэнарыст, пісьменнік (пам. 30.7.2007)
* [[1919]]: [[Ліна Вентура]], французскі акцёр
* [[1920]]: [[Алесь Астапенка]], беларускі паэт, перакладчык (пам. 20.7.1970)
* [[1927]]: [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]], беларускі археолаг, гісторык-медыявіст
* [[1938]]: [[Машэ Сафдзі|Мошэ Сафдзі]], ізраільска-амерыканскі архітэктар
* [[1939]]: [[Карал Гот]], чэшскі эстрадны спявак
* [[1942]]: [[Хаўер Салана]], іспанскі палітык
* [[1981]]: [[Алена Лолавіч]], сербская гарналыжніца

== Памерлі ==
* [[1223]]: [[Філіп II Аўгуст]], кароль Францыі
* [[1704]]: [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф’я Аляксееўна]], руская царэўна
* [[1816]]: [[Франсіска Міранда]], нацыянальны герой Венесуэлы
* [[1827]]: [[Агюстэн Жан Фрэнель]], французскі фізік
* [[1920]]: [[Альберт фон Келер]], нямецкі мастак
* [[1968]]: [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі]], рускі пісьменнік
* [[1991]]: [[Павел Сямёнавіч Маразенка|Павел Маразенка]], савецкі акцёр тэатру і кіно (нар. 5.7.1939)
* [[1992]]: [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]], беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч (нар. 14.6.1920)
* [[1994]]: [[Пётр Васілевіч Конюх]], беларускі оперны спявак
* [[2025]]: [[Аляксандр Навумавіч Міта]], расійскі кінарэжысёр

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Ірака}} [[Ірак]]: Дзень Рэспублікі
* {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} [[Паўднёвая Асеція]]: Дзень міратворца
* {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]: [[Дзень узяцця Бастыліі]]

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|714]]

&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:14 ліпеня| ]]</text>
      <sha1>43w7rp8rhigeu26001ttxrxa7xj3s72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18 студзеня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>408</id>
    <revision>
      <id>5209199</id>
      <parentid>5192370</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7197" sha1="7kw6qxcaink4084hwkkdnhe2dgq7qa4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{каляндар на студзень}}&lt;/noinclude&gt;__NOTOC__
'''18 студзеня''' — васямнаццаты дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]

== Падзеі ==
* [[336]]: [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] быў абраны [[Марк (Папа Рымскі)|Марк]], але ён быў [[біскуп]]ам нядоўга і памёр праз 8 месяцаў.
* [[474]]: [[Леў II]] стаў імператарам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]] пад уплывам [[Флавій Зянон|Флавія Зянона]].
* [[1401]]: У [[Вільнюс|Вільні]] разам з біскупамі, князямі і баярамі вялікі князь [[Вітаўт]] выдаў першыя акты [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскай уніі]].
* [[1654]]: [[Пераяслаўская рада]] ўхваліла саюз Украіны з Маскоўскай дзяржавай.
* [[1701]]: Курфюрст [[Брандэнбург-Прусія|Брандэнбурга]] Фрыдрых III каранаваны ў [[Кенігсберг]]у як [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I]], «кароль у Прусіі».
* [[1915]]: Японія прад’явіла Кітаю [[Дваццаць адно патрабаванне]].
* [[1919]]: Распачалася [[Парыжская мірная канферэнцыя]].
* [[1919]]: Кампанія [[Bentley]] распрацавала свой першы [[аўтамабіль]].
* [[1921]]: Заснавана [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]].
* [[1940]]: Указам Прэзідыума ВС БССР у [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]], [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Вілейская вобласць|Вілейскай]] і [[Пінская вобласць|Пінскай]] абласцях [[БССР]] замест [[павет]]аў утвораны 101 [[раён]].
* [[2005]]: Упершыню афіцыйна паказаны публіцы [[аэробус A380]] — найбуйнейшы авіялайнер у гісторыі.
* [[2012]]: У знак [[Пратэсты супраць SOPA і PIPA (18 студзеня 2012)|пратэсту]] супраць законапраекта «[[Stop Online Piracy Act]]», які абмяркоўваў [[Кангрэс ЗША]], раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на [[Англійская Вікіпедыя|англійскай мове]] быў адключаны на 24 гадзіны.

== Нарадзіліся ==
[[Файл:Edmund Barton.jpg|thumb|120px|Эдмунд Бартан]]
* [[1641]]: [[Франсуа-Мішэль маркіз дэ Лувуа]], французскі дзяржаўны дзеяч
* [[1689]]: [[Шарль Луі дэ Мантэск'ё]], французскі [[пісьменнік]], філосаф (пам. 10.2.1755)
* [[1825]]: [[Эдуард Франкленд]], англійскі хімік
* [[1849]]: [[Эдмунд Бартан]], першы прэм’ер-міністр [[Аўстралія|Аўстраліі]]
* [[1867]]: [[Рубэн Дарыа]], лацінаамерыканскі [[паэт]]
* [[1882]]: [[Алан Аляксандр Мілн]], англійскі пісьменнік, аўтар аповесцей пра [[Віні-Пух]]а (пам. 31.1.1956)
* [[1892]]: [[Іосіф Лангбард]], беларускі савецкі [[архітэктар]]
* [[1895]]: [[Лявон Більдзюкевіч]], беларускі педагог, [[матэматык]], грамадскі дзеяч (пам. 18.8.1942)
* [[1896]]: [[Віле Рытала]], фінскі лёгкаатлет, шматразовы алімпійскі чэмпіён
* [[1903]]: [[Аляксандр Васілевіч Фурсенка]], беларускі навуковец-палеантолаг
* [[1904]]: [[Кэры Грант]], англа-амерыканскі [[акцёр]]
* [[1911]]: [[Хасэ Марыя Аргедас]], перуанскі пісьменнік
* [[1912]]: [[Пётр Сыч]], пісьменнік, [[журналіст]] «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]»
* [[1925]]: [[Жыль Дэлёз]], французскі філосаф-постмадэрніст
* [[1928]]: [[Францішак Печка]], польскі акцёр
* [[1930]]: [[Марыя ды Лурдыш Пінтасілгу]], прэм’ер-міністр Партугаліі
* [[1944]]: [[Пол Кітынг]], 24-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі
* [[1946]]: [[Жазеф Дайс]], прэзідэнт Швейцарыі
* [[1950]]: [[Жыль Вільнёў]], канадскі гоншчык
* [[1955]]: [[Кевін Костнер]], амерыканскі акцёр
* [[1955]]: [[Фернанда Труэба]], іспанскі кінарэжысёр
* [[1959]]: [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|Аляксандр Саладуха]], беларускі спявак, заслужаны артыст Беларусі
* [[1969]]: [[Дэйв Батыста]], амерыканскі акцёр

== Памерлі ==
[[Файл:Bartholomeus Vermuyden.png|left|thumb|120px|Ян ван Рыбек]]
* [[474]]: [[Леў I Макела]], усходне-рымскі імператар
* [[1367]]: [[Педру I (кароль Партугаліі)|Педру I, кароль Партугаліі]]
* [[1586]]: [[Маргарыта Пармская]], герцагіня Пармская
* [[1677]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік
* [[1730]]: [[Антоніа Валіснеры]], італьянскі вучоны-натураліст
* [[1936]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] (нар. 30.12.1865)
* [[1982]]: [[Хуан Сяньфань]], [[кітай]]скі [[гісторык]], [[антраполаг]] (нар. 13.11.1899)
* [[1997]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Конюх]], беларускі матэматык
* [[2008]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская паэтэса
* [[2025]]: [[Зеэў Рэвах]], ізраільскі акцёр, сцэнарыст

== Святкуюць ==
* {{THA}}: Дзень [[Каралеўскія тайскія ўзброеныя сілы|Каралеўскіх тайскіх узброеных сіл]]
* {{TUN}}: Дзень рэвалюцыі

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|118]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:18 студзеня| ]]</text>
      <sha1>7kw6qxcaink4084hwkkdnhe2dgq7qa4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 верасня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>466</id>
    <revision>
      <id>5209532</id>
      <parentid>5196812</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6549" sha1="mourd3lajk2gvze0zmksn0l7m0fliic" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Каляндар на верасень}}&lt;/noinclude&gt;
__NOTOC__
'''20 верасня''' — дзвесце шэсцьдзясят трэці (дзвесце шэсцьдзясят чацвёрты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
* [[1187]]: Пачатак аблогі [[Іерусалім]]а султанам [[Саладзін]]ам.
* [[1378]]: Кардыналы ў [[Фондзі]] абралі [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] [[Клімент VII|Клімента VII]], які стаў першым у шэрагу антыпапаў Вялікага заходняга расколу.
* [[1519]]: Флатылія на чале з [[Ф. Магелан]]ам выправілася ў падарожжа з порта [[Санлукар-дэ-Барамеда]] ў вусці ракі [[Гвадалквівір]].
* [[1620]]: Войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з гетманам Жалкеўскім пацярпела паразу ў [[бітва пры Цацоры, 1620|бітве пры Цацоры]] на [[Прут|рацэ Прут]] ад асманскага войска Іскандэр-пашы.
* [[1802]]: У [[Расійская імперыя|Расіі]] заснаваны першыя міністэрствы.
* [[1854]]: [[Бітва на Альме]], першая буйная бітва ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]], перамога войскаў антырасійскай кааліцыі.
* [[1870]]: Італьянскія войскі ўступаюць у [[Рым]], з якога выведзены французскі гарнізон.
* [[1944]]: У складзе [[БССР]] утвораны [[Гродзенская вобласць]], [[Маладзечанская вобласць]] (скасавана ў [[1960]]) і [[Бабруйская вобласць]] (скавана ў [[1954]]).
* [[1945]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы]]
* [[1946]]: Распачаўся [[Канскі кінафестываль 1946|I Канскі кінафестываль]].
* [[1950]]: У [[Нью-Ёрк]]у пачала выходзіць газета «[[Беларус (1950)|Беларус]]».
* [[2015]]: Англійскі [[снукер]]ыст [[Кайрэн Уілсан]] выйграў турнір [[Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)|Шанхай Мастэрс]].

== Нарадзіліся ==
[[Image:Natalla Arsieńnieva1927.jpg|thumb|right|100px|Наталля Арсеннева]]
* [[1764]]: [[Юзаф Коцел]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1794|паўстання 1794 года]] (пам. 1810)
* [[1810]]: [[Плацыд Янкоўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык, уніяцкі і праваслаўны святар (пам. 11.3.1872)
* [[1842]]: [[Джэймс Дзьюар]], шатландскі фізік і хімік
* [[1891]]: [[Тадэвуш Лер-Сплавінскі]], польскі мовазнавец-славіст (пам. 17.2.1965)
* [[1903]]: [[Наталля Арсеннева]], беларуская паэтэса (пам. 25.7.1997)
* [[1934]]: [[Сафі Ларэн]], італьянская актрыса
* [[1934]]: [[Сокэ Кубота Такаюкі]], [[Японія|японскі]] Гранд майстар [[баявыя мастацтвы|баявых мастацтваў]]
* [[1938]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]], беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену, агульнай і ядзернай энергетыкі. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* [[1943]]: [[Ніна Мацяш]], беларуская паэтэса і перакладчыца
* [[1948]]: [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін]], амерыканскі пісьменнік-фантаст, сцэнарыст
* [[1949]]: [[Сабіна Азема]], французская актрыса
* [[1959]]: [[Яўген Уладзіміравіч Паплаўскі|Яўген Паплаўскі]], беларускі кампазітар
* [[1992]]: [[Сафура Алізадэ]], азербайджанская эстрадная спявачка

== Памерлі ==
* [[1724]]: [[Давід фон Крафт]], шведскі жывапісец
* [[1803]]: [[Роберт Эмет]], ірландскі нацыяналіст
* [[1961]]: [[Анджэй Мунк]], польскі кінарэжысёр
* [[1973]]: [[Бен Уэбстэр]], амерыканскі джазавы музыкант
* [[1980]]: [[Жозіяс Браўн-Бланке]], французскі геабатанік (нар. 3.8.1884)
* [[1981]]: [[Марсель Кан]], французская мастачка
* [[1996]]: [[Пал Эрдзёш]], венгерскі матэматык
* [[2006]]: [[Марта Контула]], фінская актрыса
* [[2007]]: [[Кальё Кійск]], эстонскі акцёр і рэжысёр
* [[2014]]: [[Анатоль Мікалаевіч Беразавой]], савецкі касманаўт
* [[2021]]: [[Валянціна Цімафееўна Петрачкова]], беларуская актрыса
* [[2026]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]], беларускі кінааператар

== Святкуюць ==
* {{AZE}}: Дзень нафтавікоў
* {{BLR}}: Дзень мытніка
* {{Сцяг Непала}} [[Непал]]: Нацыянальны дзень
* {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} [[Паўднёвая Асеція]]: Дзень незалежнасці
* {{RUS}}: Дзень работніка кадравых служб
* {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень моладзі
* {{JPN}}: Дзень паветра
{{Вонкавыя спасылкі}}
&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|920]]

&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:20 верасня| ]]</text>
      <sha1>mourd3lajk2gvze0zmksn0l7m0fliic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 сакавіка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474</id>
    <revision>
      <id>5209820</id>
      <parentid>5203630</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6097" sha1="ltmvqqpmptm52ybuce4sat03cdnhn1m" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на сакавік}}&lt;/noinclude&gt;
'''20 сакавіка''' — 79-ы (80-ы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
* [[1585]]: [[Веліж|Горад Веліж]] атрымаў [[Магдэбургскае права]]
* [[1690]]: [[Людвіка Караліна Радзівіл]] выдала прывілей, у якім абвяшчала ў сваіх гарадах і маёнтках свабоду веравызнання пратэстантам і праваслаўным і гарантавала, што [[царкоўная унія]] ў яе ўладаннях не будзе ўведзена.
* [[1767]]: Пры падтрымцы расійскага ўрада створана [[Слуцкая канфедэрацыя]].
* [[1815]]: [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] са сваім войскам уваходзіць у [[Парыж]]. Пачатак «[[Сто дзён|ста дзён]]».
* [[1919]]: [[Урад БНР]] выехаў з [[Гродна]] ў [[Берлін]].
* [[1937]]: На Філёўскай лініі [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]] адкрыты Смаленскі метрамост.
* [[1995]]: У [[такійскі метрапалітэн|такійскім метро]] была праведзена газавая атака з выкарыстаннем зарына. Ініцыятары — рэлігійная секта [[Аум Сенрыкё]].
* [[2003]]: Пачатак [[Вайна ў Іраку 2003|вайны ў Іраку]] (паводле мясцовага часу).

== Нарадзіліся ==
* [[1741]]: [[Жан-Антуан Гудон]], французскі скульптар
* [[1791]]: [[Мары Эленрыдэр]], нямецкая мастачка
* [[1828]]: [[Генрык Ібсен|Генрых Ібсен]], нарвежскі драматург
* [[1831]]: [[Тэадор Аман]], румынскі жывапісец
* [[1862]]: [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адам Багдановіч]], беларускі фалькларыст, этнограф і мовазнаўца, бацька [[М. Багдановіч]]а (пам. 16.4.1940)
* [[1896]]: [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсей Кульбак]], яўрэйскі пісьменнік (пам. 29.11.1937)
* [[1897]]: [[Мікалай Фёдаравіч Гікала|Мікалай Гікала]], савецкі палітык (пам. 25.4.1938)
* [[1957]]: [[Спайк Лі]], амерыканскі рэжысёр
* [[1963]]: [[Анук Грынбер]], французская актрыса
* [[1977]]: [[Вадзім Анатолевіч Дзевятоўскі|Вадзім Дзевятоўскі]], беларускі лёгкаатлет
* [[1990]]: [[Маркас Роха]], аргенціскі футбаліст
* [[1995]]: [[Шамір Літл]], амерыканская лёгкаатлетка
* [[1998]]: [[Летэсенбет Гідэй]], эфіёпская лёгкаатлетка

== Памерлі ==
* [[851]]: [[Эбон Рэймскі]], франкскі царкоўны дзеяч
* [[1185]]: [[Беатрыса Рэтэльская]], каралева Сіцыліі
* [[1191]]: [[Клімент III|Клімент III, Папа Рымскі]]
* [[1440]]: [[Жыгімонт Кейстутавіч]], вялікі князь літоўскі
* [[1475]]: [[Жорж Шатэлен]], бургундскі храніст
* [[1746]]: [[Нікаля дэ Ларжыльер]], французскі мастак
* [[1768]]: [[Кароль Юзаф Сапега]], дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]
* [[1771]]: [[Луі-Мішэль ван Лоа]], французскі жывапісец
* [[1809]]: [[Саламея Дэшнер]], польская актрыса драмы і оперы, рэжысёр і антрэпрэнёр (нар. 1759)
* [[1875]]: [[Джон Мітчэл]], дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху
* [[1876]]: [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януар Сухадольскі]], беларускі жывапісец-баталіст (нар. 19.9.1797)
* [[1922]]: [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесь Бурбіс]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч (нар. 20.10.1885)
* [[1976]]: [[Уладзімір Дубоўка]], беларускі паэт, празаік, перакладчык, крытык (нар. 15.7.1900)
* [[1992]]: [[Тамара Чабан]], беларускі літаратуразнавец
* [[2013]]: [[Зілур Рахман]], прэзідэнт Бангладэш

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Зямлі}}: Міжнародны дзень астралогіі
* {{IRN}}: Дзень нацыяналізацыі нафтавай прамысловасці
* {{RUS}}: Дзень работнікаў бытавога абслугоўвання насельніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі
* {{TUN}}: Дзень Незалежнасці
* {{JPN}}: Дзень вясновага раўнадзенства
* [[Файл:Flag of La Francophonie.svg|27px]] [[Міжнародны дзень франкафоніі]]
* [[Файл:Christian cross.svg|20px]] [[Уваход Гасподні ў Іерусалім]]
* [[Файл:Christian cross.svg|20px]] Сусветны дзень моладзі
* [[Файл:Symbol of Orthodoxy.svg|20px]] [[Урачыстасць праваслаўя]]
&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|320]]

&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:20 сакавіка| ]]</text>
      <sha1>ltmvqqpmptm52ybuce4sat03cdnhn1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25 ліпеня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586</id>
    <revision>
      <id>5209514</id>
      <parentid>5208922</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9449" sha1="ewfqtdxddktuko4t7avwvjkbk9gsa0n" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на ліпень}}&lt;/noinclude&gt;
'''25 ліпеня''' — дзвесце шосты (дзвесце сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
* [[306]]: [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] быў абвешчан Аўгустам.
* [[1261]]: Візантыйцы адваявалі ў крыжакоў [[Канстанцінопаль]].
* [[1410]]: Войскі [[Польшча|Польшчы]] і [[ВКЛ]] пачалі аблогу сталіцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], горада [[Мальбарк|Марыенбурга]].
* [[1434]]: [[Уладзіслаў III Варненчык]] каранаваны на польскі сталец.
* [[1662]]: У [[Масква|Маскве]] пачаўся [[Медны бунт]].
* [[1687]]: [[Іван Мазепа]] быў абраны [[гетман]]ам [[Украіна|Украіны]]
* [[1812]]: Пачатак боя пад Астроўна падчас [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]].
* [[1826]]: Выкананне смертнага прысуда пяцёрым [[дзекабрысты|дзекабрыстам]].
* [[1853]]: У Мінску створана першая прафесійная [[Пажарная ахова ў Беларусі|пажарная каманда]].
* [[1917]]: У [[Мінск]]у скончыўся З’езд беларускіх арганізацый i партый, які ўтварыў [[ЦРБА|Цэнтральную раду беларускіх арганізацый]] (пач. 21.7.1917).
* [[1944]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Нарва|Нарву]] ад нямецкіх захопнікаў.
* [[1992]]: Пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1992|Алімпійскія гульні ў Барселоне]].
* [[1993]]: У [[Ліда|Лідзе]] паставілі [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|помнік]] [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]].
* [[2004]]: Паводка ў [[Мінск]]у, затопленыя цэнтральныя вуліцы на месцы колішняга рэчышча [[Няміга (рака)|ракі Няміга]].

== Нарадзіліся ==
[[Файл:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|120px|Афонсу I Вялікі]]
* [[975]]: [[Цітмар Мерзебургскі]], нямецкі храніст
* [[1109]]: [[Афонсу I Вялікі]], першы кароль [[Партугалія|Партугаліі]]
* [[1734]]: [[Уэда Акінары]], японскі пісьменнік
* [[1840]]: [[Юльян Крачкоўскі]], беларускі фалькларыст, этнограф, гісторык і педагог (пам. 27.7.1903)
* [[1849]]: [[Рычард Лідэкер]], англійскі натураліст, геолаг
* [[1856]]: [[Апалінарый Міхайлавіч Васняцоў|Апалінарый Васняцоў]], рускі мастак (пам. 23.1.1933)
* [[1875]]: [[Эдвард Джэймс Корбет]], [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[паляванне|паляўнічы]] на [[тыгр]]аў-людаедаў, [[пісьменнік]] і [[Прыродазнавец|натураліст]], арганізатар аховы [[Драпежныя|драпежных жывёлін]]
* [[1894]]: [[Уолтэр Брэнан]], амерыканскі акцёр (пам. 21.9.1974)
* [[1894]]: [[Гаўрыла Прынцып]], cербскі нацыяналіст, які забіў эрцгерцага [[Франц Фердынанд|Франца Фердынанда]] і яго жонку, што стала нагодай для развязвання 1-й сусветнай вайны (пам. 28.4.1918)
* [[1900]]: [[Энрыке Амарым]], уругвайскі пісьменнік
* [[1903]]: [[Мікалай Дзмітрыевіч Несцяровіч|Мікалай Несцяровіч]], вучоны ў галіне дэндралогіі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]
* [[1910]]: [[Генадзь Цітовіч]], беларускі дзеяч харавога мастацтва, кампазітар, дырыжор, фалькларыст, заснавальнік і кіраўнік Дзяржаўнага Акадэмічнага хору Беларусі (пам. 21.6.1986)
* [[1917]]: [[Міхаіл Іванавіч Барысенка|Міхаіл Барысенка]], вучоны і канструктар у галіне ракетабудавання і касманаўтыкі. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (пам. 12.01.1984)
* [[1912]]: [[Сяргей Астрэйка]], беларускі паэт (пам. 14.9.1937)
* [[1912]]: [[Каміль Лотак]], чэшскі мастак
* [[1921]]: [[Ліянель Тэрай]], французскі альпініст
* [[1922]]: [[Джон Гудэнаф]], амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі
* [[1922]]: [[Ісаак Фёдаравіч Ваксман|Ісаак Ваксман]], удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (загінуў 19.12.1943)
* [[1929]]: [[Васіль Шукшын]], рускі [[пісьменнік]], кінарэжысёр, [[акцёр]], сцэнарыст (пам. 2.10.1974)
* [[1932]]: [[Пол Джозеф Уайц]], амерыканскі лётчык-астранаўт
* [[1934]]: [[Клод Зідзі]], французскі кінарэжысёр
* [[1937]]: [[Аляксандр Беразоўскі]], архітэктар (пам. у 1994).
* [[1937]]: [[Дзмітрый Смольскі]], беларускі [[кампазітар]] і педагог
* [[1947]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]], беларускі палітык
* [[1949]]: [[Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч]], беларускі [[філосаф]]
* [[1952]]: [[Эдуарду Соту дэ Мора]], партугальскі архітэктар
* [[1954]]: [[Валянціна Аколава]], беларуская паэтэса, перакладчыца
* [[1976]]: [[Цімур Муцураеў]], чачэнскі бард
* [[1983]]: [[Нірмал Пурджа]], непальскі альпініст

== Памерлі ==
[[File:Constancie z Provence.jpg|thumb|right|120px|Канстанцыя Арльская]]
* [[306]]: [[Канстанцый I Хлор]], імператар рымскі
* [[1032]]: [[Канстанцыя Арльская]], каралева Францыі
* [[1492]]: [[Інакенцій VIII|Інакенцій VIII, Папа Рымскі]]
* [[1861]]: [[Ёнас Фурэр]], 1-ы прэзідэнт Швейцарыі
* [[1877]]: [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]], беларускі філолаг, этнограф і фалькларыст, стваральніка «Слоўніка беларускай мовы» (нар. [[26.9]].[[1788]])
* [[1934]]: [[Нестар Махно]], украінскі анархіст
* [[1945]]: [[Станіслаў Грынкевіч]], беларускі урач, пісьменнік, культурны, грамадскі і палітычны дзеяч (нар. 2.2.1902)
* [[1955]]: [[Ісак Восіпавіч Дунаеўскі|Ісак Дунаеўскі]], савецкі кампазітар
* [[1980]]: [[Уладзімір Высоцкі]], рускі [[паэт]], артыст і спявак
* [[1984]]: [[Уладзімір Караткевіч]], беларускі пісьменнік (нар. 26.11.1930)
* [[1996]]: [[Мікаэл Леонавіч Тарывердыеў|Мікаэл Тарывердыеў]], расійскі кампазітар (нар. 15.8.1931)
* [[1997]]: [[Наталля Арсеннева]], беларуская паэтэса (нар. 20.9.1903)
* [[2001]]: [[Дзяніс Хвастоўскі]], беларускі паэт
* [[2006]]: [[Янка Брыль]], беларускі пісьменнік (нар. 4.8.1917)
* [[2008]]: [[Міхаіл Іванавіч Пугаўкін|Міхаіл Пугаўкін]], савецкі акцёр (нар. 13.7.1923)
* [[2019]]: [[Беджы Каід Эс-Себсі]], прэзідэнт Туніса

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: Дзень [[Пажарная ахова ў Беларусі|пажарнай службы]]
* {{Сцяг Галісіі}} [[Галісія]], [[Іспанія]]: Дзень Галісіі
* {{Сцяг Туніса}} [[Туніс]]: Дзень Рэспублікі
* {{Сцяг Пуэрта-Рыка}} [[Пуэрта-Рыка]], [[ЗША]]: Дзень Канстытуцыі

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|725]]

&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:25 ліпеня| ]]</text>
      <sha1>ewfqtdxddktuko4t7avwvjkbk9gsa0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>28 сакавіка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>658</id>
    <revision>
      <id>5209829</id>
      <parentid>4965651</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */</comment>
      <origin>5209829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7819" sha1="ezyes42k24400l3ggp4uvn49zza6qfc" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на сакавік}}
&lt;/noinclude&gt;
'''28 сакавіка''' — восемдзесят сёмы (восемдзесят восьмы ў [[высакосны год]]) [[дзень]] [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
[[Файл:Potw1749a_Pallas_crop.png|thumb|120px|Палада]]
* [[1611]]: Пачатак аблогі засеўшага ў [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскім Крамлі]] польскага атрада рускім апалчэннем пад кіраўніцтвам атамана Заруцкага, Трубяцкога і Ляпунова.
* [[1802]]: [[Генрых Вільгельм Матэус Ольберс]] адкрыў [[(2) Палада|астэроід Паладу]]
* [[1854]]: [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] абвясцілі вайну [[Расійская імперыя|Расіі]], пачалася [[Крымская вайна]].
* [[1926]]: У [[Мінск]]у на [[польская мова|польскай мове]] пачала выдавацца [[газета]] [[Orka (1926)|«Orka»]] (выходзіла да [[1937]]).
* [[1939]]: Войскі генерала [[Франсіска Франка]] занялі [[Мадрыд]], завяршылася [[грамадзянская вайна ў Іспаніі]].
* [[1944]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]].
* [[1945]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Гдыня|Гдыню]].
* [[1989]]: Прыняў першых пасажыраў міжнародны сектар аэрапорта «[[Мінск-2]]».
* [[1995]]: У [[Казахстан]]е прэзідэнт [[Нурсултан Назарбаеў]] распусціў парламент пасля абвяшчэння выбараў у краіне несапраўднымі.
* [[2025]]: [[Землетрасенне ў М’янме (2025)|Катастрафічнае землетрасенне]] здарылася ў [[М’янма|М’янме]].

== Нарадзіліся ==
[[File:Francisco de Miranda by Tovar y Tovar.jpg|thumb|120px|[[Франсіска Міранда]]]]
[[File:Johan amos comenius 1592-1671.jpg|thumb|120px|Ян Амос Каменскі]]
[[File:Maxim Gorky authographed portrait 1.jpg|120px|thumb|Максім Горкі]]
* [[931]]: [[Лю Чэн’ю]], апошні імператар Позняя Хань
* [[1515]]: [[Тэрэза Авільская]], [[каталіцызм|каталіцкая]] святая (пам. 4.10.1582)
* [[1592]]: [[Ян Амос Каменскі]], чэшскі мысліцель-гуманіст, педагог, грамадскі дзеяч (пам. 15.11.1670)
* [[1750]]: [[Франсіска Міранда]], нацыянальны герой [[Венесуэла|Венесуэлы]] (пам. 14.7.1816)
* [[1767]]: [[Юзаф Паўлікоўскі]], польскі публіцыст, палітычны дзеяч (пам. 1828)
* [[1824]]: [[Аляксей Багалюбаў]], рускі мастак-марыніст (пам. 1896)
* [[1844]]: [[Аляксей Аляксеевіч Бірылёў|Аляксей Бірылёў]], расійскі адмірал (пам. 19.2.1915)
* [[1858]]: [[Жазеф Пеладан]], французскі [[пісьменнік]] і акультыст (пам. 27.7.1918)
* [[1868]]: [[Максім Горкі]], рускі пісьменнік (пам. 18.6.1936)
* [[1871]]: [[Вілем Менгельберг]], нідэрландскі дырыжор
* [[1883]]: [[Уладзімір Оскаравіч Капель|Уладзімір Капель]], расійскі ваенны дзеяч (пам. 20.1.1920)
* [[1892]]: [[Карней Хейманс]], бельгійскі фізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1938 (пам. 18.7.1968)
* [[1907]]: [[Зоя Васкрасенская]], савецкая разведчыца і дзіцячая пісьменніца
* [[1912]]: [[Марына Міхайлаўна Раскова|Марына Раскова]], лётчык-штурман, Герой Савецкага Саюза
* [[1917]]: [[Яака Халама]], фінскі дыпламат
* [[1925]]: [[Інакенцій Міхайлавіч Смактуноўскі|Інакенцій Смактуноўскі]], рускі акцёр беларускага паходжання (пам. 3.8.1994)
* [[1928]]: [[Аляксандр Гратэндык]], французскі матэматык
* [[1931]]: [[Вайна Вяльяс]], эстонскі дыпламат
* [[1933]]: [[Аляксандр Навумавіч Міта]], расійскі кінарэжысёр
* [[1934]]: [[Кастусь Цвірка]], беларускі паэт, перакладчык, фалькларыст, этнограф, мовазнавец
* [[1940]]: [[Уладзімір Мархель]], беларускі літаратуразнавец і [[паэт]]
* [[1948]]: [[Алехандра Таледа]], прэзідэнт Перу
* [[1955]]: [[Рэба Макінтайр]], амерыканская спявачка
* [[1969]]: [[Ільке Вілуда]], нямецкая лёгкаатлетка
* [[1980]]: [[Іда Ліндэ]], шведская пісьменніца
* [[1981]]: [[Джулія Стайлз]], амерыканская актрыса
* [[1982]]: [[Аксана Мянькова]], беларуская лёгкаатлетка
* [[2003]]: [[Хуберт Кош]], венгерскі плывец, алімпійскі чэмпіён

== Памерлі ==
[[File:Ghirlandaio - lucreziatornabuoni.jpg|thumb|120px|[[Лукрэцыя Тарнабуоні]]]]
* [[193]]: [[Пертынакс]], рымскі военачальнік і імператар (пам. 1.8.126)
* [[1285]]: [[Марцін IV|Марцін IV, Папа Рымскі]] (нар. каля 1210)
* [[1482]]: [[Лукрэцыя Тарнабуоні]], заступніца мастацтваў (нар. 1425)
* [[1579]]: [[Хуан Фернандэс дэ Наварэтэ]], іспанскі мастак
* [[1911]]: [[Марыя Мікалаеўна Косіч|Марыя Косіч]], беларуская фалькларыстка, этнограф і пісьменніца (нар. 1850)
* [[1943]]: [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў]], рускі кампазітар (нао. 1.4.1873)
* [[1953]]: [[Джым Торп]], амерыканскі лёгкаатлет
* [[1969]]: [[Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр]], 34-ы [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] (нар. 14.10.1890)
* [[1972]]: [[Эрнст Гейтлінгер]], нямецкі мастак
* [[1985]]: [[Марк Шагал]], беларускі, расійскі і французскі [[мастак]] (нар. 7.7.1887)
* [[1985]]: [[Хенры Хансен]], дацкі велагоншчык, алімпійскі чэмпіён
* [[1995]]: [[Часлаў Найдзюк]], беларускі грамадскі дзеяч
* [[2009]]: [[Марыс Жар]], французскі кампазітар

== Святкуюць ==
* &lt;!--[[Славакія]], [[Чэхія]]: Дзень настаўніка--&gt;

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|328]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:28 сакавіка| ]]</text>
      <sha1>ezyes42k24400l3ggp4uvn49zza6qfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>30 ліпеня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715</id>
    <revision>
      <id>5209515</id>
      <parentid>5181563</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5962" sha1="5tjqsx16cyohdqiss038hf8tc9qh05i" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на ліпень}}&lt;/noinclude&gt;
'''30 ліпеня''' — дзвесце адзінаццаты (дзвесце дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
 
* [[101 да н.э.]]: [[Кімбры]] разгромлены рымскай арміяй пад камандаваннем [[Гай Марый|Гая Марыя]] каля Верцэлаў (цяпер [[Верчэлі]], [[Італія]]).
* [[762]]: Заснавана новая сталіца [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] — [[Багдад]].
* [[1502]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў узбярэжжа сучаснага [[Гандурас]]а.
* [[1840]]: Расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў перайменаваць «[[губерні Паўночна-Заходняга края]]».
* [[1930]]: Ва [[Уругвай|Уругваі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|І чэмпіянат свету па футболе]].
* [[1941]]: Польскі эмігранцкі ўрад аднавіў дыпламатычныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].
* [[1980]]: Астравы [[Новыя Гебрыды]] атрымалі незалежнасць пад назвай [[Вануату|Рэспубліка Вануату]]. 
* [[1980]]: [[Іерусалім]] абвешчаны ''«вечнай і непадзельнай»'' сталіцай [[Ізраіль|Ізраіля]].
* [[1981]]: Адбыўся масавы марш пратэсту ў [[Лодзь|Лодзі]] падчас грамадзянскіх хваляванняў у [[ПНР]].
* [[2002]]: Падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|Прэтарыйскае пагадненне]] паміж [[ДР Конга]] і [[Руанда]]й.
* [[2006]]: Кампанія «[[Microsoft Windows]]» афіцыйна спыніла падтрымку «[[Microsoft Windows|Windows 98]]».
* [[2016]]: Адкрыты [[Нацыянальны музей Амана]].
* [[2018]]: [[Эмерсан Мнангагва]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Зімбабвэ]].

== Нарадзіліся ==
[[Выява:Lisa Kudrow 2.jpg|thumb|120px|Ліза Кудроў]]
* [[1511]]: [[Джорджа Вазары]], італьянскі [[мастак]] і ахітэктар (пам. 1574)
* [[1871]]: [[Віктар Чавусаў]], беларускі грамадскі дзеяч, [[журналіст]] (пам. 1920)
* [[1889]]: [[Франс Мазерэль]], бельгійскі мастак
* [[1898]]: [[Генры Спенсер Мур]], брытанскі [[скульптар]] (пам. 31.8.1986)
* [[1911]]: [[Чэслаў Мілаш]], польскі [[паэт]], [[пісьменнік]], эсэіст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 14.8.2004)
* [[1947]]: [[Арнольд Шварцэнэгер]], амерыканскі культурыст, [[акцёр]], палітык
* [[1948]]: [[Захар Шыбека]], беларускі гісторык, прафесар
* [[1954]]: [[Іван Іванавіч Паўлоўскі|Іван Паўлоўскі]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі
* [[1958]]: [[Сяргей Рассадзін]], беларускі [[гісторык]]
* 1958: [[Кейт Буш]], англійская спявачка
* [[1963]]: [[Ліза Кудроў]], амерыканская актрыса
* [[1971]]: [[Том Грын]], канадскі акцёр

== Памерлі ==
[[Выява:Ingmar Bergman Smultronstallet.jpg|thumb|right|150px|Інгмар Бергман]]
* [[579]]: [[Бенедыкт I (Папа Рымскі)|Бенедыкт I, Папа Рымскі]]
* [[1683]]: [[Марыя Тэрэзія Аўстрыйская]], інфанта [[Іспанія|Іспаніі]], жонка караля Францыі [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] (нар. 10.9.1638)
* [[1898]]: [[Ота фон Бісмарк]], германскі палітык, дзяржаўны дзеяч (нар. 1.4.1815)
* [[1916]]: [[Альберт Нейсер]], нямецкі ўрач (нар. 22.1.1855)
* [[1936]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат
* [[1978]]: [[Умберта Нобіле]], італьянскі даследчык Арктыкі
* [[1995]]: [[Мірдза Бэндрупэ]], латышская паэтэса
* [[2003]]: [[Эва Кшыжэўская]], польская актрыса
* [[2007]]: [[Мікеланджэла Антаніоні]], італьянскі кінарэжысёр (нар. 29.9.1912)
* 2007: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр, сцэнарыст, пісьменнік (нар. 14.7.1918)
* [[2009]]: [[Юрый Курненін]], беларускі футбаліст і [[трэнер]] (нар. 14.6.1954)
* [[2015]]: [[Эндэль Ліпмаа]], эстонскі хімік
* [[2026]]: [[Нірмал Пурджа]], непальскі альпініст

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Вануату}} [[Вануату]]: Дзень незалежнасці
* {{Сцяг Кубы}} [[Куба]]: Дзень мучанікаў рэвалюцыі

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|730]]

&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:30 ліпеня| ]]</text>
      <sha1>5tjqsx16cyohdqiss038hf8tc9qh05i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 лістапада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>833</id>
    <revision>
      <id>5209818</id>
      <parentid>5145964</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */</comment>
      <origin>5209818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6728" sha1="asjfv4nzzdibjdghi3yebq88he2krf0" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на лістапад}}&lt;/noinclude&gt;
'''3 лістапада''' — трыста сёмы (трыста восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
[[File:Flag of Panama.svg|thumb|120px|Сцяг Панамы]]
* [[1478]]: Польскія войскі занялі горад [[Фромбарк]] на ўзбярэжжы Балтыйскага мора.
* [[1534]]: Парламент абвясціў караля [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] галавой [[Царква Англіі|Царквы Англіі]], замацаваўшы разрыў [[англіканства]] з [[каталіцтва]]м.
* [[1903]]: [[Панама]] абвясціла незалежнасць ад [[Калумбія|Калумбіі]].
* [[1918]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] абвясціла незалежнасць ад Расіі.
* [[1927]]: Адбылася закладка ўніверсітэцкага гарадка у Мінску.
* [[1928]]: [[Турцыя]] перайшла з арабскага на [[лацінскі алфавіт]].
* [[1958]]: Адкрыта [[Штаб-кватэра ЮНЕСКА]] ў [[Парыж]]ы.
* [[1961]]: Дэмантаваны [[Помнік Сталіну (Мінск)|помнік Сталіну]] ў [[Мінск]]у.
* [[1970]]: [[Сальвадор Альендэ]] стаў прэзідэнтам [[Чылі]].
* [[1972]]: У Мінску адбылося адкрыццё помніка народнаму паэту Беларусі Якубу Коласу.
* [[1986]]: [[Федэратыўныя штаты Мікранезіі|Мікранезія]] атрымала незалежнасць ад [[ЗША]].

== Нарадзіліся ==
* [[1500]]: [[Бенвенута Чэліні]], італьянскі [[скульптар]] і ювелір
* [[1604]]: [[Асман II]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (пам. 20.5.1622)
* [[1702]]: [[Караль Карыцкі]], доктар філасофіі, педагог, [[пісьменнік]] (пам. 10.12.1789)
* [[1793]]: [[Стывен Фулер Остын]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч
* [[1801]]: [[Вінчэнца Беліні]], італьянскі [[кампазітар]], (пам. 23.9.1835)
* [[1815]]: [[Джон Мітчэл]], дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху
* [[1845]]: [[Зыгмунт Глогер]], археолаг, этнограф і гісторык
* [[1860]]: [[Фрэдэрык Актавіус Пікард-Кембрыдж]], брытанскі арахнолаг
* [[1882]]: [[Якуб Колас]], беларускі празаік, паэт, педагог, навуковец, адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы (пам. [[13.8]].[[1956]])
* [[1889]]: [[Генрых Кампендонк]], нямецкі жывапісец
* [[1890]]: [[Канстанцін Пушкарэвіч]], філолаг, даследчык беларускай літаратуры, гісторык, перакладчык
* [[1893]]: [[Эдуард Адальберт Дойзі]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943)
* [[1893]]: [[Францішак Чарняўскі]], беларускі рэлігійны дзеяч (пам. 24.5.1979)
* [[1901]]: [[Леапольд III (кароль Бельгіі)|Леапольд III, кароль Бельгіі]] (пам. 25.9.1983)
* [[1921]]: [[Чарлз Бронсан]], амерыканскі кінаакцёр
* [[1967]]: [[Мікалай Мікалаевіч Мільчаў]], украінскі стралок, алімпійскі чэмпіён
* [[1969]]: [[Петэры Орпа]], прэм'ер-міністр Фінляндыі

== Памерлі ==
[[Image:Zmitrok Byadulya.jpg|thumb|100px|right|Змітрок Бядуля]]
* [[644]]: [[Умар ібн аль-Хатаб]], другі мусульманскі прававерны халіф, заснавальнік арабскай імперыі (нар. каля 581—583)
* [[1220]]: [[Урака (каралева Партугаліі)|Урака, каралева Партугаліі]]
* [[1784]]: [[Нікаля Гібаль]], французскі мастак
* [[1914]]: [[Георг Тракль]], аўстрыйскі [[паэт]]
* [[1937]]: [[Максім Бурсевіч]], дзеяч [[БСРГ]] (нар. [[9.8]].[[1890]])
* [[1937]]: [[Павел Валошын]], дзеяч Грамады і [[КПЗБ]], дэпутат Сойма Другой Рэчы Паспалітай (нар. [[28.6]].[[1891]])
* [[1941]]: [[Змітрок Бядуля]], беларускі пісьменнік (нар. [[23.4]].[[1886]])
* [[1963]]: [[Аўгустс Кірхенштэйнс]], латвійскі навуковец, дзяржаўны дзеяч
* [[1983]]: [[Афанасій (Мартас)|Афанасій (Антон Мартас)]], епіскап полацкі, дзеяч беларускага нацыянальнага руху, з 1944 у эміграцыі, гісторык царквы (нар. [[8.9]].[[1904]])
* [[1996]]: [[Жан-Бедэль Бакаса]], прэзідэнт [[ЦАР]]
* [[2003]]: [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў]], аварскі паэт
* [[2006]]: [[Поль Марыа]], французскі кампазітар
* [[2014]]: [[Ніна Уладзіміраўна Цімафеева]], артыстка балета
* [[2024]]: [[Куінсі Джонс]], амерыканскі кампазітар

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Дамінікі}} [[Дамініка]]: Дзень незалежнасці
* {{Сцяг Панамы}} [[Панама]]: Дзень незалежнасці
* {{Сцяг Федэратыўных Штатаў Мікранезіі}} [[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі]]: Дзень незалежнасці
* {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: Дзень культуры

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л03 ]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:3 лістапада| ]]</text>
      <sha1>asjfv4nzzdibjdghi3yebq88he2krf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 мая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>834</id>
    <revision>
      <id>5209197</id>
      <parentid>5116437</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */</comment>
      <origin>5209197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7717" sha1="inqo6onby8ljz9vlxpweyg3jlhxn6ag" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на май}}
&lt;/noinclude&gt;
'''3 мая''' ('''3 траўня''') — сто дваццаць трэці (сто дваццаць чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
[[Файл:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791.PNG|thumb|120px|[[Канстытуцыя 3 мая]].]]

* [[996]]: [[Грыгорый V (Папа Рымскі)|Грыгорый V]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. Ён стаў першым у гісторыі Папам германскага паходжання.
* [[1328]]: [[Парламент Англіі|Англійскі парламент]] ратыфікаваў [[Нортгемптанскі дагавор]] паміж [[Ізабела Французская|Ізабелай Французскай]] і [[Роджэр Мортымер, 1-ы граф Марч|Роджэрам Мортымерам]] з аднаго боку і [[Роберт I (кароль Шатландыі)|Робертам Брусам]] з другога, які прызнаваў незалежнасць [[Шатландыя|Шатландыі]].
* [[1791]]: Сейм [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] прыняў [[Канстытуцыя 3 мая 1791|Канстытуцыю]].
* [[1802]]: Адкрыты [[Дэрпцкі ўніверсітэт]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].
* [[1841]]: [[Новая Зеландыя]] абвешчана брытанскай калоніяй.
* [[1946]]: У [[Токіа]] пачаў работу [[Такійскі працэс|міжнародны трыбунал]] над японскімі ваеннымі злачынцамі.
* [[1980]]: Увайшла ў сілу [[Хельсінкская канвенцыя]] па ахове марскога асяроддзя раёна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].
* [[1986]]: У [[Нарвегія|нарвежскім]] горадзе [[Берген]] адбыўся [[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|31-ы конкурс песні «Еўрабачанне»]].
* [[2001]]: Падпісаны ўказ аб устанаўленні дыпламатычных адносін [[Беларусь|Беларусі]] і [[Малаві]].

== Нарадзіліся ==
[[Файл:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|thumb|120px|Нікало Макіявелі.]]
* [[1469]]: [[Нікало Макіявелі]], італьянскі палітычны і ваенны тэарэтык, гісторык, пісьменнік і дыпламат (пам. [[22.6]].[[1527]])
* [[1661]]: [[Антоніа Валіснеры]], італьянскі вучоны-натураліст
* [[1872]]: [[Сімун аў Скардзі]], фарэрскі паэт (пам. [[9.10]].[[1942]])
* [[1877]]: [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], збіральнік беларускага музычнага фальклору, выдавец (пам. [[8.12]].[[1937]])
* [[1882]]: [[Уладзіслаў Галубок]], беларускі драматург, [[акцёр]] і [[рэжысёр]], заснавальнік беларускага савецкага тэатра (пам. [[28.9]].[[1937]])
* [[1886]]: [[Марсель Дзюпрэ]], французскі кампазітар
* [[1892]]: [[Джордж Паджэт Томсан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (пам. [[10.9]].[[1975]])
* [[1901]]: [[Джына Чэрві]], італьянскі акцёр
* [[1902]]: [[Альфрэд Кастлер]], французскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (пам. [[7.1]].[[1984]])
* [[1906]]: [[Мэры Астар]], амерыканская актрыса
* [[1924]]: [[Ізадор Зінгер]], амерыканскі матэматык
* [[1933]]: [[Імант Зіеданіс]], латышскі [[паэт]]
* [[1934]]: [[Фрэнкі Валі]], амерыканскі спявак
* [[1942]]: [[Марыя Вайцяшонак]], беларуская пісьменніца
* [[1953]]: [[Франц Сіўко]], беларускі празаік, публіцыст
* [[1953]]: [[Стывен Уорбек]], брытанскі кампазітар
* [[1979]]: [[Сімона Хаўсвальд]], нямецкая біятланістка
* [[1989]]: [[Кацінка Хосу]], венгерская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка

== Памерлі ==
* [[1152]]: [[Мацільда I (графіня Булоні)|Мацільда I, графіня Булоні]] (нар. каля [[1103]])
* [[1481]]: [[Мехмед II Заваёўнік]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (нар. [[30.3]].[[1432]])
* [[1703]]: [[Эглон ван дэр Нер]], галандскі жывапісец
* [[1704]]: [[Генрых Ігнац Франц фон Бібер]], аўстрыйскі [[кампазітар]] (нар. [[12.8]].[[1644]])
* [[1758]]: [[Бенедыкт XIV|Бенедыкт XIV, Папа Рымскі]] (нар. [[31.3]].[[1675]])
* [[1763]]: [[Джордж Салманазар]], авантурыст, які выдаваў сабе за ўраджэнца вострава [[Тайвань|Фаромза]] (нар. каля [[1679]])
* [[1856]]: [[Адольф Шарль Адан]], французскі кампазітар (нар. [[24.7]].[[1803]])
* [[1863]]: [[Уладзіслаў Рамуальдавіч Машэўскі|Уладзіслаў Машэўскі]], адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] (нар. [[7.10]] [[1824]])
* [[1864]]: [[Станіслаў Горскі]], беларускі прыродазнавец, медык, [[педагог]] (нар. [[6.5]].[[1802]])
* [[1959]]: [[Рэната Біролі]], італьянскі мастак
* [[1987]]: [[Даліда]], французская спявачка (нар. [[17.1]].[[1933]])
* [[1990]]: [[Пімен (Патрыярх Маскоўскі)|Пімен]], [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] ([[1971]]—1990; нар. 10(23).7.[[1910]])
* [[2006]]: [[Карэл Апель]], нідэрландскі мастак
* [[2011]]: [[Роберт Браўт]], фізік-тэарэтык
* [[2022]]: [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], беларускі фізік, дзяржаўны дзеяч, першы кіраўнік незалежнай [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]

== Святкуюць ==
* {{Сцягафікацыя|ААН}}: Сусветны дзень свабоды друку
* {{Сцягафікацыя|Літва}} {{Сцягафікацыя|Польшча}}: Нацыянальнае свята З Мая (у гонар прыняцця Канстытуцыі)

&lt;noinclude&gt;{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|503]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:3 мая| ]]</text>
      <sha1>inqo6onby8ljz9vlxpweyg3jlhxn6ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каларада (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2016</id>
    <revision>
      <id>5209566</id>
      <parentid>4829186</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="456r41nydqhn5x4fluo2khdtcah0j89" xml:space="preserve">{{Значэнні}}
{{Рака
 |Назва                     = Каларада
  |Нацыянальная назва       = en/Colorado River
 |Выява                     = Colorado River.JPG
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 2330
 |Плошча вадазбору          = 629100
 |Расход вады               = 1206
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = ~2800
  |Каардынаты вытока        =
 |Вусце                     = 
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         =
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = 
 |Карта                     = Colorado watershed.png
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = 
  |Рэгіён                   = 
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Каларада''' ({{lang-en|Colorado River}}, {{lang-es|Río Colorado}}) — [[рака]] ў [[ЗША]] і [[Мексіка|Мексіцы]]. Даўжыня 2330 км (з прытокам [[Грын-Рывер (прыток Каларада)|Грын-Рывер]] 3200 км). Плошча [[Дэльта (рака)|дэльты]] 100 тыс. км². [[Вадазбор]] 635 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце ракі|вусці]] 0,508 тыс. м³/сек. Пачынаецца ў Перадавым хрыбце [[Скалістыя горы|Скалістых гор]], цячэ пераважна па пустынных і паўпустынных раёнах. Пры перасячэнні [[плато Каларада]] ўтварае глыбокія каньёны агульнай даўжынёй каля 800 км (у тым ліку [[Гранд-Каньён]]). Упадае ў [[Каліфарнійскі заліў]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Прытокі: [[Грын-Рывер (прыток Каларада)|Грын-Рывер]] (справа), [[Сан-Хуан (прыток Каларада)|Сан-Хуан]], [[Літл-Каларада]], [[Хіла]] (злева). Жыўленне снегавое, разводдзе з красавіка па ліпень. На Каларада пабудаваны плаціны Глен-Каньён-Дам і Гувер (Боўлдэр-Дам), буйныя вадасховішчы — азёры [[Паўэл (возера)|Паўэл]] і [[Мід (возера)|Мід]]. Суднаходная на 228 км ад вусця. Гарады: [[Паркер (Арызона)|Паркер]].

== Галерэя ==
&lt;gallery perrow=3 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Выява:Colorado_River_from_Desert_View-1000px.jpeg|Рака Каларада ў [[Гранд-Каньён]]е.
Выява:Colorado River edit.jpg|Рака Каларада ў [[Арызона|Арызоне]], [[ЗША]].
Выява:Colorado River at Needles 5.jpg|Рака Каларада ў Нідлс.
Выява:USA 10187 Horseshoe Bend Luca Galuzzi 2007.jpg|[[Падкова, Каларада|Выгіб ракі Каларада]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7}}

{{Каліфорнія}}

[[Катэгорыя:Басейн Каларада| ]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мексікі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Арызоны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Каліфорніі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Каларада]]
[[Катэгорыя:Рэкі Невады]]
[[Катэгорыя:Рэкі Юты]]</text>
      <sha1>456r41nydqhn5x4fluo2khdtcah0j89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрыс (карлікавая планета)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3028</id>
    <revision>
      <id>5209715</id>
      <parentid>5033625</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56973" sha1="jfpjb7qptmnf8thf4d38ov589o1tvc9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Эрыс}}
{{Планета
 |маленькая картка              = 
 |тып                           = карлікавая
 |фон                           = 
 |назва                         = Эрыс [[File:Eris symbol (bold).svg|24px|⯰]]
 |сімвал                        = 
 |выява                         = Eris and dysnomia2.jpg
 |шырыня                        = 
 |подпіс                        = Здымак Эрыс са спадарожнікам, зроблены з дапамогай тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]»
 |выява2                        = 
 |шырыня2                       = 
 |подпіс2                       = 
 |іншыя назвы                   = 
 |абазначэнне астэроіда         = 
 |катэгорыя астэроіда           =

 |адкрыццё-ref                  = 
 |першаадкрывальнік             = {{нп3|Майкл Браўн, астраном|Майкл Браўн|ru|Браун, Майкл (астроном)}},&lt;br /&gt;{{нп3|Чэдвік Трухілья|Чэдвік Трухілья|ru|Трухильо, Чедвик}},&lt;br /&gt;{{нп3|Дэвід Рабіновіц|Дэвід Рабіновіц|ru|Рабиновиц, Дэвид}}
 |месца адкрыцця                = 
 |дата адкрыцця                 = [[5 студзеня]] [[2005]]
 |спосаб адкрыцця               =

 |арбіта-ref                    = 
 |эпоха                         = {{Малая планета/Эпоха|09.12.2014}}
 |перыгелій                     = 37,911 а. а.
 |афелій                        = 97,651 а. а.
 |перыастр                      = 
 |апаастр                       = 
 |апсіда                        = 
 |перыапсіда                    = 
 |апаапсіда                     = 
 |вялікая паўвось               = 67,781 [[Астранамічная адзінка|а. а.]]
 |радыус арбіты                 = 
 |эксцэнтрысітэт                = 0.44068
 |сідэрычны перыяд              = 203 830 сут (558,04 [[Юліянскі каляндар|года]])
 |сінадычны перыяд              = 
 |арбітальная скорасць          = 3,4338 км/с
 |анамалія                      = 204,16°
 &lt;!--|нахіл                         = 44,0445°--&gt;
 |вуглавое перамяшчэнне         = 
 |даўгата ўзыходнага вузла      = 35,9531°
 |даўгата перыастра             = 
 |час перыастра                 = 
 |аргумент перыцэнтра           = 150,977°
 |палавінная амплітуда          = 
 |чый спадарожнік               = 
 |спадарожнікі                  = [[Дысномія (спадарожнік Эрыса)|Дысномія]]

 |фізічныя характарыстыкі-ref   = 
 |памеры                        = 
 |сціск                         = 
 |экватарыяльны радыус          = 
 |палярны радыус                = 
 |сярэдні радыус                = 1163 ± 6 км
 |акружнасць вялікага круга     = 
 |плошча паверхні               = (1.70±0.02){{e|7}} км²
 |аб'ём                         = 
 |маса                          = (1,67±0,02){{e|22}} кг
 |шчыльнасць                    = 2,52±0,05 г/см³
 |паскарэнне свабоднага падзення = 0,82±0,02 [[Паскарэнне|м/с²]]
 |першая касмічная скорасць     = 
 |другая касмічная скорасць     = 1,384 км/c
 |скорасць вярчэння             = 
 |перыяд вярчэння               = 25,9 [[гадзіна|г]]
 |нахіл восі                    = 
 |прамое ўзыходжанне            = 
 |схіленне                      = 
 |палярная нябесная шырата      = 
 |палярная нябесная даўгата     = 
 |альбеда                       =  {{val|0,96|0,09|0,04}}
 |спектральны клас              = 
 |бачная зорная велічыня        = {{Малая планета/Бачная зорная велічыня|epoch=2016-01-13|semimajor=67.6887|eccentricity=0.4421|inclination=44.143|asc_node=35.906|arg_peri=151.197|mean_anomaly=204.516|abs_mag=-1.2}}
 |абсалютная зорная велічыня    = {{val|-1.17|0.06|0.11}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.physics.sfasu.edu/astro/asteroids/sizemagnitude.html |title=Conversion of absolute magnitude to diameter for minor planets |access-date=17 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323180835/http://www.physics.sfasu.edu/astro/asteroids/sizemagnitude.html |archive-date=23 сакавіка 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 |вуглавы дыяметр               =

 |тэмпература на паверхні       = 20 К (−253&amp;nbsp;°C)
 |тэмпература 1 імя             = 
 |тэмпература 1 мінімум         = 
 |тэмпература 1 сярэдняя        = 
 |тэмпература 1 максімум        = 
 |тэмпература 2 імя             = 
 |тэмпература 2 мінімум         = 
 |тэмпература 2 сярэдняя        = 
 |тэмпература 2 максімум        =

 |атмасфера-ref                 = 
 |атмасферны ціск               = 
 |шкала вышыні                  = 
 |склад атмасферы               = 
}}

'''Эрыс''' ('''136199 Eris''' па каталогу [[Цэнтр малых планет|ЦМП]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPNames.html|title=Minor Planet Names: Alphabetical List|publisher=// IAU Minor Planet Center|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65NczpVj3?url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPNames.html|archive-date=11 лютага 2012|access-date=17 лютага 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; сімвал: [[File:Eris symbol (bold).svg|16px|⯰]])&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22  |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}&lt;/ref&gt; — другая па памеры пасля [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate |access-date=17 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701005734/https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/ |archive-date=1 ліпеня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, самая масіўная&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Dwarf Planet Outweighs Pluto
 |url         = http://www.space.com/3948-dwarf-planet-outweighs-pluto.html
 |publisher   = // space.com
 |year        = 2007
 |access-date  = 2012-01-22
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/6640u0o0J?url=http://www.space.com/3948-dwarf-planet-outweighs-pluto.html
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222539|title=Эрида: массивнее Плутона|publisher=// Астронет|date=2007-06-19|access-date=2012-01-25|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQEsxQx?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1222539|archive-date=22 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і найболей далёкая ад Сонца [[карлікавая планета]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. Раней была вядомая пад назвай Зена (Ксена). Адносіцца да [[Транснептунавы аб’ект|транснептунавых аб’ектаў]], [[плутоід]]аў&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = News Release — IAU0804: Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto
 |url         = http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0804/
 |publisher   = // [[IAU]]
 |date        = 2008-06-11
 |access-date  = 2012-01-22
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQFtKUc?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0804/
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Да [[XXVI Асамблея Міжнароднага астранамічнага саюза|XXVI Асамблеі Міжнароднага астранамічнага саюза]] Эрыс прэтэндавала на статус дзясятай [[планета|планеты]]. Аднак 24 жніўня 2006 года [[Міжнародны астранамічны саюз]] зацвердзіў вызначэнне класічнай планеты, якому Эрыс, як і [[Карлікавая планета Плутон|Плутон]], не адпавядае. Такім чынам, хоць статус Плутона як планеты ўжо даўно аспрэчваўся з-за адкрыцця іншых транснептунавых аб’ектаў&lt;ref name=&quot;Tyson2001&quot;&gt;{{cite web
 |last        = [[Тайсон, Нил Деграсс|Tyson N.]]
 |title       = Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim
 |date        = 2001-02-01
 |publisher   = // Space.com
 |url         = http://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html
 |access-date  = 2012-01-23
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110628191421/http://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html
 |archive-date = 28 чэрвеня 2011
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;, менавіт адкрыццё Эрыс падштурхнула працэс яго перагляду&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар         = Уральская В. С.
 |загаловак      = Физические свойства карликовых планет
 |спасылка        = http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/life/chteniya/sagi2007/carlikitext.pdf
 |мова          = ru
 |тып           = доклад
 |год           = 2007
}}&lt;/ref&gt; замест прызнання Эрыс планетай. Эрыс доўгі час лічылася значна буйней Плутона&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Астрономы обнаружили десятую планету Солнечной системы
 |url         = http://lenta.ru/news/2005/07/30/tenth/
 |publisher   = // Lenta.ru
 |date        = 2005-07-30
 |access-date  = 2012-01-22
 |language    = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/6640vR9jm?url=http://lenta.ru/news/2005/07/30/tenth/
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;, па дадзеных на 2010 год іх памеры лічыліся гэтак блізкімі, што няможна было з упэўненасцю сцвярджаць, які з гэтых аб’ектаў буйней&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Новая надежда
 |url         = http://lenta.ru/articles/2010/11/10/pluto/
 |publisher   = // Lenta.ru
 |date        = 2010-11-10
 |access-date  = 2012-01-22
 |language    = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/6640wmp6A?url=http://lenta.ru/articles/2010/11/10/pluto/
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beatty&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Beatty K.
 |title       = Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto
 |publisher   = Sky and Telescope
 |work        = // New Scientist
 |date        = 2010-11-08
 |url         = http://www.newscientist.com/article/dn19697-former-tenth-planet-may-be-smaller-than-pluto.html
 |access-date  = 2012-01-25
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQNyviT?url=http://www.newscientist.com/article/dn19697-former-tenth-planet-may-be-smaller-than-pluto.html
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Аднак паводле дадзеных, атрыманым з [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|АМС]] «[[Новыя гарызонты]]» ў ліпені 2015 года, Плутон трохі больш Эрыс і з’яўляецца самым буйным з вядомых сёння транснептунавых аб’ектаў&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2640752&amp;tid=33028 Астрономы поменяли свои представления о размерах Плутона]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя адкрыцця ==

=== Адкрыццё ===
[[Файл:Animation showing movement of 2003 UB313-2-.gif|thumb|left|Стрэлкай паказаны рух Эрыс на трох выявах, выкарыстаных пры адкрыцці аб’екта. Здымкі зроблены на працгяу 3 гадзін.]]
Эрыс адкрыта групай амерыканскіх астраномаў у складзе: [[Майкл Браўн, астраном|Майкл Браўн]] ([[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут]]), [[Дэвід Рабіновіц]] ([[Ельскі ўніверсітэт]]), [[Чэдвік Трухілья]] (абсерваторыя {{нп3|Джэміні, абсерваторыя|Джэміні|ru|Обсерватория Джемини}})&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects
 |url         = http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/Centaurs.html
 |publisher   = // [[IAU]]
 |access-date  = 2012-01-27
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67o3XnOmu?url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/Centaurs.html
 |archive-date = 20 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Да моманту адкрыцця Эрыс яны ўжо некалькі гадоў вялі сістэматычныя пошукі транснептунавых аб’ектаў і паспелі ўславіцца адкрыццямі такіх буйных аб’ектаў, як [[(50000) Квавар]] і [[(90377) Седна]]. Група выкарыстоўвала 122-сантымятровы {{нп3|тэлескоп імя Самуэля Ашына|тэлескоп імя Самуэля Ашына|ru|Телескоп имени Самуэля Ошина}} з 112 ПЗС-матрыцамі, які знаходзіцца ў [[Паламарская абсерваторыя|Паламарскай абсерваторыі]], а таксама адмысловую [[камп’ютарная праграма|праграму]] для пошуку рухомых аб’ектаў на здымках.

Эрыс была ўпершыню заўважана [[5 студзеня]] [[2005]] года ў 19:20 [[UTC]]&lt;ref name=&quot;New Planet&quot; /&gt; падчас паўторнага аналізу здымка, зробленага [[21 кастрычніка]] [[2003]]а годў 6:25 UTC з дапамогай тэлескопа Самуэля Ашына. Таксама Эрыс была знойдзена на некалькіх ранейшых здымках. Праз некалькі дзён пасля адкрыцця групе Браўна ў супрацы з Сюзаннай Турэлот ізноў удалося выявіць аб’ект з дапамогай 1,3-мятровага тэлескопа SMARTS у абсерваторыі {{нп3|Міжамерыканская абсерваторыя Сера-Талола|Сера-Талола|ru|Межамериканская обсерватория Серро-Тололо}}&lt;ref name=&quot;MPEC2005-O41&quot; /&gt;. Запатрабавалася яшчэ некалькі месяцаў даследаванняў, каб вызначыць параметры арбіты і прыблізны памер аб’екта. Заява пра адкрыццё была апублікавана 29 ліпеня 2005 года&lt;ref name=&quot;MPEC2005-O41&quot;&gt;{{cite web
 |title       = MPEC 2005-O41
 |url         = http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O41.html
 |publisher   = // International Astronomical Union
 |date        = 2005-07-29
 |access-date  = 2012-01-14
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQInzY5?url=http://www.minorplanetcenter.net/mpec/K05/K05O41.html
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;.

=== Назва ===
Пры рэгістрацыі адкрыцця аб’екту было прысвоена {{нп3|Часовае абазначэнне астэроіда|часовае абазначэнне|ru|Временное обозначение астероида}} {{mp|2003 UB|313}}.

Пасля паўстала нявызначанасць у класіфікацыі аб’екта: малая ці паўнавартасная планета. З прычыны адрознення працэдуры назвы гэтых двух класаў аб’ектаў&lt;ref name=&quot;название&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.iau.org/public/naming/
 |title       = Naming Astronomical Objects
 |publisher   = // [[IAU]]
 |access-date  = 2012-01-10
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/65Nd6VWaX?url=http://www.iau.org/public/naming/
 |archive-date = 11 лютага 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt; прапанову назвы адклалі да сходу [[Міжнародны астранамічны саюз|МАС]] 24 жніўня 2006. У гэты перыяд у СМІ і ў астранамічнай грамадскасці зацвердзілася імя Зена ({{lang-en|Xena}}), якое згадваецца практычна гэтак жа часта, як самы «папулярны» [[транснептунавы аб’ект]] [[(90377) Седна|Седна]]. Хоць гэта назва, дадзеная ў гонар галоўнай гераіні серыяла «{{нп3|Зена — каралева ваяроў|Зена — каралева ваяроў|ru|Зена — королева воинов}}», была неафіцыйнай, зарэзерваванай групай першаадкрывальнікаў для першага аб’екта, які будзе буйней Плутона. Паводле слоў Майка Браўна&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Xena and Gabrielle
 |date       = Студзень 2006
 |publisher   = // Status
 |url         = http://www.aas.org/cswa/status/Status_Jan06.pdf
 |format      = PDF
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/684rNGX0A?url=http://www.aas.org/cswa/status/Status_Jan06.pdf
 |archive-date = 31 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;:

{{пачатак цытаты}}
Мы выбралі яе, бо яна пачынаецца з літары «[[X (літара)|ікс]]» ({{нп3|Планета X|Планета X|en|Planets beyond Neptune}}), гучыць як міфалагічна (добра, гэта тэлевізійная міфалогія, але Плутон названы па імі {{нп3|Плута|мультыплікацыйнага персанажа|ru|Плуто}}, ці не так?), і (гэта праўда) мы працавалі, каб там з’явілася больш жаночых божышчаў (прыкладам, Седна). Да таго ж гэты серыял быў усё яшчэ ў эфіры, што даводзіць, як доўга мы яе шукалі!
{{oq|en|We chose it since it started with an X (planet «X»), it sounds mythological (OK, so it’s TV mythology, but Pluto is named after a cartoon, right?), and (this part is actually true) we've been working to get more female deities out there (i.e. Sedna). Also, at the time, the TV show was still on TV, which shows you how long we've been searching!}}
{{канец цытаты}}

Паводле публікацыі Г. Шылінга, Майкл Браўн спачатку хацеў даць гэтай планеце імя Лайла ({{lang-en|Lila}}) у гонар {{нп3|Ліла|канцэпцыі ў індуізме|ru|Лила}}, якое было таксама сугучна імя нованароджанай дачкі Браўна Лайлы ({{lang-en|Lilah}})&lt;ref&gt;{{кніга
 |аўтар         = Schilling G.
 |частка         = Lila
 |загаловак      = The hunt for planet X: new worlds and the fate of Pluto
 |спасылка        = http://books.google.ru/books?id=HMVUPDppo4MC&amp;pg=PA201#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 |выдавецтва  = Springer
 |год           = 2009
 |pages = 201
 |allpages = 303
 |isbn          = 978-0-387-77804-4
}}&lt;/ref&gt;. У рускамоўных [[СМІ]] была пашырана чутка, што аб’екту прапанавана даць імя {{нп3|Імір, міфалогія|Імір|ru|Имир (мифология)}} — у гонар волата са скандынаўскай міфалогіі&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = 2003 UB313
 |url         = http://www.grani.ru/Society/Science/m.104444.html
 |publisher   = // Грани.ру
 |date        = 2006-04-13
 |access-date  = 2012-03-03
 |language    = ru
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140718063750/http://grani.ru/Society/Science/m.104444.html
 |archive-date = 18 ліпеня 2014
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;. Сам Майкл Браўн публічна выказаўся, што найболей прыдатнай назвай для {{mp|2003 UB|313}} магло быць імя [[Празерпіна|Празерпіны]] — жонкі Плутона ў рымскай міфалогіі, або яе грэчаскага аналага [[Персефона|Персефоны]]&lt;ref name=&quot;New Planet&quot;&gt;{{cite web
 |title       = The discovery of &lt;s&gt;2003 UB313&lt;/s&gt; Eris, the &lt;s&gt;10th planet&lt;/s&gt; largest known dwarf planet
 |url         = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
 |author      = Brown M.
 |year        = 2006
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQJH7gU?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя назвы нават атрымалі большасць галасоў у конкурсе па выбары назвы для дзясятай планеты, праведзеным часопісам {{нп3|New Scientist|New Scientist|ru|New Scientist}} (пры гэтым Зена заняла толькі чацвёртае месца)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = O'Neill S.
 |year        = 2005
 |title       = Your top 10 names for the tenth planet
 |publisher   = // New Scientist
 |url         = http://www.newscientist.com/article/dn7811
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/66413PFhc?url=http://www.newscientist.com/article/dn7811
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Аднак гэтыя назвы не маглі быць прыняты, бо ўжо былі дадзены астэроідам [[(26) Празерпіна]] і [[(399) Персефона]], а па правілах МАС назвы малых планет не павінны быць занадта падобныя&lt;ref name=&quot;название&quot; /&gt;, каб не ўзнікала {{нп3|Канфлікты імёнаў нябесных цел|канфлікту імёнаў|ru|Конфликты имён небесных тел}}.

Але, паколькі {{mp|2003 UB|313}} доўгі час лічыўся дзясятай планетай, Майкл Браўн усё ж мае намер даць яму назву з грэка-рымскай міфалогіі, у рамках якой названы іншыя планеты. Імя [[Эрыс (міфалогія)|Эрыс]] ({{lang-grc|Ἔρις}}) — грэчаскай багіні разладу, якую Браўн назваў сваёй улюбёнай багіняй&lt;ref name=&quot;WGBH&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Brown M.
 |date        = April 11, 2007
 |title       = Pluto and the Outer Solar System
 |publisher   = // WGBH and Museum of Science, Boston
 |url         = http://forum-network.org/lecture/pluto-and-outer-solar-system
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/66414NRiK?url=http://forum-network.org/lecture/pluto-and-outer-solar-system
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;, не было занята. Менавіта гэта назва і было адпраўлена ў камісію МАСЗ 6 верасня 2006 года, якая зацвердзіла яго [[13 верасня]] [[2006]] года&lt;ref name=&quot;iauc8747&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html
 |title       = IAU Circular No. 8747
 |date        = 2006-09-13
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/684rNiMXd?url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html
 |archive-date = 31 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Перад гэтым 7 верасня яна, як і Плутон, была ўлучана ў каталог малых планет пад нумарам 136199&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2006/MPC_20060907.pdf
 |title       = MPC 57592
 |date        = 2006-09-07
 |publisher   = // IAU Minor Planet Center
 |access-date  = 2012-01-14
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/64vXLQnOS?url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2006/MPC_20060907.pdf
 |archive-date = 24 студзеня 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская назва гэтага аб’екта супадае з назвай астэроіда [[(718) Эрыс]].

=== Знак ===
Эрыс, у адрозненне ад класічных планет і старых карлікавых планет [[Цэрэра (карлікавая планета)|Цэрэры]] і Плутона, не мае афіцыйнага знака. Найбольш пашыраны адзін са знакаў {{нп3|дыскардыянізм|дыскардыянства|ru|Дискордианизм}} [[Файл:Eris symbol (fixed width).svg|20px|⯰]], вядомы як «рука Эрыс». Найбольшую зацікаўленасць у гэтым пытанні маюць [[астролаг]]і, якія ўжываюць наступныя знакі:
* [[Файл:Eris arrow symbol (fixed width).svg|20px|⯱]], прапанаваны Генры Сельцарам,
* «{{нп3|усёбачнае вока|усёбачнае вока|ru|Всевидящее око}}» [[Файл:Eris eye of Providence symbol.svg|20px]], прапанаваны Зейнам Стайнам.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Stein Z.
 |title       = Dwarf planets
 |url         = http://www.zanestein.com/Trans-pluto.htm
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120108011115/http://www.zanestein.com/Trans-pluto.htm
 |archive-date = 8 студзеня 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;

== Арбіта ==
[[Файл:Eris Orbit.ru.svg|thumb|left|300px|Схема арбіты Эрыс.]]
Нягледзячы на тое, што арбіта Эрыс асочана па {{нп3|Назіранні да адкрыцця|архіўным здымкам|ru|Наблюдения до открытия}} аж да 1954 года&lt;ref name=&quot;jpldata&quot;&gt;{{cite web
| type = September 18, 2014 last obs
| title = JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313)
| url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Eris
| access-date = November 23, 2014
}}&lt;/ref&gt;, яе вельмі павольны рух не дазваляе ўсталяваць арбітальныя характарыстыкі з высокай дакладнасцю. Сярэдняя адлегласць Эрыс ад Сонца — 68,05 [[астранамічная адзінка|а. а.]] (10,18 млрд км), але арбіта моцна выцягнутая — яе [[эксцэнтрысітэт]] роўны 0,435&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;. Такім чынам, максімальная адлегласць ад Эрыс да Сонца складае 97,63 а. а. (14,61 млрд км), мінімальная — 38,46 а. а. (5,75 млрд км)&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;, то бок у перыгеліі яна аказваецца бліжэй да Сонца, чым Плутон у афеліі, толькі, у адрозненне ад яго, Эрыс не трапляе ўнутр арбіты Нептуна. Яна прайшла афелій у сакавіку-красавіку [[1977]] года&lt;ref name=&quot;эфемериды1&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Yeomans D. K.
 |url         = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=sb&amp;sstr=Eris
 |title       = Horizons Online Ephemeris System
 |publisher   = // California Institute of Technology, Jet Propulsion Laboratory
 |access-date  = 2012-01-14
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120606133107/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=sb&amp;sstr=Eris
 |archive-date = 6 чэрвеня 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt; і цяпер набліжаецца да Сонца. Па стане на [[2012]] год Эрыс знаходзіцца ў 96,5 а. а. (14,5 млрд км) ад [[Сонца]]&lt;ref name=&quot;эфемериды2&quot; /&gt;, то бок сонечнае святло ідзе да яе больш 13 гадзін. Апроч вялікага эксцэнтрысітэту яе арбіта моцна нахілена (пад вуглом 43,82°) да плоскасці [[экліптыка|экліптыкі]]. Па эксцэнтрысітэце і нахілу арбіта Эрыс значна перасягае Плутон і іншыя {{нп3|Класічны аб'ект пояса Койпера|класічныя аб'екты пояса Койпера|ru|Классический объект пояса Койпера}}. Нябесныя целы з такімі характарыстыкамі прынята адносіць да аб’ектаў [[рассеяны дыск|рассеянага дыска]]&lt;ref name=&quot;MPEC2009-P26&quot;&gt;{{cite web|title=MPEC 2009-P26: Distant Minor Planets|publisher=// IAU Minor Planet Center|date=2009-08-07|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K09/K09P26.html|access-date=2012-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/65Nd8l6o4?url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K09/K09P26.html|archive-date=11 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ці нават да {{нп3|Адасоблены транснептунавы аб'ект|адасобленых транснептунавых аб'ектаў|ru|Обособленный транснептуновый объект}}&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Gladman B., Marsden B. G., VanLaerhoven C.
 |title       = Nomenclature in the outer Solar System
 |url         = http://www.lpi.usra.edu/books/ssbn2008/7002.pdf
 |lang        = en
 |year      = 2008
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQL1WMw?url=http://www.lpi.usra.edu/books/ssbn2008/7002.pdf
 |archive-date = 22 мая 2012
 |access-date  = 17 лютага 2017
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;.

[[Абсалютная зорная велічыня]] Эрыс складае −1,19{{sup|m}}&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;. Яе бачны бляск у 2011—2012 гадах роўны 18,7{{sup|m}}&lt;ref name=&quot;эфемериды2&quot;&gt;{{cite web
 |title       = AstDys (136199) Eris Ephemerides
 |publisher   = // Department of Mathematics, University of Pisa, Italy
 |url         = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&amp;n=Eris
 |access-date  = 2012-01-14
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQLXeut?url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt; (для параўнання, бляск Плутона роўны каля 14{{sup|m}}) — непасрэдна назіраць планету ў аматарскі [[тэлескоп]] немагчыма, хоць пры вызначаных умовах яе можна засняць праз добры аматарскі тэлескоп з [[Апертура (оптыка)|апертурай]] 250—300 мм&lt;ref&gt;[http://faqs.org.ru/science/telescop.htm FAQ по телескопам]&lt;/ref&gt;.

Перыяд абарачэння Эрыс вакол Сонца складае 561 год, то бок яна дасягне найбліжэйшага да Сонца пункту арбіты толькі ў 2258 годзе&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;.

Паводле разлікаў, працягласць лёту [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|аўтаматычнай міжпланетнай станцыі]] для даследавання Эрыс з пралётнай траекторыі, накшталт «[[Новыя гарызонты|Новых гарызонтаў]]», склала б каля 25 гадоў з выкарыстаннем [[Гравітацыйны манеўр|гравітацыйнага манеўру]] ля Юпітэра. Так, пры запуску 3 красавіка 2032 ці 7 красавіка 2044, лёт зойме 24,66 года&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=R. McGranaghan, B. Sagan, G. Dove, A. Tullos, J. E. Lyne, J. P. Emery|год=2011|загаловак=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|выданне=Journal of the British Interplanetary Society|том=64|старонкі=296–303|bibcode=2011JBIS...64..296M}}&lt;/ref&gt;.

== Фізічныя характарыстыкі ==

Дакладна вызначыць памеры гэтак аддаленага нябеснага цела вельмі цяжка. Яркасць аб’екта сумерная плошчы паверхні, памножанай на [[альбеда]] (доля сонечных праменяў, адбіваных аб’ектам). Такім чынам, каб вылічыць дыяметр, трэба ведаць [[Абсалютная зорная велічыня|абсалютную зорную велічыню]] (якую лёгка вызначыць) і альбеда (якое невядома). Праўда, Эрыс гэтак яркая, што нават калі яе альбеда роўна 1, яе дыяметр павінен быць не менш 2300 км&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Conversion of Absolute Magnitude to Diameter for Minor Planets |url=http://www.physics.sfasu.edu/astro/asteroids/sizemagnitude.html |access-date=17 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030211002048/http://www.physics.sfasu.edu/astro/asteroids/sizemagnitude.html |archive-date=11 лютага 2003 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У лютым [[2006]] года ў часопісе ''{{нп3|Nature|Nature|ru|Nature}}'' апублікаваны вынікі вымярэння цеплавылучэння планетоіда, выходзячы з якіх яго дыяметр быў вызначаны як 3000±300 км&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astro.uni-bonn.de/~bertoldi/ub313/|title=New «planet» is larger than Pluto: Bonn astronomers measure size of newly discovered solar system object|publisher=// MPIfR|lang=en|date=2.2.2006 / 13.4.2006|access-date=2012-02-01}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку [[2006]] года былі апублікаваны вынікі вымярэнняў дыяметра і альбеда аб’екта, выкананыя з дапамогай касмічнага тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]». Згодна гэтым вымярэнням, дыяметр Эрыс аказаўся роўны 2400±100 км (толькі на 6 % больш дыяметра Плутона), а альбеда — 0,86±0,07&lt;ref name=&quot;размер&quot;&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Brown M. E., Schaller E. L., Roe H. G., Rabinowitz D. L., Trujillo C. A.
 |загаловак = Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the Hubble Space Telescope
 |спасылка   = http://iopscience.iop.org/1538-4357/643/1/L61
 |мова     = en
 |выданне  = The Astronomical Journal Letters
 |год      = 2006
 |volume = 643
 |нумар    = 1
 |pages = L61
 |doi      = 10.1086/504843
|issn=0004-637X}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, паверхня Эрыс мае больш высокае альбеда, чым паверхня любога іншага аб’екта Сонечнай сістэмы, за выняткам [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлада]].

Вымярэнні памераў Эрыс, праведзеныя ў 2007 годзе з дапамогай інфрачырвонага касмічнага тэлескопа «{{нп3|Спітцэр, касмічны тэлескоп|Спітцэр|ru|Спитцер (космический телескоп)}}», дазволілі ацаніць яе дыяметр у 2600{{±|400|200}} км&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар= Stansberry J., Grundy W., Brown M. E., Spencer J., Trilling D., Cruikshank D., Margot J.-L.|частка= Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope|спасылка частка= http://arxiv.org/pdf/astro-ph/0702538v2.pdf |загаловак= The Solar System beyond Neptune |спасылка= https://books.google.ru/books?id=HhBYx9ng-WQC&amp;hl=ru&amp;pg=PA161#v=onepage&amp;q&amp;f=false|адказны= M. A. Barucci et al., Eds.|выдавецтва= University of Arizona Press|год= 2007|pages= 161—179|isbn= 9780816527557}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:OccultationEris2010.ogv|thumb|right|Анімацыя з бачнымі [[Сутачнае вярчэнне Зямлі|трэкамі зоркі]] з трох пунктаў, якая тлумачыць, дзе і як назіралася пакрыццё.]]

Самыя дакладныя вымярэнні зроблены ў ноч на 6 лістапада 2010 года, калі адразу тры групы астраномаў у [[Чылі]] назіралі [[Пакрыццё (астраномія)|пакрыццё]] Эрыс вельмі слабай зоркі USNO-A2 0825-00375767&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://astronomicaleventscalendar.blogspot.com/2011/10/occultation-of-minor-planet-136199-eris.html
 |title       = Occultation of Minor Planet 136199 Eris Gives Significant Data
 |date        = 2011-10-27
 |publisher   = // Astronomical Events Calendar
 |access-date  = 2012-01-25
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQMz0zq?url=http://astronomicaleventscalendar.blogspot.com/2011/10/occultation-of-minor-planet-136199-eris.html
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt; ([[зорная велічыня|бачная велічыня]] 17,1{{sup|m}}) у [[Кіт (сузор’е)|сузор’і Кіта]]. Гэта дазволіла ўсталяваць дыяметр плутоіда з дакладнасцю да 12 км&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Попов Л.
 |title       = Редкое затмение поссорило Плутон с плутоидом
 |url         = http://www.membrana.ru/particle/903
 |work        = // Мембрана
 |date        = 2010-11-11
 |access-date  = 2012-01-22
 |language    = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/66414yvDu?url=http://www.membrana.ru/particle/903
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;. Дыяметр Эрыс, паводле дадзеных гэтых вымярэнняў, не перавышае 2326±12 км, а альбеда — 0,96{{±|0,09|0,04}}&lt;ref name=&quot;Sicardy&quot;&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Sicardy  B.et al.
 |загаловак = Size, density, albedo and atmosphere limit of dwarf planet Eris from a stellar occultation
 |спасылка   = http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC-DPS2011/EPSC-DPS2011-137-8.pdf
 |выданне  = // European Planetary Science Congress Abstracts
 |год      = 2011
 |volume = 6
}}&lt;/ref&gt;. Памылка ў ацэнцы дыяметра паводл дадзеных цеплавога выпрамянення меркавана злучана са значным нахілам восі кручэння Эрыс да плоскасці арбіты, з прычыны чаго адно паўшар’е цяпер нагрэта больш, чым іншае&lt;ref name=&quot;Beatty&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/17024|title=Астрономы открыли удивительную белизну Эриды|work=Мембрана|archive-url=https://www.webcitation.org/66416VSuc?url=http://www.membrana.ru/particle/17024|archive-date=10 сакавіка 2012|access-date=18 лютага 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, атрыманыя дадзеныя дазвалялі сцвярджаць, што Эрыс менш Плутона, для якога традыцыйна паказваецца дыяметр 2390 км. Аднак аналагічныя вымярэнні для Плутона, праведзеныя ў 2007 годзе, дазваляюць выказаць дапушчэнне, што яго дыяметр складае 2322 км&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Young E. F., Young L. A., Buie M.
 |загаловак = Pluto's Radius
 |спасылка   = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007DPS....39.6205Y
 |мова     = en
 |выданне  = Bulletin of the American Astronomical Society
 |год      = 2007
 |volume = 39
 |pages = 541
}}&lt;/ref&gt; ао 2368 км (2014 год)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=  Lellouch E., de Bergh C., Sicardy B., Forget F., Vangvichith M., Käufl H.-U. |загаловак= Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto's atmosphere |спасылка = http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1403/1403.3208.pdf |мова= en|выданне= Icarus|год= 2014|doi= 10.1016/j.icarus.2014.03.027|arxiv= 1403.3208}}&lt;/ref&gt;. Таму пытанне пра тое, якая з карлікавых планет у рэчаіснасці з’яўляецца найбуйнейшай у Сонечнай сістэме, заставаўся адкрытым да ліпеня 2015 года, калі паводле дадзеных АМС «Новыя Гарызонты» было ўсталявана, што дыяметр Плутона — 2370±20 км&lt;ref name=&quot;NH0714&quot;&gt;{{cite web
 |title       = How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate
 |url         = http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20150713
 |publisher   = NASA
 |date        = 13 июля 2015
 |access-date  = 13 июля 2015
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/6a0e1yL9t?url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20150713
 |archive-date = 14 ліпеня 2015
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Маса Эрыс вызначана дзякуючы наяўнасці спадарожніка, яна прыкладна на чвэрць больш масы Плутона і роўная (1,67±0,02){{e|22}} кг&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Brown M. E., Schaller E. L.
 |загаловак = The Mass of Dwarf Planet Eris
 |спасылка   = http://www.sciencemag.org/content/316/5831/1585.short
 |мова     = en
 |выданне  = Science
 |год      = 2007
 |volume = 316
 |нумар    = 5831
 |pages = 1585
 |doi      = 10.1126/science.1139415
}}&lt;/ref&gt;. Адпаведна, сярэдняя шчыльнасць Эрыс роўная 2,52±0,05 г/см³&lt;ref name=&quot;Sicardy&quot; /&gt;, што даволі блізкае да шчыльнасці як Плутона, так і розных астэроідаў [[пояс Койпера|пояса Койпера]].

[[Перыяд вярчэння]] вакол уласнай восі аддаленых нябесных цел вызначаецца шляхам аналізу {{нп3|Крывая бляску|крывой бляску|ru|Кривая блеска}}. Але вызначэнне перыяду вярчэння Эрыс абцяжарана з прычыны яе правільнай формы і аднастайнасці паверхні. Першая ацэнка, зробленая ў 2005 годзе, давала ніжнюю мяжу ў 8 гадзін&lt;ref name=&quot;iauc8596&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08596.html
 |title       = IAU Circular No. 8596
 |date        = 2005-09-08
 |access-date  = 2012-01-22
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67qQOu4pe?url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08500/08596.html
 |archive-date = 22 мая 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных фотаметрычнага даследавання, праведзенага ў 2006 годзе, Эрыс здзяйсняе поўны абарот вакол сваёй восі не менш чым за 5 зямных сутак&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Carraro G., Maris M., Bertin D., Parisi M. G.
 |загаловак = Time series photometry of the dwarf planet ERIS (2003 UB313)
 |спасылка   = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?bibcode=2006A&amp;A...460L..39C
 |мова     = en
 |выданне  = Astronomy and Astrophysics
 |год      = 2006
 |volume = 460
 |нумар    = 2
 |pages = L39—L42
 |doi      = 10.1051/0004-6361:20066526
}}&lt;/ref&gt;. Вымярэнні, праведзеныя ў 2008 годзе з дапамогай арбітальнага тэлескопа «{{нп3|Swift, касмічны апарат|Swift|ru|Swift (космический аппарат)}}», далі найболей дакладнае значэнне 25,9 гадзіны&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Roe H. G., Pike R. E., Brown M. E.
 |загаловак = Tentative Detection of the Rotation of Eris
 |спасылка   = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?bibcode=2008Icar..198..459R
 |мова     = en
 |выданне  = Icarus
 |год      = 2008
 |volume = 198
 |нумар    = 2
 |pages = 459—464
 |doi      = 10.1016/j.icarus.2008.08.001
}}&lt;/ref&gt;.

[[Нахіл восі вярчэння]] Эрыс невядомы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.windows2universe.org/our_solar_system/dwarf_planets/dwarf_planets_polar_regions.html&amp;edu=high|title=The Poles of the Dwarf Planets|publisher=// Windows to the Universe|author=Russell R.|date=2009-06-09|lang=en|access-date=2012-02-19|archive-url=https://www.webcitation.org/67niMsmGE?url=http://www.windows2universe.org/our_solar_system/dwarf_planets/dwarf_planets_polar_regions.html|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Хімічны склад ==
[[Файл:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|left|Эрыс. Мастацкая выява NASA.]]
Вымярэнні цеплавога патоку ад Эрыс дазваляюць на аснове [[Закон Стэфана — Больцмана|закона Стэфана — Больцмана]] вылічыць, што цяпер сярэдняя тэмпература яе паверхні складае каля 20 К (-253&amp;nbsp;°C)&lt;ref name=&quot;лёд&quot; /&gt;, а ў найбліжэйшым да Сонца пункце арбіты тэмпература можа дасягнуць 43 К(−230&amp;nbsp;°C)&lt;ref name=&quot;размер&quot; /&gt;.

[[Файл:Comparison of spectra of Eris and Pluto.svg|thumb|260px|Параўнанне інфрачырвоных спектраў Эрыс і Плутона (стрэлкамі адзначаны [[Спектральная лінія паглынання|лініі паглынання]] метана).]]
Спектраскапічныя назіранні, выкананыя 25 студзеня 2005 года ў абсерваторыі [[Джэміні, абсерваторыя|Джэміні]], паказалі наяўнасць на паверхні Эрыс [[метан]]авага снега, чым яна падобна на Плутон і спадарожнік Нептуна [[Трытон (спадарожнік)|Трытон]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Gemini Observatory Shows That «10th Planet» Has a Pluto-Like Surface
 |url         = http://www.gemini.edu/index.php?q=node/142
 |publisher   = // Gemini Observatory
 |year        = 2005
 |access-date  = 2012-01-13
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/66417xIdI?url=http://www.gemini.edu/index.php?q=node%2F142
 |archive-date = 10 сакавіка 2012
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Гэтым тлумачыцца высокае [[альбеда]] аб’екта. Таксама ў яе снезе прысутнічае дамешак азотнага лёду, доля якога расце з глыбінёй&lt;ref name=&quot;погода на эриде&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/13296|title=Астрономы увидели следы сезонных штормов на Эриде|publisher=// Мембрана|archive-url=https://www.webcitation.org/66418sDRh?url=http://www.membrana.ru/particle/13296|archive-date=10 сакавіка 2012|access-date=18 лютага 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Эрыс адрозніваецца ад Плутона і Трытона колерам. Плутон і Трытон чырванаватыя, а яна — шараватая. Гэта злучана з наяўнасцю на Эрыс таксама [[этан]]авага і [[этылен]]авага лёду&lt;ref name=&quot;лёд&quot;&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Merlin F. et al.
 |загаловак = Stratification of methane ice on Eris' surface
 |спасылка   = http://iopscience.iop.org/1538-3881/137/1/315
 |мова     = en
 |выданне  = The Astronomical Journal
 |год      = 2009
 |volume = 137
 |нумар    = 1
 |pages = 315—328
 |doi      = 10.1088/0004-6256/137/1/315
}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2011 года былі апублікаваны вынікі даследаванняў, паводле якіх тонкі пласт змерзлых газаў, што пакрывае паверхню Эрыс, здольны ўзганяцца пры падвышэнні тэмпературы (у перыгеліі) і ўтвараць часовую атмасферу карлікавай планеты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/10/27/eris/|title=Атмосфера Эриды оказалась временной|date=27 октября 2011|publisher=// Лента.ру|access-date=2012-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202053600/http://lenta.ru/news/2011/10/27/eris/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Sicardy B., Ortiz J. L., Assafin M., Jehin E., Maury A., Lellouch E., Gil Hutton R., Braga-Ribas F., Colas F., Hestroffer D., Lecacheux J., Roques F., Santos-Sanz P., Widemann T., Morales N., Duffard R., Thirouin A., Castro-Tirado A. J., Jelínek M., Kubánek P., Sota A., Sánchez-Ramírez R., Andrei A. H., Camargo J. I. B., da Silva Neto D. N. et al.|загаловак=A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation|спасылка=http://www.nature.com/nature/journal/v478/n7370/full/nature10550.html|мова=en|выданне=// Nature|год=27 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Як мяркуецца, атмасфера ў Эрыс з’явіцца праз 250 гадоў, у сярэдзіне XXIII стагоддзя&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kaufman R.|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/10/111026-pluto-twin-eris-dwarf-planets-occultation-space-science/|title=Pluto's «Twin» Has Frozen Atmosphere|date=26 October 2011|publisher=// [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|National Geographic News]]|lang=en|access-date=2012-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6641BZCx9?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/10/111026-pluto-twin-eris-dwarf-planets-occultation-space-science/|archive-date=10 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі эксцэнтрысітэт арбіты ў Эрыс прыводзіць да рэгулярных змен на яе паверхні і нават да беглых праз усю карлікавую планету газавых патокаў&lt;ref name=&quot;погода на эриде&quot; /&gt;. З некаторай асцярожнасцю можна гаварыць пра наяўнасць надвор’я на гэтак аддаленым аб’екце.

== Спадарожнік ==
{{Асноўная|Дысномія (спадарожнік Эрыса)}}
10 верасня 2005 года з дапамогай тэлескопа з {{нп3|Адаптыўная оптыка|адаптыўнай оптыкай|ru|Адаптивная оптика}} у {{нп3|Абсерваторыя Кека|абсерваторыі Кека|ru|Обсерватория Кека}} ў {{mp|2003 UB|313}} быў адкрыты спадарожнік, што атрымаў пазначэннеS/2005 ({{mp|2003 UB|313}}) 1&lt;ref&gt;{{артыкул
 |аўтар    = Brown M. E. et al.
 |загаловак = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects
 |спасылка   = http://iopscience.iop.org/1538-4357/639/1/L43
 |мова     = en
 |выданне  = // The Astronomical Journal Letters
 |год      = 2006
 |volume = 639
 |нумар    = 1
 |pages = L43—L46
 |doi      = 10.1086/501524
}}&lt;/ref&gt;. Першаадкрывальнікі далі спадарожніку мянушку Габрыэль ({{lang-en|Gabrielle}}) — у гонар {{нп3|Габрыэль, персанаж|спадарожніцы Зены|ru|Габриэль (персонаж)}}. Спадарожнік атрымаў афіцыйнае імя Дысномія (пазначэнне (136199) Eris I Dysnomia) 13 верасня 2006 года, адначасна з прысваеннем назвы Эрыс&lt;ref name=&quot;iauc8747&quot; /&gt;. Гэта назва дадзена ў гонар дачкі Эрыс {{нп3|Дысномія, міфалогія|Дысноміі|ru|Дисномия (мифология)}} — багіні беззаконня ў грэчаскай міфалогіі.

Дисномия абарочваецца на адлегласці 37 тыс. км ад Эрыс, здзяйсняючы поўны абарот прыкладна за 16 зямных сутакк&lt;ref&gt;{{cite web|author=Уральская В. С.|url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/double/Dysnomia.htm|title=Дисномия. Спутник карликовой планеты (136199) Эриды|publisher=// ГАИШ МГУ|access-date=2012-01-25|archive-url=https://www.webcitation.org/67ZZSPZQe?url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/double/Dysnomia.htm|archive-date=11 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Sbdb|136199}}
* {{IAU|136199}}
* {{cite web|author=Уральская В. С.|url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/double/Eris.htm|title=Карликовая планета Эрида|publisher=// ГАИШ МГУ|access-date=2012-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227213900/http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/double/Eris.htm|archive-date=27 снежня 2014|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://starmission.ru/blog/pluto/pluton-i-erida-primerno-ravny-v-diametre.html|title=Плутон и Эрида примерно равны в диаметре?|publisher=// Starmission|date=2011-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025113711/http://starmission.ru/blog/pluto/pluton-i-erida-primerno-ravny-v-diametre.html|archive-date=25 кастрычніка 2011|access-date=17 лютага 2017|url-status=dead}}

{{ТНА}}
{{Плутоіды}}
{{Сонечная сістэма}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2005 годзе]]
[[Катэгорыя:Астэроіды|Э]]
[[Катэгорыя:Пояс Койпера]]
[[Катэгорыя:Карлікавыя планеты]]</text>
      <sha1>jfpjb7qptmnf8thf4d38ov589o1tvc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амстэрдам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3080</id>
    <revision>
      <id>5209375</id>
      <parentid>4941712</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37472" sha1="hl6x98dwr0f6c8a8uoukpjki58dm38v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні}}
{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Амстэрдам
 |арыгінальная назва   = {{lang-nl|Amsterdam}}
 |краіна                  = Нідэрланды
 |lat_deg= 52|lat_min= 23|lat_sec=
 |lon_deg= 4|lon_min= 54|lon_sec=
 |від рэгіёна             = Правінцыі Нідэрландаў{{!}}Правінцыя
 |рэгіён                  = Паўночная Галандыя
 |рэгіён у табліцы        = Паўночная Галандыя, правінцыя{{!}}Паўночная Галандыя
 |від главы               = Бургамістр
 |першае згадванне       = 1275
 |плошча                 = 219,07
 |насельніцтва               = 743 400
 |год перапісу            = 2006
 |часавы пояс            = +1
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код          = +31 020
 |паштовы азначнік         =
 |паштовыя індэксы        = 10xx
}}
'''Амстэрда́м''' ({{Lang-nl|Amsterdam}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Знаходзіцца ў правінцыі [[Паўночная Галандыя]] на захадзе краіны каля вусці ракі [[Амстэл]] і [[Эй (бухта)|буйхтай Эй]]. Амстэрдам злучаны з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]] каналам. Станам на канец вясны [[2009]] года насельніцтва муніцыпалітэта Амстэрдам складала 761 395 жыхароў, а разам з прыгарадамі (гарадская акруга) — 2,2 мільёна чалавек. Назва горада ўтварылася ад складання двух слоў: Амстэл і дам. Амстэл — гэта рака, на якой стаіць горад, а дам азначае ў перакладзе «[[дамба]]». У [[12 стагоддзе|XII стагоддзі]] гэта была невялічкая рыбацкая вёска, але ў часы найвышэйшага развіцця Нідэрландаў Амстэрдам стаў адным са значных партоў у свеце і буйным гандлёвым цэнтрам.

Горад з'яўляецца месцам канцэнтрацыі розных культур — на красавік 2009 года тут пражывалі прадстаўнікі 177 нацыянальнасцей. Амстэрдам таксама з'яўляецца фінансавай і культурнай сталіцай Нідэрландаў. У горадзе знаходзяцца офісы 7 з 500 найбуйнейшых сусветных кампаній, як то [[Philips]] і [[ING]]. Таксама ў цэнтры горада знаходзіцца найстарэйшая ў свеце [[фондавая біржа]]. Мноства славутасцей, такіх як [[Дзяржаўны музей (Амстэрдам)|Рэйксмюсеум]], [[Музей ван Гога]], [[Эрмітаж на Амстэле]], [[квартал чырвоных ліхтароў]], штогод прываблівае ў горад каля 4,2 мільёна турыстаў.

== Гісторыя ==
[[Файл:De Groote Kaart van Amsterdam in 1544 (The Big Map of Amsterdam in 1544) by Cornelis Anthonisz.jpg|міні|150пс|злева|Амстэрдам паводле выявы [[1544]] года]]
[[Файл:Berckheyde, Gerrit - Dam square Amsterdam - Gemäldegalerie Alte Meister (Dresden).jpg|міні|225пкс|злева|Плошча Дам у канцы XVII стагоддзя]]
[[Файл:AmstelAmsterdamNederland.jpg|міні|225пкс|злева|На адным з каналаў Амстэрдама каля [[1900]] года]]
Самыя раннія звесткі аб паселішчы пад назваю «Амстэрдам» датуюцца [[27 кастрычніка]]м [[1275]] года, калі чалавек, які пабудаваў мост з [[Плаціна (архітэктура)|плацінай]] цераз раку [[Амстэл]], быў вызвалены ад выплаты падаткаў на мост графам [[Флорыс V|Флорысам V]]&lt;ref&gt;Berns, Jan; Daan, Jo (1993). «''Hij zeit wat: de Amsterdamse volkstaal''». The Hague: BZZTôH. ст. 91. ISBN 90-6291-756-9. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Сертыфікат апісваў жыхароў, як людзей, што жывуць каля «дамбы на рацэ Амстэл» ({{lang-nl|Amestelledamme|скарочана}})&lt;ref&gt;[http://stadsarchief.amsterdam.nl/english/amsterdam_treasures/trade/toll_privilege/index.en.html «The toll privilege of 1275 in the Amsterdam City Archives»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160106010052/http://stadsarchief.amsterdam.nl/english/amsterdam_treasures/trade/toll_privilege/index.en.html |date=6 студзеня 2016 }} Stadsarchief.amsterdam.nl. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Да [[1327]] года горад прыняў канчатковую назву Амстэрдам. Заснаваны Амстэрдам адносна нядаўна ў параўнанні з іншымі значна старэйшымі нідэрландскімі гарадамі, такімі як [[Неймеген]], [[Ротэрдам]] і [[Утрэхт]]. У кастрычніку [[2008]] года, гістарычны географ [[Крыс дэ Бонт]] выказаў здагадку, што землі вакол Амстэрдама былі асушаны яшчэ ў канцы [[X стагоддзе|X стагоддзя]]. Гэта не абавязкова азначае, што меліярацыя праводзілася з мэтай заснавання паселішча, а, магчыма, дзеля здабычы [[торф]]у, які выкарыстоўваўся як паліва&lt;ref&gt;[http://www.nu.nl/news/1801750/80/rss/%27Amsterdam_200_jaar_ouder_dan_aangenomen%27.html «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081025045803/http://www.nu.nl/news/1801750/80/rss/%27Amsterdam_200_jaar_ouder_dan_aangenomen%27.html |date=25 кастрычніка 2008 }}. Nu.nl. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;.

Амстэрдам атрымаў гарадскія правы, так званае [[Магдэбургскае права]], у [[1300]] альбо [[1306]] гадах&lt;ref&gt;[http://amsterdam.nl/stad_in_beeld/geschiedenis/de_geschiedenis_van#Stadsrechten «De geschiedenis van Amsterdam»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120819214455/http://www.amsterdam.nl/stad_in_beeld/geschiedenis/de_geschiedenis_van/#Stadsrechten |date=19 жніўня 2012 }}. Municipality of Amsterdam. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. З [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]], Амстэрдам квітнеў, у асноўным дзякуючы гандлю з [[Ганза|Ганзейскім саюзам]]. З [[1345]] года горад з'яўляўся цэнтрам паломніцтва да прыняцця Нідэрландамі [[пратэстанцтва]]&lt;ref&gt;[http://www.trouw.nl/laatstenieuws/laatstenieuws/article936256.ece/Katholieken_verzameld_voor_Mirakel_van_Amsterdam «Mirakel van Amsterdam»]. Trouw.nl {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. У [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] галандцы паўсталі супраць караля [[Іспанія|Іспаніі]] [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]] і яго намеснікаў. Асноўнымі прычынамі паўстання было ўвядзенне новых падаткаў і рэлігійнага праследавання пратэстантаў іспанскай [[інквізіцыя]]й. Паўстанне ператварылася ў [[Васьмідзесяцігадовая вайна|Васьмідзесяцігадовую вайну]], якая ў канчатковым выніку прывяла краіну да незалежнасці&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080512110316/http://dutchrevolt.leidenuniv.nl/nederlands/default.htm «Eighty Years' War»]. Leiden University {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Моцна паўплываў на поспех галандскага паўстання [[Вільгельм Аранскі]], а ўтвораная галандская рэспубліка стала вядомай сваёй адноснай рэлігійнай талерантвасцю. [[Яўрэі]] з [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], [[гугеноты]] з [[Францыя|Францыі]], буйныя купцы і друкары з [[Фландрыя|Фландрыі]], а таксама эканамічныя і рэлігійныя ўцекачы з тэрыторый, якія кантраліраваліся Іспаніяй, знайшлі прытулак у Амстэрдаме.

[[XVII стагоддзе]] лічыцца залатым векам Амстэрдама, на працягу якога ён стаў самым заможным горадам у свеце&lt;ref name=&quot;Haverkamp-Bergmann&quot;&gt;E. Haverkamp-Bergmann, Rembrandt; The Night Watch (New Jersey: Princeton University Press, 1982), ст. 57 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Судны адплывалі з Амстэрдама ў [[Балтыйскае мора]], [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]] і [[Афрыка|Афрыку]], а таксама ў сучасную [[Інданезія|Інданезію]], [[Індыя|Індыю]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланку]] і [[Бразілія|Бразілію]], якія лічыліся аднымі з галоўных рэгіёнаў гандлёвай сеткі. Амстэрдамскія купцы мелі важкі адсотак у абедзвюх гандлёвых кампаніях: [[Нідэрландская Ост-Індыя|Нідэрландскай Ост-Індскай]] і [[Нідэрландская Вест-Індыя|Нідэрландскай Вест-Індскай]]. Гэтыя кампаніі набылі значныя заморскія ўладанні, якія пазней сталі нідэрландскімі [[калонія]]мі. Амстэрдам быў самым важным цэнтрам Еўропы па адгрузцы тавараў і быў вядучым фінансавым цэнтрам свету&lt;ref name=&quot;Haverkamp-Bergmann&quot;/&gt;. У [[1602]] годзе ў Амстэрдаме кампаніяй Галандскай Ост-Індыі быў адкрыты офіс, які стаў першай [[фондавая біржа|фондавай біржай]] у свеце па гандлі ўласных [[акцыя|акцый]]&lt;ref&gt;[http://www.oldest-share.com/ The oldest share] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Амстэрдам страціў больш за 10 % свайго насельніцтва ад чумы ў [[1623]]—[[1625]], а затым у [[1635]]—[[1636]], [[1655]] і [[1664]] гадах. Тым не менш, насельніцтва Амстэрдама пастаянна расло ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]], дзякуючы вялікаму прытоку іміграцыі і павялічылася з 50 тыс. да 200 тыс.&lt;ref&gt;[http://history.wisc.edu/sommerville/351/351-012.htm Geography, climate, population, economy, society] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100203042756/http://history.wisc.edu/sommerville/351/351-012.htm |date=3 лютага 2010 }}. J.P.Sommerville {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Росквіт Амстэрдама змяніўся заняпадам у [[XVIII стагоддзе|XVIII]] і пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]]. Войны [[Галандская рэспубліка|Галандскай рэспублікі]] супраць [[Англія|Англіі]] і [[Францыя|Францыі]] зрабілі сваю справу. У час [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], значэнне Амстэрдама дасягнула сваёй ніжняй кропкі, а Галандыя ўвайшла ў склад [[Французская імперыя|Французскай імперыі]], але пазнейшае стварэнне Злучанага Каралеўства Нідэрланды ў [[1815]] годзе стала паваротнай кропкай у справе незалежнасці горада і рэгіёна.

Канец [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] часам называюць другім залатым векам Амстэрдама&lt;ref&gt;[http://www.amsterdamcitywalks.com/english/agenda.html «Amsterdam through the ages -A medieval village becomes a global city»] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Новыя музеі, вакзал і [[Канцэртгебау]] былі пабудаваныя менавіта ў гэтыя часы. Акрамя таго горад заглынула прамысловая рэвалюцыя. У гэтыя часы быў пабудаваны [[Амстэрдам-Рэйнскі канал]], які даў магчымасць злучыць Амстэрдам напрамую з [[Рэйн]]ам, таксама быў пабудаваны і канал, які злучаў горад з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]]. Абодва праекты значна палепшылі гандаль з астатняй [[Еўропа]]й і светам. У [[1906]] годзе [[Джозэф Конрад]] даў кароткае апісанне Амстэрдама як марскога курорта. Неўзабаве перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] горад пачаў пашырацца, дзякуючы будаўніцтву новых прыгарадаў. Нягледзячы на тое, што Нідэрланды захоўвалі нэйтралітэт у гэтай вайне, Амстэрдам пакутаваў з-за недахопу харчавання і мазуту. Недахоп выклікаў масавыя бунты, у якіх некалькі чалавек былі забітыя, яны атрымалі назву «Бульбяных бунтаў». Людзі рабавалі крамы і склады дзеля атрымання прадуктаў харчавання&lt;ref&gt;[http://www.collectie.legermuseum.nl/sites/strategion/contents/i004516/arma39%20het%20aardappeloproer%20in%201917.pdf «Aardappeloproer — Legermuseum»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080528004443/http://www.collectie.legermuseum.nl/sites/strategion/contents/i004516/arma39%20het%20aardappeloproer%20in%201917.pdf |date=28 мая 2008 }} {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;.

[[Германія]] ўварвалася ў Нідэрланды [[10 мая]] [[1940]] года і ўзяла пад свой кантроль краіну. Некаторыя грамадзяне Амстэрдама хавалі яўрэяў, тым самым падвяргаючы сябе і сваі сем'і высокай рызыцы адпраўлення за краты альбо ў [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]], у якія было дэпартавана больш за 100 тысяч галандскіх яўрэяў. У канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сувязь з астатняй часткай краіны была страчана, з-за чаго ў горадзе пачаўся голад. Многія грамадзяне з'ехалі ў вёску, астанія харчаваліся [[сабака]]мі, [[кот|катамі]], [[цукровы бурак|цукровымі буракамі]] і цыбулінамі [[цюльпан]]аў, каб застацца ў жывых&lt;ref&gt;[http://www.nos.nl/nosjournaal/dossiers/60jaarbevrijding/60jaar_hongerwinter.html «Kou en strijd in een barre winter»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080920052703/http://www.nos.nl/nosjournaal/dossiers/60jaarbevrijding/60jaar_hongerwinter.html |date=20 верасня 2008 }}. NOS. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Большасць дрэў у Амстэрдаме была высечана на паліва.

Многія новыя прыгарады, як то Осдарп, Слётэваарт, Слётэрмеер і Геузенвелд, былі пабудаваны ў гады пасля Другой сусветнай вайны&lt;ref&gt;[http://www.slotervaart.amsterdam.nl/stadsdeel_in_beeld/geschiedenis «Stadsdeel Slotervaart — Geschiedenis»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080503180139/http://www.slotervaart.amsterdam.nl/stadsdeel_in_beeld/geschiedenis |date=3 мая 2008 }}. Municipality Amsterdam. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя прыгарады змяшчаюць шмат грамадскіх паркаў і маюць шырокія і адкрытыя прасторы. З-за вайны і іншых інцыдэнтаў [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], амаль увесь цэнтр горада прыйшоў у непрыдатнасць. Многія палітыкі і іншыя ўплывовыя асобы выказвалі планы перабудовы большай часткі горада. Таксама існаваў рост попыту на офісныя будынкі і будаўніцтва новых аўтамабільным дарог&lt;ref&gt;[http://www.stadsherstelamsterdam.nl/ «Stadsherstel Missie/Historie»]. Stadsherstelamsterdam.nl/&lt;/ref&gt;. [[Амстэрдамскі метрапалітэн]] быў адкрыты ў [[1977]] годзе.

== Геаграфія ==
Амстэрдам размешчаны на паўночным захадзе Нідэрландаў. Рака [[Амстэл]], працякаючы праз цэнтр горада, утварае сетку [[канал]]аў і праток, акрамя гэтага, асобным каналам горад злучаны з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], пры гэтым знаходзячыся на вышыні 2 метраў ніжэй за ўзровень мора. Тэрытарыяльна Амстэрдам знаходзіцца блізка да правінцый [[Утрэхт]] і [[Флеваланд]]. Амстэрдам — высока ўрбанізаваны горад. Шчыльнасць насельніцтва 4457 чалавек на квадратны кіламетр. Паркі складаюць 12 % плошчы горада. Моцная ўрбанізацыя практычна знішчыла натуральны [[ландшафт]] горада.

Плошча горада — 219,07 км² (54,1 км² вады).

=== Клімат ===
Амстэрдам мае [[марскі клімат]], дзякуючы блізкасці да Паўночнага мора на захадзе, з перавагай заходніх вятроў. Зіма досыць мяккая, марозы ў асноўным адбываюцца ў час усходніх альбо паўночна-ўсходніх вятроў збоку еўрапейскага мацерыка. З-за таго, што Амстэрдам акружаны з трох бакоў буйнымі вадаёмамі, а таксама з-за [[гарадскі цеплавы эфект|гарадскога цеплавога эфекту]], тэмпература начамі рэдка апускаецца ніжэй за —5&amp;nbsp;°C, але часам тэмпература можа дасягаць і —12&amp;nbsp;°C у Хільверсуме, які знаходзіцца ў 25 км на поўдзень ад Амстэрдама. Лета ўмерана цёплае, але зрэдку гарачае. Дні з ападкамі — звычайная з'ява, у сярэднім у год назіраецца 186 такіх дзён. Сярэднегадавая колькасць ападкаў для Амстэрдама складае 833 міліметраў&lt;ref&gt;[http://www.weer.nl/ Nieuwe normaal 1981—2010]. Meteo Consult {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе [[дождж|дажджу]] альбо кароткачасовых ліўняў. Воблачныя і вільготныя дні з'яўляюцца звычайнымі ў халаднейшыя месяцы з кастрычніка па сакавік.

{{Клімат мясцовасці
| Горад_род = Амстэрдама
| Крыніца = [http://www.weer.nl/ Meteo Consult]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмператур --&gt;

| Сту_а_макс = 14      | Сту_сяр_макс = 5.4      | Сту_сяр_мін = 0.5  | Сту_а_мін = -16
| Лют_а_макс = 16          | Лют_сяр_макс = 6.0          | Лют_сяр_мін = 0.2       | Лют_а_мін = -14 
| Сак_а_макс = 21       | Сак_сяр_макс = 9.2       | Сак_сяр_мін = 2.4    | Сак_а_мін = -8
| Кра_а_макс = 27      | Кра_сяр_макс = 12.4      | Кра_сяр_мін = 4.0   | Кра_а_мін = -4
| Май_а_макс = 29       | Май_сяр_макс = 17.1       | Май_сяр_мін = 7.8    | Май_а_мін = -1
| Чэр_а_макс = 32       | Чэр_сяр_макс = 19.2       | Чэр_сяр_мін = 10.4    | Чэр_а_мін = 3
| Ліп_а_макс = 32        | Ліп_сяр_макс = 21.4        | Ліп_сяр_мін = 12.5     | Ліп_а_мін = 4
| Жні_а_макс = 34       | Жні_сяр_макс = 21.8       | Жні_сяр_мін = 12.3    | Жні_а_мін = 6
| Вер_а_макс = 28      | Вер_сяр_макс = 18.4      | Вер_сяр_мін = 10.2   | Вер_а_мін = 2
| Кас_а_макс = 25    | Кас_сяр_макс = 14.1    | Кас_сяр_мін = 7.0 | Кас_а_мін = -1
| Ліс_а_макс = 18      | Ліс_сяр_макс = 9.2      | Ліс_сяр_мін = 3.9   | Ліс_а_мін = -7
| Сне_а_макс = 15      | Сне_сяр_макс = 6.5      | Сне_сяр_мін = 1.9   | Сне_а_мін = -14
| Год_а_макс = 34           | Год_сяр_макс = 13.4           | Год_сяр_мін = 6.1        | Год_а_мін = -16

&lt;!-- сярэдняя тэмпература --&gt;

| Сту_сяр   = 3.1      
| Лют_сяр       = 3.3  
| Сак_сяр    = 6.2               
| Кра_сяр   = 9.2      
| Май_сяр    = 13.1       
| Чэр_сяр    = 15.6      
| Ліп_сяр     = 17.9         
| Жні_сяр    = 17.5 
| Вер_сяр   = 14.5
| Кас_сяр = 10.7     
| Ліс_сяр   = 6.7  
| Сне_сяр   = 3.7
| Год_сяр        = 10.1

&lt;!-- колькасць ападкаў --&gt;

| Сту_сяр_апад = 69.6
| Лют_сяр_апад = 56.2
| Сак_сяр_апад = 66.8
| Кра_сяр_апад = 42.3
| Май_сяр_апад = 61.9
| Чэр_сяр_апад = 65.6
| Ліп_сяр_апад = 81.1
| Жні_сяр_апад = 72.9
| Вер_сяр_апад = 78.1
| Кас_сяр_апад = 82.8
| Ліс_сяр_апад = 79.8
| Сне_сяр_апад = 75.7
| Год_сяр_апад = 832.8
}}

== Сцяг і герб ==
[[Файл:Wapen van Amsterdam bewerkt.PNG|міні|150пкс|Герб Амстэрдама]]
Тры крыжы [[Святы Андрэй|Святога Андрэя]] пазначаюць тры вартасці горада: мужнасць, цвёрдасць і літасць. Народная традыцыя таксама звязвае гэтыя тры крыжы з трыма пагрозамі гэтаму гораду: вадой, агнём і эпідэміяй.

Герб Амстэрдама складаецца з трох крыжоў Святога Андрэя (хоць заступнікам горада лічыцца [[Святы Мікалай]], таксама гэтыя крыжы з'яўляюцца састаўной часткай сцяга). Таксама на гербе прысутнічае Аўстрыйская імператарская карона. У [[1489]] годзе [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліян I]] у знак удзячнасці за заслугі і займы дараваў права Амстэрдаму ўпрыгожыць свой герб каралеўскай каронай, у [[1508]] годзе пасля каранацыі Максіміліяна I імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] яна была заменена на імператарскую. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] яна была ізноў заменена на карону [[Рудольф II Габсбург|Рудольфа II]]. Львы з'явіліся на гербе ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі Нідэрланды былі рэспублікай.

== Эканоміка ==
[[Файл:ZuidasAmsterdamNederland2011.jpg|міні|280пкс|Зёйдас — дзелавы цэнтр Амстэрдама]]
Амстэрдам з'яўляецца фінансавай і дзелавой сталіцай Нідэрландаў&lt;ref&gt;[http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?menu=24&amp;page=6 Amsterdam — Economische Zaken] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081205161807/http://www.ez.amsterdam.nl/page.php?menu=24&amp;page=6 |date=5 снежня 2008 }}. ez.amsterdam.nl {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Горад у цяперашні час з'яўляецца адным з цэнтраў міжнароднага бізнесу. У Еўропе па гэтаму паказчыку Амстэрдам займае пятае месца, прайграючы толькі [[Лондан]]у, [[Парыж]]у, [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурту]] і [[Барселона|Барселоне]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080108130938/http://www.iamsterdam.com/press_room/press_releases_0/2007/european_cities European Cities Monitor 2007]. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Многія буйныя карпарацыі і банкі маюць свае штаб-кватэры ў Амстэрдаме, у тым ліку [[Royal Bank of Scotland|Каралеўскі банк Шатландыі]], [[Akzo Nobel]], [[Heineken International]], [[ING Group]], [[Ahold]], [[TomTom]], [[Delta Lloyd Group]] і [[Philips]]. Штаб-кватэра кампаніі [[KPMG International]] знаходзіцца ў суседнім Амстэлвіне, дзе многія кампаніі размяшчаюцца з-за таго, што навакольныя супольнасці дазваляюць мець поўную ўласнасць на зямлю, у адрозненне ад сістэмы арэнды зямлі ў Амстэрдаме.

Нягледзячы на тое, што шматлікія невялікія офісы па-ранейшаму знаходзіцца ў старым горадзе на каналах, кампаніі ўсё часцей перамяшчаюцца за межы цэнтра горада. Дзякуючы гэтаму паўднёвы раён Зёйдас стаў новым фінансавым і юрыдычным цэнтрам горада&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071224035945/http://www.zuidas.nl/smartsite.dws?id=1044&amp;curindex=2 Zuidas]. {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;. Пяць найбуйнейшых юрыдычных фірм Нідэрландаў, вялікая колькасць галандскіх філіялаў буйных [[кансалтынг]]авых фірм, як то [[Boston Consulting Group]] і [[Accenture]], а таксама Амстэрдамскі міжнародны гандлёвы цэнтр размешчаны ў Зёйдасе.

Акрамя таго існуюць яшчэ тры іншыя драбнейшыя фінансавыя раёны ў Амстэрдаме. Першы з іх знаходзіцца ў наваколлях чыгуначнага вакзала Слётэрдайка, дзе некалькі газет, як то [[De Telegraaf]], маюць свае офісы. Тут жа знаходзяцца муніцыпальная грамадская транспартная кампанія «''Gemeentelijk Vervoersbedrijf''» і галандскі падатковы орган «''Belastingdienst''». Другі фінансавы раён знаходзіцца ў наваколлях [[Амстэрдам Арэна|Амстэрдам Арэны]]. Трэці ў наваколлях чыгуначнага вакзала Амстэл. Самы высокі будынак Амстэрдама, [[Вежа Рэмбранта]], у якой знаходзіцца штаб-кватэра кампаніі [[Philips]], таксама знаходзіцца ў гэтым раёне&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=100759&amp;bt=2&amp;ht=2&amp;sro=0 Rembrandt Tower] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101225001215/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=100759&amp;bt=2&amp;ht=2&amp;sro=0 |date=25 снежня 2010 }}. emporis.com {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.philips.nl/about/index.page Philips] {{ref-nl}}&lt;/ref&gt;.

[[Амстэрдамская фондавая біржа]] (''AEX''), якая ў цяперашні час уваходзіць у склад [[Euronext]], з'яўляецца найстарэйшай фондавай біржай у свеце і адной з найбуйнейшых у Еўропе. Яна размешчана побач з плошчай Дам у самым цэнтры горада.

== Транспарт ==

=== Грамадскі транспарт ===
Амстэрдам мае добра развітую сістэму [[грамадскі транспарт|грамадскага транспарту]]. У горадзе дзейнічае [[метрапалітэн]], традыцыйныя і скорасныя [[трамвай|трамваі]], аўтобусная сетка і паромныя пераправы цераз раку Эй. Увесь гарадскі грамадскі транспарт знаходзіцца пад кіраваннем арганізацыі [[GVB]] (Gemeentevervoerbedrijf, гэта значыць муніцыпальнае транспартнае прадпрыемства). Прыгарадныя аўтобусы, якія злучаюць Амстэрдам з наваколлямі, належаць іншым аператарам, у прыватнасці [[Arriva]] і [[Connexxion]].

=== Паветраны транспарт ===
Аэрапорт [[Схіпхол]] знаходзіцца ў 20 хвілінах цягніком ад цэнтральнага вакзала. Гэта найбуйнейшы аэрапорт Нідэрландаў і чацвёрты па велічыні аэрапорт [[Еўропа|Еўропы]]. Ён быў пабудаваны ў [[1916]] годзе на месцы асушанага Гарлемскага возера. Схіпхол мае шэсць узлётна-пасадачных палос, у цяперашні час распрацоўваюцца планы па яго пашырэнні.

== Адукацыя ==

На тэрыторыі Амстэрдама знаходзяцца два універсітэты: [[Амстэрдамскі ўніверсітэт]] і [[Амстэрдамскі вольны ўніверсітэт|Свабодны ўніверсітэт]].

Амстэрдамскі ўніверсітэт быў заснаваны ў 1632 годзе як Ліцэй асветы і першапачаткова уключаў у сябе два факультэты: эканамічны і філасофскі. У 1877 годзе ліцэю было прысвоена званне ўніверсітэта. У цяперашні час універсітэт падзяляецца на сем факультэтаў: гуманітарных навук, грамадскіх навук, прыродазнаўчых навук, факультэт эканомікі і бізнесу, юрыдычны факультэт, медыцынскі факультэт і асобна ад яго зубалячэбны факультэт. Універсітэт налічвае звыш 25 тысяч студэнтаў.

Свабодны ўніверсітэт быў заснаваны ў 1880 годзе на сродкі пратэстанцкай абшчыны. Да 60-х гадоў XX стагоддзя ў гэтым універсітэце навучаліся практычна выключна студэнты пратэстанцкага веравызнання. Універсітэт уключае ў сябе 13 факультэтаў і 11 навукова-даследчых інстытутаў.

У горадзе дзейнічае буйны навуковы музей «Нема» (заснаваны ў 1997 годзе), разлічаны на моладзевую аўдыторыю. Купіўшы квіток у музей, наведвальнікі могуць азнаёміцца з асноўнымі законамі фізікі, хіміі, біялогіі і іншых навук у простай гульнявой форме&lt;ref&gt;[http://www.mediaartlab.ru/projects/museum/saf/thesis.html#1 Тезисы доклада специалиста по коммуникациям центра «Немо»]&lt;/ref&gt;.
== Музеі ==
* [[Музей сексу (Амстэрдам)]]
* [[Яўрэйскі гістарычны музей (Амстэрдам)]]

== Музыка ==
У Амстэрдаме знаходзіцца адна з найвядомейшых канцэртных зал свету — [[Кансертгебау]] ({{lang-nl|Concertgebouw}}). Яна з'яўляецца сядзібай [[Каралеўскі аркестр Кансертгебау|Каралеўскага аркестра Кансертгебау]]. Ад [[2004]] года галоўным [[дырыжор]]ам гэтага аркестра з'яўляецца [[Марыс Янсанс]].

== Спорт ==
У горадзе штогод праводзіцца мноства спаборніцтваў. Сярод іх можна вылучыць Амстэрдамскі марафон і прабег Dam tot Damloop. Цэнтральны стадыён Амстэрдам-Арэна з'яўляецца дамашняй арэнай футбольнага клуба «Аякс».

== Рэлігія ==
Пераважная большасць з'яўляецца пратэстантамі, ёсць каталікі і прадстаўнікі іншых рэлігій.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Amsterdam}}
* [http://www.iamsterdam.com/ I Amsterdam]{{ref-en}}
* [http://www.sababa.nl/ru/ Ваш партал у Галандыі]
* [http://www.amsterdam.nl/ City of Amsterdam]
* [http://sradio.ru/city/%C0%EC%F1%F2%E5%F0%E4%E0%EC FM радыё з Амстэрдама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130812013507/http://sradio.ru/city/%C0%EC%F1%F2%E5%F0%E4%E0%EC |date=12 жніўня 2013 }}
* [http://www.amsterdamhotspots.nl/ Amsterdam Hotspots]
* [http://amsterdam.visittown.com Amsterdam, VisitTown.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114040146/http://amsterdam.visittown.com/ |date=14 лістапада 2013 }}
* [http://worldhotels.ru/ru/tws-city-Amsterdam-AMS.aspx Гатэлі ў Амстэрдаме] (WorldHotels)
* [http://www.amsterdaminsite.nl/adam.ru Amsterdam in Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081029191722/http://www.amsterdaminsite.nl/adam.ru/ |date=29 кастрычніка 2008 }} (Фатаграфіі: Amsterdam. сапраўдны, віртуальны.)
* [http://www.concertgebouw.nl Канцэртгебау]

{{Сталіцы Еўропы}}
{{Культурная сталіца Еўропы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Амстэрдам| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў]]
[[Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўночная Галандыя]]</text>
      <sha1>hl6x98dwr0f6c8a8uoukpjki58dm38v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1661</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8891</id>
    <revision>
      <id>5209198</id>
      <parentid>4891444</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */</comment>
      <origin>5209198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2401" sha1="cdgxo8n3gkqqvtgatj58f5bmtjfbq42" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
[[Файл:Mahiloŭ,_Pahonia._Магілёў,_Пагоня_(1661).jpg|thumb|150px|[[Герб Магілёва]].]]
* [[20 студзеня]]: Кароль [[Ян II Казімір]] падпісаў прывілей, які надаваў езуіцкаму калегіўму ў [[Львоў|Львове]] правы акадэміі і статус [[універсітэт]]а.
* [[1 лютага]]: Адбылося паўстанне ў [[Магілёў|Магілёве]], гараджане вынішчылі 7-тысячны гарнізон расійскіх стральцоў, шмат жаўнераў і трох ваявод узялі ў палон.
* [[23 красавіка]]: Каранаванне [[Карл II Сцюарт|Карла II]], караля Англіі, Шатландыі і Ірландыі.
* [[9 чэрвеня]]: За выяўленую ў час паўстання мужнасць кароль і вялікі князь [[Ян Казімір]] ураўнаваў у правах [[Магілёў]] з [[Вільня]]й, горад атрымаў новы [[герб Магілёва|герб]].
* [[4 лістапада]]: У [[Бітва пад Кушлікамі|бітве пад Кушлікамі]] ў час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667]] войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] атрымала перамогу над войскам [[Руская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]].

== Нарадзіліся ==
* [[Гіём Франсуа Лапіталь]], французскі матэматык
* [[24 лютага]]: [[Аляксандр-Франсуа Дэпорт]], французскі мастак
* [[11 красавіка]]: [[Антуан Куапель]], французскі жывапісец
* [[3 мая]]: [[Антоніа Валіснеры]], італьянскі вучоны-натураліст
* [[5 снежня]]: [[Роберт Харлі]], англійскі палітычны дзеяч

== Памерлі ==
* [[9 сакавіка]]: [[Джуліа Мазарыні]], французскі дзяржаўны дзеяч
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1661| ]]</text>
      <sha1>cdgxo8n3gkqqvtgatj58f5bmtjfbq42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1730</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8959</id>
    <revision>
      <id>5209200</id>
      <parentid>5109203</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="eld8mf31ryigdid1sjwak4fzdm4pzqe" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
* [[26 лютага|15 (26) лютага]]: каранацыя імператрыцы [[Ганна Іванаўна|Ганны Іванаўны]].
* [[15 мая]]: Кароль Вялікабрытаніі [[Георг II (кароль брытанскі)|Георг II]] прызначыў [[Роберт Уолпал|Роберта Уолпала]], лідара партыі вігаў, першым [[Прэм'ер-міністры Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі]].
* [[12 ліпеня]]: [[Папа Рымскі]] [[Клімент XII]] заняў сталец.
* [[19 верасня]]: Адбылася каранацыя [[Жыровіцкі абраз Маці Божай|Жыровіцкага абраза Маці Божай]] папскімі каронамі.

== Нарадзіліся ==
* [[6 лютага]]: [[Януарыус Цік]], нямецкі жывапісец
* [[31 сакавіка]]: [[Эцьен Безу]], французскі [[матэматык]] (пам. [[27.9]].[[1783]])
* [[14 чэрвеня]]: [[Антоніа Сакіні]], італьянскі кампазітар
* [[26 чэрвеня]]: [[Шарль Месье]], французскі [[астраном]] (пам. [[12.10]].[[1817]])
* [[10 лістапада]]: [[Олівер Голдсміт]], брытанскі [[пісьменнік]] (пам. [[4.4]].[[1774]])
* [[24 лістапада]]: [[Аляксандр Васільевіч Сувораў]], расійскі палкаводзец (пам.  6(18).5.[[1800]])
* [[8 снежня]]: [[Іаган Хедвіг]], нямецкі батанік (пам. [[18.2]].[[1799]])

== Памерлі ==
* [[7 студзеня]]: [[Арні Магнусан]], ісландскі вучоны (нар. у [[1663]])
* [[18 студзеня]]: [[Антоніа Валіснеры]], італьянскі вучоны-натураліст
* [[29 студзеня]]: [[Пётр II]], імператар расійскі (нар. [[23.10|12(23).10]].[[1715]])
* [[21 лютага]]: [[Бенедыкт XIII|Бенедыкт XIII, Папа Рымскі]] (нар. [[2.2]].[[1649]])

{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1730| ]]</text>
      <sha1>eld8mf31ryigdid1sjwak4fzdm4pzqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1815</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9039</id>
    <revision>
      <id>5209819</id>
      <parentid>5171408</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нарадзіліся */</comment>
      <origin>5209819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3995" sha1="k47hhrzjhnqqocrvu1k0kp683nae0ui" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
* [[8 студзеня]]: Каля [[Новы Арлеан|Новага Арлеана]] адбылася апошняя бітва [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканскай вайны]].
* [[3 лютага]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] заснавана першая ў свеце фабрыка па вытворчасці цвёрдага сыру.
* [[26 лютага]]: Сасланы на [[востраў Эльба]] французскі імператар [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] уцёк са ссылкі.
* [[20 сакавіка]]: [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] са сваім войскам уваходзіць у [[Парыж]]. Пачатак «[[Сто дзён|ста дзён]]».
* [[28 мая]]: [[Венскі кангрэс]] прыняў Заключны акт.
* [[5 красавіка]]: Пачалося вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] на востраве [[Сумбава]]. Загінулі 92000 чалавек. Адно з найбуйнейшых вывяржэнняў вулканаў ў гісторыі чалавецтва.
* [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пры Ватэрлоа]], французская армія пад камандаваннем [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] была разбіта.
* [[9 ліпеня]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] стаў першым кіраўніком урада [[Францыя|Францыі]].
* [[9 жніўня]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]].
* [[15 кастрычніка]]: Пачынаецца ссылка [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] на [[востраў Святой Алены]].

== Нарадзіліся ==
* [[18 лютага]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак
* [[20 мая]]: [[Бартэлемі Мен]], швейцарскі мастак-пейзажыст
* [[5 жніўня]]: [[Эдвард Джон Эйр]], англійскі даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]]
* [[18 жніўня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Мідэндорф|Аляксандр Мідэндорф]], заснавальнік мерзлотазнаўства, расійскі падарожнік, географ, батанік і натураліст
* [[24 верасня]]: [[Альбіна Габрыеля Пузына]], пісьменніца і мемуарыстка
* [[29 верасня]]: [[Андрэас Ахенбах]], нямецкі мастак
* [[28 кастрычніка]]: [[Людавіт Штур]], славацкі пісьменнік, філолаг, грамадскі дзеяч, палітык, філосаф, гісторык, педагог, публіцыст
* [[3 лістапада]]: [[Джон Мітчэл]], дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху
* [[8 снежня]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак
* [[18 снежня]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік
* [[21 снежня]]: [[Тама Куцюр]], французскі мастак

== Памерлі ==
* [[22 лютага]]: [[Смітсан Тэнант]], англійскі хімік
* [[1 чэрвеня]]: [[Луі Аляксандр Берцье]], маршал Францыі
* [[13 кастрычніка]]: [[Іаахім Мюрат]], напалеонаўскі маршал
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1815| ]]</text>
      <sha1>k47hhrzjhnqqocrvu1k0kp683nae0ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1875</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9095</id>
    <revision>
      <id>5209821</id>
      <parentid>4603182</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1995" sha1="ha4h15yuw4qiue0dd2eqtzlzcgddey0" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
* [[11 кастрычніка]]: Першыя ісландскія пасяленцы прыбылі ў [[Вініпег]].

== Нарадзіліся ==
* [[22 студзеня]]: [[Дэвід Уорк Грыфіт]], амерыканскі кінарэжысёр
* [[2 красавіка]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік
* [[15 красавіка]]: [[Джэймс Джэй Джэфрыс]], амерыканскі баксёр
* [[6 чэрвеня]]: [[Томас Ман]], нямецкі пісьменнік
* [[28 чэрвеня]]: [[Анры Леон Лебег]], французскі матэматык
* [[25 ліпеня]]: [[Эдвард Джэймс Корбет]], [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[паляванне|паляўнічы]] на [[тыгр]]аў-людаедаў, [[пісьменнік]] і [[Прыродазнавец|натураліст]], арганізатар аховы [[Драпежныя|драпежных жывёлін]]
* [[3 верасня]]: [[Фердынанд Паршэ]], аўстрыйскі аўтаканструктар

== Памерлі ==
* [[5 студзеня]]: [[Адам Завадскі]], віленскі друкар і выдавец
* [[20 студзеня]]: [[Жан-Франсуа Міле]], французскі мастак
* [[20 сакавіка]]: [[Джон Мітчэл]], дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху
* [[8 чэрвеня]]: [[Ота фон Гёршэн]], прускі ваенны дзеяч
* [[15 кастрычніка]]: [[Тэадор Хоземан]], нямецкі мастак
* [[23 снежня]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік

{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1875| ]]</text>
      <sha1>ha4h15yuw4qiue0dd2eqtzlzcgddey0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11120</id>
    <revision>
      <id>5209270</id>
      <parentid>5167472</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:27:08Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75084" sha1="q4bemegasg7mmdq1chadj863aysrr5n" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Лукашэнка}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка

 | тытул                     = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (легітымнасць аспрэчваецца&lt;ref&gt;
* {{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|work=BBC News|date=2020-08-14|access-date=2020-08-15|archive-date=2020-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|url-status=live}}
* {{Cite web|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|date=2020-08-20|website=Voiceofbelarus.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|url-status=live}}
* {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|website=Dw.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895|url-status=live}}
* {{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last1=Ljunggren|first1=Josh Smith|access-date=2020-12-13|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|url-status=live}}
* {{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|date=2020-10-29|website=Osce.org|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|url-status=live}}
* {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|work=BBC News|date=2020-11-17|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|url-status=live}}&lt;/ref&gt;)
 | парадак                   = 
 | сцяг                      = Flag of the President of Belarus.svg
 | прэм'ер                   =
* [[Аляксандр Турчын]] (з 2025)
 | перыядпачатак             = 25 сакавіка 2025
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 =

 | тытул_2                     = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]]
 | парадак_2                   = 
 | сцяг_2                      = Flag of the President of Belarus.svg
 | прэм'ер_2                   =
[[Вячаслаў Кебіч]] (1994)
* [[Міхаіл Чыгір]] (1994—1996)
* [[Сяргей Лінг]] (1996—2000)
* [[Уладзімір Ярмошын]] (2000—2001)
* [[Генадзь Навіцкі]] (2001—2003)
* [[Сяргей Сідорскі]] (2003—2010)
* [[Міхаіл Мясніковіч]] (2010—2014)
* [[Андрэй Кабякоў]] (2014—2018)
* [[Сяргей Румас]] (2018—2020)
* [[Раман Галоўчанка]] (2020—2025)
* [[Аляксандр Турчын]] (з 2025)
 | перыядпачатак_2           = 20 ліпеня 1994
 | перыядканец_2             = 23 верасня 2020
 | перыяд праўлення_2        = 
 | папярэднік_2              = пасада зацверджана;&lt;br/&gt;[[Мечыслаў Грыб]] як Старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]]
 | пераемнік_2               =

 | тытул_3                   = Старшыня Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы
 | парадак_3                 = 
 | сцяг_3                    = 
 | перыядпачатак_3           = [[26 студзеня]] [[2013]]
 | перыядканец_3             = 
 | папярэднік_3              = 
 | пераемнік_3               =

 | тытул_4                   = Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь
 | парадак_4                 = 2
 | сцяг_4                    =  
 | прэм'ер_4                 = 
 | перыядпачатак_4           = [[15 мая]] [[1997]]
 | перыядканец_4             = [[26 лютага]] [[2021]] 
 | папярэднік_4              = [[Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў|Уладзімір Рыжанкоў]]
 | пераемнік_4               = [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка]]

 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = Кацярына Трафімаўна Лукашэнка
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = [[Савецкая армія]], [[КДБ СССР]], [[Узброеныя Сілы Беларусі]]
 | род войскаў               = [[Пагранічныя войскі КДБ СССР]], [[танкавыя войскі]]
 | званне                    =[[Файл:Epaulettes President of Belarus 2.png|70px]]&lt;br/&gt;[[Вярхоўны галоўнакамандуючы]]&lt;br/&gt;([[Падпалкоўнік]])
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = [[КПСС]] (1979—1991)
 | рэлігія                   = 
}}
'''Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка''' (нар. [[30 жніўня]] [[1954]], [[Копысь]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі палітык, першы [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (1994—2020, з 23 верасня 2020 — [[De facto|дэ-факта]]), дэ-факта галоўнакамандуючы [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброенымі сіламі Рэспублікі Беларусь]]. Старшыня Вышэйшага савета [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі]] (1997).

Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін. З прычыны трывалага палітычнага крызісу — [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў]] і іх задушэння — легітымнасць Аляксандра Лукашэнкі аспрэчваецца амаль усёй міжнароднай супольнасцю.

Вядомы прарасійскімі поглядамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/485876|title=Лукашенко назвал себя «пророссийским человеком»|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2025-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://informburo.kz/novosti/lukashenko-ya-prorossijskij-chelovek|title=Лукашенко: Я пророссийский человек|website=informburo.kz|date=2021-11-13|access-date=2025-01-15}}&lt;/ref&gt;, стварыў [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны персаналісцкі рэжым]] з прыкметамі культу асобы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32999638.html|title=«Беларускі трэкер пераменаў»: Улады фармуюць культ асобы Лукашэнкі|last=Позірк|website=Радыё Свабода|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/345252|title=Культ личности Лукашенко усиливается, растут сомнения в победе Украины — аналитики|website=Наша Ніва|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}&lt;/ref&gt;, працягвае [[Русіфікацыя|русіфікацыйную]] палітыку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belarus-perazhyvae-rusifikatsyyu.html|title=Татальная русіфікацыя. Беларуская мова знікае са школ|website=budzma.org|access-date=2025-02-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=152272 Страшныя лічбы русіфікацыі: з 2010 года колькасць беларускамоўных вучняў зменшылася на 43 тысячы, беларускамоўнае студэнцтва практычна ліквідавана]. [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] // 4 ліпеня 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smok&quot;&gt;''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/|date=1 лістапада 2020}}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf|date=18 красавіка 2021}} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rebenok.by/pics/images/x.jpg Дынаміка прыёму для навучання на беларускай мове 1993 / 1994—1998 / 1998 нав. гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190808200017/https://rebenok.by/pics/images/x.jpg|date=8 жніўня 2019}} // сайт «Ребёнок. BY», 6 жніўня 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zviazda_50146&quot;&gt;[http://zviazda.by/2014/08/50146.html Скараціць нельга пакінуць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151021122811/http://zviazda.by/2014/08/50146.html |date=21 кастрычніка 2015 }} // [[Звязда (газета)|Звязда]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;нарастае&quot;&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=122637 Русіфікацыя нарастае: па-беларуску навучаецца кожны сёмы школьнік і толькі 1 з 670 студэнтаў]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і юнацтва ===
Выхоўваўся без бацькі. У лютым 1970 года прыняты ў [[камсамол]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ont.by/news/komsomolskij-bilet-press-sluzhba-lukashenko-pokazala-unikalnoe-foto|title=Комсомольский билет. Пресс-служба Лукашенко показала уникальное фото!|website=ont.by}}&lt;/ref&gt;. Скончыў гістарычны факультэт [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілёўскага педагагічнага інстытута]] (1975).

=== Прафесійная дзейнасць ===
Працаваў настаўнікам, быў сакратаром камітэта камсамола СШ № 1 горада [[Шклоў|Шклова]]. Служыў у пагранічных войсках (1975—1977) — інструктар палітаддзела в/ч 2187 Заходняй пагранічнай акругі ([[Брэст]]). У 1977—1978 гадах — сакратар камітэта камсамола [[Магілёў]]скага гархарчторга, інструктар Савета дэпутатаў Кастрычніцкага райвыканкама г. Магілёва. У 1978—1980 гадах — адказны сакратар Шклоўскай раённай арганізацыі [[Беларускае таварыства «Веды»|Усесаюзнага таварыства «Знание»]]. З 1979 член КПСС (да жніўня 1991). У 1980—1982 гадах ва Узброеных сілах СССР — намеснік камандзіра танкавай роты в/ч 04104 (Магілёўская вобласць) па палітчастцы. У 1982—1983 гадах — намеснік старшыні калгасу «Ударнік» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1983—1985 гадах — намеснік дырэктара Шклоўскага камбіната будаўнічых матэрыялаў. Скончыў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1985). У 1985—1987 гадах — сакратар парткома калгаса імя Леніна (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1987—1994 гадах — дырэктар саўгаса «Гарадзец» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць).

=== Дэпутацкая дзейнасць ===
З 1990 года — народны дэпутат [[Вярхоўны савет БССР 12 склікання|Вярхоўнага Савета БССР XII склікання]] ад Шклоўскай выбарчай акругі.

У чэрвені 1993 года абраны старшынёй часовай камісіі Вярхоўнага Савета па вывучэнні дзейнасці камерцыйных структур, створаных пры органах дзяржаўнага кіравання («камісія па барацьбе з карупцыяй»). У снежні таго ж года зачытаў з парламенцкай трыбуны антыкарупцыйны даклад (які дадаў яму папулярнасці). Калі факты з дакладу былі перададзеныя ў пракуратуру, камісія павінна была спыніць працу. Кабінет апячаталі і паставілі ахову, Лукашэнка ж хацеў зрабіць камісію пастаяннай і імкнуўся прайсці ў памяшканне 29 чэрвеня, ужо будучы кандыдатам у прэзідэнты Беларусі. Завязалася бойка, работнікамі Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай аховы былі ўжытыя меры фізічнага ўздзеяння супраць яго, вынікам непрацяглага інцыдэнту для Аляксандра Лукашэнкі сталі ранкі і драпіны, а новы касцюм, у якім ён часта выступаў перад выбаршчыкамі, стаў непрыдатны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|title=25 гадоў таму Лукашэнку збілі ў Доме ўраду|website=naviny.belsat.eu|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=22 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322174022/https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Першы прэзідэнцкі тэрмін (1994—2001) ===
У 1-м туры [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў]] (23.6.1994) Лукашэнка набраў 2,64 млн. (44,82 %) галасоў выбаршчыкаў «за» і 3,1 млн «супраць». [[В. Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] — 1,02 млн. (17,32 %) «за» і 4,75 млн «супраць». [[З. Пазняк|Зянон Пазняк]] — 757 тыс. (12,82 %) «за» і 5,02 млн «супраць». У 2-м туры (10.7.1994) Лукашэнка абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраў 4,2 млн. (81 %) галасоў «за», канкурэнт В. Кебіч набраў 0,7 млн. (14,2 %) галасоў выбаршчыкаў. На пазачарговай сесіі Вярхоўнага Савета XII склікання (20.7.1994) прынёс прысягу, у прамове спаслаўся на словы [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкольна]] пра сапраўдную дэмакратыю — уладу народа, ад народа і для народа, казаў пра адзіна магчымую дыктатуру — дыктатуру Закона, пра тое, што ўсе яго спадзяванні звязаныя з дасягненнем грамадзянскай згоды ў грамадстве.

Ініцыяваў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэспубліканскі рэферэндум]] (14.5.1995) па пытаннях пра дзяржаўную сімволіку Беларусі, наданні рускай мове статусу другой дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй. Па ўсіх пытаннях, паводле афіцыйных заяў, атрымаў падтрымку выбаршчыкаў. Удзельнічаў у падпісанні (29.3.1996) дагавора паміж Расіяй, Беларуссю, Казахстанам і Кыргызстанам пра паглыбленне інтэграцыі ў эканамічнай і гуманітарнай галінах. Разам з прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі [[Барыс Ельцын|Барысам Ельцыным]] падпісаў Дагавор пра стварэнне Супольнасці Беларусі і Расіі (2.4.1996). Ініцыяваў рэспубліканскі рэферэндум (24.11.1996) па пытаннях паправак у Канстытуцыю, уласнасці на зямлю, змене даты свята «Дзень незалежнасці», стаўленні выбаршчыкаў да захавання смяротнага пакарання. Па выніках рэферэндуму, прыняцці паправак да [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]], быў пачаты новы адлік 5-гадовага тэрміна прэзідэнцтва Лукашэнкі. Неаднаразова выступаў за наданне вынікам рэферэндуму заканадаўчага статусу.

=== Другі прэзідэнцкі тэрмін (2001—2006) ===

Падчас наступных прэзідэнцкіх выбараў (2001), ініцыятыўная група грамадзян па вылучэнні Аляксандра Лукашэнкі кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь (кіраўнік Мікалай Чаргінец) была 18.6.2001 зарэгістраваная Цэнтральнай камісіяй Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў. Ініцыятыўная група ўнесла 14.8.2001 у Камісію {{nobr|395 821}} подпісаў за кандыдата А. Лукашэнку, якія былі прызнаныя сапраўднымі&lt;ref&gt;[http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html Сведения о количестве избирателей, поставивших в подписных листах свои подписи в поддержку предложения о выдвижении кандидатами в Президенты Республики Беларусь и о результатах проверки достоверности этих подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090927115620/http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html |date=27 верасня 2009 }} — Эл.рэсурс rec.gov.by&lt;/ref&gt;. Па выніках выбараў А. Лукашэнка абраны на другі тэрмін, 20.9.2001 прыведзены да прысягі. У 2004 годзе на рэферэндуме (17.10.2004), паводле афіцыйных заяў, 77,3 % выбаршчыкаў падтрымалі выключэнне з Канстытуцыі абмежавання колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў і дазволілі Лукашэнку ўдзельнічаць у наступных прэзідэнцкіх выбарах.

=== Трэці прэзідэнцкі тэрмін (2006—2010) ===
{{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)}}

19 сакавіка 2006 года ў трэці раз быў абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраўшы 83 % галасоў. [[АБСЕ]] ў чарговы раз выбары прызнаны не былі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/page-not-found|title=Page not found|website=www.osce.org|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=10 чэрвеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610183547/http://www.osce.org/moldova/13427.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Выбары суправаджаліся [[Джынсавая рэвалюцыя|масавымі пратэстамі]] пад кіраўніцтвам кандыдатаў у прэзідэнты [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. У. Мілінкевіча]] і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|А. У. Казуліна]].

У пачатку 2008 года на пасяджэнні Савета бяспекі Беларусі пад старшынствам Аляксандра Лукашэнка было прынята прынцыповае рашэнне аб будаўніцтве ў Беларусі [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыі]] з двума энергаблокамі па 1000 МВт кожны. Мэтай будаўніцтва АЭС заяўлена забеспячэнне краіны таннай энергіяй і павышэнне нацыянальнай [[энергетычная бяспека|энергетычнай бяспекі]]. Паводле меркавання спецыялістаў, увядзенне АЭС у строй можа дазволіць зэканоміць каля 1 мільярда долараў у год на імпарце прыроднага газу&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=13 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

У 2009 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага нацыянальнага універсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788|title = Лукашенко стал почетным доктором Киевского национального университета|date = 2009-11-05|work = Naviny.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20150409232702/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788/|archive-date = 9 красавіка 2015|access-date = 2018-09-23|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе пазбаўлены гэтага звання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31294108.html|title=Кіеўскі ўнівэрсытэт пазбавіў Лукашэнку званьня ганаровага доктара|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

У 2010 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Бакінскі славянскі ўніверсітэт|Бакінскага славянскага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.belta.by/president/view/lukashenko-prisuzhdeno-zvanie-pochetnogo-doktora-bakinskogo-slavjanskogo-universiteta-130423-2010|title = Лукашенко присуждено звание Почетного доктора Бакинского славянского университета|date = 2010-06-04|work = [[БелТА]]|language = ru|access-date = 2018-09-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Чацвёрты прэзідэнцкі тэрмін (2010—2015) ===
{{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)}}
[[Файл:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|250px|Аляксандр Лукашэнка на адкрыцці «[[Славянскі базар|Славянскага базара]]» ў [[2014]] годзе]]
19 снежня 2010 года адбыліся выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 снежня ЦВК абвясціла, што Аляксандр Лукашэнка пераабраны на чацвёрты тэрмін, атрымаўшы 79,65 % галасоў. Вынікі галасавання не былі прызнаны астатнімі кандыдатамі на пасаду Прэзідэнта, а таксама ЗША і Еўрасаюзам, але былі прызнаны місіяй СНД на чале з [[Сяргей Мікалаевіч Лебедзеў|С. Лебедзевым]], якая прысутнічала на выбарах&lt;ref name=kp-by&gt;[http://kp.by/online/news/799154/ Місія АБСЕ не прызнала выбары свабоднымі, у адрозненне ад місіі СНД // KP.RU — Беларусь&lt;]&lt;/ref&gt;. Выбары суправаджаліся [[Акцыя пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года|масавымі акцыямі пратэсту]]. ЗША асоба адзначылі, што яны: &lt;blockquote&gt;«''Рашуча асуджаюць дзеянні ўрада Беларусі па падрыве дэмакратычнага працэсу, а таксама непрапарцыйнае выкарыстанне сілы супраць палітычных актывістаў, прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці і журналістаў''»&lt;ref&gt;[http://kp.by/online/news/799684 ЗША не прызнаюць вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі // KP.RU — Беларусь]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ БЕЛАПАН. ЗША не прызналі вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118004549/http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ |date=18 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

21 студзеня 2011 года Аляксандр Лукашэнка афіцыйна заняў пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у чацвёрты раз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko/|title=Лукашенко заступил на четвертый срок|website=Lenta.RU}}&lt;/ref&gt;. Адначасова трапіў пад санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&amp;i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title = US Imposes New Sanctions on Belarus |date = 2011-08-10 |access-date = 2021-07-29 |publisher = [[Голас Амерыкі]] |url = https://www.voanews.com/europe/us-imposes-new-sanctions-belarus |language = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216025908/https://www.voanews.com/europe/us-imposes-new-sanctions-belarus |archive-date = 16 снежня 2020 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавы крызіс]], была здзейснена [[дэвальвацыя]] [[Беларускі рубель|беларускага рубля]], пачаліся [[Гіперінфляцыя|рэзкія павелічэнні цэнаў]]. Гэта выклікала [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]] па ўсёй краіне. У 2014 годзе ў Беларусі адбыўся [[Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|парламенцкіх выбараў 2012 года]], як і ў мінулыя разы, у парламент увайшлі толькі прыхільнікі Лукашэнкі.

=== Пяты прэзідэнцкі тэрмін (2015—2020) ===
{{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)}}
Як заўважыў палітолаг [[Андрэй Казакевіч]], на выбарах у 2015 годзе Аляксандр Лукашэнка не даваў папулісцкіх і фінансавых абяцанняў. Але ў 2015 годзе была надзвычай напружаная сітуацыя ва [[Украіна|Украіне]], і на гэтым фоне наяўнасць нейкай «стабільнасці» ўжо была значным пасланнем для насельніцтва. Таксама былі значныя чаканні змен. У прынцыпе, змены і адбываліся, асабліва ў знешняй палітыцы. Былі чаканні эканамічных рэформаў, лібералізацыі. Наступны адыход ад лібералізацыі пачаўся ў Беларусі прыкладна з 2018 года&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30704431.html|title=Лукашэнка ўжо нават не спрабуе спадабацца большасьці, — палітоляг|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

2 красавіка 2015 года Аляксандрам Лукашэнкам быў выдадзены [[Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]] (больш вядомы як Дэкрэт аб дармаедстве). [[12 студзеня]] [[2017]] года ён падпісаў дэкрэт № 1, які ўнёс змены ў дэкрэт «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», удакладніў спіс тых, хто не павінен плаціць падатак за няўдзел у фінансаванні дзяржвыдаткаў.

17 лютага 2017 года ў [[Мінск]]у адбыўся «Марш абураных беларусаў» супраць прэзідэнцкага Дэкрэта № 3 і эканамічнай палітыкі ўлад, затым [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэсты пад назвай «Маршы недармаедаў»]] перакінуліся на іншыя буйныя гарады краіны. 9 сакавіка 2017 года на нарадзе па актуальных пытаннях развіцця краіны Лукашэнка агучыў рашэнне на працягу года не спаганяць збор з «дармаедаў». Пры гэтым грошы тым, хто ўжо сплаціў збор, пойдуць у залік на наступны год, але калі ў 2016 годзе «дармаед» знойдзе працу, тады грошы за 2015 год яму вярнуць&lt;ref name=&quot;РС-ЛУ9&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28359295.html |title= Лукашэнка загадаў не спаганяць «падатак на дармаедзтва» да канца году. Рэакцыі |author= АА, КМ, [[Алег Груздзіловіч|Алег Грузьдзіловіч]]|date= 2017-03-09 |publisher= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-03-09  |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

21 сакавіка 2017 года Лукашэнка заявіў, што ў Беларусі «затрымалі дзясяткі баевікоў», якія «трэніраваліся ў лагерах са зброяй». У той жа дзень Лукашэнка сказаў, што «не адмяняў і не прыпыняў» [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэт № 3]], які «ўзарваў апазіцыйную клааку»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28383953.html|title=Затрыманы Дундукоў служыць у эліце МНС. Яго затрымалі на памежным пункце з Украінай|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;. У перыяд з 21 сакавіка да 3 красавіка былі затрыманыя 35 чалавек, якіх абвінавацілі ў навучанні і падрыхтоўцы да масавых беспарадкаў, а пасля 20 з іх яшчэ і ў стварэнні незаконнага ўзброенага фарміравання (гл. [[Справа «Белага легіёна»]])&lt;ref name=&quot;nnСпын&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=201189|title=Справа «Белага легіёна», якая пачалася з ліста «фрау А.» Лукашэнку, спынена|website=Наша Ніва}}&lt;/ref&gt;. 25 сакавіка ў Мінску акцыя пратэсту, прымеркаваная да [[Дзень Волі|Дня Волі]], была жорстка падаўлена з прыцягненнем вялікай колькасці супрацоўнікаў АМАП і спецтэхнікі&lt;ref name=&quot;svaboda.org&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28462086.html|title=1 траўня ў сталіцы — вяртаньне лібэралізацыі?|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

16 чэрвеня 2017 года стала вядома, што справа [[КДБ]] спыніў крымінальны пераслед па справе аб масавых беспарадках&lt;ref name=&quot;svabodaАРМ&quot;/&gt;. 30 чэрвеня вызвалены апошнія фігуранты. 27 лістапада спынены крымінальны пераслед усіх удзельнікаў справы «Белага легіёна»&lt;ref name=&quot;nnСпын&quot;/&gt;.

7 ліпеня 2017 года [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] абвясціла, што пачынае вяртаць «дармаедам» збор, заплачаны за няўдзел у фінансаванні дзяржаўных выдаткаў у 2015 годзе. Намеснік міністра па падатках і зборах Святлана Шаўчэнка нагадала, што 9 сакавіка Лукашэнка правёў нараду, на якой «было вызначана, што вяртанне збору будзе ажыццяўляцца тым асобам, якія ўжо прыступілі да працы»&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/society/view/v-belarusi-nachali-vozvraschat-sbory-ne-uchastvujuschim-v-finansirovanii-gosrashodov-grazhdanam-256217-2017/ В Беларуси начали возвращать сборы не участвующим в финансировании госрасходов гражданам]&lt;/ref&gt;.

Аляксандр Лукашэнка 25 студзеня 2018 года падпісаў Дэкрэт № 1, якім прадугледжаны меры па садзейнічанні занятасці насельніцтва. Дакумент накіраваны ў першую чаргу на актывізацыю работы органаў улады па максімальным садзейнічанні грамадзянам у працаўладкаванні, стымуляванні працоўнай занятасці і самазанятасці насельніцтва. У новы Дэкрэт не ўвайшлі нормы аб спагнанні з працаздольных непрацоўных грамадзян збору на фінансаванне дзяржвыдаткаў. Пры гэтым асобы, якія раней прызнаваліся плацельшчыкамі гэтага збору, вызвалены ад яго выплаты&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/by/news_by/view/zatsverdzhany-mery-pa-sadzejnichanni-zanjatastsi-u-belarusi-17951/ president.gov.by]&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка 2018 года на сустрэчы з суддзямі [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда]] Аляксандр Лукашэнка закрануў пытанне канстытуцыйнага рэферэндуму, заявіў, што «патрэбныя напрацоўкі». Таксама ён адзначыў, што, з яго пункта гледжання, частка функцый павінна перайсці ад прэзідэнта да іншых галін улады, асабліва трэба ўзмацніць ролю [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]&lt;ref name=&quot;tut&quot;&gt;[https://news.tut.by/economics/588332.html Лукашенко об изменении Конституции: Часть функций должна перейти от президента другим ветвям власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106085643/https://news.tut.by/economics/588332.html |date=6 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Але ў час Паслання народу і парламенту 2018 года Лукашэнка заявіў, што нават не думаў пра рэферэндум па змене Канстытуцыі&lt;ref name=&quot;svabodaАРМ&quot;/&gt;:
{{Цытата|Нам зараз не да рэферэндума. Нам галоўнае выстаяць, а не каб муць падняць у краіне.}}
Такі разварот звязвалі з нядаўняй перамогай у [[Арменія|Арменіі]] [[Пратэсты ў Арменіі (2018)|пратэстнага руху]] супраць вылучэння былога прэзідэнта [[Серж Саргсян|Сержа Саргсяна]] на пасаду [[Прэм’ер-міністр Арменіі|прэм’ер-міністра]]&lt;ref name=&quot;svabodaАРМ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29189026.html|title=Лукашэнка: «Пра рэфэрэндум аб зьмене Канстытуцыі нават ня думаў». Палітоляг: «Армэнія моцна астудзіла яго»|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

13 жніўня 2018 года Аляксандр Лукашэнка здзейсніў паездку ў [[Аршанскі раён]], праблемам развіцця якога ён даручаў ураду надаць асаблівую ўвагу ў красавіку 2017 года. Сітуацыя на [[Аршанскі інструментальны завод|Аршанскім інструментальным заводзе]] выклікала рэзкую крытыку прэзідэнта ў бок якасці працы мясцовых органаў улады, кіраўніцтва галін і прадпрыемстваў&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/economy/20180813/1037065997/lukashenko-poekhal-inspektirovat-orshanskij-rajon.html Лукашенко поехал инспектировать Оршанский район]&lt;/ref&gt;. 14 жніўня 2018 года на нарадзе Лукашэнка загадаў адправіць у адстаўку міністра прамысловасці [[Віталь Міхайлавіч Воўк|Віталя Воўка]] і міністра архітэктуры і будаўніцтва [[Анатоль Чорны|Анатоля Чорнага]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/economics/604588.html Пять вопросов после президентского разноса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106050610/https://news.tut.by/economics/604588.html |date=6 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;. 16 жніўня яны былі афіцыйна вызвалены ад сваіх пасад, строгая вымова была аб’яўлена [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшыні Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Мікалай Шарснёў|Мікалаю Шарснёву]], Дзяржаўны сакратар [[Савет Бяспекі Беларусі|Савета Бяспекі Беларусі]] [[Станіслаў Зась]] і Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта]] [[Алег Міхайлавіч Двігалёў|Алег Двігалёў]] папярэджаны аб няпоўнай службовай адпаведнасці, [[Аляксандр Пазняк]] вызвалены ад пасады [[старшыня Аршанскага райвыканкама|старшыні Аршанскага райвыканкама]]&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/by/news_by/view/sluzhbovyja-asoby-prytsjagnuty-da-adkaznastsi-za-nevykananne-daruchennjau-prezidenta-19311/ Службовыя асобы прыцягнуты да адказнасці за невыкананне даручэнняў Прэзідэнта]&lt;/ref&gt;.

18 жніўня Аляксандр Лукашэнка змяніў кіраўніцтва ўрада. [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністрам]] стаў [[Сяргей Румас]], заменены чатыры з пяці намеснікаў прэм’ера, а таксама прызначаны новыя міністры [[Дзмітрый Міхайлавіч Мікулёнак|архітэктуры і будаўніцтва]], [[Павел Уладзіміравіч Уцюпін|прамысловасці]], [[Канстанцін Канстанцінавіч Шульган|сувязі і інфарматызацыі]], [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|эканомікі]] і [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|старшыня ДВПК]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=214578|title=Румас стаў прэм’ер-міністрам, абнавіліся віцэ-прэм’еры|website=Наша Ніва}}&lt;/ref&gt;.

На перыяд, калі Сяргей Румас узначальваў урад, прыпалі вострыя эканамічныя канфлікты з [[Расія]]й, у т.л. [[Беларуска-расійскі канфлікт вакол падатковага манеўру Расіі|канфлікт вакол падаткавага манеўру Расіі]] і [[расійска-беларускі нафтавы канфлікт (2020)]]. Адбылося «прасяданне» эканомікі праз [[пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. 3 чэрвеня 2020 года ўрад быў адпраўлены ў адстаўку. 4 чэрвеня Прэм’ер-міністрам Беларусі прызначаны [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]].

Палітычныя аналітыкі адзначылі, што да наступнай прэзідэнцкай кампаніі А. Лукашэнка не сфарміраваў ніякай станоўчай праграмы, было канстатавана, што ўладам не спадабалася нават памяркоўная лібералізацыя, і яны яе згарнулі, а тое, над чым працавалі папярэднія 6 гадоў у адносінах з Захадам, было знішчана&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

=== На чале Нацыянальнага алімпійскага камітэта ===
Аляксандр Лукашэнка ўзначальваў [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь]] з мая 1997 года. У снежні 2020 года выканкам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]] ў сувязі з рэпрэсіямі датычна беларускі спартсменаў, што «кіраўніцтва НАК належным чынам не абараніла беларускіх спартсменаў ад палітычнай дыскрымінацыі», што супярэчыць Алімпійскай хартыі, і ўвёў санкцыі супраць НАК Беларусі. Санкцыі ўключалі забарону Аляксандру Лукашэнку, а таксама іншым членам Выканкама НАК наведваць алімпійскія гульні Токіа-2020 і спыненне любой фінансавай падтрымкі гэтай арганізацыі. 26 лютага 2021 года Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктару]], які з красавіка 2019 года выконваў абавязкі першага віцэ-прэзідэнта НАК, а ў лістападзе 2019 года быў абраны Алімпійскім сходам на гэтую пасаду&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=268980|title=Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну Віктару|website=Наша Ніва}}&lt;/ref&gt;.

=== Пасля выбараў 2020 года ===
{{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}}
23 верасня 2020 года абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін, нягледзячы на [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты ў Беларусі]].

6 лістапада 2020 года супраць Лукашэнкі і шэрагу іншых афіцыйных асоб Беларусі ўведзены персанальныя санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2020/1650/oj/eng|title=EUR-Lex - 32020D1650 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/06nov2020/eubysanctions.html ЕС ввел санкции против Лукашенко, его сына Виктора и еще 14 деятелей режима]. [[NEWSru]], 6 ноября 2020.&lt;/ref&gt; Акрамя [[Чорны спіс Еўрасаюза|чорнага спісу Еўрасаюза]], унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]&lt;ref&gt;[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]&lt;/ref&gt;, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канады]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;. 20 лістапада 2020 года да пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}&lt;/ref&gt;. 17 чэрвеня 2021 года [[Новая Зеландыя]] ўнесла яго ў свой санкцыйны спіс&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Mahuta|first=Hon Nanaia|date=2021-06-17|title=New Zealand introduces Belarus travel bans|url=http://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-introduces-belarus-travel-bans|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Урад Новай Зеландыі|Урад Новай Зеландыі|simple|Government of New Zealand}}|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Belarus|url=https://www.mfat.govt.nz/tw/countries-and-regions/europe/belarus/|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|de|Ministry of Foreign Affairs and Trade}}|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Уварванне Расіі ва Украіну ===
Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], Лукашэнка фармальна трымаецца нейтралітэту ў канфлікце. Аднак, дазволіў размясціць у Беларусі расійскія войскі, якія напалі на Украіну з беларускай тэрыторыі, а таксама размясціць на ёй пускавыя ўстаноўкі ракет, пазней у тым ліку і з [[Ядзерная зброя|ядзернымі боегалоўкамі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65910958|title=Russian nuclear weapons 'in hands of Belarus dictator', warns opposition leader|website=BBC News|date=2023-06-14|access-date=2023-08-06}}&lt;/ref&gt;. Лукашэнка дазволіў [[ПВК «Вагнер»]] перадыслакавацца ў Беларусь і стварыць на беларускай тэрыторыі лагеры.

У 2022 годзе Лукашэнка трапіў пад санкцыі [[Аўстралія|Аўстраліі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |title=Australia places additional sanctions on Russia and Belarus |type=Media release |work=Department of Foreign Affairs and Trade |date=25 March 2022 |access-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325120854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |archive-date=25 March 2022 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Nanaia Mahuta]]|date=2022-05-16|title=Belarusian leaders and defence entities targeted under latest round of sanctions|url=https://www.beehive.govt.nz/release/belarusian-leaders-and-defence-entities-targeted-under-latest-round-sanctions|url-status=live|access-date=2023-03-01|work=Government of New Zealand|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Японія|Японіі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/03/08/national/japan-russia-belarus-sanctions-ukraine/ |title=Japan hits Russia and Belarus with more sanctions over Ukraine invasion |date=8 March 2022 |access-date=4 April 2023 |work=[[The Japan Times]] |language=en }}&lt;/ref&gt;. У лютым 2026 года да санкцый супраць Аляксандра Лукашэнкі далучылася [[Украіна]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://reform.news/zelenskij-vvel-sankcii-protiv-lukashenko|title=Зеленский ввел санкции против Лукашенко|work=[[Reform.news]]|date=2026-02-18|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
Жанаты, мае трох сыноў. Жонка — [[Галіна Радзівонаўна Лукашэнка]]. Падчас [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Беларусі 2009 і 2019&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-prinjal-uchastie-v-perepisi-naselenija-belarusi-366639-2019/ belta.by]&lt;/ref&gt; назваў [[родная мова|роднай мовай]] [[беларуская мова|беларускую]], паведаміў, што дома размаўляе па-рознаму, ад беларускай мовы да [[руская мова|рускай]] і на [[трасянка|трасянцы]] таксама.

== Узнагароды ==
Ганаровы акадэмік Расійскай Акадэміі сацыяльных навук (1995). Лаўрэат Міжнароднай прэміі імя М. Шолахава (1997). Узнагароджаны «Залатой зоркай» Міжнароднай федэрацыі аматарскага самба (1999), ордэнам Хасэ Марці «''за выдатныя заслугі ва ўмацаванні сяброўства з кубінскім народам і салідарнасць з ім''» (верас. 2000), ордэнам «[[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»|За заслугі перад Айчынай]]» II ступені (Расія, 2001).

У 2024 годзе атрымаў вышэйшую ўзнагароду [[Расія|Расіі]] — [[Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага (Расійская Федэрацыя)|Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага]]&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/985972 Путин наградил Лукашенко орденом Андрея Первозванного]&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Паводле афіцыйных ацэнак, як кіраўнік дзяржавы А. Лукашэнка паслядоўна трымае курс на кансалідацыю грамадства, дзяржаўны ўплыў на эканамічныя і сацыяльныя працэсы, вывад краіны з эканамічнага і сацыяльна-палітычнага крызісу, развіццё нацыянальнай культуры і навукі, паляпшэнне дабрабыту народа, умацаванне беларускай дзяржаўнасці. Яму належьшь ініцыятыва выпрацоўкі новага стратэгічнага кірунку на развіццё сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БЭ|9}} С. 363&lt;/ref&gt;.

Народны пісьменнік Беларусі [[Васіль Быкаў]] назваў Лукашэнку «тыповым стварэннем позняга [[бальшавізм]]у»&lt;ref&gt;[https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html Як Лукашэнка хваліў Гітлера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127142740/https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html |date=27 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Беларускі палітык і журналіст [[Сяргей Навумчык|С. Навумчык]] адзначае, што, пачынаючы з 1994 года, партыі і грамадскія рухі, якія апаніравалі А. Лукашэнку, актыўна і паслядоўна знішчаліся дзяржаўным апаратам пры энергічнай дапамозе прапаганды і спецслужбаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30555697.html|title=Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

Палітычны аглядальнік [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]] заўважыў, што А. Лукашэнка ўвайшоў у гісторыю як кансерватар, захавальнік сацыяльнага статус-кво. У афіцыйны прапагандысцкі канструкт гэтая ідэалагема ўвайшла пад назвай «стабільнасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30047864.html|title=25 год Лукашэнкі. У чым яго гістарычная місія і асабістая трагедыя|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

Палітычны аналітык [[Аляксандр Фядута|А. Фядута]] лічыць, што А. Лукашэнка збудаваў усё на што здольны ўжо ў 1994 годзе, маючы на ўвазе прэзідэнцкую «вертыкаль»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30052616.html|title=Ці стаў Лукашэнка няўдачнікам|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

Востра крытыкуюць А. Лукашэнку беларускія і заходнія грамадскія і палітычныя супольнасці за парушэнні палітычных свабодаў, у тым ліку свабоды слова і сходаў, што прычынілася асуджэнню і палітычнай ізаляцыі краіны на [[заходні свет|Захадзе]]&lt;ref&gt;Гл. [http://www.amnesty.org/en/library/info/EUR49/003/2007/en Belarus: Amnesty International Concerns in 2006] і [http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus іншыя матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=12 снежня 2007 }} арганізацыі «[[Міжнародная Амністыя]]» і інш.&lt;/ref&gt;. Заходнія краіны не прызналі выбары 2008 года адпаведнымі стандартам АБСЕ для дэмакратычных выбараў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|title=Назіральнікі заяўляюць, што парламенцкія выбары ў Беларусі не дасягнулі адпаведнасці з абавязальніцтвамі АБСЕ, нягледзячы на невялікія паляпшэнні|access-date=27 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001113538/http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|archive-date=1 кастрычніка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2010 і 2011 гадах на тэлеканале [[НТВ]] паказаны пяцісерыйны дакументальны фільм-расследаванне «[[Хросны бацька]]», дзе Лукашэнку падверглі вострай крытыцы за эканамічныя і палітычныя злоўжыванні, стан здароўя і г.д.

Палітык [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] ў 2019 годзе выказаў меркаванне, што за час прэзідэнцтва перад Лукашэнкам паўстала невырашальная праблема, калі чалавек падцягнуў пад сябе ўсё, а іншыя прызвычаіліся, што яны ні на што не здольныя, і калі выявіш ініцыятыву, атрымаеш па руках&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/programs/tsi-pachne-lukashenka-aperatsyyu-peraemnik/|title=Ці пачне Лукашэнка аперацыю «Пераемнік»?|website=belsat.eu}}&lt;/ref&gt;.

== Вобраз у музыцы ==
Вобраз Аляксандра Лукашэнкі з’яўляецца тэмай для твораў як у папулярнай музыцы Беларусі, так і сярод выканаўцаў замежных краін. Вобраз першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у папулярнай музыцы мае як пазітыўную, так і негатыўную эмацыйную афарбоўку.

Сярод музычных твораў, у якіх вобраз Лукашэнкі мае пазітыўныя канатацыі, можна вылучыць песню невядомага аўтара ''«Аляксандр Рыгоравіч — інтэлігент»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2011/4/28/38153/|title=«Александр Григорьевич — интеллигент» (Аудио)|website=charter97.org}}&lt;/ref&gt;. У дадзеным творы галоўны герой акрэслены словамі: ''«Здаровы як леў, мацней Шварцнегера, не п’е віно, а толькі квас, а па начах чытае Гегеля, хоць скажу вам без прыкрас: ён усіх разумнейшы ў сто тысяч разоў!»''. [[Дзіцячая музычная студыя «Зорачка»]] пры [[Акадэмічны ансамбль песні і танцу Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь|Акадэмічным ансамблі песні і танцу Узброеных сіл Беларусі]] ў 2008 годзе ўпершыню выканала песню ''«Наш прэзідэнт»'' аўтарства кіраўніка гэтага калектыву [[Наталля Монцік|Наталлі Монцік]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=47195|title=Аўтарка песні «Наш прэзідэнт»: «Песня Лукашэнку спадабалася, калі я яшчэ здаровая…»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У песні Прэзідэнт акрэслены як ''«Адказны за мір, за радасць у жыцці…»''.

Адначасова даволі пашыраным у музычных творах з’яўляецца вобраз Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі, дзе ён мае адмоўныя якасці. Вобраз Лукашэнкі з’яўляецца адным з галоўных у творчасці гарадзенскага панк-гурта [[Deviation]]. У гонар Лукашэнкі быў названы альбом гэта гурта ''«Lukashenka… über аlles»'', а таксама песня ''«Спасіба, Лукашэнка»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Вітаўт Мартыненка, Анатоль Мяльгуй|загаловак = 222 альбомы беларускага года і не толькі...: Праз рок-прызму|месца = [[Мінск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2006|старонкі = 281-282|старонак = 448|isbn = 985-6530-38-5}}&lt;/ref&gt;. У апошнім альбоме гурта ''«[[Чарговы дзень пад акупацыяй]]»'' у песні ''«Секс з прэзідэнтам»'' выкарыстоўваецца фрагмент запісу, у якім узгадваецца асоба Лукашэнкі&lt;ref&gt;http://belarus.indymedia.org/17288 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140821090757/http://belarus.indymedia.org/17288 |date=21 жніўня 2014 }}&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе польскія гурты [[Ascetoholix]], [[Pięć Dwa Dębiec]], [[Mezo]], [[Duże Pe]] i [[Owal, raper|Owal]] запісалі песню ''«Jest nas wielu»'', у якой выразілі надзею на змену палітычнага рэжыму ў Беларусі: ''«Гэтыя гукі выклікаюць жах Лукашэнкі; Беларусь будзе наступнай!»''&lt;ref&gt;[http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ Беларусь — апошні бастыён еўрапейскага камунізму вачыма студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130406010816/http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ |date=6 красавіка 2013 }}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе польскі гурт [[Big Cyc]] выканаў песню ''«Dyktator»'', у якой называе Лукашэнка ''«тыранам»'' і ''«лепшым вучнем калгасных школаў»'', а Беларусь ''«дыктатурай у ценю кратаў»'', якую гурт заспяваў па-польску і па-беларуску&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kultura.onet.pl/|title=Kultura - informacje i wydarzenia kulturalne|website=Onet Kultura}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://muzyka.dlastudenta.pl/artykul/dyktator-big-cyca-po-bialorusku,20281.html|title=Dyktator Big Cyca po białorusku|date=26.03.2008|website=dlaStudenta.pl}}&lt;/ref&gt;. Расійскі [[рэпер Асаі]] падчас канцэрту ў Мінску 28 лістапада 2011 года выканаў сваю песню ''«Столько жизни»'', ужыў выраз ''«Містэр Лукашэнка, адпраўляйцеся ў пекла»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/05/assai/|title=Рэперу запретили выступать в Белоруссии за &quot;отправку Лукашенко в ад&quot;|website=Lenta.RU}}&lt;/ref&gt;.

== У фларыстыцы ==
У гонар Лукашэнкі названы [[Аляксандр Лукашэнка, гладыёлус|сорт гладыёлусаў]].&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html У Беларусі растуць гладыёлусы «Аляксандр Лукашэнка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090820035556/http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html |date=20 жніўня 2009 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Біяграфія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — Эл.рэсурс president.gov.by
* {{крыніцы/ЭХЁХ|Лукашенко Александр Григорьевич}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* http://president.gov.by/by/ — Афіцыйны інтэрнэт-партал прэзідэнта Рэспублікі Беларусь

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Лукашэнка‎}}
{{Лідары краін СНД}}
{{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}}

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

{{DEFAULTSORT:Лукашэнка Аляксандр Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]]
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2001)]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2006)]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2015)]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]
[[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу]]
[[Катэгорыя:Аляксандр Лукашэнка]]</text>
      <sha1>q4bemegasg7mmdq1chadj863aysrr5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арызона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14914</id>
    <revision>
      <id>5209542</id>
      <parentid>4410767</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2151" sha1="0uq8wor0anuv4er0ht89mes7h1ou0cm" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Арызона''' ({{lang-en|Arizona}}) — штат на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі [[Нью-Мексіка]], [[Юта]], [[Невада]] і [[Каліфорнія]]. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Мексіка]]й.

Адміністрацыйны цэнтр [[Фінікс]]. Буйныя гарады: [[Тусан]], [[Меса (Арызона)|Меса]], [[Гілберт (Арызона)|Гілберт]], [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]].

== Гісторыя ==

[[14 лютага]] [[1912]] года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

== Геаграфія ==
Заняты гарамі ў цэнтральнай частцы, пустыннымі плато Каларада (з каньёнамі) на паўночным усходзе (гара Хамфрыс-Пік 3851 метраў) і Хіла на паўднёвым захадзе.
Клімат субтрапічны, кантынентальны, сухі (самыя гарачыя ў ЗША пустыні). Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0—4 °C, ліпеня 21—30 °C, [[ападкі|ападкаў]] 75—380 мм за год. Рэкі Каларада, Літл-Каларада, Хіла і іншыя. У штаце знаходзяцца [[Арызонскі кратар]], [[Вялікі Каньён]], [[Даліна манументаў]].

&lt;gallery&gt;
Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Commons|Arizona|Арызона}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{DEFAULTSORT:Арызона}}
[[Катэгорыя:Штаты ЗША|Арызона]]
[[Катэгорыя:Арызона| ]]</text>
      <sha1>0uq8wor0anuv4er0ht89mes7h1ou0cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209543</id>
      <parentid>5209542</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="1kzgmnft388zmphmsngbny1vv4vh7jf" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Арызона''' ({{lang-en|Arizona}}) — штат на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі [[Нью-Мексіка]], [[Юта]], [[Невада]] і [[Каліфорнія]]. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Мексіка]]й.

Адміністрацыйны цэнтр [[Фінікс]]. Буйныя гарады: [[Тусан]], [[Меса (Арызона)|Меса]], [[Гілберт (Арызона)|Гілберт]], [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]].

== Гісторыя ==

[[14 лютага]] [[1912]] года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

== Геаграфія ==
Заняты гарамі ў цэнтральнай частцы, пустыннымі плато Каларада (з каньёнамі) на паўночным усходзе (гара Хамфрыс-Пік 3851 метраў) і Хіла на паўднёвым захадзе.
Клімат субтрапічны, кантынентальны, сухі (самыя гарачыя ў ЗША пустыні). Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0—4 °C, ліпеня 21—30 °C, [[ападкі|ападкаў]] 75—380 мм за год. Рэкі [[Каларада (рака)|Каларада]], Літл-Каларада, Хіла і іншыя. У штаце знаходзяцца [[Арызонскі кратар]], [[Вялікі Каньён]], [[Даліна манументаў]].

&lt;gallery&gt;
Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Commons|Arizona|Арызона}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{DEFAULTSORT:Арызона}}
[[Катэгорыя:Штаты ЗША|Арызона]]
[[Катэгорыя:Арызона| ]]</text>
      <sha1>1kzgmnft388zmphmsngbny1vv4vh7jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209544</id>
      <parentid>5209543</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="h70wt6ooeryfemuxk9rpyviyqvj8t8u" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Арызона''' ({{lang-en|Arizona}}) — штат на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі [[Нью-Мексіка]], [[Юта]], [[Невада]] і [[Каліфорнія]]. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Мексіка]]й.

Адміністрацыйны цэнтр [[Фінікс]]. Буйныя гарады: [[Тусан]], [[Меса (Арызона)|Меса]], [[Гілберт (Арызона)|Гілберт]], [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]].

== Гісторыя ==

[[14 лютага]] [[1912]] года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

== Геаграфія ==
Заняты гарамі ў цэнтральнай частцы, пустыннымі плато Каларада (з каньёнамі) на паўночным усходзе (гара Хамфрыс-Пік 3851 метраў) і Хіла на паўднёвым захадзе.
Клімат субтрапічны, кантынентальны, сухі (самыя гарачыя ў ЗША пустыні). Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0—4 °C, ліпеня 21—30 °C, [[ападкі|ападкаў]] 75—380 мм за год. Рэкі [[Каларада (рака)|Каларада]], Літл-Каларада, [[Хіла (прыток Каларада)|Хіла]] і іншыя. У штаце знаходзяцца [[Арызонскі кратар]], [[Вялікі Каньён]], [[Даліна манументаў]].

&lt;gallery&gt;
Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Commons|Arizona|Арызона}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{DEFAULTSORT:Арызона}}
[[Катэгорыя:Штаты ЗША|Арызона]]
[[Катэгорыя:Арызона| ]]</text>
      <sha1>h70wt6ooeryfemuxk9rpyviyqvj8t8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209545</id>
      <parentid>5209544</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="1z3urvihbh0nioyooozmnmcggzn7xu9" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Арызона''' ({{lang-en|Arizona}}) — штат на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі [[Нью-Мексіка]], [[Юта]], [[Невада]] і [[Каліфорнія]]. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Мексіка]]й.

Адміністрацыйны цэнтр [[Фінікс]]. Буйныя гарады: [[Тусан]], [[Меса (Арызона)|Меса]], [[Гілберт (Арызона)|Гілберт]], [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]].

== Гісторыя ==

[[14 лютага]] [[1912]] года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

== Геаграфія ==
Заняты гарамі ў цэнтральнай частцы, пустыннымі плато Каларада (з каньёнамі) на паўночным усходзе (гара [[Хамфрыс-Пік]] 3851 метраў) і Хіла на паўднёвым захадзе.
Клімат субтрапічны, кантынентальны, сухі (самыя гарачыя ў ЗША пустыні). Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0—4 °C, ліпеня 21—30 °C, [[ападкі|ападкаў]] 75—380 мм за год. Рэкі [[Каларада (рака)|Каларада]], Літл-Каларада, [[Хіла (прыток Каларада)|Хіла]] і іншыя. У штаце знаходзяцца [[Арызонскі кратар]], [[Вялікі Каньён]], [[Даліна манументаў]].

&lt;gallery&gt;
Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Commons|Arizona|Арызона}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{DEFAULTSORT:Арызона}}
[[Катэгорыя:Штаты ЗША|Арызона]]
[[Катэгорыя:Арызона| ]]</text>
      <sha1>1z3urvihbh0nioyooozmnmcggzn7xu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209546</id>
      <parentid>5209545</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5209546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="1zp1xewotp8o8f0vna5c8hjlentj4g8" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Арызона''' ({{lang-en|Arizona}}) — штат на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі [[Нью-Мексіка]], [[Юта]], [[Невада]] і [[Каліфорнія]]. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Мексіка]]й.

Адміністрацыйны цэнтр [[Фінікс]]. Буйныя гарады: [[Тусан]], [[Меса (Арызона)|Меса]], [[Гілберт (Арызона)|Гілберт]], [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]].

== Гісторыя ==

[[14 лютага]] [[1912]] года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

== Геаграфія ==
Заняты гарамі ў цэнтральнай частцы, пустыннымі плато Каларада (з каньёнамі) на паўночным усходзе (гара [[Хамфрыс-Пік]] 3851 метраў) і Хіла на паўднёвым захадзе.
Клімат субтрапічны, кантынентальны, сухі (самыя гарачыя ў ЗША пустыні). Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0—4 °C, ліпеня 21—30 °C, [[ападкі|ападкаў]] 75—380 мм за год. Рэкі [[Каларада (рака)|Каларада]], Літл-Каларада, [[Хіла (прыток Каларада)|Хіла]] і іншыя. У штаце знаходзяцца [[Арызонскі кратар]], [[Вялікі Каньён]], [[Даліна манументаў]].

&lt;gallery&gt;
Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Эканомика ==
У аснове эканомікі апрацоўчая і здабыўная прамысловасць, [[земляробства]], [[турызм]]. Прамысловасць: электронная, авіякасмічная, каляровая металургія (выплаўка [[медзь|медзі]] і вытворчасць алюмінію), паліграфічная, [[харчовая прамысловасць|харчовая]], швейная і іншыя. Найбольшая ў ЗША здабыча медных рудаў, значная — малібдэнавых, поліметалічных, золата. На рацэ Каларада ГЭС Боўлдэр-Дам. Земляробства на арашальных землях. Вырошчваюць бавоўнік, цукровыя буракі, ячмень, кукурузу, пшаніцу, гародніну, цытрусавыя. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней, авечак, свойскую птушку. Турызм. Транспарт аўтамабільны, чыгуначны, авіяцыйны, трубаправодны.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Commons|Arizona|Арызона}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{DEFAULTSORT:Арызона}}
[[Катэгорыя:Штаты ЗША|Арызона]]
[[Катэгорыя:Арызона| ]]</text>
      <sha1>1zp1xewotp8o8f0vna5c8hjlentj4g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да выдалення</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16411</id>
    <revision>
      <id>5209554</id>
      <parentid>5206963</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23885" sha1="ckmpl3yx1o4je63103a8mn89dsc3f0f" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[Ленінад]] ==
Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03)

== [[МухамадБабур Хаджаеў]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Буркуты]] ==
{{закрыта}}
: {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Сонпхет Сонсупхан]] ==
кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Калі намінацыя &quot;хуткае выдаленне&quot; не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] ==
: {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03)

== [[Палітычны плюралізм]] ==
{{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}}
===Вынік===
Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03)

== [[Гарбата кітайская]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Зваротны працэс]] ==
: {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03)

== [[Мустафа Ахматовіч]] ==
: {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03)
:: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03)
:: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03)

== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
:{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)
:::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга &quot;Памяць&quot; Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Шчыра дзякую, паспрабую  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле &quot;Вядомыя асобы&quot; паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03)
::Нават не ясна як слушна &quot;Счасная&quot; ці &quot;Шчасная&quot;, куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03)
:::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем  не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам.
:::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю!  - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За &quot;у&quot; якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння.  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што &quot;О. В. Счастная&quot; &quot;унесла ў капілку&quot;. Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі &quot;успаміны калег і родных&quot;, без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03)
:::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03)
::::::Паспрабую  зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03)
::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03)
:::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03)
:::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>ckmpl3yx1o4je63103a8mn89dsc3f0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209559</id>
      <parentid>5209554</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ленінад */</comment>
      <origin>5209559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24139" sha1="flbnooluppd5mxd6xupz6k869wwy1jz" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[Ленінад]] ==
Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03)

== [[МухамадБабур Хаджаеў]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Буркуты]] ==
{{закрыта}}
: {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Сонпхет Сонсупхан]] ==
кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Калі намінацыя &quot;хуткае выдаленне&quot; не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] ==
: {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03)

== [[Палітычны плюралізм]] ==
{{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}}
===Вынік===
Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03)

== [[Гарбата кітайская]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Зваротны працэс]] ==
: {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03)

== [[Мустафа Ахматовіч]] ==
: {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03)
:: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03)
:: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03)

== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
:{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)
:::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга &quot;Памяць&quot; Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Шчыра дзякую, паспрабую  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле &quot;Вядомыя асобы&quot; паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03)
::Нават не ясна як слушна &quot;Счасная&quot; ці &quot;Шчасная&quot;, куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03)
:::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем  не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам.
:::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю!  - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За &quot;у&quot; якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння.  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што &quot;О. В. Счастная&quot; &quot;унесла ў капілку&quot;. Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі &quot;успаміны калег і родных&quot;, без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03)
:::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03)
::::::Паспрабую  зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03)
::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03)
:::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03)
:::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>flbnooluppd5mxd6xupz6k869wwy1jz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209561</id>
      <parentid>5209559</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мустафа Ахматовіч */ вынік</comment>
      <origin>5209561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24487" sha1="02d0ll45n34lzda2ht8xkeisotstp0j" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[Ленінад]] ==
Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03)

== [[МухамадБабур Хаджаеў]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Буркуты]] ==
{{закрыта}}
: {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Сонпхет Сонсупхан]] ==
кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Калі намінацыя &quot;хуткае выдаленне&quot; не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] ==
: {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03)

== [[Палітычны плюралізм]] ==
{{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}}
===Вынік===
Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03)

== [[Гарбата кітайская]] ==
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03)

== [[Зваротны працэс]] ==
: {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03)

== [[Мустафа Ахматовіч]] ==
{{закрыта}}
: {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03)
:: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03)
:: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03)

== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
:{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)
:::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга &quot;Памяць&quot; Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Шчыра дзякую, паспрабую  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле &quot;Вядомыя асобы&quot; паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03)
::Нават не ясна як слушна &quot;Счасная&quot; ці &quot;Шчасная&quot;, куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03)
:::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем  не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам.
:::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю!  - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За &quot;у&quot; якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння.  [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што &quot;О. В. Счастная&quot; &quot;унесла ў капілку&quot;. Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі &quot;успаміны калег і родных&quot;, без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03)
:::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03)
::::::Паспрабую  зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03)
::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03)
:::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03)
:::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>02d0ll45n34lzda2ht8xkeisotstp0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясельда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16750</id>
    <revision>
      <id>5209445</id>
      <parentid>5092630</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */ Значна скараціў. Калі ў каго ахвота дапоўніць, у Тапарова у ЛАГВП на с. 214 спасылкі на альтэрнатыву.</comment>
      <origin>5209445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7700" sha1="tcsrvjckpfxq6e55pcitz1w7du681s1" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                     = Ясельда
  |Нацыянальная назва       = 
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Прыпяць
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Брэсцкая вобласць
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ясельда''', '''Ясольда''' — рака ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]. Даўжыня 250 км. Вадазбор 7790 км. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 35,8 м³/с. Агульнае падзенне ракі 37,5 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,15 [[праміля|‰]].

== Назва ==
У ХІІІ ст. (Іпаццеўскі летапіс) назва фігуруе як &quot;Ясолда&quot;. На картах ХІХ ст. (Шуберта, Фіцінгофа) як Ясельда, Яселда. На польскай карце 1933 г. - Ясёльда.

Пачынаючы з літоўскага лінгвіста і назвазнаўцы [[Казімерас Буга|К. Бугі]] ў назве Ясельды, як і ў шэрагу іншых гідронімаў у блізкім да вытоку Ясельды рэгіёне ([[Грыўда]], [[Нёўда (рака)|Нёўда]], [[Сёгда]], [[Саколда]], Голда), бачаць канцавы элемент ''-da'', які ён вёў ад меркаванага яцвяжскага *-''udā'' «вада, рака», роднаснага літоўскаму ''vanduo'', латышскаму ''ūdens'' &quot;вада&quot;.&lt;ref&gt;''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 602.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
[[Image:Yaselda river spring flood.jpg|thumb|right|300px|Веснавое разводдзе]]
Пачынаецца на вышыні 168,6 м над узроўнем мора, за 4 км на поўнач ад вёскі Клепачы Пружанскага раёна, у вярхоўі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]], далей па нізіне [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]] (па Бярозаўскім, Драгічынскім і Пінскім раёнах) праз [[Спораўскае возера]]. Вусце каля вёскі [[Качановічы (Пінскі раён)|Качановічы]] Пінскага раёна. Ясельда ўваходзіць у водную сістэму, якая [[Агінскі канал|Агінскім каналам]] злучае басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] з басейнам [[Нёман]]а.

Веснавое разводдзе ў канцы [[сакавік]]а, доўжыцца да 1-й палавіны [[Май|мая]]. Сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 1,4 м у вярхоўі да 2,6 м у ніжнім цячэнні, найбольшая адпаведна 1,7 і 3,1 м. Замярзае рака ў пачатку [[Снежань|снежня]], крыгалом у канцы [[сакавік]]а. Веснавы [[ледаход]] працягваецца 2—3 сутак. Расход вады каля вёскі [[Сінін (Пінскі раён)|Сінін]] Пінскага раёна (53 км ад вусця) найбольшы 573 м/с (1958), найменшы 1,36 м³/с (1956).

[[Даліна]] невыразная, месцамі трапецападобная; яе шырыня 2—4 км, найбольшая 6—8 км. [[Пойма]] двухбаковая, у сярэднім цячэнні шырынёй 0,8—1,2 км, у ніжнім 1,5—6 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 39,1 км, а таксама на тэрыторыі Бярозаўскага раёна ад аграгарадка [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]] да аграгарадка [[Стрыгінь]] на працягу 15 км каналізаванае.

На неканалізаваных участках рэчышча звілістае і моцназвілістае, яго шырыня 10—40 м, найбольшая 80 м (каля вёскі [[Купяцічы]] Пінскага раёна).

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Башта]], [[канал Вінец]], [[Аснежыцкі канал]], [[ручай Ласінцы|Ласінцы]], [[Мыш]], [[Мерачанка (прыток Ясельды)|Мерачанка]]. '''Злева''': [[Цемра]], [[Жыгулянка]], [[Хатава (рака)|Хатава]], [[Агінскі канал]].

== На рацэ ==
'''Гарады''': [[Бяроза (горад)|Бяроза]]. '''Вёскі''': [[Моталь]]. '''Вадасховішчы''': [[Вадасховішча Сялец|Сялец]].

У басейне ракі [[вадасховішча]] [[Вадасховішча Руднікі|Руднікі]] (Пружанскі раён)&lt;ref name=&quot;bel13&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|||430}}&lt;/ref&gt;, [[Джыдзінне]]&lt;ref name=&quot;bel6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6|||95}}&lt;/ref&gt; (Іванаўскі раён).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* Ясельда / И. В. Абрамова [и др.]; под общ. ред. А. А. Волчека, И. И. Кирвеля, Н. В. Михальчука; Национальная академия наук Беларуси, Полесский аграрно-экологический институт. — Минск : Беларуская навука, 2017. — (Реки Полесья). — 416, [2] с. ISBN 978-985-08-2220-8.

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10359/|ЯСЕЛЬДА}}

{{Прыпяць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Басейн Ясельды| ]]
[[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Драгічынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Іванаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>tcsrvjckpfxq6e55pcitz1w7du681s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209446</id>
      <parentid>5209445</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7716" sha1="qdekm2fbrul9qpp88js999o1pxjr9fo" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                     = Ясельда
  |Нацыянальная назва       = 
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Прыпяць
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Брэсцкая вобласць
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ясельда''', '''Ясольда''' — рака ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]. Даўжыня 250 км. Вадазбор 7790 км. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 35,8 м³/с. Агульнае падзенне ракі 37,5 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,15 [[праміля|‰]].

== Назва ==
У ХІІІ ст. (Іпаццеўскі летапіс) назва фігуруе як &quot;Ясолда&quot;. На картах ХІХ ст. (Шуберта, Фіцінгофа) як Ясельда, Яселда. На польскай карце 1933 г. - Ясёльда.

Пачынаючы з літоўскага лінгвіста і назвазнаўцы [[Казімерас Буга|К. Бугі]] ў назве Ясельды, як і ў шэрагу іншых гідронімаў у блізкім да вытоку Ясельды рэгіёне ([[Грыўда]], [[Нёўда (рака)|Нёўда]], [[Сёгда]], [[Саколда]], Голда), бачаць канцавы элемент ''-da'', які ён вёў ад меркаванага [[Яцвягі|яцвяжскага]] *''udā'' «вада, рака», роднаснага літоўскаму ''vanduo'', латышскаму ''ūdens'' &quot;вада&quot;.&lt;ref&gt;''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 602.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
[[Image:Yaselda river spring flood.jpg|thumb|right|300px|Веснавое разводдзе]]
Пачынаецца на вышыні 168,6 м над узроўнем мора, за 4 км на поўнач ад вёскі Клепачы Пружанскага раёна, у вярхоўі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]], далей па нізіне [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]] (па Бярозаўскім, Драгічынскім і Пінскім раёнах) праз [[Спораўскае возера]]. Вусце каля вёскі [[Качановічы (Пінскі раён)|Качановічы]] Пінскага раёна. Ясельда ўваходзіць у водную сістэму, якая [[Агінскі канал|Агінскім каналам]] злучае басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] з басейнам [[Нёман]]а.

Веснавое разводдзе ў канцы [[сакавік]]а, доўжыцца да 1-й палавіны [[Май|мая]]. Сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 1,4 м у вярхоўі да 2,6 м у ніжнім цячэнні, найбольшая адпаведна 1,7 і 3,1 м. Замярзае рака ў пачатку [[Снежань|снежня]], крыгалом у канцы [[сакавік]]а. Веснавы [[ледаход]] працягваецца 2—3 сутак. Расход вады каля вёскі [[Сінін (Пінскі раён)|Сінін]] Пінскага раёна (53 км ад вусця) найбольшы 573 м/с (1958), найменшы 1,36 м³/с (1956).

[[Даліна]] невыразная, месцамі трапецападобная; яе шырыня 2—4 км, найбольшая 6—8 км. [[Пойма]] двухбаковая, у сярэднім цячэнні шырынёй 0,8—1,2 км, у ніжнім 1,5—6 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 39,1 км, а таксама на тэрыторыі Бярозаўскага раёна ад аграгарадка [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]] да аграгарадка [[Стрыгінь]] на працягу 15 км каналізаванае.

На неканалізаваных участках рэчышча звілістае і моцназвілістае, яго шырыня 10—40 м, найбольшая 80 м (каля вёскі [[Купяцічы]] Пінскага раёна).

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Башта]], [[канал Вінец]], [[Аснежыцкі канал]], [[ручай Ласінцы|Ласінцы]], [[Мыш]], [[Мерачанка (прыток Ясельды)|Мерачанка]]. '''Злева''': [[Цемра]], [[Жыгулянка]], [[Хатава (рака)|Хатава]], [[Агінскі канал]].

== На рацэ ==
'''Гарады''': [[Бяроза (горад)|Бяроза]]. '''Вёскі''': [[Моталь]]. '''Вадасховішчы''': [[Вадасховішча Сялец|Сялец]].

У басейне ракі [[вадасховішча]] [[Вадасховішча Руднікі|Руднікі]] (Пружанскі раён)&lt;ref name=&quot;bel13&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|||430}}&lt;/ref&gt;, [[Джыдзінне]]&lt;ref name=&quot;bel6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6|||95}}&lt;/ref&gt; (Іванаўскі раён).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* Ясельда / И. В. Абрамова [и др.]; под общ. ред. А. А. Волчека, И. И. Кирвеля, Н. В. Михальчука; Национальная академия наук Беларуси, Полесский аграрно-экологический институт. — Минск : Беларуская навука, 2017. — (Реки Полесья). — 416, [2] с. ISBN 978-985-08-2220-8.

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10359/|ЯСЕЛЬДА}}

{{Прыпяць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Басейн Ясельды| ]]
[[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Драгічынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Іванаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>qdekm2fbrul9qpp88js999o1pxjr9fo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209454</id>
      <parentid>5209446</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асноўныя прытокі */</comment>
      <origin>5209454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8407" sha1="0rar1q0yzznlpapxsbu9z4bokn3tbaq" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                     = Ясельда
  |Нацыянальная назва       = 
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 
 |Плошча вадазбору          = 
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Прыпяць
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Брэсцкая вобласць
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ясельда''', '''Ясольда''' — рака ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]. Даўжыня 250 км. Вадазбор 7790 км. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 35,8 м³/с. Агульнае падзенне ракі 37,5 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,15 [[праміля|‰]].

== Назва ==
У ХІІІ ст. (Іпаццеўскі летапіс) назва фігуруе як &quot;Ясолда&quot;. На картах ХІХ ст. (Шуберта, Фіцінгофа) як Ясельда, Яселда. На польскай карце 1933 г. - Ясёльда.

Пачынаючы з літоўскага лінгвіста і назвазнаўцы [[Казімерас Буга|К. Бугі]] ў назве Ясельды, як і ў шэрагу іншых гідронімаў у блізкім да вытоку Ясельды рэгіёне ([[Грыўда]], [[Нёўда (рака)|Нёўда]], [[Сёгда]], [[Саколда]], Голда), бачаць канцавы элемент ''-da'', які ён вёў ад меркаванага [[Яцвягі|яцвяжскага]] *''udā'' «вада, рака», роднаснага літоўскаму ''vanduo'', латышскаму ''ūdens'' &quot;вада&quot;.&lt;ref&gt;''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 602.&lt;/ref&gt;

== Гідраграфія ==
[[Image:Yaselda river spring flood.jpg|thumb|right|300px|Веснавое разводдзе]]
На карце ХІХ ст. (Шуберта) Ясельда выцякала з [[Белае балота (Пружанскі раён)|Белага балота]] (варыянт: Дзікі) ля [[Труханавічы (Пружанскі раён)|Труханавічаў]].

На сёння пачынаецца на вышыні 168,6 м над узроўнем мора, за 4 км на поўнач ад вёскі Клепачы Пружанскага раёна, у вярхоўі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]], далей па нізіне [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]] (па Бярозаўскім, Драгічынскім і Пінскім раёнах) праз [[Спораўскае возера]]. Вусце каля вёскі [[Качановічы (Пінскі раён)|Качановічы]] Пінскага раёна. Ясельда ўваходзіць у водную сістэму, якая [[Агінскі канал|Агінскім каналам]] злучае басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] з басейнам [[Нёман]]а.

Веснавое разводдзе ў канцы [[сакавік]]а, доўжыцца да 1-й палавіны [[Май|мая]]. Сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 1,4 м у вярхоўі да 2,6 м у ніжнім цячэнні, найбольшая адпаведна 1,7 і 3,1 м. Замярзае рака ў пачатку [[Снежань|снежня]], крыгалом у канцы [[сакавік]]а. Веснавы [[ледаход]] працягваецца 2—3 сутак. Расход вады каля вёскі [[Сінін (Пінскі раён)|Сінін]] Пінскага раёна (53 км ад вусця) найбольшы 573 м/с (1958), найменшы 1,36 м³/с (1956).

[[Даліна]] невыразная, месцамі трапецападобная; яе шырыня 2—4 км, найбольшая 6—8 км. [[Пойма]] двухбаковая, у сярэднім цячэнні шырынёй 0,8—1,2 км, у ніжнім 1,5—6 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 39,1 км, а таксама на тэрыторыі Бярозаўскага раёна ад аграгарадка [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]] да аграгарадка [[Стрыгінь]] на працягу 15 км каналізаванае.

На неканалізаваных участках рэчышча звілістае і моцназвілістае, яго шырыня 10—40 м, найбольшая 80 м (каля вёскі [[Купяцічы]] Пінскага раёна).

=== Асноўныя прытокі ===
'''Злева''': [[Цемра]], [[Хатава (рака)|Хатава]], [[Жыгулянка]], [[Агінскі канал]].

На карце ХІХ ст. (Шуберта) першым левым прытокам, адразу пасля выхаду Ясельды з Белага балота пазначаная рачулка [[Рудая (рака, Пружанскі раён)|Рудая]] (уцякала насупраць [[Труханавічы (Пружанскі раён)|Труханавічаў]]).

'''Справа''': [[Башта]], [[канал Вінец]], [[Аснежыцкі канал]], [[ручай Ласінцы|Ласінцы]], [[Мыш]], [[Мерачанка (прыток Ясельды)|Мерачанка]].

== На рацэ ==
'''Гарады''': [[Бяроза (горад)|Бяроза]]. '''Вёскі''': [[Моталь]]. '''Вадасховішчы''': [[Вадасховішча Сялец|Сялец]].

У басейне ракі [[вадасховішча]] [[Вадасховішча Руднікі|Руднікі]] (Пружанскі раён)&lt;ref name=&quot;bel13&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|||430}}&lt;/ref&gt;, [[Джыдзінне]]&lt;ref name=&quot;bel6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6|||95}}&lt;/ref&gt; (Іванаўскі раён).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ВодКадастр}}
* Ясельда / И. В. Абрамова [и др.]; под общ. ред. А. А. Волчека, И. И. Кирвеля, Н. В. Михальчука; Национальная академия наук Беларуси, Полесский аграрно-экологический институт. — Минск : Беларуская навука, 2017. — (Реки Полесья). — 416, [2] с. ISBN 978-985-08-2220-8.

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10359/|ЯСЕЛЬДА}}

{{Прыпяць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Басейн Ясельды| ]]
[[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Драгічынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Іванаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>0rar1q0yzznlpapxsbu9z4bokn3tbaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаркаўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16912</id>
    <revision>
      <id>5209324</id>
      <parentid>5207916</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>дадаў фотагалерэю</comment>
      <origin>5209324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22369" sha1="0yy8gp5gejw1tf55q3c85u4pphs9odb" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 

Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы і помнік у гонар Юзафа Пілсудскага ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>0yy8gp5gejw1tf55q3c85u4pphs9odb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209325</id>
      <parentid>5209324</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Найноўшая гісторыя */</comment>
      <origin>5209325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22269" sha1="nbbiwkqjcj7n8zf9d49761mfcycr281" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 

Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>nbbiwkqjcj7n8zf9d49761mfcycr281</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209376</id>
      <parentid>5209325</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5209376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22588" sha1="5zwzxx42oaf58cjpmvvhjgum80hr2qj" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 
[[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі. (Фота пачатку ХХ ст.)]]
Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>5zwzxx42oaf58cjpmvvhjgum80hr2qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209383</id>
      <parentid>5209376</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5209383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22855" sha1="pib14eqiuux3xkbc4ao5rxt92f1faqu" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 
[[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі.|200x200пкс]]
Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|міні|200x200пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (былая ўніяцкая). Фота каля 1900 года.]]
Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>pib14eqiuux3xkbc4ao5rxt92f1faqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209620</id>
      <parentid>5209383</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23610" sha1="etq20aku1gbjwl6u47lt9nvzn8w675d" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

У першыя гады ХІХ стагоддзя Ян Нікадзім Лапацінскі стварыў у Шаркаўшчыне серыю гравюр: партрэты членаў сям'і, рэлігійныя сюжэты, партрэт [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. Гравюры рэлігійнага зместу былі прызначаныя для распаўсюджання сярод сялян&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/3122?show=full|аўтар=Рынкевіч, Уладзімір Іванавіч|загаловак=Ян Лапацінскі|год=2011|месца=Мінск|старонкі=13-19|isbn=978-985-522-020-7}}&lt;/ref&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 
[[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі.|200x200пкс]]
Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|міні|200x200пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (былая ўніяцкая). Фота каля 1900 года.]]
Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>etq20aku1gbjwl6u47lt9nvzn8w675d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209635</id>
      <parentid>5209620</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */</comment>
      <origin>5209635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23610" sha1="elkkf2l4ghkc45tcp2cb0wqymc02n4g" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 

У першыя гады ХІХ стагоддзя Ян Нікадзім Лапацінскі стварыў у Шаркаўшчыне серыю гравюр: партрэты членаў сям'і, рэлігійныя сюжэты, партрэт [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. Гравюры рэлігійнага зместу былі прызначаныя для распаўсюджання сярод сялян&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/3122?show=full|аўтар=Рынкевіч, Уладзімір Іванавіч|загаловак=Ян Лапацінскі|год=2011|месца=Мінск|старонкі=13-19|isbn=978-985-522-020-7}}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі.|200x200пкс]]
Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|міні|200x200пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (былая ўніяцкая). Фота каля 1900 года.]]
Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]]. 

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>elkkf2l4ghkc45tcp2cb0wqymc02n4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209778</id>
      <parentid>5209635</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5209778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24019" sha1="55jvik77ti7edfivi4kihz4hxybcqc4" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Шаркаўшчына, значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Шаркаўшчына
 |арыгінальная назва      = Шаркаўшчына
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Шаркаўшчынскі
 |першае згадванне        = 1503
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
}}

'''Ша́ркаўшчына'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Šarkaŭščyna}}, мясц. дыял.: ''Шарко́ўшчына'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], на рацэ [[Дзісна (рака)|Дзісна]]. За 197 км ад [[Віцебск]]а. [[Шаркаўшчына (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]]—[[Друя]], аўтамабільнымі дарогамі звязаная з [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Браслаў|Браславам]], [[Міёры|Міёрамі]] і іншымі. Насельніцтва 6&amp;nbsp;330 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Шаркаўшчына ўтворана ад прозвішча, вытворнага ад слова ''шэры, шарко''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 407.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове назвы мянушка або прозвішча ''Шаркі'' ці ''Шарка, Шарко'', якія можна супаставіць з дзеясловам ''шаркаць'' і тлумачыць у значэннях «той, хто шаркае нагамі» ці «чалавек, які зневажальна ставіцца да іншых», «непрыемны чалавек, які мае схільнасць зласловіць, абгаворваць»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 66.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назву пасёлку даў дзяслоў ''шаркаць'', якім выяўляецца звычка шляхты для праявы пашаны пры вітанні адводзіць правую нагу ўбок, і шаркаючы, прыстаўляць да левай&lt;ref&gt;У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 186.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Адамковіча, айконім утварыўся па беларускай словаўтваральнай мадэлі: літоўскі антрапонім ''Šarkа'' «сарока»  + патранімічны суфікс ''-шчына''. У раёнах па абодва бакі беларуска-літоўскай мяжы дастаткова шмат населеных пунктаў з назвамі тыпу [[Шаркішкі (Відзаўскі сельсавет)|Шаркішкі]] (Браслаўскі р-н), [[Шаркуці]] (Іўеўскі р-н), [[Шаркамедзь]] (Ашмянскі р-н), таксама шмат літоўскіх антрапонімаў тыпу ''Šarka''. Апроч таго, тапонімы з асновай ''Шарк-'' звязвалі з эстонскім ''särg'' «плотка», фінскім ''särki'' «тое самае», ліўскім ''särg'' «чырвонае ці рыжае вока»&lt;ref&gt;Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 9-12.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
У 1503 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў уладанні Шаркаўшчына [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыю Іванавічу Зяновічу]]. Пазней Шаркаўшчына належала Мікалаю Зяновічу, яго сыну [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрыю]], унуку Мікалаю. У 1604 годзе дачка Мікалая, Рэгіна Хамцова, разам са сваім мужам прадалі Шаркаўшчыну [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]], які далучыў Шаркаўшчыну да сваіх уладанняў Друі і Іказні&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/798|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|год=1890|месца=Warszawa|старонкі=797-798}}&lt;/ref&gt;.  

Паселішча першачапаткова знаходзілася на левым беразе Дзісны на тэрыторыі [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] (Старая Шаркаўшчына). У 1639 г. там заснаваная [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]] царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1753 годзе [[Падскарбі дворны літоўскі|падскарбі надворны літоўскі]] [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандр Сапега]] прадаў Шаркаўшчыну [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|Мікалаю Тадэвушу Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, які ў 1767 годзе  заснаваў мястэчка Новая Шаркаўшчына на правым беразе Дзісны, які адносіўся да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]].

[[Файл:Jan Nikadzim Łapacinski. Ян Нікадзім Лапацінскі (1793) (2).jpg|thumb|злева|200px|[[Ян Нікадзім Лапацінскі]]. Гравюра-аўтапартрэт.]]У 1770 годзе Мікалай Лапацінскі саступіў Шаркаўшчыну свайму сыну, [[Староста мсціслаўскі|старосце мсціслаўскаму]] [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яну Нікадзіму Лапацінскаму]], які заклаў над ракой [[Янка (прыток Дзісны)|Янкай]] побач з Шаркаўшчынай багатую рэзідэнцыю (''Красны Двор''). 

Там Ян Нікадзім збудаваў двухпавярховы мураваны палац, аранжэрэю, рыма-каталіцкую капліцу&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, заклаў парк.

У 1776 годзе Ян Нікадзім Лапацінскі фундаваў грэка-каталіцкую царкву ў Новай Шаркаўшчыне&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Расійская імперыя ===
З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Старая і Новая Шаркаўшчына сталі мястэчкамі [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]] (з 1795 года - у Мінскай, з 1842 года - Віленскай губерні).

[[Файл:Шаркаўшчына, Красны Двор, сядзіба Лапацінскіх, Шарковщина, Красный Двор, усадьба Лопатинского, Szarkowszczyzna, Czerwony Dwór, siedziba Łopacińskiego.jpg|thumb|злева|200px|Будынак канца XVIII ст. на сядзібе Яна Нікадзіма Лапацінскага ў Красным Двары.]]У 1802 годзе большая частка маёнтка Шаркаўшчына з прычыны даўгоў Яна Нікадзіма Лапацінскага была падзеленая паміж крэдыторамі. Ва ўласнасці Яна Нікадзіма Лапацінскага засталіся непасрэдна двор Шаркаўшчына і фальваркі Юзафова і Хіны. У 1807 годзе ён перадае Шаркаўшчыну і Юзафова свайму сыну Томашу, віцэ-маршалку шляхты Дзісненскага павета, той у 1814 годзе прадае свой маёнтак Матэвушу Багуцкаму&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Маёнтак Шаркаўшчына (Красны Двор) заставаўся ва ўласнасці Багуцкіх да 1939 года. 

У першыя гады ХІХ стагоддзя Ян Нікадзім Лапацінскі стварыў у Шаркаўшчыне серыю гравюр: партрэты членаў сям'і, рэлігійныя сюжэты, партрэт [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. Гравюры рэлігійнага зместу былі прызначаныя для распаўсюджання сярод сялян&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/3122?show=full|аўтар=Рынкевіч, Уладзімір Іванавіч|загаловак=Ян Лапацінскі|год=2011|месца=Мінск|старонкі=13-19|isbn=978-985-522-020-7}}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Šarkoŭščyna, Bazylpolle, Шаркаўшчына, Шарковщина, Szarkowszczyzna, Федаровічы, Fiedorowicze (1900-18).jpg|міні|[[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|Сядзіба Федаровічаў]] у Базыльполлі.|200x200пкс]]
Новая Шаркаўшчына стала ўласнасцю Федаровічаў. Федаровічы заклалі на левым беразе Дзісны сядзібу Базыльполле&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, дзе ў канцы ХІХ ст. збудавалі [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом|мураваны сядзібны дом]]. Федаровічы валодалі Базыльполлем да 1939 года.

Пасля адмены прыгоннага права і [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Шаркаўшчына ўвайшла ў склад Ігуменаўскай воласці Дзісненскага павета. У 1863 годзе ў Старой Шаркаўшчыне адчынілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
[[Файл:Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|міні|200x200пкс|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (былая ўніяцкая). Фота каля 1900 года.]]
Паводле выдадзенага ў 1890 годзе ''Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', у Новай Шаркаўшчыне - 568 жыхароў, драўляная парафіяльная праваслаўная царква, яўрэйскі дом малітвы, паліцэйскае ўпраўленне, паштовая станцыя. У Старой Шаркаўшчыне, паводле стану на 1881 год - 215 жыхароў, праваслаўная царква, народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1897 годзе на месцы драўлянай царквы ў Новай Шаркаўшчыне збудаваная мураваная [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|царква ў гонар абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых радасць&quot;]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-abraza-bozhai-matci-usikh-smutkuiuchykh-radastc-828|title=Царква Абраза Божай Маці &quot;Усіх Смуткуючых радасць&quot;|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе ў Старой Шаркаўшчыне намаганнямі прыхаджан і настаяцеля [[Канстанцін Жданаў|а. Канстанціна Жданава]] збудаваная драўляная [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў стылі мадэрн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/sviata-uspenskaia-tcarkva-829|title=Свята-Успенская царква|website=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь}}&lt;/ref&gt;. 

У 1906 годзе ў Шаркаўшчыне была ўтвораная рыма-каталіцкая парафія, у лістападзе 1907 года ў Старой Шаркаўшчыне асвечаны драўляны касцёл Узвышэння Святога Крыжа&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Віцебская дыяцэзія Рыма-каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Дыяцэзіяльны даведнік|адказны=укладанне Кацярыны Лаўрыненкі|год=2019|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|старонкі=338-340|isbn=978-985-7728-31-7}}&lt;/ref&gt;, збудаваны па праекце архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]].

=== Найноўшая гісторыя ===
З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]] і далучана да [[БССР]], з [[15 студзеня]] [[1940]] года цэнтр Шаркаўшчынскага раёна, з 12 кастрычніка 1940 года — гарадскі пасёлак. З 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія загубілі ў Шаркаўшчыне 865 жыхароў. З 20 студзеня 1944 года ў [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1962—1966 гадах у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]], з 30 ліпеня 1966 года зноў цэнтр раёна.&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Шаркаўшчына на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|[[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)|Царква абраза Маці Божай &quot;Усіх смуткуючых Радасць&quot;]] у Новай Шаркаўшчыне (фота каля 1900 г.).
Файл:Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак у Старой Шаркаўшчыне і касцёл Узвышэння Святога Крыжа (фота 20-х гг. ХХ ст.)
Файл:Старая Шаркаўшчына Успенская Царква Синяя Церковь Шарковщина Szarkowszczyzna.jpg|[[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ў Старой Шаркаўшчыне (фота 10-х гг. ХХ ст.).
Файл:Šarkoŭščyna, Шаркаўшчына, сінагога, Шарковщина, синагога, Szarkowszczyzna, synagoga (1934).jpg|Сінагога (фота 1934 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39) (2).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, вуліца, Шарковщина, улица, Szarkowszczyzna, ulica (1930-39).jpg|Вуліца (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (1931).jpg|Панарама мястэчка ў час паводкі (красавік 1931 г.)
Файл:Šarkoŭščyna. Шаркаўшчына, рака Дзісна, Шарковщина, река Дисна, Szarkowszczyzna, rzeka Dzisna (06.1935).jpg|Рака Дзісна ў Шаркаўшчыне (чэрвень 1935 г.)
&lt;/gallery&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 0,5 тыс. чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 150 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''&lt;ref name=&quot;vlib&quot;/&gt;; 1881 год — 215 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''; 1897 год — 1038 чал. у ''Новай Шаркоўшчыне'', 127 чал. у ''Старой Шаркоўшчыне''
* '''XX стагоддзе''': 1939 год — 1802 чал.; 1995 год — 8,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6,9 тыс. чал.; 2010 год — 6,9 тыс. чал.; 2016 год — 6424 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6330 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 5811 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод
* Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці

== Адукацыя і культура ==
У Шаркаўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартыўная дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтр рамёстваў.

29-30 верасня 2023 г. у Шаркаўшчыне прайшоў абласны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]».

== Славутасці ==
[[Файл:Успенская церковь, Шарковщина.JPG|міні|Свята-Успенская царква.]]
* [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Шаркаўшчына)|Царква Усіх Смуткуючых Радасць]] (1897)
* [[Шаркаўшчынскі сядзібны дом]]
* [[Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)|Свята-Успенская царква]] (1912)
* [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Шаркаўшчына)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел Міхайлавіч Верхаловіч]] — савецкі военачальнік.
* [[Віктар Гардзеевіч Гінько]] — беларускі лёгкаатлет.
* [[Герман Кірылаў]] — беларускі пісьменнік.
* [[Вінцэнт Ключынскі]] — каталіцкі царкоўны дзеяч, Архібіскуп Магілёўскі.
* [[Міхаіл Пятроўскі]] — ксёндз, служыў у Шаркаўшчыне ў 1917—1919, падтрымліваў беларускі рух.
* [[Павел Сямёнавіч Грынчук]] (нар. 1976) — беларусі вучоны ў галіне цеплафізікі, стварэння энергаэфектыўных тэхналогій. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2017), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (2014).
* {{нп5|Мандэль Школьнікаў||en|Mandel Szkolnikoff}} (1895—1945) — французскі бізнесмен.

У Шаркаўшчыне памёр і пахаваны дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] (1747—1810).

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vlib&quot;&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Sharkovschina.htm Шаркаўшчына] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шаркоўшчына}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Шаркоўшчына|старонкі=765}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Šarkaŭščyna|Шаркаўшчына}}
{{OSM relation|1180582|Шаркаўшчына}}
* [http://www.westki.info/sharkouschyna Шаркаўшчына — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051221/http://westki.info/sharkouschyna |date=3 сакавіка 2009 }}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/sharkaushchyna.html Здымкі на Radzima.org]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sharkovsch/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325062415/http://globus.tut.by/sharkovsch/index.htm |date=25 сакавіка 2008 }}
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/sharkovshchina_vstrechaet_prazdnichnyy_marafon_dozhinki_2023_chestvovanie_khleborobov_vystavka_karav/ Шаркаўшчына сустракае абласны фестываль-кірмаш &quot;Дажынкі-2023&quot;]

{{Шаркаўшчынскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Шаркаўшчына| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>55jvik77ti7edfivi4kihz4hxybcqc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16964</id>
    <revision>
      <id>5209618</id>
      <parentid>5174832</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5209618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5972" sha1="2t5mbfd0iztgetbwtijt0khry6eju7t" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = 
|беларуская назва      = Перм
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = Расія
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat =
|long =
  |lat_deg = 58|lat_min = 00|lat_sec = 50
  |lon_deg = 56|lon_min = 14|lon_sec = 56
  |CoordAddon = type:city(986510)_region:RU
  |CoordScale =
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = 
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Перм''' ({{lang-ru|Пермь}}; '''Мо́латаў''' — у 1940—1957 гг.) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пермскі край|Пермскага краю]]. Порт на рацэ [[Кама]]. Насельніцтва Пермі на [[1 студзеня]] [[2007]] года складала 970 тысяч чалавек. Вузел чыгунак і аўтадарог.

Камская ГЭС. Пермскі навуковы цэнтр Расійскай АН, 4 тэатры. Філармонія. Цырк.

== Гісторыя ==
У 1723 годзе на месцы вёскі Ягашыха (узнікла ў пачатку 17 ст.) пры ўпадзенні [[рака Ягашыха|р. Ягашыха]] ў [[Кама|Каму]] быў пабудаваны медзеплавільны завод з мястэчкам, пераназваным у 1781 у горад. З 1781 года — цэнтр Пермскага намесніцтва, з 1796 года — губернскі горад, дзе ў 1807—1830 гадах знаходзілася горнае ўпраўленне Уральскіх заводаў. З сярэдзіны 19 ст. — гандлёвы цэнтр і порт на Каме. У 1874 годзе праз горад пракладзена Уральская чыгунка. Перм была месцам палітычнай ссылкі (у 1835 годзе сюды быў сасланы [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А. І. Герцэн]], у 1880—1881 гадах — [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленка]] і інш.).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Адукацыя і культура ==
[[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Пермскі тэатр оперы і балета імя П. І. Чайкоўскага]].

== Транспарт ==
* [[Пермскі трамвай]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Андрэевіч Асаргін]] — рускі пісьменнік.
* [[Алесь Гародня]] (1899—1944) — беларускі празаік, крытык, рэдактар.
* [[Юлій Іванавіч Глінка]] (нар. 1926) — беларускі архітэктар.
* [[Леў Сцяпанавіч Ляховіч]] (1919—1990) — вучоны ў галіне [[металазнаўства]], [[доктар тэхнічных навук]]&lt;ref name=&quot;БЭ9&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|9}}&lt;/ref&gt;
* [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] — расійскі дырыжор.
* [[Мікалай Гаўрылавіч Славянаў]] (1854—1897) — інжынер-электратэхік, вынаходнік электрычнай дугавой [[Зварка|зваркі]] [[Металы|металаў]].
* [[Віталь Рыгоравіч Хлопін]] (1890—1950) — савецкі радыехімік.

== Спорт ==
* [[Парма (баскетбольны клуб)|Баскетбольны клуб «Парма»]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.gorodperm.ru/ Афіцыйны сайт ураду]

{{Гарады Пермскага края}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Пермскага края]]
[[Катэгорыя:Перм| ]]
[[Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі]]</text>
      <sha1>2t5mbfd0iztgetbwtijt0khry6eju7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смілавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17006</id>
    <revision>
      <id>5209247</id>
      <parentid>5207947</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5209247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40169" sha1="szas8bsu1ems8qdz2nsf93f6de57gr3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Смілавічы
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Чэрвеньскі
 |сельсавет               = Смілавіцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1582]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1963
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 157
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 1714
 |паштовы індэкс          = 223216
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 5
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Smilavičy
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 
}}
'''Смі́лавічы''' ({{lang-be-trans|Smilavičy}}) — [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|гарадскі пасёлак]] у [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Волма (прыток Свіслачы)|Волма]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Смілавіцкі сельсавет|сельсавета]] [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Месціцца за 23 км на ўсход ад [[Мінск]]а, 27 км на захад ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск]] (лінія Мінск — Асіповічы), на аўтадарозе [[Мінск]] — [[Магілёў]].

== Назва ==
На карце XVIII ст. мястэчка пазначанае як Смелавічы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_z12_53.782248,27.974624|title=Планы генеральнага межавання}}&lt;/ref&gt;.

Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] звязваў смілавіцкую назву з балцкімі назвамі [[Смілгі]], [[Смільгіні (Місявіцкі сельсавет)|Смільгіні]], якія ад балцка-літоўскага антрапоніма (імені-мянушкі) тыпу ''Smilgis'', што звязаны з літоўскім ''smilga'' «расліна мятлік; хто высокі і тонкі (як мятлік)»&lt;ref&gt;В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 352.&lt;/ref&gt;.

Краязнавец [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]] у напісанай ім легендзе пра паходжанне назвы Смілавічы падае слова «смілга», якое нібыта значыла «мяккі характарам»&lt;ref&gt;Міншчына: Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў (Склад., запіс, апрац. А. М. Ненадаўца). Мінск, 1998. С. 701.&lt;/ref&gt; (слова ў такім значэнні не фіксуецца слоўнікамі беларускай мовы, ёсць толькі балтызм ''смільга'' «расліна мятлік»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/smilha|title=Смільга}}&lt;/ref&gt;).

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Ад пачатку сваёй гісторыі Смілавічы ўваходзілі ў склад Бакштанскай воласці, якая ўпершыню ўпамінаецца пад 1451 годам як уладанне [[Кезгайлы|Кезгайлаў]]. Па згасанні гэтага роду ў сярэдзіне XVI ст. маёнтак перайшоў у супольнае валоданне [[Завішы|Завішаў]] і [[Шэметы|Шэметаў]].

Першы пісьмовы ўпамін пра Смілавічы як [[сяло]] [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] датуецца 1582 годам. Наступны раз паселішча ўпамінаецца пад 1592 годам, калі паміж жыхарамі некалькіх сёл адбылася бойка праз мёд.

Прыкладна ў гэты час на ўскрайку сённяшніх Смілавічаў пасяліліся [[Беларускія татары|татары]]. Назва мясцовасці [[Татарская Слабада (Смілавічы)|Татарская Слабада]] захоўвалася яшчэ ў XIX ст.

У першай чвэрці XVII ст. у маёнтку Бакшты засталіся два ўласнікі: сын памерлага ў 1604 годзе [[Андрэй Ян Завіша|Андрэя Завішы]] [[Крыштаф Завіша|Крыштаф]], які сканцэнтраваў у сваіх руках завішанскую частку воласці, і князь [[Багдан Агінскі]], які нейкім чынам набыў тую частку, што папярэдне належала Шэметам. Па смерці апошняга ў 1625 годзе засталіся сыны [[Аляксандр Агінскі|Аляксандр]], [[Ян Фелікс Агінскі|Ян]] і [[Самуэль Леў Агінскі|Самуэль]]. Саўладальнікі Бакштаў парадніліся паміж сабой: князёўна Аляксандра, дачка [[Аляксандр Агінскі|Аляксандра Агінскага]], каля 1645 года выйшла за сына Крыштафа Завішы [[Андрэй Казімір Завіша|Андрэя Казіміра]]. Па смерці Аляксандра Агінскага ў 1667 годзе яго долю Бакштаў успадкаваў яго сын [[Марцыян Аляксандр Агінскі|Марцыян]] (1632—1690). Нашчадкі Самуэля, памерлага ў 1657 годзе, таксама мелі долю ў Бакштах (у [[Дукора|Дукоры]] і інш.) Іхнае ўладанне часам, супроць маёнтка Смілавічы-Бакшты, называлася Смілавічы-Дукора. На сродкі Крыштафа Завішы ў першай палове XVII ст. у Смілавічах-Бакштах збудавалі [[папяровы млын]]. У 1613—1644 гадах на ім вялася вытворчасць паперы з [[філігрань|філігранямі]] з выявай [[герб]]а «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]» і подпісам па краях «На Бакштах Завіша» (на 1735 год млын ужо не дзейнічаў).

У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) войскі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]] разрабавалі і спустошылі Смілавічы. Паводле падымнага тарыфу [[Менскі павет|Менскага павета]] за 1667 год, Крыштафу Завішы ў маёнтку Смілавічы-Бакшты належала 346 [[дым]]оў, а Марцыяну Агінскаму — 117. Значная частка ўладанняў Агінскіх — мястэчка [[Дукора]] з вёскамі ў памеры 170 дымоў — на той момант знаходзілася ў закладзе ў Казіміра Навацкага. У наступным 1668 годзе князь Марцыян Агінскі, [[крайчы вялікі літоўскі|крайчы вялікі]], у сваёй частцы Смілавічаў, якія тады былі ўжо [[мястэчка]]м, ахвяраваў [[валока|валоку]] зямлі (крыху больш 21 га) на карысць царквы. У створаным з гэтай нагоды дакуменце ўпамінаецца, што мястэчка і ўся воласць належаць яму і пану Завішу супольна, прычым падданыя розных паноў сяліліся ўперамешку — «''хлоп праз хлопа сядзяць''». Тая частка мястэчка, дзе пераважалі ўладанні Агінскага, называлася Шахоўнічы. Крыштаф Завіша памёр у 1670 годзе. Ягоная частка маёнтка перайшла да сыноў Андрэя Казіміра (1618—1678) і [[Ян Юрый Завіша|Яна Юрыя]] (каля 1620—1671). [[Марцыян Аляксандр Агінскі|Марцыян Агінскі]], які ў канцы жыцця даслужыўся да высокіх пасад [[ваяводы троцкія|ваяводы троцкага]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага]], не пакінуў нашчадкаў. І ягоная доля Бакштаў па смерці ў 1690 годзе адышла да пляменніка [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Крыштафа Станіслава Завішы]] — сына ягонай сястры і Андрэя Казіміра Завішы. Такім чынам дзве часткі Смілавічаў сканцэнтраваліся, нарэшце, у адных руках.

У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікую Паўночную вайну]] ў 1710 годзе два палкі войска Вялікага Княства Літоўскага кватаравалі ў Смілавіцкім маёнтку. Прыкладна да гэтага часу належыць прывілей [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Крыштафа Станіслава Завішы]] (памылкова датаваны 1736 годам) мясцовым [[Яўрэі|жыдам]], у якім ён дазволіў ім адкрыць школу (малітоўны дом).

Сын Крыштафа Станіслава Завішы [[Ігнацы Завіша|Ігнацы]] атрымаў графскі тытул — ён тытулаваўся графам на Бакштах, [[Бярдзічаў|Бярдзічаве]] і Завішыне. З гэтай нагоды маёнтак Бакшты-Смілавічы часам называўся ў гэты час Бакштанскім графствам. Ігнацы, як і ягоны дзед, у 1727 годзе пабраўся шлюбам з прадстаўніцай роду Агінскіх — князёўнай Марцыбелай, дачкой ваяводы віленскага [[Казімір Дамінік Агінскі|Казіміра Дамініка Агінскага]] (унука Самуэля). Ігнацы Завіша ў 1738 годзе памёр без нашчадкаў, а ягоныя маёнткі засталіся ў руках удавы. У 1747 годзе Марцыбела Агінская заснавала ў Смілавічах [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|кляштар каталіцкага ордэна місіянераў]] і збудавала для яго мураваны [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|касцёл]]. На забеспячэнне кляштара яна вылучыла фальварак і сяло [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волма]], а таксама сяло [[Клінок]]. З гэтага часу азначаныя паселішчы перасталі адносіцца да маёнтка Смілавічы-Бакшты, утвараючы ўласнасць манахаў-місіянераў.

Асноўная ж частка маёнтка Смілавічы па смерці Марцыбелы ў 1760 годзе адышла да князя [[Міхал Казімір Агінскі|Міхала Казіміра Агінскага]] (1728—1800), які быў сынам яе брата Юзафа, ваяводы троцкага. У 1791 годзе князь Агінскі прадаў маёнтак Смілавічы шляхціцу Станіславу Манюшку, які папярэдне працаваў у яго аканомам гэтага маёнтку. У гэты час у мястэчку было 85 двароў (43 хрысціянскіх, 31 іўдзейскіх і 13 татарскіх). Тут працавалі два вадзяныя млыны, адзін з якіх выкарыстоўваўся як лесапільня; дзейнічаў кляштар з мураваным касцёлам Святога Вінцэнта, а таксама дзве царквы — у гонар [[Свята-Георгіеўская царква (Смілавічы)|Святога Юрыя]] і [[Царква Прачыстай Багародзіцы (Смілавічы)|Прачыстай Багародзіцы]]. Да Смілавіцкага маёнтка належалі 22 паселішчы.

Па смерці Станіслава Манюшкі пры падзеле бацькоўскіх уладанняў Смілавічы атрымаў ягоны сын Казімір, які значна пераабсталяваў сядзібу і заснаваў у ёй батанічны сад. Па смерці Казіміра Манюшкі маёнтак адышоў да ягонага малодшага брата Аляксандра, які пачаў будаваць у мястэчку новы [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|мураваны палац]]. Адзіная дачка Аляксандра Манюшкі Паўліна выйшла за Лявона Ваньковіча, да якога ў выніку гэтага шлюбу перайшоў і маёнтак Смілавічы.

&lt;gallery&gt;
Śmiłavičy. Сьмілавічы (J. Pieška, 1800).jpg|Панарама мястэчка. [[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 г.
Śmiłavičy, Misijanerski. Сьмілавічы, Місіянэрскі (1834) (3).jpg|[[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|Касцёл місіянераў]]. Абмеры, 1834 г.
Śmiłavičy. Сьмілавічы (N. Orda, 1864-76).jpg|Касцёл Святога Вінцэнта. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864—76 гг.
Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (N. Orda, 1864-76).jpg|Касцёл і [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|палац]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864—76 гг.
&lt;/gallery&gt;

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Смілавічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе з 1795 года сталі цэнтрам воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. На 1797 год у мястэчку існавала паштовая станцыя, у якой было 12 коней, 6 хурманаў. Асноўным відам транспарту быў гужавы.

На 1844 год у Смілавічах было 62 двары, у сярэдзіне XIX ст. працавала суконная фабрыка, прадукцыя якой прадавалася ў [[Мінск]]у і [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. На 1859 год працавала Смілавіцкае паштова-тэлеграфнае аддзяленне. У 1863 годзе ў мястэчку адкрылася земскае народнае вучылішча, у якім на 1867 год навучалася 137 дзяцей (з іх 34 дзяўчынкі). У 1867 годзе ў Смілавічах дзейнічалі 2 касцёлы, адзін з якіх расійскія ўлады перарабілі пад царкву [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]].

У пачатку 1880-х гадоў у Смілавічах было 95 двароў, дзейнічалі валасная ўправа, 3 царквы, касцёл, мячэць, 3 іўдзейскія малітоўныя дамы, 2 вадзяныя млыны на рацэ Волме, вінакурны і піваварны заводы, суконная фабрыка, 30 крамаў, адзін раз на тыдзень праводзіўся таржок. Да канца XIX ст. межы мястэчка пашырыліся, а колькасць двароў і жыхароў значна вырасла, ажывіўся гандаль. Паводле [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Слоўніка геаграфічнага Каралеўства Польскага і іншых краёў славянскіх]] тут было 375 драўляных будынкаў (352 у мястэчку і 22 на прадмесці, званым ''Татарская Слабада''), працавалі мужчынская і жаночая царкоўна-прыходскія школы, шпіталь, паштовая станцыя, паліцэйскі пастарунак, валасная ўправа, мячэць, 2 іўдзейскія дамы малітвы, суконная фабрыка і шматлікія невялікія татарскія гарбарні&lt;ref&gt;[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Śmiłowicze // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/886 886].&lt;/ref&gt;.

Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у Смілавічах было 498 двароў, працавалі валасная ўправа, 2 царквы (драўляная і мураваная), капліца, касцёл, мячэць, 5 іўдзейскіх малітоўных дамоў, 2 земскія народныя вучылішчы (жаночае і мужчынскае), 2 царкоўна-прыходскія школы, прыёмны пакой на 2 ложкі для хворых, паштовая станцыя, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, [[хлебазапасны магазін]], суконная фабрыка, некалькі гарбарняў, 58 дробных крамаў, 2 заезныя дамы, 9 корчмаў, устаноўка для прыгатавання сельтэрскай вады; таржкі ў нядзельныя і святочныя дні, быў рынкавы пляц. Побач з мястэчкам знаходзіўся аднайменны маёнтак: 1 двор, 83 жыхары, дзейнічаў вінакурны завод.

У пачатку XX ст. у Смілавічах было 454 двары. Большую частку насельніцтва складалі жыды. Тут бытавалі гарбарныя, кавальскія, млынавыя, бандарныя, [[Ганчарства|ганчарныя]], кравецкія, шавецкія, рымарскія, ткацкія і інш. промыслы і [[Рамяство|рамёствы]]. Насельніцтва займалася земляробствам, жывёлагадоўляй, агародніцтвам і дробным гандлем. У нядзелі і святочныя дні адбываліся таржкі.

У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] у Смілавіцкай воласці адбылося некалькі сялянскіх выступленняў. Яны праявіліся ў самавольных парубках лясоў, захопе сенажацяў зямянаў. У жніўні 1914 года група мабілізаваных на фронт у часе руху паштовым трактам з [[Чэрвень (горад)|Ігумена]] ў [[Мінск]] разграмілі некалькі маёнткаў, у тым ліку і Смілавічы. Сялянскія хваляванні ў Смілавіцкай воласці адбыліся таксама ў верасні 1917 года.

На 1917 год у мястэчку Смілавічах было 633 двары; у аднайменным маёнтку быў 1 двор. За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў лютым 1918 года мястэчка занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]].

&lt;gallery&gt;
Śmiłavičy. Сьмілавічы (1901-17).jpg|[[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|Касцёл і кляштар місіянераў]], да 1918 г.
Śmiłavičy. Сьмілавічы (1917) (2).jpg|Касцёл Святога Вінцэнта, галоўны [[фасад]]
Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (1901-17) (1).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Палац Манюшкаў]], да 1918 г.
Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (1907) (2).jpg|Палац, фрагмент
Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (1901-17) (2).jpg|Інтэр’ер палаца
Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (1901-17).jpg|Будуар графіні Стэфаніі Ваньковіч (з Плятэраў)
Śmiłavičy, Pažarnaja. Сьмілавічы, Пажарная (1902).jpg|Пажарная каманда, 1902 г.
Śmiłavickaja synagoga. Сьмілавіцкая сынагога (1922).jpg|У сінагозе, 1922 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
У канцы лютага 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі кайзераўскай Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Смілавічы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], жыхары мястэчка атрымалі Пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. У снежні 1918 года заняты Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшлі ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 31 ліпеня 1920 года ў [[БССР]]. У 1924—1931 і 1935—1938 гадах Смілавічы былі цэнтрам [[Смілавіцкі раён|раёна]], з 1924 года — цэнтр сельсавета. У 1926 годзе тут працавала беларуская сямігадовая школа. Апроч таго, у мястэчку дзейнічалі Народны дом, 3 клубы, 86 чырвоных куткоў, бібліятэка, некалькі гурткоў ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослых. У 1930-я гады савецкія ўлады зруйнавалі помнік архітэктуры XVIII ст. [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|касцёл і кляштар місіянераў]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 да ліпеня 1944 года мястэчка было пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. На тэрыторыі пасёлка было арганізаванае гета. У гэты час у Смілавічах і ваколіцах дзейнічалі савецкія партызаны.

З 1960 года Смілавічы ў складзе Чэрвеньскага раёна. 2 лістапада 1963 года яны атрымалі афіцыйны статус [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|гарадскога пасёлка]]&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Ганна Дулеба|Дулеба Г.]] Смілавічы // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 368.&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе ў склад Смілавічаў увайшла вёска [[Жураўкавічы]].

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1791 from:0 till:564 
  bar:1881 from:0 till:500 
  bar:1897 from:0 till:3498 
  bar:1917 from:0 till:2766 
  bar:1975 from:0 till:5700
  bar:1995 from:0 till:4600
  bar:2000 from:0 till:5625 
  bar:2009 from:0 till:4654
  bar:2017 from:0 till:5386
  bar:2021 from:0 till:5913
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;
* 1791 год — 564 чал. (257 муж. і 307 жан.)
* 1881 год — 500 чал.;
* 1889 год — 1676 чал., з іх 464 хрысціян, 222 магаметан і 990 іўдзеяў;
* 1897 год — 3498 чал.
* 1901 год — 3335 чал.;
* 1917 год — 2766 чал., з іх 215 беларусаў, 73 палякі, 2102 яўрэі ў ''мястэчку Смілавічах'' і 126 чал. у ''маёнтку Смілавічах'';
* 1975 год — 5,7 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}&lt;/ref&gt;;
* 1995 год — 4,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 2000 год — 5625 чал.
* 2006 год — 5,3 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}&lt;/ref&gt;;
* 2008 год — 5,3 тыс. чал.;
* 2009 год — 4654 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf |date=30 кастрычніка 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt; (перапіс);
* 2015 год — 5079 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2015&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150515134329/http://belstat.gov.by/uploads/bgd_files/1427878416014868.zip |date=15 мая 2015 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;;
* 2016 год — 5212 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;;
* 2017 год — 5386 чал.&lt;ref&gt;[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}}[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;;
* 2021 год — 5913 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_28097/ |title=Численность населения на 1 января 2021 г. и среднегодовая численность населения за 2020 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |access-date=23 лістапада 2021 |archive-date=17 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117174253/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_28097/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Апроч [[беларусы|беларусаў]] у Смілавічах традыцыйна жылі [[яўрэі]] і [[татары]]. Большасць яўрэяў загінула ў часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ці пераехала ў іншыя месцы, у тым ліку ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль]]. Татарская абшчына захавалася да нашага часу. У пасляваенны перыяд у сувязі з пабудовай валюшна-лямцавай прамысловасці ў Смілавічах таксама жывуць выхадцы з [[Башкартастан]]а.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы: валюшна-лямцавая фабрыка, гарбарны завод, механічныя майстэрні, прадпрыемства «Жылкампаслугі-Смілавічы», СКФ «Мантаж» (вытворчасць шклопакетаў для [[акно|вокнаў]]), камбінат бытавых паслуг.

Значная частка насельніцтва займаецца таварным агародніцтвам.

== Адукацыя. Культура ==
[[Файл:Дом культуры Смиловичи.jpg|міні|Дом культуры ]]
У Смілавічах працуюць [[Смілавіцкі дзяржаўны аграрны каледж|саўгас-тэхнікум]], завочны сельскагаспадарчы каледж, прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 203, 2 сярэднія агульнаадукацыйныя і дзіцячая музычная школы, школа-інтэрнат, 2 дашкольныя дзіцячыя ўстановы. У сферы культуры дзейнічаюць дом культуры, кінатэатр, 2 бібліятэкі, дом дзіцячай творчасці, музей «Прастора Хаіма Суціна».

== Славутасці ==
[[Файл:Smilavičy, Maniuška. Смілавічы, Манюшка (2021) 03.jpg|міні|Палац Манюшкаў]]
*[[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў]] (XVIII—XIX стст.)
*Старыя габрэйскія могілкі
*Татарскія могілкі
*Помнікі: стэла на магілах ахвяр нацызму на вуліцы Савецкай (1980); стэла на магілах ахвяр нацызму на вуліцы Чкалава (1965); абеліск на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан (на могілках), якія загінулі ў баях з немцамі ці памерлі ад ран (1960); помнік-стэла на ўшанаванне памяці настаўнікаў і вучняў Смілавіцкай сярэдняй школы, якія загінулі ў час Другой сусветнай вайны (1968)
*Чорныя хвоі, батанічны помнік прыроды
*[[Смілавіцкая мячэць|Новая мячэць]]
*Новая [[Свята-Георгіеўская царква (Смілавічы)|Свята-Георгіеўская царква]]

=== Страчаная спадчына ===

* [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)|Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў]] (1747—1791)
* Сінагога (XIX ст.)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (XVII ст.)

== Вядомыя асобы ==
* [[Ян Юзаф Бараноўскі]] (1805—1888) — эканаміст, фінансіст і вынаходнік
* [[Леў Апалінарыевіч Ваньковіч]] (1831 — пасля 1881) — уласнік Смілавічаў, [[мінскі павятовы маршалак]]
* [[Людміла Анатолеўна Ваўчок|Людміла Ваўчок]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка, залатая прызёрка зімовых [[Зімовыя Паралімпійскія гульні 2010|Паралімпійскіх гульняў]]
* [[Аксана Алегаўна Кавалеўская|Аксана Кавалеўская]] (нар. 1983) — беларуская і расійская поп-спявачка, лідар гурта «Краскі»
* [[Ібрагім Канапацкі]] (1949—2005) — гісторык, даследчык татарскай культуры Беларусі
* [[Станіслаў Манюшка]] (1819—1872)— кампазітар і дырыжор
* [[Хаім Саламонавіч Суцін|Хаім Суцін]] (1893—1943) — мастак-экспрэсіяніст, адзін з найбольш славутых майстроў нацюрморту
* [[Файбіш-Шрага Царфін]] (1899—1975) — мастак, кніжны ілюстратар, паэт
* [[Яўген Зіноўевіч Валчок]] (нар. 1940) — беларускі філосаф.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Smilavičy, Maniuška. Смілавічы, Манюшка (2021) 12.jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Палац Манюшкаў]]
Smilavičy, Maniuška. Смілавічы, Манюшка (2021) 20.jpg|Палац, фрагмент
Smilavichy-Center.jpg|Цэнтральная плошча
Smilavichy mosque.jpg|Новая мячэць
Manor of Maniuszka Smilaviczy Bielarus08.JPG|Стары парк
Church of St. Georg Smilaviczy Bielarus.jpg|Царква Святога Юрыя
Tatar quarter Smilaviczy Bielarus.jpg|Татарская Слабада
Jewish cemetery Smilaviczy Bielarus01.JPG|Іўдзейскія могілкі
Tatar cemetery Smilaviczy Bielarus01.jpg|Татарскія могілкі
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Смілавіцкі сельсавет]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Мінскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

{{зноскі|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Смілавічы|[[Ганна Іванаўна Дулеба|Дулеба Г. І.]]|55}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Смілавічы|676}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}

== Спасылкі ==
* {{Commons|Category:}}

{{Смілавіцкі сельсавет}}
{{Чэрвеньскі раён}}
{{Мінская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Смілавічы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>szas8bsu1ems8qdz2nsf93f6de57gr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17693</id>
    <revision>
      <id>5209474</id>
      <parentid>5113549</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4987" sha1="qbutj79m0k2ph41wwucipnbz8z9n1zf" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Нараў
  |Арыгінальная назва     = pl/Narew
 |Выява                   = Narew Suszcza 13.07.2009 p.jpg
  |Подпіс                 = Рака Нараў на Падляшшы (Польшча)
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 484
 |Плошча басейна          = 75175
 |Басейн                  = Вісла/Балтыйскае мора
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь/Польшча
  |Рэгіён                = 
   |Раён                 = 
 |Пазіцыйная карта       = Польшча
}}
[[Файл:Modlin spichlerz.jpg|thumb|300px|Пры зліцці рэк Вісла і Нараў (бачна крэпасць [[Модлін]])]]
'''На́раў''' — [[рака]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім]], [[Свіслацкі раён|Свіслацкім]] раёнах Беларусі і [[Польшча|Польшчы]], правы прыток [[Вісла|Віслы]]. Да 1962 года лічыўся правым прытокам [[Буг]]а.

Даўжыня 497 км, у межах Беларусі 44 км. Вадазбор 74,8 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў межах Беларусі (з прытокамі, якія ўпадаюць на тэрыторыі Польшчы) 5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] ў межах Беларусі 0,3 [[праміля|‰]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака пазначаная як '''Нарва'''.

У [[Паганскія гаворкі з Нарава|Яцвяжскім слоўнічку]] фігуруе назва '''Наўра''' (''Naura''). З. Зінкявічус лічыў гэты гідронім балцкім, і звязаным з балцкай назвай [[Герадот|Герадотавых]] [[Неўры|неўраў]]. [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут папулярны ў балцкай гідраніміі корань ''Nar-'' (у выніку перастаноўкі ''*nar-ṷ-'' зрабілася ''*naṷ-r-'').

== Гідраграфія ==
Пачынаецца з вярхоўя [[Скаронаў канал|Скаронава канала]] за 6 км на паўночны ўсход ад в. Клепачы Пружанскага раёна, вусце на тэрыторыі Польшчы. У Беларусі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]] праз [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]]. Шырыня ракі ў межань — 8—10 м.

Даліна ў межах Беларусі амаль на ўсім працягу невыразная. Каналізавана 13 км рэчышча ад вытоку да вусця [[канал Матылёў Роў|канала Матылёў Роў]]; на астатнім працягу яно звілістае, месцамі выраўнаванае.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Мядзянка (рака)|Мядзянка]], [[Рудаўка (прыток Нарава)|Рудаўка]], [[Пчолка (рака)|Пчолка]], [[Калонка]], [[Бебжа]], [[рака Шса|Шса]], [[рака Амулёў|Амулёў]], [[рака Вкра|Вкра]]. '''Злева''': [[Нямержанка]], [[Тушамлянка]], [[Нараўка]].

== Гідралагічны рэжым ==
На перыяд вясновага разводдзя прыпадае каля 48 % аб’ёму гадавога сцёку. Замярзае ў першай дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10374|НАРАЎ}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Віслы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Свіслацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Нарава| ]]</text>
      <sha1>qbutj79m0k2ph41wwucipnbz8z9n1zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209476</id>
      <parentid>5209474</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5714" sha1="4x94opp4rqrkhcsbtx7bgkpezta1zm7" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Нараў
  |Арыгінальная назва     = pl/Narew
 |Выява                   = Narew Suszcza 13.07.2009 p.jpg
  |Подпіс                 = Рака Нараў на Падляшшы (Польшча)
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 484
 |Плошча басейна          = 75175
 |Басейн                  = Вісла/Балтыйскае мора
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь/Польшча
  |Рэгіён                = 
   |Раён                 = 
 |Пазіцыйная карта       = Польшча
}}
[[Файл:Modlin spichlerz.jpg|thumb|300px|Пры зліцці рэк Вісла і Нараў (бачна крэпасць [[Модлін]])]]
'''На́раў''' — [[рака]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім]], [[Свіслацкі раён|Свіслацкім]] раёнах Беларусі і [[Польшча|Польшчы]], правы прыток [[Вісла|Віслы]]. Да 1962 года лічыўся правым прытокам [[Буг]]а.

Даўжыня 497 км, у межах Беларусі 44 км. Вадазбор 74,8 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў межах Беларусі (з прытокамі, якія ўпадаюць на тэрыторыі Польшчы) 5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] ў межах Беларусі 0,3 [[праміля|‰]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака пазначаная як '''Нарва'''.

У [[Паганскія гаворкі з Нарава|Яцвяжскім слоўнічку]] фігуруе назва '''Наўра''' (''Naura''). З. Зінкявічус лічыў гэты гідронім балцкім, і звязаным з балцкай назвай [[Герадот|Герадотавых]] [[Неўры|неўраў]]&lt;ref&gt;Зинкявичюс З. Польско-ятвяжский словарик? // Балто-славянские исследования 1983 : зборнік. — Масква: 1984. — С. 16.&lt;/ref&gt;. Даследчык балцкай гідраніміі на ўсходзе [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут папулярны ў балцкай гідраніміі корань ''Nar-'' (у выніку перастаноўкі ''*nar-ṷ-'' зрабілася ''*naṷ-r-'')&lt;ref&gt;Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *-nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 457—462.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Пачынаецца з вярхоўя [[Скаронаў канал|Скаронава канала]] за 6 км на паўночны ўсход ад в. Клепачы Пружанскага раёна, вусце на тэрыторыі Польшчы. У Беларусі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]] праз [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]]. Шырыня ракі ў межань — 8—10 м.

Даліна ў межах Беларусі амаль на ўсім працягу невыразная. Каналізавана 13 км рэчышча ад вытоку да вусця [[канал Матылёў Роў|канала Матылёў Роў]]; на астатнім працягу яно звілістае, месцамі выраўнаванае.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Мядзянка (рака)|Мядзянка]], [[Рудаўка (прыток Нарава)|Рудаўка]], [[Пчолка (рака)|Пчолка]], [[Калонка]], [[Бебжа]], [[рака Шса|Шса]], [[рака Амулёў|Амулёў]], [[рака Вкра|Вкра]]. '''Злева''': [[Нямержанка]], [[Тушамлянка]], [[Нараўка]].

== Гідралагічны рэжым ==
На перыяд вясновага разводдзя прыпадае каля 48 % аб’ёму гадавога сцёку. Замярзае ў першай дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10374|НАРАЎ}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Віслы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Свіслацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Нарава| ]]</text>
      <sha1>4x94opp4rqrkhcsbtx7bgkpezta1zm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209477</id>
      <parentid>5209476</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5712" sha1="lypjw6mzlfzcrh2otlniiek70r8fmnf" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Нараў
  |Арыгінальная назва     = pl/Narew
 |Выява                   = Narew Suszcza 13.07.2009 p.jpg
  |Подпіс                 = Рака Нараў на Падляшшы (Польшча)
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 484
 |Плошча басейна          = 75175
 |Басейн                  = Вісла/Балтыйскае мора
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь/Польшча
  |Рэгіён                = 
   |Раён                 = 
 |Пазіцыйная карта       = Польшча
}}
[[Файл:Modlin spichlerz.jpg|thumb|300px|Пры зліцці рэк Вісла і Нараў (бачна крэпасць [[Модлін]])]]
'''На́раў''' — [[рака]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім]], [[Свіслацкі раён|Свіслацкім]] раёнах Беларусі і [[Польшча|Польшчы]], правы прыток [[Вісла|Віслы]]. Да 1962 года лічыўся правым прытокам [[Буг]]а.

Даўжыня 497 км, у межах Беларусі 44 км. Вадазбор 74,8 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў межах Беларусі (з прытокамі, якія ўпадаюць на тэрыторыі Польшчы) 5 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] ў межах Беларусі 0,3 [[праміля|‰]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака пазначаная як '''Нарва'''.

У [[Паганскія гаворкі з Нарава|Яцвяжскім слоўнічку]] фігуруе назва '''Наўра''' (''Naura''). Даследчык балцкай гідраніміі на ўсходзе [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут папулярны ў балцкай гідраніміі корань ''Nar-'' (у выніку перастаноўкі ''*nar-ṷ-'' зрабілася ''*naṷ-r-'')&lt;ref&gt;Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *-nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 457—462.&lt;/ref&gt;. З. Зінкявічус лічыў назву Нарава балцкай, і звязанай з балцкай назвай [[Герадот|Герадотавых]] [[Неўры|неўраў]]&lt;ref&gt;Зинкявичюс З. Польско-ятвяжский словарик? // Балто-славянские исследования 1983 : зборнік. — Масква: 1984. — С. 16.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Пачынаецца з вярхоўя [[Скаронаў канал|Скаронава канала]] за 6 км на паўночны ўсход ад в. Клепачы Пружанскага раёна, вусце на тэрыторыі Польшчы. У Беларусі цячэ па [[Прыбужская раўніна|Прыбужскай раўніне]] праз [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]]. Шырыня ракі ў межань — 8—10 м.

Даліна ў межах Беларусі амаль на ўсім працягу невыразная. Каналізавана 13 км рэчышча ад вытоку да вусця [[канал Матылёў Роў|канала Матылёў Роў]]; на астатнім працягу яно звілістае, месцамі выраўнаванае.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Мядзянка (рака)|Мядзянка]], [[Рудаўка (прыток Нарава)|Рудаўка]], [[Пчолка (рака)|Пчолка]], [[Калонка]], [[Бебжа]], [[рака Шса|Шса]], [[рака Амулёў|Амулёў]], [[рака Вкра|Вкра]]. '''Злева''': [[Нямержанка]], [[Тушамлянка]], [[Нараўка]].

== Гідралагічны рэжым ==
На перыяд вясновага разводдзя прыпадае каля 48 % аб’ёму гадавога сцёку. Замярзае ў першай дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10374|НАРАЎ}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Прытокі Віслы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Свіслацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Нарава| ]]</text>
      <sha1>lypjw6mzlfzcrh2otlniiek70r8fmnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>129 да н.э.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20423</id>
    <revision>
      <id>5209608</id>
      <parentid>4382115</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="dp2opz0l3hnwy37lkqyz82f7hri4v5u" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года|-129}}

== Падзеі ==
== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[Антыёх VII Сідэт]]
* Арыстонік, кіраўнік антырымскага паўстання
[[Катэгорыя:129 да н.э.| ]]
[[Катэгорыя:120-я да н.э.]]</text>
      <sha1>dp2opz0l3hnwy37lkqyz82f7hri4v5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209609</id>
      <parentid>5209608</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5209609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="k4h2tl6d26g7lelp54vb9f5r1jqi96c" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года|-129}}

== Падзеі ==
== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[Антыёх VII Сідэт]]
* [[Арыстонік]], кіраўнік антырымскага паўстання
[[Катэгорыя:129 да н.э.| ]]
[[Катэгорыя:120-я да н.э.]]</text>
      <sha1>k4h2tl6d26g7lelp54vb9f5r1jqi96c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даколька</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27361</id>
    <revision>
      <id>5209389</id>
      <parentid>5207137</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6855" sha1="1b62akz42hwqhqu24nryv7nax6dflei" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Даколька
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 43
 |Плошча басейна          = 462
 |Басейн                  = Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 2,3
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Кармазы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 58|s_lat_sec = 10.3
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 24|s_lon_sec = 39.3
 |Вусце                   = Пціч (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км вышэй ад вёскі [[Касарычы]]
  |Вышыня вусця           = 131,1
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 45|m_lat_sec = 58.1
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 46|m_lon_sec = 41.2
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён/Глускі раён
 |Пазіцыйная карта       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Дако́лька''', '''Дако́ль''', '''Дако́лка''' — [[рака]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. (ПГМ) рака пазначаная як &quot;Доколка&quot;, на карце ХІХ ст. (Шуберта) як &quot;Доколька&quot;.

Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[У. Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут той жа корань, што і ў прускі ''doacke'' «шпак», і балцкі рэгіянальны пашыральнік -''ол''-&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев''. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 184.&lt;/ref&gt;.

[[В. Жучкевіч]] звязвае назву з тэрмінам ''даколь'' (аснова — ''кол''), які азначае «апоры для стага, тарпы». На вялікіх сенакосах, дзе стагі і тарпы ставяцца штагодна прыкладна на адных і тых жа месцах, даколле застаецца і на зіму. Назва ракі вытворная ад назвы вёскі [[Даколь (вёска)|Даколь]]&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 43 км, з іх 14 км у Старадарожскім раёне&lt;ref name=&quot;спр&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Плошча [[вадазбор]]у 462 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,3 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 [[праміле|‰]].

Рака пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Кармазы]] Старадарожскага раёна, цячэ па паўночнай частцы [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]], цяпер меліяраванай. Упадае ў Пціч за 2 км вышэй ад вёскі [[Касарычы]] Глускага раёна. [[Даліна]] ракі невыразная. [[Рэчышча]] на ўсім працягу [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]], шырыня яго 5—20 м, у вусці — 12 м. Рака выкарыстоўваецца ў якасці водапрыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

Асноўныя прытокі: [[Сноўка (прыток Даколькі)|Сноўка]] (справа), [[Альніца (рака)|Альніца]] (злева).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|2|Даколька|Рэйзман В. В.|154}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N35-117. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.
* Ліст карты N35-118. Выданне 1981 года.

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Пцічы]]</text>
      <sha1>1b62akz42hwqhqu24nryv7nax6dflei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209391</id>
      <parentid>5209389</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гідраграфія */</comment>
      <origin>5209391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="t3zezzxq3jpobug5debohirplklwa0s" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Даколька
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 43
 |Плошча басейна          = 462
 |Басейн                  = Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 2,3
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Кармазы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 58|s_lat_sec = 10.3
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 24|s_lon_sec = 39.3
 |Вусце                   = Пціч (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км вышэй ад вёскі [[Касарычы]]
  |Вышыня вусця           = 131,1
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 45|m_lat_sec = 58.1
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 46|m_lon_sec = 41.2
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён/Глускі раён
 |Пазіцыйная карта       = Беларусь Магілёўская вобласць
}}
'''Дако́лька''', '''Дако́ль''', '''Дако́лка''' — [[рака]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. (ПГМ) рака пазначаная як &quot;Доколка&quot;, на карце ХІХ ст. (Шуберта) як &quot;Доколька&quot;.

Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[У. Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут той жа корань, што і ў прускі ''doacke'' «шпак», і балцкі рэгіянальны пашыральнік -''ол''-&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев''. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 184.&lt;/ref&gt;.

[[В. Жучкевіч]] звязвае назву з тэрмінам ''даколь'' (аснова — ''кол''), які азначае «апоры для стага, тарпы». На вялікіх сенакосах, дзе стагі і тарпы ставяцца штагодна прыкладна на адных і тых жа месцах, даколле застаецца і на зіму. Назва ракі вытворная ад назвы вёскі [[Даколь (вёска)|Даколь]]&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 43 км, з іх 14 км у Старадарожскім раёне&lt;ref name=&quot;спр&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Плошча [[вадазбор]]у 462 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,3 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 [[праміле|‰]].

На сучасных картах рака пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Кармазы]] Старадарожскага раёна. Паводле карты ХІХ ст. (Шуберта) з-пад Кармазоў выцякаў левы прыток Даколькі рэчка Пятроўка, а Даколька (цяпер [[Сноўка (прыток Даколькі)|Сноўка]]) выцякала з-пад [[Глядавічы (Старадарожскі раён)|Глядавічаў]].

, цячэ па паўночнай частцы [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]], цяпер меліяраванай. Упадае ў Пціч за 2 км вышэй ад вёскі [[Касарычы]] Глускага раёна. [[Даліна]] ракі невыразная. [[Рэчышча]] на ўсім працягу [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]], шырыня яго 5—20 м, у вусці — 12 м. Рака выкарыстоўваецца ў якасці водапрыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

Асноўныя прытокі: [[Сноўка (прыток Даколькі)|Сноўка]] (справа), [[Альніца (рака)|Альніца]] (злева).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|2|Даколька|Рэйзман В. В.|154}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N35-117. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.
* Ліст карты N35-118. Выданне 1981 года.

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Пцічы]]</text>
      <sha1>t3zezzxq3jpobug5debohirplklwa0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіняя (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27709</id>
    <revision>
      <id>5209374</id>
      <parentid>5207123</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8195" sha1="jf9onwfhwxkj7a3sllzzpna92msxctw" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сіняя}}
{{Рака
 |Назва                   = Сіняя
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = Siniaja_river.jpg
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 23
 |Плошча басейна          = 508
 |Басейн                  = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]],
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 13.6
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec = 15.8
 |Вусце                   = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 59.4
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 57.0
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Асіповіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Сі́няя'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Сінія''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака Сінія працякае праз [[Пратасевічы]], на сучасных картах гэта [[Пратасевіцкі канал]]. Там, дзе цяпер паўднёвая ўскраіна сучасных [[Асіповічы|Асіповічаў]], у Сінію, згодна з той жа картай, уцякаў прыток з памяншальнай назвай Сi̇́ніца (на сучасных картах гэты прыток пазначаны як рака &quot;Сіняя&quot;).

== Назва ==

У складальніка спісу гідронімаў дняпроўскага басейна П. Маштакова (1913) згаданы толькі варыянт &quot;Сінія&quot;&lt;ref&gt;П. Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. С.-Петербургъ, 1913. С. 101.&lt;/ref&gt;.

Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут суфікс ''-ija'' і корань, які ён параўноўваў з літоўскімі назвамі ''Seina, Sienis''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 207.&lt;/ref&gt;.

Літоўскія гідронімы ''Seina, Sainas'' [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з літоўскім ''at-sainus'' «павольны, неахайны, лянівы»&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.&lt;/ref&gt;, далей далей да індаеўрапейскага ''*sei- : si-'' «слабець; вялы, слабы; апускацца, пагружацца»&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.&lt;/ref&gt;.

Паводле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва ракі Сіняя ўтвораная ад асновы ''сінь'', ''сінец'' — выхады закісу жалеза на забалочаным лугу, таксама зараснікі ''сінелы'', ''сінюхі''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 344, 343.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 23 км. Плошча [[вадазбор]]у 508 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 [[праміле|‰]]. Пачынаецца за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]], вусце за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]]. [[Рэчышча]] каналізаванае.

'''Асноўныя прытокі''': На карце XVIII ст. (ПГМ) у правы прыток ракі Сініі рэчку Сi̇́ніцу (цяпер на картах яна пазначаецца як рака Сінія) уцякаюць справа прытокі Пярэста (цяпер &quot;канал Халадцова&quot; &lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt;) і [[Точанка|Крадуч]] (цяпер Точанка, Каранскі канал&lt;ref name=&quot;epb5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5|||95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;). У сучаснасці пазначаецца таксама рака [[Млынка (рака)|Млынка]]&lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt; (справа), [[Пратасевіцкі канал]] (злева, былое цячэнне ракі Сініі).

'''На рацэ''': горад [[Асіповічы]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіняя||420}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Сіняя||508}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 км²) Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629092949/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}}

{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>jf9onwfhwxkj7a3sllzzpna92msxctw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209379</id>
      <parentid>5209374</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8378" sha1="jnfeq7oruwynw19qzlspo41b827vamz" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сіняя}}
{{Рака
 |Назва                   = Сіняя
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = Siniaja_river.jpg
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 23
 |Плошча басейна          = 508
 |Басейн                  = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]],
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 13.6
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec = 15.8
 |Вусце                   = Свіслач (прыток Бярэзіны)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 59.4
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 57.0
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Асіповіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Сі́няя'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Сінія''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака Сінія працякае праз [[Пратасевічы]], на сучасных картах гэта [[Пратасевіцкі канал]]. Там, дзе цяпер паўднёвая ўскраіна сучасных [[Асіповічы|Асіповічаў]], у Сінію, згодна з той жа картай, уцякаў прыток з памяншальнай назвай Сi̇́ніца (на сучасных картах гэты прыток пазначаны як рака &quot;Сіняя&quot;).

== Назва ==

На картах ХІХ ст. (Шуберта, Фіцінгофа) рака пазначаная як '''Сінія'''. Гэты варыянт пазначаны адзіным і ў складальніка спісу гідронімаў дняпроўскага басейна П. Маштакова (1913)&lt;ref&gt;П. Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. С.-Петербургъ, 1913. С. 101.&lt;/ref&gt;. Назва Сіняя з'яўляецца на савецкіх даваенных картах.

Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут суфікс ''-ija'' і корань, які ён параўноўваў з літоўскімі назвамі ''Seina, Sienis''&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 207.&lt;/ref&gt;.

Літоўскія гідронімы ''Seina, Sainas'' [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з літоўскім ''at-sainus'' «павольны, неахайны, лянівы»&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.&lt;/ref&gt;, далей далей да індаеўрапейскага ''*sei- : si-'' «слабець; вялы, слабы; апускацца, пагружацца»&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.&lt;/ref&gt;.

Паводле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва &quot;Сіняя&quot; ад  ''сінь'', ''сінец'' &quot;выхады закісу жалеза на забалочаным лугу&quot;, таксама зараснікі ''сінелы'', ''сінюхі''&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 344, 343.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 23 км. Плошча [[вадазбор]]у 508 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 [[праміле|‰]]. Пачынаецца за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]], вусце за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]]. [[Рэчышча]] каналізаванае.

'''Асноўныя прытокі''': На карце XVIII ст. (ПГМ) у правы прыток ракі Сініі рэчку Сi̇́ніцу (цяпер на картах яна пазначаецца як рака Сінія) уцякаюць справа прытокі Пярэста (цяпер &quot;канал Халадцова&quot; &lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt;) і [[Точанка|Крадуч]] (цяпер Точанка, Каранскі канал&lt;ref name=&quot;epb5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5|||95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;). У сучаснасці пазначаецца таксама рака [[Млынка (рака)|Млынка]]&lt;ref name=&quot;atl&quot; /&gt; (справа), [[Пратасевіцкі канал]] (злева, былое цячэнне ракі Сініі).

'''На рацэ''': горад [[Асіповічы]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіняя||420}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Сіняя||508}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 км²) Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629092949/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}}

{{Свіслач (прыток Бярэзіны)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>jnfeq7oruwynw19qzlspo41b827vamz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балачанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27712</id>
    <revision>
      <id>5209360</id>
      <parentid>5207073</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6413" sha1="dwxbmxctbwn0amtakeqcr5njfocyj85" xml:space="preserve">{{Значэнні2|тып=тапонім|Балачанка (значэнні)}}
{{Рака2
 |Назва                   = Балачанка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 36
 |Плошча басейна          = 418
 |Басейн                  = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Басейн рэк              = 
 |Расход вады             = 2,6
  |Месца вымярэння        = у вусці
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2 км на поўдзень ад вёскі [[Кобзевічы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Балачанка (вёска)|Балачанка]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 27|m_lat_sec = 44.0
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 19|m_lon_sec = 27.5
 |Ухіл ракі              = 0,4
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Чэрвеньскі раён/Пухавіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Балача́нка''' — [[рака]] ў [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім]] і [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака ў верхнім цячэнні пазначаная як Балоча, ніжэй - як Балачанка.

На карце XVIII ст. (ПГМ) перш у Свіслач уцякае даўжэйшая Балачанка, потым (пасля меншага прытоку, што выцякаў з возера Зялёнка, і наступным безымянным прытокам) - карацейшая [[Балоча (рака)|Балоча]] (усе тры на сучасных картах не прасочваюцца).

Літоўскі лінгвіст і назвазнаўца [[Казімерас Буга|К. Буга]] параўноўваў назву &quot;Балоча&quot; з літоўскім гідронімам ''Balčia'', але не выключаў і сувязі са слав. ''балота''&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1958. C. 519.&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Даўжыня ракі 36 км. Плошча [[вадазбор]]у 418 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 2,6 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 [[праміле|‰]].

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''За Балачанкаю, дзе Блужскі бор''&lt;br /&gt;
''Вясёлую пазіцыю займае,''&lt;br /&gt;
''Адна сасна вартуе касагор,''&lt;br /&gt;
''Над хвойнікам схіліўшы свой убор,''&lt;br /&gt;
''Бо тоіць сум, журбу ў сабе старая.''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''[[Якуб Колас]]. «Мой дом»''.
|}
'''Асноўныя прытокі''': [[Чарняўка (прыток Балачанкі)|Чарняўка]] (справа). Пачынаецца за 2 км на поўдзень ад вёскі [[Кобзевічы]] Чэрвеньскага раёна, вусце за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Балачанка (вёска)|Балачанка]] Пухавіцкага раёна. У басейне ракі знаходзіцца возера [[Лочынскае]].
Цячэ ў межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. [[Даліна]] ў верхнім цячэнні невыразная, у сярэднім і ніжнім трапецападобная. [[Пойма]] раўнінная, двухбаковая, шырынёй 0,5—0,7 км. Ад вытоку на працягу 28 км рэчышча каналізаванае, у ніжнім цячэнні месцамі звілістае, яго шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 3—6 м, у ніжнім 15—17 м. Рака выкарыстоўваецца ў якасці водапрыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|||240}}
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=26|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|303|Bołocianka, Bołoczanka, Bołoteczanka|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}

{{Свіслач, прыток Бярэзіны}}

[[Катэгорыя:Рэкі Чэрвеньскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>dwxbmxctbwn0amtakeqcr5njfocyj85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29341</id>
    <revision>
      <id>5209526</id>
      <parentid>5181325</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Здымачная група */</comment>
      <origin>5209526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6011" sha1="6imfiuxg7u8dg871te8ph6rzzeigsmq" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Фільм
|Арыгінальная назва     =Дикая охота короля Стаха
|Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg
|Аператар    = [[Таццяна Логінава]]
}}
'''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].

== Сюжэт ==

Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду…

== У ролях ==
* [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф''
* [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны''
* [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона''
* [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце''
* [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша''
* [[Раман Сяргеевіч Філіпаў|Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах''
* [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы''
* [[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч''
* [[Ігар Клас]] — ''Рыгор''

== Здымачная група ==

* Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
* Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]]
* Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]

== Цікавыя факты ==
Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]].

Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]].

== Узнагароды ==

* 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке
* 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы
* 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]]
* 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]]
* 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е
* 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru]
* {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}}

{{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Валерыя Рубінчыка}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]]
[[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]]
[[Катэгорыя:Містычныя драмы]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]</text>
      <sha1>6imfiuxg7u8dg871te8ph6rzzeigsmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209527</id>
      <parentid>5209526</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6066" sha1="erq4yt7dkdgl8lvqv3lj1danrirdzjj" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Фільм
|Арыгінальная назва     =Дикая охота короля Стаха
|Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg
|Аператар    = [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
}}
'''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].

== Сюжэт ==

Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду…

== У ролях ==
* [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф''
* [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны''
* [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона''
* [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце''
* [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша''
* [[Раман Сяргеевіч Філіпаў|Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах''
* [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы''
* [[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч''
* [[Ігар Клас]] — ''Рыгор''

== Здымачная група ==

* Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
* Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]]
* Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]

== Цікавыя факты ==
Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]].

Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]].

== Узнагароды ==

* 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке
* 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы
* 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]]
* 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]]
* 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е
* 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru]
* {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}}

{{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Валерыя Рубінчыка}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]]
[[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]]
[[Катэгорыя:Містычныя драмы]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]</text>
      <sha1>erq4yt7dkdgl8lvqv3lj1danrirdzjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30432</id>
    <revision>
      <id>5209461</id>
      <parentid>5115762</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5209461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17172" sha1="9d2750ikam67oa9fksyh2o6jfs5isac" xml:space="preserve">{{Вучоны 
| Імя                    =
| Арыгінал імя           = 
| Фота                   =
| Шырыня                 =
| Месца нараджэння       =
| Дата смерці            =
| Навуковая сфера        = [[медыевістыка]]
| Месца працы            =
| Альма-матэр            = 
| Навуковы кіраўнік      = [[Алег Анатолевіч Трусаў]]
| Знакамітыя вучні       =
| Вядомы як              = аўтар манаграфіі пра ўзнікненне [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]
| Узнагароды і прэміі    =
| Сайт                   =
}}
'''Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэ́віч,''' таксама '''Алесь Краўцэвіч'''  (нар. {{ДН|13|9|1958}}, в. [[Лупачы]], [[Мастоўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі [[археолаг]], [[гісторык]]-[[медыевіст]]. [[Доктар гістарычных навук]] (1999), [[прафесар]].

== Біяграфія ==
Скончыў у 1981 годзе [[гістарычны факультэт БДУ]], у 1984 годзе — аспірантуру [[Інстытут археалогіі АН СССР|Інстытута археалогіі АН СССР]] у Маскве{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 1999 годзе скончыў дактарантуру БДУ. У 1998 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «Вялікае княства Літоўскае ў другой палове XIII — пачатку XIV ст.: генезіс дзяржавы па пісьмовых і археалагічных крыніцах»{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 1985—1987 гадах малодшы навуковы супрацоўнік аддзела сярэднявечнай археалогіі [[Інстытут гісторыі АН БССР|Інстытута гісторыі АН БССР]]. У 1987 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVII стст. (планіроўка, культурны слой)»{{sfn|Марозаў|2022}}.

З 1987 года працаваў у сістэме рэстаўрацыі. У 1987—1990 гадах начальнік аддзела архітэктурна-археалагічных даследаванняў [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны інстытут|Беларускага рэстаўрацыйна-праектнага інстытута]]. У 1990—1993 гадах вядучы археолаг архітэктурна-рэстаўрацыйнага кааператыва «Арк» пры [[Міністэрства культуры БССР|Міністэрстве культуры БССР]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 1993 годзе намеснік старшыні [[Дзяржаўная інспекцыя аховы гісторыка-культурнай спадчыны Міністэрства культуры Беларусі|Дзяржаўнай інспекцыі аховы гісторыка-культурнай спадчыны Міністэрства культуры Беларусі]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

У 1994—1995 гадах першы прарэктар [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ імя Я. Купалы]], да 2004 года прафесар кафедры гісторыі Беларусі{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1996—1997 гадах праходзіў навуковую стажыроўку ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (Кракаў){{sfn|Марозаў|2022}}.

З 1999 года выкладаў ва ўніверсітэтах Польшчы і Літвы: прафесар [[Жэшоўскі ўніверсітэт|Жэшаўскага філіяла]] [[Люблінскі ўніверсітэт|Люблінскага ўніверсітэта імя М. Кюры-Складоўскай]], [[Вышэйшая школа публічнай адміністрацыі імя С. Сташыца|Вышэйшай школы публічнай адміністрацыі імя С. Сташыца]] ў [[Беласток]]у, [[Вышэйшая эканамічная школа ў Беластоку|Вышэйшай эканамічнай школы]] ў Беластоку, [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

Навуковы супрацоўнік Цэнтра беларускіх студый пры [[Цэнтр даследванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта|Студыі Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

Старшыня выканаўчага камітэта Рады [[Беларускае гістарычнае таварыства|Беларускага гістарычнага таварыства]] з 2001 года{{sfn|Марозаў|2022}}. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2005 года{{sfn|Марозаў|2022}}.

Галоўны рэдактар навуковага гістарычнага і краязнаўчага часопіса «[[Гістарычны альманах]]».

25 кастрычніка 2020 года падчас разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірнай акцыі пратэсту]] ў [[Гродна|Гродне]] сілавікі затрымалі Аляксандра Краўцэвіча, і да 28 кастрычніка ён знаходзіўся ў ізалятары часовага ўтрымання (ІЧУ) РАУС&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/historyki-vystupili-sa-zvarotam-suprac-zatrymannja|title = Гісторыкі выступілі са зваротам супраць затрымання Алеся Краўцэвіча|author = |date = 2020-10-26|work = [[Новы час (газета)|Новы час]]|language = |accessdate = 2020-10-28}}&lt;/ref&gt;. 28 кастрычніка суд Кастрычніцкага раёна г. Гродна прысудзіў яму штраф у 10 базавых велічынь (270 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]])&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://hrodna.life/2020/10/28/kravcevich-sud/|title = Гродзенскага гісторыка Алеся Краўцэвіча асудзілі за ўдзел у акцыі пратэсту|author = |date = 2020-10-28|work = Hrodna Live|language = |accessdate = 2020-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая і даследчыцкая дзейнасць ==
Даследуе матэрыяльную культуру гарадоў, мястэчак і замкаў Беларускага Панямоння XIV—XVII стагоддзяў ([[Ашмяны]], [[Гродна]], [[Ліда]], [[Любча]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Навагрудак]] і інш.).

Аўтар прац па сярэднявечнай гісторыі Беларусі. Распрацаваў канцэпцыю ўтварэння [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як балта-славянскай дзяржавы. Прыйшоў да наступных галоўных высноў (2000)&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/01/Стварэнне_Вялікага_Княства_Літоўскага.html Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага]&lt;/ref&gt;:
* ВКЛ узнікла ў сярэдзіне XIII ст. у балта-славянскай кантактнай зоне (басейн Верхняга і Сярэдняга Нёмана — харонім «Літва»).
* Штуршком да пачатку працэсу дзяржаваўтварэння стала знешняя пагроза з боку [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]].
* Існаванне раннефеадальнага балцкага дзяржаўнага ўтварэння (саюза ці канфедэрацыі) — папярэдніка ВКЛ нельга лічыць даказаным, яно, па ўсёй верагоднасці, міф.
* Пачаткам ВКЛ стаў утвораны каля 1248 г. саюз усходнеславянскага горада [[Наваградак|Наваградка]] з балцкім нобілем [[Міндоўг]]ам.
* ВКЛ з самага пачатку было біэтнічнай балта-ўсходнеславянскай дзяржавай з дамінаваннем усходнеславянскага элемента.

Аўтар навуковых і навукова-папулярных кніг. Папулярызатар найважнейшых падзей, з’яў, постацей беларускай гісторыі праз цыкл відэафільмаў «Гісторыя пад знакам Пагоні» (2009—2015) і цыкл перадач «Загадкі Беларускай гісторыі» (з 2015){{sfn|Марозаў|2022}}.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* ''Краўцэвіч А. К.'' Майстар — наш продак. — {{Мн.}}: Народная асвета, 1990. — 88 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой. — {{Мн.}}: Навука і тэхніка, 1991. — 171 с.
* ''Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М.'' Стары Мір. — {{Мн.}}: Навука і тэхніка, 1993. — 85 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' [http://knihi.com/kraucevic/orden.html Тэўтонскі ордэн ад Ерусаліма да Грунвальда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090823144736/http://knihi.com/kraucevic/orden.html |date=23 жніўня 2009 }}. — {{Мн.}}: Навука і тэхніка, 1993. — 46 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' Гродзенскі замак. — {{Мн.}}: Юнацтва, 1993. — 47 с.
* ''Здановіч Н. І., Краўцэвіч А. К., Трусаў А. А.'' Матэрыяльная культура Міра і Мірскага замка. — {{Мн.}}: Навука і тэхніка, 1994. — 152 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — {{Мн.}}: Беларуская навука, 1998. — 208 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' Вялікі князь Вітаўт. — {{Мн.}}: Юнацтва, 1998. — 48 с.
* ''Краўцэвіч А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — 2-е выданне. — Жэшаў, 2000. — 238 с.
* ''Krawcewicz Aleksander.'' Powstanie Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Białystok: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, 2003. — 191 s.
* ''Краўцэвіч А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/Міндоўг._Пачатак_вялікага_гаспадарства_.html Міндаўг-Mindauh: Пачатак гаспадарства: нарыс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124092819/http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%25D0%259C%25D1%2596%25D0%25BD%25D0%25B4%25D0%25BE%25D1%259E%25D0%25B3._%25D0%259F%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BA_%25D0%25B2%25D1%258F%25D0%25BB%25D1%2596%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25B3%25D0%25B0_%25D0%25B3%25D0%25B0%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25B0_.html |date=24 студзеня 2021 }}. — {{Мн.}}: Мастацкая літаратура, 2005. — 163 с.: іл.
* ''Краўцэвіч А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/31/Гістарычная_Літва_і_этнагенез_беларусаў.html Гістарычная Літва і этнагенез беларусаў] // Наша Слова. — 2009. — № 11 (902).
* ''Краўцэвіч А. К.'' Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 гг.). — Гародня : Гарадзенская бібліятэка, 2013. — 186 с. — ISBN 978-83-7893-132-4.
* Hiedymin (1316—1341). Kingdom of Lithuania and Ruthenia: нарыс / Пераклад на англійскую мову Андрэя Бурсава; пад агульнай рэдакцыяй Міхася Скоблы; мастак Ігар Гардзіёнак. — Мінск: Татарнікава С. Ю., 2012. — 152 с.: іл. — (Жыццяпіс вялікіх князёў літоўскіх = The Lives of the Great Dukes of Lithuania). — ISBN 978-985-90263-1-7.
* ''Краўцэвіч А.'' Краіна пагранічча: Выбраныя творы. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 518 с. — ISBN 978-5-00076-014-7.
* ''Краўцэвіч А.'' Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага (1248—1377 гг.) / Навуковы рэдактар [[Валянцін Голубеў]]. — Уроцлаў, 2015. — 304 с. — («Гарадзенская Бібліятэка»). — ISBN 978-83-7893-121-8.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|КРАЎЦЭВІЧ Аляксандр Канстанцінавіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Краўцэвіч Алесь Канстанцінавіч||467}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|4}}

== Спасылкі ==
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/Краўцэвіч_А.К..html Аляксандр Краўцэвіч] // на [[pawet.net]]
* ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76.
* [[Аляксандр Іванавіч Груша|''Груша, А.'']] [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103.
* [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|''Марзалюк, І.'']] [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95.
* ''Краўцэвіч, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86.

{{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Краўцэвіч Аляксандр Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Польшчы]]
[[Катэгорыя:Археолагі СССР]]
[[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>9d2750ikam67oa9fksyh2o6jfs5isac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоська Верас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31053</id>
    <revision>
      <id>5209286</id>
      <parentid>5177623</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Грамадская дзейнасць */</comment>
      <origin>5209286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44117" sha1="bw8hegk05hvq47r7kj3ubqdkif1uip4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Верас, значэнні}}
{{Пісьменнік}}
'''Зо́ська Ве́рас''', сапр.: '''Людві́ка Анто́наўна Сіві́цкая-Во́йцік'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменніца]] і [[грамадскі дзеяч]].

Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]]. У [[Мінск]]у супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка, Мінск|Беларускай хаткай]]», працавала ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле]] [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў. З 1923 года жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Друкавала артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву. У 1980-я гады вакол яе гуртавалася беларуская інтэлігенцыя.

== Псеўданімы ==
У псеўданіме ''Зоська Верас'' пісьменніца Людвіка Сівіцкая зашыфравала дзень уласнага нараджэння — 30 верасня&lt;ref&gt;[https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html Хто спаліў «Лясную хатку»? Да 130-х угодкаў Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001093946/https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html |date=1 кастрычніка 2022 }}&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўвала таксама псеўданімы: ''А. Войцікава''; ''Мама''; ''Мірко''; ''Л. Савіцкая''; ''Шара Пташка''.

== Сям’я ==
[[Выява:Zos'ka Veras.jpg|thumb|200px|left|З. Верас у сцэнічным касцюме. 1913 год.]]

Нарадзілася ў сям’і вайскоўца Антона Сівіцкага і Эміліі Садоўскай, якія паходзілі з Гарадзеншчыны&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100915214012/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=187 Галіна Войцік. ЗОСЬКА ВЕРАС. СЭРЫЯ «ПАРТРЭТЫ ВІЛЕНЧУКОЎ»]&lt;/ref&gt;, у 1892 годзе. Як і ў шмат якіх шляхецкіх сем’ях, дома размаўлялі па-польску&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;&gt;[http://kuferak.iatp.by/text01.htm Зоська Верас. З АЎТАБIЯГРАФII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302115056/http://kuferak.iatp.by/text01.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Гісторык [[Генадзь Каханоўскі|Г. Каханоўскі]] зацікавіўся постаццю прадзеда Людвікі Сівіцкай [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Iгната Кулакоўскага]], які яшчэ ў 1834 г. у пісьме на імя расійскага міністра асветы пісаў пра неабходнасць даць беларускаму народу адукацыю «с учётом национальной самобытности здешних людей». Праўнучка захавала дыплом аб выбранні даследчыка беларускіх старажытнасцей i педагога І. Кулакоўскага сябрам Навуковага таварыства ў Даніі. Ён меў гонар таксама быць сябрам навуковых таварыстваў у Вільні, Варшаве, Пецярбургу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Дзед Людвікі па матчынай лініі Людвік Садоўскі быў знатным пчаляром і садаводам, ён вучыўся ў Варшаве ў К. Лявіцкага, імем якога названа канструкцыя рамачнага вулля, прапанаваная Лявіцкім у 1882 г.&lt;ref&gt;[http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html Улей Левицкого — немного в историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930235635/http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Людвік добра ведаў беларускую мову і карыстаўся ёю ў размовах з сялянамі&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Бацька Людвікі, Антон Міхайлавіч Сівіцкі, быў родам з Гродна, скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію&lt;ref name=&quot;СВ&quot;&gt;[http://www.harodnia.com/sl044.php Сівіцкая-Войцік Людвіка Антонаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212170553/http://harodnia.com/sl044.php |date=12 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt;, называў сябе ліцвінам&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;, ён шмат чытаў, любіў паэзію, яго ўлюбёнымі паэтамі былі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]] i [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Пачатковую адукацыю, у тым ліку і музычную, атрымала ад бацькоў&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;&gt;[http://ggau.by/nowosti/staraya-grodzenskaya-patryjotka-zoska-veras.html Старая Гродзенская патрыётка Зоська Верас!]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, а ў 1904 паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча Л. Валадкевіч у [[Кіеў|Кіеве]]. У 1905 жыла ў [[Луцк|Луцку на Валыні]]. Пасля смерці бацькі ў 1908 пераехала разам з маці ў радавы маёнтак {{нп3|Альхоўнікі||pl|Olchowniki}} (па іншых крыніцах — маёнтак Крыштапарова) [[Сакульскі павет|Сакольскага павета]]. Скончыла прыватную жаночую гімназію Кацярыны Баркоўскай, якая мясцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя ў [[Гродна|Гродне]] (1912), 10-месячныя садоўніцка-агародніцка-пчалярскія курсы&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; і 6-тыднёвыя ваенныя санітарныя курсы ў [[Варшава|Варшаве]] (1914).

Падчас вучобы ўваходзіла ў [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]], які меў на мэце пашыраць веды пра Беларусь, яе гісторыю, культуру, мову, развіваць нацыянальную свядомасць. Займалася літаратурнай творчасцю, друкавалася ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]]. У 1913 гурткоўцамі выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] на беларускай мове літаратурны альманах «Kołas biełaruskaj niwy» («Колас беларускай нівы»), куды ўвайшлі між іншага творы Л. Сівіцкай (пад псеўд. Шара Пташка), яна ж была аўтарам уступнага артыкула.

[[File:Fabijan Shantyr.jpg|thumb|150px|злева|[[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]]]]
3 1915 у [[Мінск]]у. Працавала сакратаркай у [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэце]], у [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый 1917|Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый]], [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамадзе]]. У тым жа годзе пазнаёмілася з [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіянам Шантырам]], які быў на 5 гадоў старэйшы за яе&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=99928 Фабіян! Фабіян!..]&lt;/ref&gt;. У іх завязаліся рамантычныя адносіны. Фабіян жыў у [[Бабруйск]]у, але часта наведваўся ў [[Мінск]]. Ён удзельнічаў у рабоце клуба «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў 1916—1917 і быў актыўна залучаны ў грамадскім жыцці. Зоська таксама наведвала яго ў Бабруйску, нават пасля арышту Фабіяна, які адбыўся ў 1918 годзе, у выніку чаго Шантыр апынуўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасной турме]]. У сваіх лістах і ўспамінах З. Верас называе Ф. Шантыра мужам, але пабрацца ім не выпала&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У лісце да [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]] Зоська ўскладае віну за гэта на [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]], які, паводле аўтаркі ліста, узвёў паклёп на яе ў вачах Ф. Шантыра&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;.

У канцы 1918 г. З. Верас пакідае Мінск з прычыны хваробы маці і вяртаецца ў дзедаў маёнтак — Альхоўнікі&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У 1919 г. у Зоські Верас нарадзіўся сын Антон, яго бацька [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] быў расстраляны ў 1920 г&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. Жывучы ў Альхоўніках, Людвіка пісала вершы, прысвечаныя найчасцей малому сыночку. У 1922 г. Людвікін дзед памёр, і маёнтак давялося прадаць&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

У 1923 годзе ў лясным масіве на Панарскіх узгорках пад Вільняй разам з [[Антон Іванавіч Войцік|Антонам Войцікам]] пабудавалі прасторную хатку з галінак дрэў, абмазаных глінай так, як гэта рабілася ва Украіне&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; У 1926 г. Зоська Верас выйшла замуж за Антона Войціка, маладыя павянчаліся ў Віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|Касцёле Святога Мікалая]]&lt;ref&gt;[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a Обретение Вильни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203010058/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a |date=3 лютага 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У гэтым шлюбе 1 ліпеня 1927&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=10801 Памерла Галіна Войцік]&lt;/ref&gt; нарадзілася дачка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна]], у замужжы Луцкевіч.

У 1924—1929 гг. працавала адміністратарам рэдакцыі газет [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], у 1927—1931 гг. — рэдактар дзіцячага часопіса [[Заранка (1927)|«Заранка»]], пісала для яго апавяданні, а ў 1934—1935 гг. — дзіцячага часопіса [[Пралескі (1934)|«Пралескі»]], у 1928—1939 гг. — старшыня Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала», адначасова (1934—1938) — рэдактар пчалярскага часопіса «[[Беларуская борць (1934)|Беларуская борць]]» (Вільня).

У 1946 годзе Антона Шантыра арыштавалі і асудзілі. Ні маці, ні сястра не ведалі, дзе знаходзіцца Антон і што з ім&lt;ref&gt;[http://ipcentr.org/news/bol_vospominanij/2009-09-15-467 Боль воспоминаний]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля таго, як у 1944 г. была закрыта [[Віленская беларуская гімназія]], у 1945 г. ліквідаваны [[Беларускі музей імя І. Луцкевіча]], а ў 1948 г. раптоўна памёр муж, у жыцці пісьменніцы наступіў цяжкі перыяд, які пазней яна звала «''летаргічным сном''».

У 1956 г. Антон нечакана вярнуўся дамоў са сталінаўскіх лагераў, цяжка хворы&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/nv/n34/art21.htm Д. Бічэль. Сустрэчы з Зоськай Верас]&lt;/ref&gt;: 10 гадоў ён быў пазбаўлены права ліставацца з маці&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Толькі ў 1961 г. Зоська Верас была «адкрытая» [[Арсень Ліс|Арсенем Лісам]], які збіраў у вільнюскіх архівах матэрыял для сваёй дысертацыі, пасля гэтага яе пачалі наведваць пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, студэнты. У канцы 1980-х вакол Зоські Верас гуртавалася беларуская інтэлігенцыя Вільнюса. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1982).
{{external media
| topic    =
| subtopic = 
| width    = 
| image1   = [http://holm.km.ua/wp-content/uploads/2017/10/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0-%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81.jpg  Магіла на Панарскіх могілках]
| audio1   = 
| video1   = 
}}
Памёрла ў 1991 годзе, пахавана на [[Панарскія могілкі|Панарскіх могілках]] побач з магіламі маці, мужа і сына&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

== Грамадская дзейнасць ==
[[Выява:Зямкевіч, Леўчык, Верас.jpg|250px|thumb|[[Гальяш Леўчык]], Зоська Верас, [[Рамуальд Зямкевіч]]]]
Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]] (1909—1913), дзе была за бібліятэкарку і сакратарку&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Падчас удзелу ў гуртку іграла ў пастаноўцы п’есы «[[Па рэвізіі]]» ў лютым 1910 г. Пантурчыху, а ў «Модным шляхцюку» ў лютым 1911 г. — Ганку. Паказ апошняй прайшоў на кватэры ў Л. Сівіцкай&lt;ref name=&quot;СВ&quot;/&gt;. Удзельнічала ў выданні альманаха «Колас беларускай нівы» (Гродна, 1913). Кантактавала з газетай «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», віленскімі выдавецтвамі, перапісвалася з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевічам]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскім]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласавым]].

[[File:Zapiska-bogdan.jpg|thumb|злева|Запіска Максіма Багдановіча Зосьцы Верас, напісаная падчас гульні моладзі на вечарынцы. г. Мінск. 1917 г.]]
Падчас [[Першая сусветная вайна|1-ай сусветнай вайны]] разам з маці, Эміліяй Сівіцкай, эвакуіравалася ў [[Мінск]]. Супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хаткай]]», дзе пазнаёмілася з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] і яго дачкой [[Ванда Лявіцкая|В. Лявіцкай]], а таксама з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]] і [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубком]], пасябравала з [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановічам]]. У 1916—1917 працавала ў Мінскім аддзеле [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917 г. Зоська Верас удзельнічае ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім кангрэсе]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў.

З 1923 г. жыла ў Вільні. Апекавала беларускіх палітычных вязняў, якія сядзелі ў віленскай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Вынесла з «Лукішак» вершы [[Міхась Машара|М. Машары]] і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі» (1928)&lt;ref&gt;[http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf Імёны свабоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923173636/http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Друкавала свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка», дзе выступала разам з [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]].

Зоська Верас ліставалася і сябравала са шматлікімі беларускімі грамадскімі дзеячамі ды літаратурнымі асобамі: [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталём Скалабанам]], [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Данутай Бічэль-Загнетавай]], [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Зыгмунтам Абрамовічам]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Вольга Іпатава|Вольгай Іпатавай]], [[Сяргей Панізнік|Сяргеем Панізнікам]], [[Уладзімір Содаль|Уладзімірам Содалем]] і г. д&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24352037.html Партызанка Зоська Верас]&lt;/ref&gt;.

У «Лясной хатцы» бывалі пісьменнікі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Я. Пархута]], [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Д. Бічэль-Загнетава]], [[Алесь Бачыла|А. Бачыла]], мастакі [[Аляксей Антонавіч Марачкін|А. Марачкін]], [[Віктар Маркавец]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Я. Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|В. Целеш]], [[Алесь Цыркуноў|А. Цыркуноў]], вучоныя-літаратуразнаўцы [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Янка Саламевіч|Я. Саламевіч]], [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Г. Кісялёў]], [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|В. Скалабан]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

[[Рыгор Барадулін]] падкрэсліў непаддзельную цікавасць З. Верас да грамадскага жыцця на працягу амаль цэлага стагоддзя такімі радкамі&lt;ref name=&quot;РББ&quot;&gt;[http://www.rv-blr.com/vershu/view/74413 Бяседа]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Да часу маючы інтэрас,&lt;br/&gt;
Не зачыняючы дзьвярэй,&lt;br/&gt;
Гаворыць зь векам&lt;br/&gt;
Зоська Верас,&lt;br/&gt;
Як з братам,&lt;br/&gt;
Што крыху старэй.}}

У 1988 г. Зоська Верас разам з зяцем [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] стварылі спачатку клуб [[Сябрына (Вільня)|«Сябрына»]], а 4 лютага 1989 г. заснавалі Таварыства беларускай культуры ў Літве&lt;ref&gt;[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&amp;sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Выява:Z. Veras.jpg|thumb|200px|left]]
Дэбютавала ў 1907 (часопіс «Падснежник», Кіеў). На беларускай мове выступіла з «абразкамі» пад псеўданімам '''Мірко'''&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.&lt;/ref&gt; ў 1911 (газета «Наша ніва»). У час эвакуацыі ў [[Мінск|Мінску]] Зоська Верас піша вершы, лірычныя абразкі. Аўтарка «[[Беларуска-польска-руска-лацінскі батанічны слоўнік|Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка]]» (Вільня, 1924; арыгінал захоўваецца ў Нью-Ёрку), брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934), кнігі вершаў і апавяданняў для дзяцей «Каласкі» (1985). Напісала ўспаміны пра [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] («Пяць месяцаў у Менску»)&lt;ref&gt;[http://bagdanovich.by/by/zoska_veras Пяць месяцаў у Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205111503/http://bagdanovich.by/by/zoska_veras |date=5 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, У. Галубка, Ядвігіна Ш. і інш. Для дзіцячага тэатра з украінскай мовы пераклала п’есы [[Р. Завадовіч]]а «Князь Марцыпан» (Вільня, 1929), [[Ю. Ігараў|Ю. Ігара]]ва «Сірата» (Вільня, 1929), з рускай — «Лясныя хаткі» [[В. Біянкі]] (Вільня, 1931).

== Батанічная і пчалярская дзейнасць ==
З. Верас была рэдкім чалавекам, які з беларусканавуковымі мэтамі займаўся батанікай&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. У сваёй аўтабіяграфіі яна адзначала, што зацікаўленасць батанікаю з’явілася яшчэ ў гімназіі&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

Пасля курсаў «Агародніцтва, садаўніцтва i пчалярства», якія Людвіка скончыла да 1 ліпеня 1914 года, яна атрымала пасведчанне «аб’яздовага інструктара»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Практыку адбывала ў свайго дзеда, заўзятага садоўніка і пчаляра. Яшчэ ў 1912—1913 гадах яна пачала складаць «Батанічны зельнік», ставячы на першае месца назовы раслін акурат па-беларуску. На радзіме дзеда яна і далей працягвала запісваць назовы раслін&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Падчас працы сакратаром у «Камітэце Таварыства дапамогі ахвярам вайны», ёй было даручана арганізаваць вырошчванне капусты задалёка ад Мінска. Яна разрахавала колькасць неабходнай расады, насення, угнаенняў, але, калі выехала на месца, аказалася, што глеба там гліністая, вады блізка няма і капуста там проста не вырасце. На гэтым «Капусныя праекты Аляксандра Уласава», як яна іх называла, былі згорнуты.

З дазволу Міністэрства Земляробства З. Верас чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў. У 1918 годзе вярнулася ў Альхоўнікі, дзе пражыла пяць гадоў. Там яна працавала і над батанічным слоўнікам, і, сумесна з украінскім аграномам Міхалам Бароўскім, над кніжкай «Медадайныя расліны»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Вакол хаткі З. Верас у Вільне рос багаты батанічны сад, які меў найбагацейшую калекцыю раслін, сабраных гаспадыняю&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;, тамсама была і аранжарэя з цяпліцай. Там раслі ўнікальныя гатункі кветак, дрэў, папараці, кітайскія, японскія, галандскія ружы, цытрыны, лаўр, арэхі. Кветкамі займалася Галіна — дачка гаспадыні, а ў цяпліцы працаваў Яраслаў, сын Галіны, і [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон]], яе муж&lt;ref&gt;[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument Мікола Купава. Мая Вільня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619045410/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }}&lt;/ref&gt;.

У 1924 годзе выдала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». У слоўнік увайшлі 302 расліны, якія мелі 424 беларускія назвы. Гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. З 1928 года займае пасаду старшыні Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала». У 1935 годзе таварыства «Пчала» арганізуе завочныя курсы па зборы медадайна-лекарскіх i лекавых зёлак. Гэтыя курсы апрацоўвала ўдваіх са студэнтам-медыкам [[Вітаўт Тумаш|В. Тумашам]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Яшчэ для «Заранкі», а пасля і для «Пралесак», пісьменніца пісала навуковапапулярныя артыкулы на тэму прыроды&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Свае артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву друкавала таксама ў газетах [[Беларуская ніва (1925)|«Беларуская ніва»]] і «[[Народная справа]]», а парады на гэтыя тэмы ў Віленскіх беларускіх адрыўных календарах, якія яна выдавала з 1926 да 1939 год&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Маючы вялікі аўтарытэт у асяроддзі мастакоў, яна запрашала іх да сябе ў сад замалёўваць расліны ў розныя перыяды вегетацыі, збірала і сушыла зёлкі, расфасоўвала ў шкляныя слоічкі. Так яна параіла стварыць залу народнай медыцыны ў [[Гудзевічы|Гудзевічах]]&lt;ref&gt;[http://nashaziamlia.org/2011/04/30/4245/ ГУДЗЕВІЦКІ ЛІТАРАТУРНА-КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЕЙ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki Як лячылі прастуду нашы продкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630222545/http://vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki |date=30 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt; і сама рабіла экспанаты для аддзела зёлкавых раслін Гудзевіцкага школьнага музею. Адначасова стварала рэцэпты зёлкавых збораў. Яе сябра па Гродзенскім гуртку з Амерыкі даслаў кнігу аб лекавых раслінах, і ў свае 98 гадоў Зоська Верас начамі рабіла пераклад гэтай кнігі на беларускую мову&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], звяртаўся да яе ў ліставанні, называючы «паважаны наш батанічны бог»&lt;ref&gt;[http://86.57.250.232/index.php?id=606909 Ліст У. Караткевіча да беларускай пісьменніцы Зоські Верас. 6 жніўня 1980 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Унук Зоські Верас, Вячаслаў Войцік, стаў батанікам і прыродазнаўцам&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2005/29/%E2%84%96_29_%28715%29.html Pawet № 29 (715)]&lt;/ref&gt;.

== Ушанаванне памяці ==
Зосьцы Верас прысвяцілі вершы [[Віктар Шніп]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/51703 Балада Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230250/http://rv-blr.com/vershu/view/51703 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, [[Рыгор Барадулін]]&lt;ref name=&quot;РББ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://bogdanovich149.narod.ru/V_lit.htm Р. Барадулін. Вяртанне Максіма]&lt;/ref&gt;, [[Сяргей Панізнік]]&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/text26.htm Сяргей Панізнік. Зоська Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302121916/http://kuferak.iatp.by/text26.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt; [[Людміла Рублеўская]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/61083 ЗОСЬКА ВЕРАС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230531/http://rv-blr.com/vershu/view/61083 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, яна ж сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала п'есу «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі і [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]]&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/55313/fontsize/8/ Советская Белоруссия № 52 (23443). Вторник, 23 марта 2010 года]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/print.php?id=1178270341&amp;archive=1179313526 Ад архіўнага дакумента — да мастацкага твора]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Зосьцы Верас прысвечаны фільм, зняты на «Беларусьфільме»&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 На «Беларусьфільме» здымаюць стужку пра Зоську Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825231745/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 |date=25 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Галіна Войцік напісала кнігу «Зоська Верас», якая выйшла ў 2002 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |title=Зоська Верас |access-date=13 студзеня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015147/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Вядомая беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]] пісала:

{{Цытата|Вільня, Вільня, наша Мекка, вера,&lt;br/&gt;
Каліноўскага святая кроў.&lt;br/&gt;
Там жыве, бы ў казцы, Зоська Верас&lt;br/&gt;
ля высокіх віленскіх муроў…}}

Партрэт Зоські Верас напісаў [[Анатоль Змітравіч Крывенка|Анатоль Крывенка]] і адліў [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікалай Несцярэўскі]]&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=49&amp;Itemid=95 ВЕРАС Зоська]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=600:2009-05-17-16-58-23&amp;catid=30:2009-04-23-19-14-38&amp;Itemid=500 Зоська Верас]&lt;/ref&gt;. [[Іван Міхайлавіч Пратасеня|Іван Пратасеня]] напісаў карціну «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&amp;id=1354101022&amp;archive=1354629284&amp;start_from=&amp;ucat=4&amp; Мастак Іван Пратасеня са сваёй карцінай «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. [[Экслібрыс]] для яе стварыў [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|Вячка Целеш]]&lt;ref&gt;[http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html Вячка (Вячаслаў) Міхайлавіч ЦЕЛЕШ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150204122111/http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html |date=4 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/imgbg/b04.jpg Экслібрыс З. Верас]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе ў кніжнай серыі «Гарадзенская Бібліятэка» выйшла кніга «Зоська Верас. Я помню ўсё». У кнізе надрукаваны ўспаміны Зоські Верас, яе прыватная карэспандэнцыя, фотаздымкі. Упершыню апублікаваныя 367 лістоў, датаваныя 1967—89 г. Лісты і ўспаміны сабраў, апрацаваў і ўклаў [[Міхась Скобла]].&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=106859 «Я помню ўсё». Выйшла кніга творчай спадчыны Зоські Верас]&lt;/ref&gt;

Выстаўка ''«Цвітуць на ўзлеску верасы…»'', прысвечаная 130-годдзю з дня нараджэння Зоські Верас, адбылася ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] (2—29 кастрычніка 2022 года)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |title=Афіша выстаўкі «Цвітуць на ўзлеску верасы…»'' |access-date=15 лістапада 2022 |archive-date=15 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115192611/http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{кніга|аўтар =Зоська Верас|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн . |выдавецтва=Беларуская навука|год =2015|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1. Мастацкая літаратура|isbn =978-985-08-1928-4|тыраж =700}}
* {{кніга|аўтар = Зоська Верас|частка = |загаловак = Пакуль рука пяро трымае: успаміны, лісты |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва= Лімарыус|год =2015|том = |старонкі = |старонак =615|серыя =Беларуская мемуарная бібліятэка|isbn = 978-985-6968-49-8|тыраж =300}}
* {{кніга|аўтар = З. Верас|частка = |загаловак =Я помню ўсё: успаміны, лісты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław. |выдавецтва=|год =2013|том = |старонкі = |старонак =475|серыя =Гарадзенская бібліятэка ; кн. 21|isbn =978-83-7893-104-1|тыраж =}}
* Каласкі: Вершы, апавяданні. Мн., 1985.
* [&quot;Заранка&quot;] // Полымя. 1968. № 4.
* Пяць месяцаў у Мінску // Шлях паэта. Мн., 1975.
* Гісторыя беларускага адрыўнога календара // Ніва (Беласток). 1976. 26 снеж.
* Мой дадатак // Ядвігін Ш. Выбр. творы. Мн., 1976.
* Гальяш Леўчык // Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980.
* Справа дзён, даўно мінулых: Да 60-годдзя трупы У. Галубка // Тэатр. Мінск. 1980. № 6.
* Гродзенскі гурток беларускай моладзі // Беларускі каляндар 1981. Беласток, 1981.
* Старое Гродна // Краю мой — Нёман: Гродзеншчына літаратурная. Мн., 1986.
* Лісты Зоські Верас да Апалёніі Савёнак / Падр. да друку й камэнт. Н. Гардзіенкі // Запісы = Zapisy. — 2004. — Кн. 27. — С. 251—257.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|||95}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2|||246}}
* {{крыніцы/ЭКБ|2|}} — C. 253.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Верас Зоська}} — Т. 2. — С. 9.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Верас Зоська}} — С. 100.
* Войцік Г. Зоська Верас. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002
* Мілаш Л. «Агеньчык, які не затухае»: (да 110-годдзя з дня нараджэння Зоські Верас) // Кантакты і дыялогі № 10-12, 2002
* Лойка А. Зоська Верас // Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 ввд. Мн., 1989. Ч. 2;
* Пархута Я. Крыніца ёсць у родным краі… Мн., 1992.
* Ягоўдзік Ул. Ластаўка з лясной хаткі // ЛіМ. 2001. 11 мая.
* Vytautas Žeimantas. Redaktorė, publicistė, «pilkas paukštelis» [Veras Zoska]// Tėviškės gamta, 2010 Nr2(248)(на литовск.).
* Vytautas Žeimantas. Zoska Veras: baltarusių poetė, rašytoja, redaktorė //Voruta, 2014 03 01 (на литовск.)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Zos'ka Veras}}
* [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 Войцік Г. Зоська Верас (сэрыя «Партрэты Віленчукоў»). Вільня, 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930184842/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |date=30 верасня 2021 }} ISBN 9955-427-03-5
* [http://vershy.ru/category/zoska-veras Вершы З. Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316224954/http://vershy.ru/category/zoska-veras |date=16 сакавіка 2013 }}
* [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=648 ЛІСТЫ ЗОСЬКІ ВЕРАС ДА АПАЛЁНІІ САВЁНАК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160938/http://zbsb.org/lib/index.php?id=648&amp;option=com_alblib&amp;view=article |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://www.nn.by/2002/12/12.htm Зоська Верас: Я помню ўсё]
* [http://fotki.yandex.ru/users/projectgender/view/182719/?page=0 Фатаграфія Верас]
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/760126.html Галіна Войцік: «Ня ведаю, што будзе з архівамі Зоські Верас»]

{{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Верас Зоська}}
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя‎]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]]</text>
      <sha1>bw8hegk05hvq47r7kj3ubqdkif1uip4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209287</id>
      <parentid>5209286</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Грамадская дзейнасць */</comment>
      <origin>5209287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44121" sha1="ql1ezs7m426efbmxpyrh4q7z5yln0tl" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Верас, значэнні}}
{{Пісьменнік}}
'''Зо́ська Ве́рас''', сапр.: '''Людві́ка Анто́наўна Сіві́цкая-Во́йцік'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменніца]] і [[грамадскі дзеяч]].

Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]]. У [[Мінск]]у супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка, Мінск|Беларускай хаткай]]», працавала ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле]] [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў. З 1923 года жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Друкавала артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву. У 1980-я гады вакол яе гуртавалася беларуская інтэлігенцыя.

== Псеўданімы ==
У псеўданіме ''Зоська Верас'' пісьменніца Людвіка Сівіцкая зашыфравала дзень уласнага нараджэння — 30 верасня&lt;ref&gt;[https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html Хто спаліў «Лясную хатку»? Да 130-х угодкаў Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001093946/https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html |date=1 кастрычніка 2022 }}&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўвала таксама псеўданімы: ''А. Войцікава''; ''Мама''; ''Мірко''; ''Л. Савіцкая''; ''Шара Пташка''.

== Сям’я ==
[[Выява:Zos'ka Veras.jpg|thumb|200px|left|З. Верас у сцэнічным касцюме. 1913 год.]]

Нарадзілася ў сям’і вайскоўца Антона Сівіцкага і Эміліі Садоўскай, якія паходзілі з Гарадзеншчыны&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100915214012/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=187 Галіна Войцік. ЗОСЬКА ВЕРАС. СЭРЫЯ «ПАРТРЭТЫ ВІЛЕНЧУКОЎ»]&lt;/ref&gt;, у 1892 годзе. Як і ў шмат якіх шляхецкіх сем’ях, дома размаўлялі па-польску&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;&gt;[http://kuferak.iatp.by/text01.htm Зоська Верас. З АЎТАБIЯГРАФII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302115056/http://kuferak.iatp.by/text01.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Гісторык [[Генадзь Каханоўскі|Г. Каханоўскі]] зацікавіўся постаццю прадзеда Людвікі Сівіцкай [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Iгната Кулакоўскага]], які яшчэ ў 1834 г. у пісьме на імя расійскага міністра асветы пісаў пра неабходнасць даць беларускаму народу адукацыю «с учётом национальной самобытности здешних людей». Праўнучка захавала дыплом аб выбранні даследчыка беларускіх старажытнасцей i педагога І. Кулакоўскага сябрам Навуковага таварыства ў Даніі. Ён меў гонар таксама быць сябрам навуковых таварыстваў у Вільні, Варшаве, Пецярбургу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Дзед Людвікі па матчынай лініі Людвік Садоўскі быў знатным пчаляром і садаводам, ён вучыўся ў Варшаве ў К. Лявіцкага, імем якога названа канструкцыя рамачнага вулля, прапанаваная Лявіцкім у 1882 г.&lt;ref&gt;[http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html Улей Левицкого — немного в историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930235635/http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Людвік добра ведаў беларускую мову і карыстаўся ёю ў размовах з сялянамі&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Бацька Людвікі, Антон Міхайлавіч Сівіцкі, быў родам з Гродна, скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію&lt;ref name=&quot;СВ&quot;&gt;[http://www.harodnia.com/sl044.php Сівіцкая-Войцік Людвіка Антонаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212170553/http://harodnia.com/sl044.php |date=12 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt;, называў сябе ліцвінам&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;, ён шмат чытаў, любіў паэзію, яго ўлюбёнымі паэтамі былі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]] i [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Пачатковую адукацыю, у тым ліку і музычную, атрымала ад бацькоў&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;&gt;[http://ggau.by/nowosti/staraya-grodzenskaya-patryjotka-zoska-veras.html Старая Гродзенская патрыётка Зоська Верас!]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, а ў 1904 паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча Л. Валадкевіч у [[Кіеў|Кіеве]]. У 1905 жыла ў [[Луцк|Луцку на Валыні]]. Пасля смерці бацькі ў 1908 пераехала разам з маці ў радавы маёнтак {{нп3|Альхоўнікі||pl|Olchowniki}} (па іншых крыніцах — маёнтак Крыштапарова) [[Сакульскі павет|Сакольскага павета]]. Скончыла прыватную жаночую гімназію Кацярыны Баркоўскай, якая мясцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя ў [[Гродна|Гродне]] (1912), 10-месячныя садоўніцка-агародніцка-пчалярскія курсы&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; і 6-тыднёвыя ваенныя санітарныя курсы ў [[Варшава|Варшаве]] (1914).

Падчас вучобы ўваходзіла ў [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]], які меў на мэце пашыраць веды пра Беларусь, яе гісторыю, культуру, мову, развіваць нацыянальную свядомасць. Займалася літаратурнай творчасцю, друкавалася ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]]. У 1913 гурткоўцамі выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] на беларускай мове літаратурны альманах «Kołas biełaruskaj niwy» («Колас беларускай нівы»), куды ўвайшлі між іншага творы Л. Сівіцкай (пад псеўд. Шара Пташка), яна ж была аўтарам уступнага артыкула.

[[File:Fabijan Shantyr.jpg|thumb|150px|злева|[[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]]]]
3 1915 у [[Мінск]]у. Працавала сакратаркай у [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэце]], у [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый 1917|Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый]], [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамадзе]]. У тым жа годзе пазнаёмілася з [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіянам Шантырам]], які быў на 5 гадоў старэйшы за яе&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=99928 Фабіян! Фабіян!..]&lt;/ref&gt;. У іх завязаліся рамантычныя адносіны. Фабіян жыў у [[Бабруйск]]у, але часта наведваўся ў [[Мінск]]. Ён удзельнічаў у рабоце клуба «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў 1916—1917 і быў актыўна залучаны ў грамадскім жыцці. Зоська таксама наведвала яго ў Бабруйску, нават пасля арышту Фабіяна, які адбыўся ў 1918 годзе, у выніку чаго Шантыр апынуўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасной турме]]. У сваіх лістах і ўспамінах З. Верас называе Ф. Шантыра мужам, але пабрацца ім не выпала&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У лісце да [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]] Зоська ўскладае віну за гэта на [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]], які, паводле аўтаркі ліста, узвёў паклёп на яе ў вачах Ф. Шантыра&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;.

У канцы 1918 г. З. Верас пакідае Мінск з прычыны хваробы маці і вяртаецца ў дзедаў маёнтак — Альхоўнікі&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У 1919 г. у Зоські Верас нарадзіўся сын Антон, яго бацька [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] быў расстраляны ў 1920 г&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. Жывучы ў Альхоўніках, Людвіка пісала вершы, прысвечаныя найчасцей малому сыночку. У 1922 г. Людвікін дзед памёр, і маёнтак давялося прадаць&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

У 1923 годзе ў лясным масіве на Панарскіх узгорках пад Вільняй разам з [[Антон Іванавіч Войцік|Антонам Войцікам]] пабудавалі прасторную хатку з галінак дрэў, абмазаных глінай так, як гэта рабілася ва Украіне&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; У 1926 г. Зоська Верас выйшла замуж за Антона Войціка, маладыя павянчаліся ў Віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|Касцёле Святога Мікалая]]&lt;ref&gt;[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a Обретение Вильни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203010058/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a |date=3 лютага 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У гэтым шлюбе 1 ліпеня 1927&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=10801 Памерла Галіна Войцік]&lt;/ref&gt; нарадзілася дачка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна]], у замужжы Луцкевіч.

У 1924—1929 гг. працавала адміністратарам рэдакцыі газет [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], у 1927—1931 гг. — рэдактар дзіцячага часопіса [[Заранка (1927)|«Заранка»]], пісала для яго апавяданні, а ў 1934—1935 гг. — дзіцячага часопіса [[Пралескі (1934)|«Пралескі»]], у 1928—1939 гг. — старшыня Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала», адначасова (1934—1938) — рэдактар пчалярскага часопіса «[[Беларуская борць (1934)|Беларуская борць]]» (Вільня).

У 1946 годзе Антона Шантыра арыштавалі і асудзілі. Ні маці, ні сястра не ведалі, дзе знаходзіцца Антон і што з ім&lt;ref&gt;[http://ipcentr.org/news/bol_vospominanij/2009-09-15-467 Боль воспоминаний]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля таго, як у 1944 г. была закрыта [[Віленская беларуская гімназія]], у 1945 г. ліквідаваны [[Беларускі музей імя І. Луцкевіча]], а ў 1948 г. раптоўна памёр муж, у жыцці пісьменніцы наступіў цяжкі перыяд, які пазней яна звала «''летаргічным сном''».

У 1956 г. Антон нечакана вярнуўся дамоў са сталінаўскіх лагераў, цяжка хворы&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/nv/n34/art21.htm Д. Бічэль. Сустрэчы з Зоськай Верас]&lt;/ref&gt;: 10 гадоў ён быў пазбаўлены права ліставацца з маці&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Толькі ў 1961 г. Зоська Верас была «адкрытая» [[Арсень Ліс|Арсенем Лісам]], які збіраў у вільнюскіх архівах матэрыял для сваёй дысертацыі, пасля гэтага яе пачалі наведваць пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, студэнты. У канцы 1980-х вакол Зоські Верас гуртавалася беларуская інтэлігенцыя Вільнюса. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1982).
{{external media
| topic    =
| subtopic = 
| width    = 
| image1   = [http://holm.km.ua/wp-content/uploads/2017/10/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0-%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81.jpg  Магіла на Панарскіх могілках]
| audio1   = 
| video1   = 
}}
Памёрла ў 1991 годзе, пахавана на [[Панарскія могілкі|Панарскіх могілках]] побач з магіламі маці, мужа і сына&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

== Грамадская дзейнасць ==
[[Выява:Зямкевіч, Леўчык, Верас.jpg|250px|thumb|[[Гальяш Леўчык]], Зоська Верас, [[Рамуальд Зямкевіч]]]]
Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]] (1909—1913), дзе была за бібліятэкарку і сакратарку&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Падчас удзелу ў гуртку іграла ў пастаноўцы п’есы «[[Па рэвізіі]]» ў лютым 1910 г. Пантурчыху, а ў «Модным шляхцюку» ў лютым 1911 г. — Ганку. Паказ апошняй прайшоў на кватэры ў Л. Сівіцкай&lt;ref name=&quot;СВ&quot;/&gt;. Удзельнічала ў выданні альманаха «Колас беларускай нівы» (Гродна, 1913). Кантактавала з газетай «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», віленскімі выдавецтвамі, перапісвалася з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевічам]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскім]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласавым]].

[[File:Zapiska-bogdan.jpg|thumb|злева|Запіска Максіма Багдановіча Зосьцы Верас, напісаная падчас гульні моладзі на вечарынцы. г. Мінск. 1917 г.]]
Падчас [[Першая сусветная вайна|1-ай сусветнай вайны]] разам з маці, Эміліяй Сівіцкай, эвакуіравалася ў [[Мінск]]. Супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хаткай]]», дзе пазнаёмілася з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] і яго дачкой [[Ванда Лявіцкая|В. Лявіцкай]], а таксама з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]] і [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубком]], пасябравала з [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановічам]]. У 1916—1917 працавала ў Мінскім аддзеле [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917 г. Зоська Верас удзельнічае ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім кангрэсе]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў.

З 1923 г. жыла ў Вільні. Апекавала беларускіх палітычных вязняў, якія сядзелі ў віленскай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Вынесла з «Лукішак» вершы [[Міхась Машара|М. Машары]] і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі» (1928)&lt;ref&gt;[http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf Імёны свабоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923173636/http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Друкавала свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка», дзе выступала разам з [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]].

Зоська Верас ліставалася і сябравала са шматлікімі беларускімі грамадскімі дзеячамі ды літаратурнымі асобамі: [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталём Скалабанам]], [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Данутай Бічэль-Загнетавай]], [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Зыгмунтам Абрамовічам]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Вольга Іпатава|Вольгай Іпатавай]], [[Сяргей Панізнік|Сяргеем Панізнікам]], [[Уладзімір Содаль|Уладзімірам Содалем]] і г. д&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24352037.html Партызанка Зоська Верас]&lt;/ref&gt;.

У «Лясной хатцы» бывалі пісьменнікі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Я. Пархута]], [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Д. Бічэль-Загнетава]], [[Алесь Бачыла|А. Бачыла]], мастакі [[Аляксей Антонавіч Марачкін|А. Марачкін]], [[Віктар Маркавец]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Я. Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|В. Целеш]], [[Алесь Цыркуноў|А. Цыркуноў]], вучоныя-літаратуразнаўцы [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Янка Саламевіч|Я. Саламевіч]], [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Г. Кісялёў]], [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|В. Скалабан]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

[[Рыгор Барадулін]] падкрэсліў непаддзельную цікавасць З. Верас да грамадскага жыцця на працягу амаль цэлага стагоддзя такімі радкамі&lt;ref name=&quot;РББ&quot;&gt;[http://www.rv-blr.com/vershu/view/74413 Бяседа]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Да часу маючы інтэрас,&lt;br/&gt;
Не зачыняючы дзьвярэй,&lt;br/&gt;
Гаворыць зь векам&lt;br/&gt;
Зоська Верас,&lt;br/&gt;
Як з братам,&lt;br/&gt;
Што крыху старэй.}}

У 1988 г. Зоська Верас разам з зяцем [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] стварылі спачатку клуб [[Сябрына (Вільня)|«Сябрына»]], а 4 лютага 1989 г. заснавалі [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]]&lt;ref&gt;[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&amp;sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Выява:Z. Veras.jpg|thumb|200px|left]]
Дэбютавала ў 1907 (часопіс «Падснежник», Кіеў). На беларускай мове выступіла з «абразкамі» пад псеўданімам '''Мірко'''&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.&lt;/ref&gt; ў 1911 (газета «Наша ніва»). У час эвакуацыі ў [[Мінск|Мінску]] Зоська Верас піша вершы, лірычныя абразкі. Аўтарка «[[Беларуска-польска-руска-лацінскі батанічны слоўнік|Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка]]» (Вільня, 1924; арыгінал захоўваецца ў Нью-Ёрку), брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934), кнігі вершаў і апавяданняў для дзяцей «Каласкі» (1985). Напісала ўспаміны пра [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] («Пяць месяцаў у Менску»)&lt;ref&gt;[http://bagdanovich.by/by/zoska_veras Пяць месяцаў у Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205111503/http://bagdanovich.by/by/zoska_veras |date=5 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, У. Галубка, Ядвігіна Ш. і інш. Для дзіцячага тэатра з украінскай мовы пераклала п’есы [[Р. Завадовіч]]а «Князь Марцыпан» (Вільня, 1929), [[Ю. Ігараў|Ю. Ігара]]ва «Сірата» (Вільня, 1929), з рускай — «Лясныя хаткі» [[В. Біянкі]] (Вільня, 1931).

== Батанічная і пчалярская дзейнасць ==
З. Верас была рэдкім чалавекам, які з беларусканавуковымі мэтамі займаўся батанікай&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. У сваёй аўтабіяграфіі яна адзначала, што зацікаўленасць батанікаю з’явілася яшчэ ў гімназіі&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

Пасля курсаў «Агародніцтва, садаўніцтва i пчалярства», якія Людвіка скончыла да 1 ліпеня 1914 года, яна атрымала пасведчанне «аб’яздовага інструктара»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Практыку адбывала ў свайго дзеда, заўзятага садоўніка і пчаляра. Яшчэ ў 1912—1913 гадах яна пачала складаць «Батанічны зельнік», ставячы на першае месца назовы раслін акурат па-беларуску. На радзіме дзеда яна і далей працягвала запісваць назовы раслін&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Падчас працы сакратаром у «Камітэце Таварыства дапамогі ахвярам вайны», ёй было даручана арганізаваць вырошчванне капусты задалёка ад Мінска. Яна разрахавала колькасць неабходнай расады, насення, угнаенняў, але, калі выехала на месца, аказалася, што глеба там гліністая, вады блізка няма і капуста там проста не вырасце. На гэтым «Капусныя праекты Аляксандра Уласава», як яна іх называла, былі згорнуты.

З дазволу Міністэрства Земляробства З. Верас чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў. У 1918 годзе вярнулася ў Альхоўнікі, дзе пражыла пяць гадоў. Там яна працавала і над батанічным слоўнікам, і, сумесна з украінскім аграномам Міхалам Бароўскім, над кніжкай «Медадайныя расліны»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Вакол хаткі З. Верас у Вільне рос багаты батанічны сад, які меў найбагацейшую калекцыю раслін, сабраных гаспадыняю&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;, тамсама была і аранжарэя з цяпліцай. Там раслі ўнікальныя гатункі кветак, дрэў, папараці, кітайскія, японскія, галандскія ружы, цытрыны, лаўр, арэхі. Кветкамі займалася Галіна — дачка гаспадыні, а ў цяпліцы працаваў Яраслаў, сын Галіны, і [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон]], яе муж&lt;ref&gt;[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument Мікола Купава. Мая Вільня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619045410/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }}&lt;/ref&gt;.

У 1924 годзе выдала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». У слоўнік увайшлі 302 расліны, якія мелі 424 беларускія назвы. Гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. З 1928 года займае пасаду старшыні Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала». У 1935 годзе таварыства «Пчала» арганізуе завочныя курсы па зборы медадайна-лекарскіх i лекавых зёлак. Гэтыя курсы апрацоўвала ўдваіх са студэнтам-медыкам [[Вітаўт Тумаш|В. Тумашам]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Яшчэ для «Заранкі», а пасля і для «Пралесак», пісьменніца пісала навуковапапулярныя артыкулы на тэму прыроды&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Свае артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву друкавала таксама ў газетах [[Беларуская ніва (1925)|«Беларуская ніва»]] і «[[Народная справа]]», а парады на гэтыя тэмы ў Віленскіх беларускіх адрыўных календарах, якія яна выдавала з 1926 да 1939 год&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Маючы вялікі аўтарытэт у асяроддзі мастакоў, яна запрашала іх да сябе ў сад замалёўваць расліны ў розныя перыяды вегетацыі, збірала і сушыла зёлкі, расфасоўвала ў шкляныя слоічкі. Так яна параіла стварыць залу народнай медыцыны ў [[Гудзевічы|Гудзевічах]]&lt;ref&gt;[http://nashaziamlia.org/2011/04/30/4245/ ГУДЗЕВІЦКІ ЛІТАРАТУРНА-КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЕЙ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki Як лячылі прастуду нашы продкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630222545/http://vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki |date=30 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt; і сама рабіла экспанаты для аддзела зёлкавых раслін Гудзевіцкага школьнага музею. Адначасова стварала рэцэпты зёлкавых збораў. Яе сябра па Гродзенскім гуртку з Амерыкі даслаў кнігу аб лекавых раслінах, і ў свае 98 гадоў Зоська Верас начамі рабіла пераклад гэтай кнігі на беларускую мову&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], звяртаўся да яе ў ліставанні, называючы «паважаны наш батанічны бог»&lt;ref&gt;[http://86.57.250.232/index.php?id=606909 Ліст У. Караткевіча да беларускай пісьменніцы Зоські Верас. 6 жніўня 1980 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Унук Зоські Верас, Вячаслаў Войцік, стаў батанікам і прыродазнаўцам&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2005/29/%E2%84%96_29_%28715%29.html Pawet № 29 (715)]&lt;/ref&gt;.

== Ушанаванне памяці ==
Зосьцы Верас прысвяцілі вершы [[Віктар Шніп]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/51703 Балада Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230250/http://rv-blr.com/vershu/view/51703 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, [[Рыгор Барадулін]]&lt;ref name=&quot;РББ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://bogdanovich149.narod.ru/V_lit.htm Р. Барадулін. Вяртанне Максіма]&lt;/ref&gt;, [[Сяргей Панізнік]]&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/text26.htm Сяргей Панізнік. Зоська Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302121916/http://kuferak.iatp.by/text26.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt; [[Людміла Рублеўская]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/61083 ЗОСЬКА ВЕРАС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230531/http://rv-blr.com/vershu/view/61083 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, яна ж сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала п'есу «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі і [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]]&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/55313/fontsize/8/ Советская Белоруссия № 52 (23443). Вторник, 23 марта 2010 года]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/print.php?id=1178270341&amp;archive=1179313526 Ад архіўнага дакумента — да мастацкага твора]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Зосьцы Верас прысвечаны фільм, зняты на «Беларусьфільме»&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 На «Беларусьфільме» здымаюць стужку пра Зоську Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825231745/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 |date=25 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Галіна Войцік напісала кнігу «Зоська Верас», якая выйшла ў 2002 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |title=Зоська Верас |access-date=13 студзеня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015147/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Вядомая беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]] пісала:

{{Цытата|Вільня, Вільня, наша Мекка, вера,&lt;br/&gt;
Каліноўскага святая кроў.&lt;br/&gt;
Там жыве, бы ў казцы, Зоська Верас&lt;br/&gt;
ля высокіх віленскіх муроў…}}

Партрэт Зоські Верас напісаў [[Анатоль Змітравіч Крывенка|Анатоль Крывенка]] і адліў [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікалай Несцярэўскі]]&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=49&amp;Itemid=95 ВЕРАС Зоська]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=600:2009-05-17-16-58-23&amp;catid=30:2009-04-23-19-14-38&amp;Itemid=500 Зоська Верас]&lt;/ref&gt;. [[Іван Міхайлавіч Пратасеня|Іван Пратасеня]] напісаў карціну «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&amp;id=1354101022&amp;archive=1354629284&amp;start_from=&amp;ucat=4&amp; Мастак Іван Пратасеня са сваёй карцінай «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. [[Экслібрыс]] для яе стварыў [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|Вячка Целеш]]&lt;ref&gt;[http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html Вячка (Вячаслаў) Міхайлавіч ЦЕЛЕШ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150204122111/http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html |date=4 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/imgbg/b04.jpg Экслібрыс З. Верас]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе ў кніжнай серыі «Гарадзенская Бібліятэка» выйшла кніга «Зоська Верас. Я помню ўсё». У кнізе надрукаваны ўспаміны Зоські Верас, яе прыватная карэспандэнцыя, фотаздымкі. Упершыню апублікаваныя 367 лістоў, датаваныя 1967—89 г. Лісты і ўспаміны сабраў, апрацаваў і ўклаў [[Міхась Скобла]].&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=106859 «Я помню ўсё». Выйшла кніга творчай спадчыны Зоські Верас]&lt;/ref&gt;

Выстаўка ''«Цвітуць на ўзлеску верасы…»'', прысвечаная 130-годдзю з дня нараджэння Зоські Верас, адбылася ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] (2—29 кастрычніка 2022 года)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |title=Афіша выстаўкі «Цвітуць на ўзлеску верасы…»'' |access-date=15 лістапада 2022 |archive-date=15 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115192611/http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{кніга|аўтар =Зоська Верас|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн . |выдавецтва=Беларуская навука|год =2015|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1. Мастацкая літаратура|isbn =978-985-08-1928-4|тыраж =700}}
* {{кніга|аўтар = Зоська Верас|частка = |загаловак = Пакуль рука пяро трымае: успаміны, лісты |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва= Лімарыус|год =2015|том = |старонкі = |старонак =615|серыя =Беларуская мемуарная бібліятэка|isbn = 978-985-6968-49-8|тыраж =300}}
* {{кніга|аўтар = З. Верас|частка = |загаловак =Я помню ўсё: успаміны, лісты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław. |выдавецтва=|год =2013|том = |старонкі = |старонак =475|серыя =Гарадзенская бібліятэка ; кн. 21|isbn =978-83-7893-104-1|тыраж =}}
* Каласкі: Вершы, апавяданні. Мн., 1985.
* [&quot;Заранка&quot;] // Полымя. 1968. № 4.
* Пяць месяцаў у Мінску // Шлях паэта. Мн., 1975.
* Гісторыя беларускага адрыўнога календара // Ніва (Беласток). 1976. 26 снеж.
* Мой дадатак // Ядвігін Ш. Выбр. творы. Мн., 1976.
* Гальяш Леўчык // Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980.
* Справа дзён, даўно мінулых: Да 60-годдзя трупы У. Галубка // Тэатр. Мінск. 1980. № 6.
* Гродзенскі гурток беларускай моладзі // Беларускі каляндар 1981. Беласток, 1981.
* Старое Гродна // Краю мой — Нёман: Гродзеншчына літаратурная. Мн., 1986.
* Лісты Зоські Верас да Апалёніі Савёнак / Падр. да друку й камэнт. Н. Гардзіенкі // Запісы = Zapisy. — 2004. — Кн. 27. — С. 251—257.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|||95}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2|||246}}
* {{крыніцы/ЭКБ|2|}} — C. 253.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Верас Зоська}} — Т. 2. — С. 9.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Верас Зоська}} — С. 100.
* Войцік Г. Зоська Верас. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002
* Мілаш Л. «Агеньчык, які не затухае»: (да 110-годдзя з дня нараджэння Зоські Верас) // Кантакты і дыялогі № 10-12, 2002
* Лойка А. Зоська Верас // Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 ввд. Мн., 1989. Ч. 2;
* Пархута Я. Крыніца ёсць у родным краі… Мн., 1992.
* Ягоўдзік Ул. Ластаўка з лясной хаткі // ЛіМ. 2001. 11 мая.
* Vytautas Žeimantas. Redaktorė, publicistė, «pilkas paukštelis» [Veras Zoska]// Tėviškės gamta, 2010 Nr2(248)(на литовск.).
* Vytautas Žeimantas. Zoska Veras: baltarusių poetė, rašytoja, redaktorė //Voruta, 2014 03 01 (на литовск.)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Zos'ka Veras}}
* [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 Войцік Г. Зоська Верас (сэрыя «Партрэты Віленчукоў»). Вільня, 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930184842/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |date=30 верасня 2021 }} ISBN 9955-427-03-5
* [http://vershy.ru/category/zoska-veras Вершы З. Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316224954/http://vershy.ru/category/zoska-veras |date=16 сакавіка 2013 }}
* [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=648 ЛІСТЫ ЗОСЬКІ ВЕРАС ДА АПАЛЁНІІ САВЁНАК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160938/http://zbsb.org/lib/index.php?id=648&amp;option=com_alblib&amp;view=article |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://www.nn.by/2002/12/12.htm Зоська Верас: Я помню ўсё]
* [http://fotki.yandex.ru/users/projectgender/view/182719/?page=0 Фатаграфія Верас]
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/760126.html Галіна Войцік: «Ня ведаю, што будзе з архівамі Зоські Верас»]

{{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Верас Зоська}}
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя‎]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]]</text>
      <sha1>ql1ezs7m426efbmxpyrh4q7z5yln0tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209309</id>
      <parentid>5209287</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5209309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44185" sha1="spqgb5ljwlbrabmxl2bmcf6yycwrhm4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Верас, значэнні}}
{{Пісьменнік}}
'''Зо́ська Ве́рас''', сапраўднае імя '''Людві́ка Анто́наўна Сіві́цкая-Во́йцік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменніца]] і [[грамадскі дзеяч|грамадская дзяячка]].

Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]]. У [[Мінск|Менск]]у супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка, Мінск|Беларускай хаткай]]», працавала ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле]] [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў. З 1923 года жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Друкавала артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярстве і агародніцтве. У 1980-я гады вакол яе гуртавалася беларуская інтэлігенцыя.

== Псеўданімы ==
У псеўданіме ''Зоська Верас'' пісьменніца Людвіка Сівіцкая зашыфравала дзень уласнага нараджэння — 30 верасня&lt;ref&gt;[https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html Хто спаліў «Лясную хатку»? Да 130-х угодкаў Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001093946/https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html |date=1 кастрычніка 2022 }}&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўвала таксама псеўданімы: ''А. Войцікава''; ''Мама''; ''Мірко''; ''Л. Савіцкая''; ''Шара Пташка''.

== Сям’я ==
[[Выява:Zos'ka Veras.jpg|thumb|200px|left|З. Верас у сцэнічным касцюме. 1913 год.]]

Нарадзілася ў сям’і вайскоўца Антона Сівіцкага і Эміліі Садоўскай, якія паходзілі з Гарадзеншчыны&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100915214012/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=187 Галіна Войцік. ЗОСЬКА ВЕРАС. СЭРЫЯ «ПАРТРЭТЫ ВІЛЕНЧУКОЎ»]&lt;/ref&gt;, у 1892 годзе. Як і ў шмат якіх шляхецкіх сем’ях, дома размаўлялі па-польску&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;&gt;[http://kuferak.iatp.by/text01.htm Зоська Верас. З АЎТАБIЯГРАФII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302115056/http://kuferak.iatp.by/text01.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Гісторык [[Генадзь Каханоўскі|Г. Каханоўскі]] зацікавіўся постаццю прадзеда Людвікі Сівіцкай [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Iгната Кулакоўскага]], які яшчэ ў 1834 г. у пісьме на імя расійскага міністра асветы пісаў пра неабходнасць даць беларускаму народу адукацыю «с учётом национальной самобытности здешних людей». Праўнучка захавала дыплом аб выбранні даследчыка беларускіх старажытнасцей i педагога І. Кулакоўскага сябрам Навуковага таварыства ў Даніі. Ён меў гонар таксама быць сябрам навуковых таварыстваў у Вільні, Варшаве, Пецярбургу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Дзед Людвікі па матчынай лініі Людвік Садоўскі быў знатным пчаляром і садаводам, ён вучыўся ў Варшаве ў К. Лявіцкага, імем якога названа канструкцыя рамачнага вулля, прапанаваная Лявіцкім у 1882 г.&lt;ref&gt;[http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html Улей Левицкого — немного в историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930235635/http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Людвік добра ведаў беларускую мову і карыстаўся ёю ў размовах з сялянамі&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Бацька Людвікі, Антон Міхайлавіч Сівіцкі, быў родам з Гродна, скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію&lt;ref name=&quot;СВ&quot;&gt;[http://www.harodnia.com/sl044.php Сівіцкая-Войцік Людвіка Антонаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212170553/http://harodnia.com/sl044.php |date=12 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt;, называў сябе ліцвінам&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;, ён шмат чытаў, любіў паэзію, яго ўлюбёнымі паэтамі былі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]] i [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Пачатковую адукацыю, у тым ліку і музычную, атрымала ад бацькоў&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;&gt;[http://ggau.by/nowosti/staraya-grodzenskaya-patryjotka-zoska-veras.html Старая Гродзенская патрыётка Зоська Верас!]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, а ў 1904 паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча Л. Валадкевіч у [[Кіеў|Кіеве]]. У 1905 жыла ў [[Луцк|Луцку на Валыні]]. Пасля смерці бацькі ў 1908 пераехала разам з маці ў радавы маёнтак {{нп3|Альхоўнікі||pl|Olchowniki}} (па іншых крыніцах — маёнтак Крыштапарова) [[Сакульскі павет|Сакольскага павета]]. Скончыла прыватную жаночую гімназію Кацярыны Баркоўскай, якая мясцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя ў [[Гродна|Гродне]] (1912), 10-месячныя садоўніцка-агародніцка-пчалярскія курсы&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; і 6-тыднёвыя ваенныя санітарныя курсы ў [[Варшава|Варшаве]] (1914).

Падчас вучобы ўваходзіла ў [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]], які меў на мэце пашыраць веды пра Беларусь, яе гісторыю, культуру, мову, развіваць нацыянальную свядомасць. Займалася літаратурнай творчасцю, друкавалася ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]]. У 1913 гурткоўцамі выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] на беларускай мове літаратурны альманах «Kołas biełaruskaj niwy» («Колас беларускай нівы»), куды ўвайшлі між іншага творы Л. Сівіцкай (пад псеўд. Шара Пташка), яна ж была аўтарам уступнага артыкула.

[[File:Fabijan Shantyr.jpg|thumb|150px|злева|[[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]]]]
3 1915 у [[Мінск]]у. Працавала сакратаркай у [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэце]], у [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый 1917|Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый]], [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамадзе]]. У тым жа годзе пазнаёмілася з [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіянам Шантырам]], які быў на 5 гадоў старэйшы за яе&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=99928 Фабіян! Фабіян!..]&lt;/ref&gt;. У іх завязаліся рамантычныя адносіны. Фабіян жыў у [[Бабруйск]]у, але часта наведваўся ў [[Мінск]]. Ён удзельнічаў у рабоце клуба «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў 1916—1917 і быў актыўна залучаны ў грамадскім жыцці. Зоська таксама наведвала яго ў Бабруйску, нават пасля арышту Фабіяна, які адбыўся ў 1918 годзе, у выніку чаго Шантыр апынуўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасной турме]]. У сваіх лістах і ўспамінах З. Верас называе Ф. Шантыра мужам, але пабрацца ім не выпала&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У лісце да [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]] Зоська ўскладае віну за гэта на [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]], які, паводле аўтаркі ліста, узвёў паклёп на яе ў вачах Ф. Шантыра&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;.

У канцы 1918 г. З. Верас пакідае Мінск з прычыны хваробы маці і вяртаецца ў дзедаў маёнтак — Альхоўнікі&lt;ref name=&quot;ФФ&quot;/&gt;. У 1919 г. у Зоські Верас нарадзіўся сын Антон, яго бацька [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] быў расстраляны ў 1920 г&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. Жывучы ў Альхоўніках, Людвіка пісала вершы, прысвечаныя найчасцей малому сыночку. У 1922 г. Людвікін дзед памёр, і маёнтак давялося прадаць&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

У 1923 годзе ў лясным масіве на Панарскіх узгорках пад Вільняй разам з [[Антон Іванавіч Войцік|Антонам Войцікам]] пабудавалі прасторную хатку з галінак дрэў, абмазаных глінай так, як гэта рабілася ва Украіне&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt; У 1926 г. Зоська Верас выйшла замуж за Антона Войціка, маладыя павянчаліся ў Віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|Касцёле Святога Мікалая]]&lt;ref&gt;[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a Обретение Вильни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203010058/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;date=20050203&amp;id=389&amp;f=a |date=3 лютага 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У гэтым шлюбе 1 ліпеня 1927&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=10801 Памерла Галіна Войцік]&lt;/ref&gt; нарадзілася дачка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна]], у замужжы Луцкевіч.

У 1924—1929 гг. працавала адміністратарам рэдакцыі газет [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], у 1927—1931 гг. — рэдактар дзіцячага часопіса [[Заранка (1927)|«Заранка»]], пісала для яго апавяданні, а ў 1934—1935 гг. — дзіцячага часопіса [[Пралескі (1934)|«Пралескі»]], у 1928—1939 гг. — старшыня Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала», адначасова (1934—1938) — рэдактар пчалярскага часопіса «[[Беларуская борць (1934)|Беларуская борць]]» (Вільня).

У 1946 годзе Антона Шантыра арыштавалі і асудзілі. Ні маці, ні сястра не ведалі, дзе знаходзіцца Антон і што з ім&lt;ref&gt;[http://ipcentr.org/news/bol_vospominanij/2009-09-15-467 Боль воспоминаний]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля таго, як у 1944 г. была закрыта [[Віленская беларуская гімназія]], у 1945 г. ліквідаваны [[Беларускі музей імя І. Луцкевіча]], а ў 1948 г. раптоўна памёр муж, у жыцці пісьменніцы наступіў цяжкі перыяд, які пазней яна звала «''летаргічным сном''».

У 1956 г. Антон нечакана вярнуўся дамоў са сталінаўскіх лагераў, цяжка хворы&lt;ref&gt;[http://media.catholic.by/nv/n34/art21.htm Д. Бічэль. Сустрэчы з Зоськай Верас]&lt;/ref&gt;: 10 гадоў ён быў пазбаўлены права ліставацца з маці&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Толькі ў 1961 г. Зоська Верас была «адкрытая» [[Арсень Ліс|Арсенем Лісам]], які збіраў у вільнюскіх архівах матэрыял для сваёй дысертацыі, пасля гэтага яе пачалі наведваць пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, студэнты. У канцы 1980-х вакол Зоські Верас гуртавалася беларуская інтэлігенцыя Вільнюса. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1982).
{{external media
| topic    =
| subtopic = 
| width    = 
| image1   = [http://holm.km.ua/wp-content/uploads/2017/10/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0-%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81.jpg  Магіла на Панарскіх могілках]
| audio1   = 
| video1   = 
}}
Памёрла ў 1991 годзе, пахавана на [[Панарскія могілкі|Панарскіх могілках]] побач з магіламі маці, мужа і сына&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

== Грамадская дзейнасць ==
[[Выява:Зямкевіч, Леўчык, Верас.jpg|250px|thumb|[[Гальяш Леўчык]], Зоська Верас, [[Рамуальд Зямкевіч]]]]
Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]] (1909—1913), дзе была за бібліятэкарку і сакратарку&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Падчас удзелу ў гуртку іграла ў пастаноўцы п’есы «[[Па рэвізіі]]» ў лютым 1910 г. Пантурчыху, а ў «Модным шляхцюку» ў лютым 1911 г. — Ганку. Паказ апошняй прайшоў на кватэры ў Л. Сівіцкай&lt;ref name=&quot;СВ&quot;/&gt;. Удзельнічала ў выданні альманаха «Колас беларускай нівы» (Гродна, 1913). Кантактавала з газетай «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», віленскімі выдавецтвамі, перапісвалася з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевічам]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскім]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласавым]].

[[File:Zapiska-bogdan.jpg|thumb|злева|Запіска Максіма Багдановіча Зосьцы Верас, напісаная падчас гульні моладзі на вечарынцы. г. Мінск. 1917 г.]]
Падчас [[Першая сусветная вайна|1-ай сусветнай вайны]] разам з маці, Эміліяй Сівіцкай, эвакуіравалася ў [[Мінск]]. Супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хаткай]]», дзе пазнаёмілася з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] і яго дачкой [[Ванда Лявіцкая|В. Лявіцкай]], а таксама з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]] і [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубком]], пасябравала з [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановічам]]. У 1916—1917 працавала ў Мінскім аддзеле [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917 г. Зоська Верас удзельнічае ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім кангрэсе]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў.

З 1923 г. жыла ў Вільні. Апекавала беларускіх палітычных вязняў, якія сядзелі ў віленскай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Вынесла з «Лукішак» вершы [[Міхась Машара|М. Машары]] і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі» (1928)&lt;ref&gt;[http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf Імёны свабоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923173636/http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf |date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Друкавала свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка», дзе выступала разам з [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]].

Зоська Верас ліставалася і сябравала са шматлікімі беларускімі грамадскімі дзеячамі ды літаратурнымі асобамі: [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталём Скалабанам]], [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Данутай Бічэль-Загнетавай]], [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Зыгмунтам Абрамовічам]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Вольга Іпатава|Вольгай Іпатавай]], [[Сяргей Панізнік|Сяргеем Панізнікам]], [[Уладзімір Содаль|Уладзімірам Содалем]] і г. д&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24352037.html Партызанка Зоська Верас]&lt;/ref&gt;.

У «Лясной хатцы» бывалі пісьменнікі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Я. Пархута]], [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Д. Бічэль-Загнетава]], [[Алесь Бачыла|А. Бачыла]], мастакі [[Аляксей Антонавіч Марачкін|А. Марачкін]], [[Віктар Маркавец]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Я. Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|В. Целеш]], [[Алесь Цыркуноў|А. Цыркуноў]], вучоныя-літаратуразнаўцы [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Янка Саламевіч|Я. Саламевіч]], [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Г. Кісялёў]], [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|В. Скалабан]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

[[Рыгор Барадулін]] падкрэсліў непаддзельную цікавасць З. Верас да грамадскага жыцця на працягу амаль цэлага стагоддзя такімі радкамі&lt;ref name=&quot;РББ&quot;&gt;[http://www.rv-blr.com/vershu/view/74413 Бяседа]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Да часу маючы інтэрас,&lt;br/&gt;
Не зачыняючы дзьвярэй,&lt;br/&gt;
Гаворыць зь векам&lt;br/&gt;
Зоська Верас,&lt;br/&gt;
Як з братам,&lt;br/&gt;
Што крыху старэй.}}

У 1988 г. Зоська Верас разам з зяцем [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] стварылі спачатку клуб [[Сябрына (Вільня)|«Сябрына»]], а 4 лютага 1989 г. заснавалі [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]]&lt;ref&gt;[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&amp;sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Выява:Z. Veras.jpg|thumb|200px|left]]
Дэбютавала ў 1907 (часопіс «Падснежник», Кіеў). На беларускай мове выступіла з «абразкамі» пад псеўданімам '''Мірко'''&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.&lt;/ref&gt; ў 1911 (газета «Наша ніва»). У час эвакуацыі ў [[Мінск|Мінску]] Зоська Верас піша вершы, лірычныя абразкі. Аўтарка «[[Беларуска-польска-руска-лацінскі батанічны слоўнік|Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка]]» (Вільня, 1924; арыгінал захоўваецца ў Нью-Ёрку), брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934), кнігі вершаў і апавяданняў для дзяцей «Каласкі» (1985). Напісала ўспаміны пра [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] («Пяць месяцаў у Менску»)&lt;ref&gt;[http://bagdanovich.by/by/zoska_veras Пяць месяцаў у Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205111503/http://bagdanovich.by/by/zoska_veras |date=5 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, У. Галубка, Ядвігіна Ш. і інш. Для дзіцячага тэатра з украінскай мовы пераклала п’есы [[Р. Завадовіч]]а «Князь Марцыпан» (Вільня, 1929), [[Ю. Ігараў|Ю. Ігара]]ва «Сірата» (Вільня, 1929), з рускай — «Лясныя хаткі» [[В. Біянкі]] (Вільня, 1931).

== Батанічная і пчалярская дзейнасць ==
З. Верас была рэдкім чалавекам, які з беларусканавуковымі мэтамі займаўся батанікай&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;. У сваёй аўтабіяграфіі яна адзначала, што зацікаўленасць батанікаю з’явілася яшчэ ў гімназіі&lt;ref name=&quot;ЗВ&quot;/&gt;.

Пасля курсаў «Агародніцтва, садаўніцтва i пчалярства», якія Людвіка скончыла да 1 ліпеня 1914 года, яна атрымала пасведчанне «аб’яздовага інструктара»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. Практыку адбывала ў свайго дзеда, заўзятага садоўніка і пчаляра. Яшчэ ў 1912—1913 гадах яна пачала складаць «Батанічны зельнік», ставячы на першае месца назовы раслін акурат па-беларуску. На радзіме дзеда яна і далей працягвала запісваць назовы раслін&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Падчас працы сакратаром у «Камітэце Таварыства дапамогі ахвярам вайны», ёй было даручана арганізаваць вырошчванне капусты задалёка ад Мінска. Яна разрахавала колькасць неабходнай расады, насення, угнаенняў, але, калі выехала на месца, аказалася, што глеба там гліністая, вады блізка няма і капуста там проста не вырасце. На гэтым «Капусныя праекты Аляксандра Уласава», як яна іх называла, былі згорнуты.

З дазволу Міністэрства Земляробства З. Верас чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў. У 1918 годзе вярнулася ў Альхоўнікі, дзе пражыла пяць гадоў. Там яна працавала і над батанічным слоўнікам, і, сумесна з украінскім аграномам Міхалам Бароўскім, над кніжкай «Медадайныя расліны»&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Вакол хаткі З. Верас у Вільне рос багаты батанічны сад, які меў найбагацейшую калекцыю раслін, сабраных гаспадыняю&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;, тамсама была і аранжарэя з цяпліцай. Там раслі ўнікальныя гатункі кветак, дрэў, папараці, кітайскія, японскія, галандскія ружы, цытрыны, лаўр, арэхі. Кветкамі займалася Галіна — дачка гаспадыні, а ў цяпліцы працаваў Яраслаў, сын Галіны, і [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон]], яе муж&lt;ref&gt;[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument Мікола Купава. Мая Вільня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619045410/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }}&lt;/ref&gt;.

У 1924 годзе выдала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». У слоўнік увайшлі 302 расліны, якія мелі 424 беларускія назвы. Гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;. З 1928 года займае пасаду старшыні Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала». У 1935 годзе таварыства «Пчала» арганізуе завочныя курсы па зборы медадайна-лекарскіх i лекавых зёлак. Гэтыя курсы апрацоўвала ўдваіх са студэнтам-медыкам [[Вітаўт Тумаш|В. Тумашам]]&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Яшчэ для «Заранкі», а пасля і для «Пралесак», пісьменніца пісала навуковапапулярныя артыкулы на тэму прыроды&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;.

Свае артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву друкавала таксама ў газетах [[Беларуская ніва (1925)|«Беларуская ніва»]] і «[[Народная справа]]», а парады на гэтыя тэмы ў Віленскіх беларускіх адрыўных календарах, якія яна выдавала з 1926 да 1939 год&lt;ref name=&quot;ГВ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

Маючы вялікі аўтарытэт у асяроддзі мастакоў, яна запрашала іх да сябе ў сад замалёўваць расліны ў розныя перыяды вегетацыі, збірала і сушыла зёлкі, расфасоўвала ў шкляныя слоічкі. Так яна параіла стварыць залу народнай медыцыны ў [[Гудзевічы|Гудзевічах]]&lt;ref&gt;[http://nashaziamlia.org/2011/04/30/4245/ ГУДЗЕВІЦКІ ЛІТАРАТУРНА-КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЕЙ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki Як лячылі прастуду нашы продкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630222545/http://vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki |date=30 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt; і сама рабіла экспанаты для аддзела зёлкавых раслін Гудзевіцкага школьнага музею. Адначасова стварала рэцэпты зёлкавых збораў. Яе сябра па Гродзенскім гуртку з Амерыкі даслаў кнігу аб лекавых раслінах, і ў свае 98 гадоў Зоська Верас начамі рабіла пераклад гэтай кнігі на беларускую мову&lt;ref name=&quot;СГП&quot;/&gt;.

[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], звяртаўся да яе ў ліставанні, называючы «паважаны наш батанічны бог»&lt;ref&gt;[http://86.57.250.232/index.php?id=606909 Ліст У. Караткевіча да беларускай пісьменніцы Зоські Верас. 6 жніўня 1980 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Унук Зоські Верас, Вячаслаў Войцік, стаў батанікам і прыродазнаўцам&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2005/29/%E2%84%96_29_%28715%29.html Pawet № 29 (715)]&lt;/ref&gt;.

== Ушанаванне памяці ==
Зосьцы Верас прысвяцілі вершы [[Віктар Шніп]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/51703 Балада Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230250/http://rv-blr.com/vershu/view/51703 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, [[Рыгор Барадулін]]&lt;ref name=&quot;РББ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://bogdanovich149.narod.ru/V_lit.htm Р. Барадулін. Вяртанне Максіма]&lt;/ref&gt;, [[Сяргей Панізнік]]&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/text26.htm Сяргей Панізнік. Зоська Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302121916/http://kuferak.iatp.by/text26.htm |date=2 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt; [[Людміла Рублеўская]]&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/vershu/view/61083 ЗОСЬКА ВЕРАС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230531/http://rv-blr.com/vershu/view/61083 |date=3 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;, яна ж сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала п'есу «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі і [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]]&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/55313/fontsize/8/ Советская Белоруссия № 52 (23443). Вторник, 23 марта 2010 года]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/print.php?id=1178270341&amp;archive=1179313526 Ад архіўнага дакумента — да мастацкага твора]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Зосьцы Верас прысвечаны фільм, зняты на «Беларусьфільме»&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 На «Беларусьфільме» здымаюць стужку пра Зоську Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825231745/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=39169 |date=25 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Галіна Войцік напісала кнігу «Зоська Верас», якая выйшла ў 2002 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |title=Зоська Верас |access-date=13 студзеня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015147/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Вядомая беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]] пісала:

{{Цытата|Вільня, Вільня, наша Мекка, вера,&lt;br/&gt;
Каліноўскага святая кроў.&lt;br/&gt;
Там жыве, бы ў казцы, Зоська Верас&lt;br/&gt;
ля высокіх віленскіх муроў…}}

Партрэт Зоські Верас напісаў [[Анатоль Змітравіч Крывенка|Анатоль Крывенка]] і адліў [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікалай Несцярэўскі]]&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=49&amp;Itemid=95 ВЕРАС Зоська]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=600:2009-05-17-16-58-23&amp;catid=30:2009-04-23-19-14-38&amp;Itemid=500 Зоська Верас]&lt;/ref&gt;. [[Іван Міхайлавіч Пратасеня|Іван Пратасеня]] напісаў карціну «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»&lt;ref&gt;[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&amp;id=1354101022&amp;archive=1354629284&amp;start_from=&amp;ucat=4&amp; Мастак Іван Пратасеня са сваёй карцінай «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. [[Экслібрыс]] для яе стварыў [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|Вячка Целеш]]&lt;ref&gt;[http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html Вячка (Вячаслаў) Міхайлавіч ЦЕЛЕШ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150204122111/http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html |date=4 лютага 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kuferak.iatp.by/imgbg/b04.jpg Экслібрыс З. Верас]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе ў кніжнай серыі «Гарадзенская Бібліятэка» выйшла кніга «Зоська Верас. Я помню ўсё». У кнізе надрукаваны ўспаміны Зоські Верас, яе прыватная карэспандэнцыя, фотаздымкі. Упершыню апублікаваныя 367 лістоў, датаваныя 1967—89 г. Лісты і ўспаміны сабраў, апрацаваў і ўклаў [[Міхась Скобла]].&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=106859 «Я помню ўсё». Выйшла кніга творчай спадчыны Зоські Верас]&lt;/ref&gt;

Выстаўка ''«Цвітуць на ўзлеску верасы…»'', прысвечаная 130-годдзю з дня нараджэння Зоські Верас, адбылася ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] (2—29 кастрычніка 2022 года)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |title=Афіша выстаўкі «Цвітуць на ўзлеску верасы…»'' |access-date=15 лістапада 2022 |archive-date=15 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115192611/http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{кніга|аўтар =Зоська Верас|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн . |выдавецтва=Беларуская навука|год =2015|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1. Мастацкая літаратура|isbn =978-985-08-1928-4|тыраж =700}}
* {{кніга|аўтар = Зоська Верас|частка = |загаловак = Пакуль рука пяро трымае: успаміны, лісты |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва= Лімарыус|год =2015|том = |старонкі = |старонак =615|серыя =Беларуская мемуарная бібліятэка|isbn = 978-985-6968-49-8|тыраж =300}}
* {{кніга|аўтар = З. Верас|частка = |загаловак =Я помню ўсё: успаміны, лісты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław. |выдавецтва=|год =2013|том = |старонкі = |старонак =475|серыя =Гарадзенская бібліятэка ; кн. 21|isbn =978-83-7893-104-1|тыраж =}}
* Каласкі: Вершы, апавяданні. Мн., 1985.
* [&quot;Заранка&quot;] // Полымя. 1968. № 4.
* Пяць месяцаў у Мінску // Шлях паэта. Мн., 1975.
* Гісторыя беларускага адрыўнога календара // Ніва (Беласток). 1976. 26 снеж.
* Мой дадатак // Ядвігін Ш. Выбр. творы. Мн., 1976.
* Гальяш Леўчык // Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980.
* Справа дзён, даўно мінулых: Да 60-годдзя трупы У. Галубка // Тэатр. Мінск. 1980. № 6.
* Гродзенскі гурток беларускай моладзі // Беларускі каляндар 1981. Беласток, 1981.
* Старое Гродна // Краю мой — Нёман: Гродзеншчына літаратурная. Мн., 1986.
* Лісты Зоські Верас да Апалёніі Савёнак / Падр. да друку й камэнт. Н. Гардзіенкі // Запісы = Zapisy. — 2004. — Кн. 27. — С. 251—257.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|||95}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2|||246}}
* {{крыніцы/ЭКБ|2|}} — C. 253.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Верас Зоська}} — Т. 2. — С. 9.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Верас Зоська}} — С. 100.
* Войцік Г. Зоська Верас. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002
* Мілаш Л. «Агеньчык, які не затухае»: (да 110-годдзя з дня нараджэння Зоські Верас) // Кантакты і дыялогі № 10-12, 2002
* Лойка А. Зоська Верас // Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 ввд. Мн., 1989. Ч. 2;
* Пархута Я. Крыніца ёсць у родным краі… Мн., 1992.
* Ягоўдзік Ул. Ластаўка з лясной хаткі // ЛіМ. 2001. 11 мая.
* Vytautas Žeimantas. Redaktorė, publicistė, «pilkas paukštelis» [Veras Zoska]// Tėviškės gamta, 2010 Nr2(248)(на литовск.).
* Vytautas Žeimantas. Zoska Veras: baltarusių poetė, rašytoja, redaktorė //Voruta, 2014 03 01 (на литовск.)

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Zos'ka Veras}}
* [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 Войцік Г. Зоська Верас (сэрыя «Партрэты Віленчукоў»). Вільня, 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930184842/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |date=30 верасня 2021 }} ISBN 9955-427-03-5
* [http://vershy.ru/category/zoska-veras Вершы З. Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316224954/http://vershy.ru/category/zoska-veras |date=16 сакавіка 2013 }}
* [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=648 ЛІСТЫ ЗОСЬКІ ВЕРАС ДА АПАЛЁНІІ САВЁНАК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160938/http://zbsb.org/lib/index.php?id=648&amp;option=com_alblib&amp;view=article |date=5 сакавіка 2016 }}
* [http://www.nn.by/2002/12/12.htm Зоська Верас: Я помню ўсё]
* [http://fotki.yandex.ru/users/projectgender/view/182719/?page=0 Фатаграфія Верас]
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/760126.html Галіна Войцік: «Ня ведаю, што будзе з архівамі Зоські Верас»]

{{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Верас Зоська}}
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя‎]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]]</text>
      <sha1>spqgb5ljwlbrabmxl2bmcf6yycwrhm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Пташнікаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32115</id>
    <revision>
      <id>5209633</id>
      <parentid>4810468</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дэно</username>
        <id>12897</id>
      </contributor>
      <origin>5209633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9900" sha1="9lpendg81vhyxbkr3ebf7dvmcrlybvm" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Іван Пташнікаў
 |Арыгінал імя         = 
 |Выява                = Ivan Ptašnikaŭ.jpg
 |Апісанне выявы       = 
 |Дата нараджэння      = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         = 
 |Грамадзянства        = [[СССР]] → [[Беларусь]]
 |Род дзейнасці        =
 |Гады актыўнасці      = 
 |Кірунак              = 
 |Жанр                 = [[апавяданне]], [[аповесць]], [[раман]]
 |Мова твораў          = [[Беларуская мова|беларуская]]
 |Дэбют                = верш «На полі родным» ([[1952]])
 |Узнагароды           =  
 |Вікісховішча         = 
 |Вікікрыніца          = 
}}
{{цёзкі2|Пташнікаў}}
'''Іва́н Мікала́евіч Пта́шнікаў''' ({{ДН|7|10|1932}}, [[Задроздзе|в. Задроздзе]], [[Плешчаніцкі раён]], цяпер у {{МН|Лагойскім раёне|у Лагойскім раёне|Лагойскі раён}} — {{ДС|28|7|2016}}&lt;ref&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=174470 Памёр пісьменнік Іван Пташнікаў] — nashaniva.by, 29.07.2016, 10:14&lt;/ref&gt;) — беларускі [[пісьменнік]]. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1983). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Якуба Коласа (1978) за аповесць «Найдорф»

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Да вайны скончыў 3-ы класы Задроздзенскай пачатковай школы. Пасля вайны — Крайскую сямігодку (1948), Плешчаніцкую беларускую сярэднюю школу (1951). Працаваў у рэдакцыі плешчаніцкай раённай газеты «Ленінец», настаўнікам Лонваўскай пачатковай школы. Скончыў аддзяленне журналістыкі [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]] (1957). Рэдактар мастацкай літаратуры ў [[Дзяржаўнае выдавецтва БССР|Дзяржаўным выдавецтве БССР]] (1957—1958), рэдактар аддзела прозы часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» (1958—1962), рэдактар аддзела прозы часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]» (1962—1995). Член СП БССР (з 1959).

У [[2005]] годзе І. Пташнікаў перажыў [[інсульт]], пасля гэтага не мог сам хадзіць і з дому яго выводзілі толькі ў шпіталь. Меў творчыя задумы, даваў інтэрв’ю, але, з уласных словаў, не меў сіл пісаць. Памёр 28 ліпеня 2016 года ў сваёй кватэры ў [[Мінск]]у&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/a/27887930.html Памёр пісьменьнік Іван Пташнікаў] — svaboda.org, 29.7.2016&lt;/ref&gt;. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] [[Мінск]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.racyja.com/hramadstva/kago-stratsila-belarus-u-2016-godze/ |title=Каго страціла Беларусь у 2016 годзе |access-date=12 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170527231248/http://www.racyja.com/hramadstva/kago-stratsila-belarus-u-2016-godze/ |archivedate=27 мая 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Дэбютаваў у 1952 годзе вершам «На родным полі». Першая кніга «Зерне падае не на камень» (1959). Аўтар раманаў «Чакай у далёкіх Грынях» (1962), «Мсціжы» (1970), «Алімпіяда» (1984), аповесцей «Лонва» (1965), «Тартак» (1968), «Найдорф» (1975), шматлікіх апавяданняў.

Творчая прыхільнасць І. Пташнікава — вясковая тэматыка, веданне паўсядзённага побыту, звычаяў, псіхалогіі вяскоўцаў, здольнасць аўтара грунтоўна і ўсебакова паказаць дыялектыку характараў, праўду рэальных абставін. У яго апавяданнях («Алёшка», «Алені», «Бежанка») і ў аповесці «Лонва» упершыню пачала праяўляцца асаблівая ўвага да ўнутранага стану чалавека, загучаў матыў вайны ў чалавечых лёсах. Тэма вайны займае ў творчасці пісьменніка значнае месца. Трагедыі спаленых разам з людзьмі вёсак, такіх, як Дальва («Тартак»), барацьба партызанаў і беларусаў супраць акупантаў («Найдорф»), антываенны пафас многіх апавяданняў сведчаць пра тое, што вайна ў І. Пташнікава свая, перажытая ў дзяцінстве.&lt;ref&gt;Пташнікаў І. Тартак…&lt;/ref&gt;

== Бібліяграфія ==

* 1957 — апавяданне «Чачык»
* 1959 — апавяданне «Не па дарозе»
* 1959 — зборнік апавяданняў «Зерне падае не на камень»&lt;ref&gt;''Пташников И. Н.'' Зерна падают не на камень: Повесть и рассказы / Пер. А. Еремушкин. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1963.&lt;/ref&gt;
* 1960 — раман «Чакай у далёкіх Грынях»&lt;ref&gt;''Пташников И. Н.'' Зерна падают не на камень: Повесть и рассказы / Пер. А. Еремушкин. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1963.&lt;/ref&gt;
* 1964 — аповесць «Лонва»&lt;ref&gt;''Пташников И. Н.'' Лонва : Повесть и рассказы : [Авториз. пер. с белорус. / Ил.: Е. Кулик]. — &lt;abbr&gt;Мн.&lt;/abbr&gt;: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1967. — 368 с. — 70 000 экз.&lt;/ref&gt;
* 1966 — зборнік апавяданняў «Сцяпан Жыхар з Сцешыц» («Алёшка», «Алені», «Уцякачка», «Агні» і інш.)
* 1967 — аповесць «Тартак»
* 1970 — раман «Мсціжы»
* 1975 — аповесць «Найдорф»
* 1983 — апавяданне «Эфка»
* 1984 — раман «Алімпіяда» («Воблакі шасцідзясятых»)
* 1987 — апавяданне «Львы»
* 1988 — апавяданне «Арчыбал»
* 1996 — эскіз «Ірга каласістая»
* 1997 — апавяданне «Францужанкі»
* 1998 — апавяданне «Тры пуды жыта»
* 1999 — апавяданне «Пагоня»
* 2001 — «Ненапісаная аповесць»
* 2004 — апавяданне «Аскепак зоркі»

== Прызнанне ==
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» і медалём. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1983). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1978) за аповесць «Найдорф».

== Выбраная бібліяграфія ==
* Тартак / Пташнікаў І. — Мн.:, Мастацкая літаратура, 2000.
* ''У зб.'': Сена на асфальце. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2016. — («Бібліятэка выбраных твораў»).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Пта́шнікаў Іван Мікалаевіч|606—607}}
* {{Крыніцы/БелЭн|13|||109}}
* ''[[С. Андраюк|Андраюк С.]]'' Чалавек на зямлі: Нарыс творчасці І. Пташнікава. — Мн., 1987.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Пташнікаў Іван}}
* Пташнікаў Іван // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995.

== Спасылкі ==
{{wikiquote|Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Мікалаевіча Пташнікава}}
* {{knihi.com|http://knihi.com/Ivan_Ptasnikau/}}
* http://www.svaboda.org/a/1624126.html
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пташнікаў Іван Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]</text>
      <sha1>9lpendg81vhyxbkr3ebf7dvmcrlybvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Статуя Хрыста Збавіцеля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44564</id>
    <revision>
      <id>5209479</id>
      <parentid>4508109</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sintegrity</username>
        <id>124058</id>
      </contributor>
      <origin>5209479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2815" sha1="pwsf125jtzhdb8c72olxvhwgm4f6n07" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Статуя Хрыста Збавіцеля''' ({{lang-pt|Cristo Redentor}}) — скульптура [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], знаходзіцца на ўзгорку [[Каркаваду]], побач з [[Рыа-дэ-Жанейра]], у [[Бразілія|Бразіліі]].

== Апісанне ==
Размешчана на ўзроўні 709 метраў вышэй за ўзровень мора. Вышыня 38 метраў, 8 метраў складае пастамент.

Будавалася пяць гадоў, а афіцыйнае адкрыццё адбылося [[12 кастрычніка]] [[1931]] года. Ідэя будаўніцтва рэлігійнага помніка ўпершыню з’явілася ў [[1859]] годзе. Прапанова паступіла ад [[Педра Марыя Босу]] і прынцэсы Ізабелы. Ідэя была ізноў прынятая да ўвагі ў [[1921]] годзе.

Першы камень быў закладзены [[4 красавіка]] [[1922]] года, маштабныя працы пачаліся ў [[1926]] годзе. Сярод шматлікіх, хто ўдзельнічаў у будаўніцтве гэтага помніка, можна згадаць [[Эітор да Сілву Коста|Эітора да Сілву Коста]] (парт. ''Heitor da Silva Costa'') — аўтара праекту, мастака [[Асвальда Карлас]]а (парт.'' Carlos Oswald'') і французскага скульптара [[Поль Ландоўскі|Поля Ландоўскага]] (фр. ''Paul Landowski'').
[[Файл:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|цэнтр|міні|1930]]

== Гл. таксама ==
* [[Крышту Рэй]]
* [[Статуя Хрыста Збавіцеля (Энкантаду)]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.corcovado.org.br/ Праект скульптуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161206101607/http://www.corcovado.org.br/ |date=6 снежня 2016 }}
* [http://www.corcovado.com.br/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html Фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070823112126/http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html |date=23 жніўня 2007 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Новыя сем цудаў свету}}

[[Катэгорыя:Рыа-дэ-Жанэйра]]
[[Катэгорыя:Помнікі Ісусу Хрысту]]
[[Катэгорыя:Помнікі Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету]]</text>
      <sha1>pwsf125jtzhdb8c72olxvhwgm4f6n07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209677</id>
      <parentid>5209479</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2900" sha1="e8ikuoovuyybgt29erk9l8k26syypys" xml:space="preserve">{{Славутасць}}

'''Статуя Хрыста Збавіцеля''' ({{lang-pt|Cristo Redentor}}) — скульптура [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], знаходзіцца на ўзгорку [[Каркаваду]], побач з [[Рыа-дэ-Жанейра]], у [[Бразілія|Бразіліі]].

== Апісанне ==
Размешчана на ўзроўні 709 метраў вышэй за ўзровень мора. Вышыня 38 метраў, 8 метраў складае пастамент.

Будавалася пяць гадоў, а афіцыйнае адкрыццё адбылося [[12 кастрычніка]] [[1931]] года. Ідэя будаўніцтва рэлігійнага помніка ўпершыню з’явілася ў [[1859]] годзе. Прапанова паступіла ад [[Педра Марыя Босу]] і прынцэсы Ізабелы. Ідэя была ізноў прынятая да ўвагі ў [[1921]] годзе.

Першы камень быў закладзены [[4 красавіка]] [[1922]] года, маштабныя працы пачаліся ў [[1926]] годзе. Сярод шматлікіх, хто ўдзельнічаў у будаўніцтве гэтага помніка, можна згадаць [[Эітор да Сілву Коста|Эітора да Сілву Коста]] (парт. ''Heitor da Silva Costa'') — аўтара праекту, мастака [[Асвальда Карлас]]а (парт.'' Carlos Oswald'') і французскага скульптара [[Поль Ландоўскі|Поля Ландоўскага]] (фр. ''Paul Landowski'').

&lt;gallery&gt;
Файл:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|Будаўніцтва статуі ў 1930 годзе.
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Крышту Рэй]]
* [[Статуя Хрыста Збавіцеля (Энкантаду)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.corcovado.org.br/ Праект скульптуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161206101607/http://www.corcovado.org.br/ |date=6 снежня 2016 }}
* [http://www.corcovado.com.br/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html Фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070823112126/http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html |date=23 жніўня 2007 }}

{{Новыя сем цудаў свету}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Рыа-дэ-Жанэйра]]
[[Катэгорыя:Помнікі Ісусу Хрысту]]
[[Катэгорыя:Помнікі Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету]]</text>
      <sha1>e8ikuoovuyybgt29erk9l8k26syypys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209684</id>
      <parentid>5209677</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="j8g0ydqqqre5s66k6rh1kszpi16xf1p" xml:space="preserve">{{Славутасць}}

'''Статуя Хрыста Збавіцеля''' ({{lang-pt|Cristo Redentor}}) — скульптура [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] на ўзгорку [[Каркаваду]], побач [[Рыа-дэ-Жанейра]] ў [[Бразілія|Бразіліі]].

== Апісанне ==
Размешчана на ўзроўні 709 метраў вышэй за ўзровень мора. Вышыня 38 метраў, 8 метраў складае пастамент.

Будавалася пяць гадоў, а афіцыйнае адкрыццё адбылося 12 кастрычніка 1931 года. Ідэя будаўніцтва рэлігійнага помніка ўпершыню з’явілася ў 1859 годзе. Прапанова паступіла ад [[Педра Марыя Босу]] і прынцэсы Ізабелы. Ідэя была ізноў прынятая да ўвагі ў 1921 годзе.

Першы камень быў закладзены 4 красавіка 1922 года, маштабныя працы пачаліся ў 1926 годзе. Сярод шматлікіх, хто ўдзельнічаў у будаўніцтве гэтага помніка, можна згадаць [[Эітор да Сілву Коста|Эітора да Сілву Коста]] (парт. ''Heitor da Silva Costa'') — аўтара праекту, мастака [[Асвальда Карлас]]а (парт.'' Carlos Oswald'') і французскага скульптара [[Поль Ландоўскі|Поля Ландоўскага]] (фр. ''Paul Landowski'').

&lt;gallery&gt;
Файл:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|Будаўніцтва статуі ў 1930 годзе.
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Крышту Рэй]]
* [[Статуя Хрыста Збавіцеля (Энкантаду)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.corcovado.org.br/ Праект скульптуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161206101607/http://www.corcovado.org.br/ |date=6 снежня 2016 }}
* [http://www.corcovado.com.br/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html Фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070823112126/http://www.riodejaneirophotoguide.com/en/html/corcovado_main.html |date=23 жніўня 2007 }}

{{Новыя сем цудаў свету}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Рыа-дэ-Жанэйра]]
[[Катэгорыя:Помнікі Ісусу Хрысту]]
[[Катэгорыя:Помнікі Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету]]</text>
      <sha1>j8g0ydqqqre5s66k6rh1kszpi16xf1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Баграціён»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45046</id>
    <revision>
      <id>5209500</id>
      <parentid>4987001</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239914" sha1="7rdzqtc0sks0lbilbcjcgpz6v6m7qv0" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Аперацыя «Баграціён»
 |частка          = [[Другая сусветная вайна]]
 |выява           = 194407 abandoned german vehicles belarus (revised).jpg
 |загаловак       = Калона [[9-я армія (Германія)|9-й нямецкай арміі]], разбітая ударам з паветра непадалёк ад [[Бабруйск]]а.
 |дата            = [[22 чэрвеня]] — [[29 жніўня]] [[1944]]
 |месца           = [[Беларусь]], [[Літва]], усходнія раёны [[Польшча|Польшчы]].
 |вынік           = Перамога [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Вызваленне Беларусі і [[Літва|Літвы]]. Уступленне савецкіх войск у [[Польшча|Польшчу]].
 |праціўнік1      = {{Сцяг СССР|22px}} [[СССР]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг|Польшча}} [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|ПКНВ]]
* &lt;small&gt;[[1-я армія, Войска Польскае|1-я армія Войска Польскага]]&lt;/small&gt;
{{Сцяг|Францыя|свабодная}} [[Змагарная Францыя]]
*&lt;small&gt;[[Нармандыя — Нёман]]&lt;/small&gt;
----
{{Сцяг|Польшча}} [[Польская падпольная дзяржава]]
* {{Сцяг|Польшча|АК}} &lt;small&gt;[[Армія Краёва]]&lt;/small&gt;
 |праціўнік2      = {{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Трэці рэйх|Германія]]

 |камандзір1      = {{Сцяг СССР|22px}} [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|Іван Баграмян]] (1-ы Прыбалтыйскі фронт)
{{Сцяг СССР|22px}} [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|Іван Чарняхоўскі]] (3-і Беларускі фронт)
&lt;br /&gt;{{Сцяг СССР|22px}} [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Георгій Захараў]] (2-і Беларускі фронт)
&lt;br /&gt;{{Сцяг СССР|22px}} [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|Канстанцін Ракасоўскі]] (1-ы Беларускі фронт)
&lt;br /&gt;{{Сцяг СССР|22px}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] (каардынатар дзеянняў 1-га и 2-га Беларускіх франтоў)
&lt;br /&gt;{{Сцяг СССР|22px}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] (каардынатар дзеянняў 3-га Беларускага и 1-га Прыбалтыйскага франтоў)
&lt;br /&gt;{{Сцяг СССР|22px}} [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] (распрацоўка плана аперацыі)
 |камандзір2      = {{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]] (камандуючы групай армій «Цэнтр» до 28 чэрвеня)
{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Вальтэр Модэль]] (камандуючы групай армій «Цэнтр» до 28 чэрвеня, адначасова камандуючы групай армій &quot;Паўночная Украіна&quot;)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Георг Ганс Райнгард|Георг Райнгард]] (3-я танкавая армія)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Курт фон Тыпельскірх]](4-я палявая армія)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Вінцэнц Мюлер]] (в. а. камандуючага 4-й арміяй з 30 чэрвеня па 8 ліпеня)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Ханс Ёрдан]] (9-я палявая армія, до 27 чэрвеня)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} {{не перакладзена|Нікалаус фон Форман||en|Nikolaus von Vormann}} (9-я палявая армія, пасля 27 чэрвеня)
&lt;br /&gt;{{Сцяг Трэцяга Рэйха|22px}} [[Вальтэр Вайс]] (2-я палявая армія)
 |сілы1           = (на момант пачатку аперацыі) '''2,4 млн.''' чалавек&lt;ref name=&quot;Krivosheev&quot;&gt;Коллектив авторов. Россия и СССР в войнах ХХ века: Потери Вооружённых Сил / Г. Ф. Кривошеев. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — 608 с. — (Архив). — 5 000 экз. — ISBN 5-224-01515-4 Белорусская стратегическая наступательная операция «Багратион»&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; '''36 тыс.''' гармат і мінамётаў &lt;br /&gt; '''больш. 5 тыс.''' танкаў &lt;br /&gt;'''больш. 5 тыс.''' самалётаў&lt;ref name=&quot;Kozlov1985&quot;&gt;Белорусская операция 1944 // Великая Отечественная война 1941 — 1945. Энциклопедия. — 1985. — С. 83—85.&lt;/ref&gt;
 |сілы2           = (па савецкім даным) '''1,2 млн'''. чалавек &lt;br /&gt; '''9500''' гармат і мінамётаў &lt;br /&gt;'''900''' танкаў і САУ &lt;br /&gt; '''1350''' самалётаў&lt;ref name=&quot;Kozlov1985&quot; /&gt;
 |страты1         = '''178 507''' забіта/прапалі без весці&lt;br /&gt; '''587 308''' паранена&lt;ref name=&quot;Krivosheev&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''2957''' танкаў і САУ, &lt;br /&gt; '''2447''' гармат і мінамётаў &lt;br /&gt; '''822''' баявых самалётаў&lt;ref name=&quot;Kozlov1985&quot;/&gt;
 |страты2         = Дакладныя страты невядомыя.&lt;br /&gt;
'''Савецкія даныя''':
381 тыс. загінуўшых і прапаўшых без весці, &lt;br /&gt; 150 тыс. паранена&lt;br /&gt; 158 480 палоннымі&lt;ref&gt;''М. Поликарпов.'' [http://nvo.ng.ru/history/2004-07-23/5_bagration.html Операция «Багратион»], 23 июля 2004&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Дэвід Гланц:''' ацэнка знізу — 450 тысяч агульных страт.&lt;br /&gt;
'''Аляксей Ісаеў:''' больш за 500 тысяч чалавек&lt;br /&gt;
'''Стывен Залога:''' 300—350 тысяч чалавек, у тым ліку 150 тысяч палонных (до 10-х чысел ліпеня)
}}
{{Беларуская аперацыя, 1944}}
'''«Баграціё́н»''' — кодавая назва '''Белару́скай наступа́льнай апера́цыі''' ([[23 чэрвеня]] — [[28 жніўня]] 1944 года) — наступальная аперацыя [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў час [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], названая ў гонар расійскага палкаводца [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] [[Пётр Іванавіч Баграціён|Пятра Баграціёна]], у выніку якой уся тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] была вызвалена з-пад нямецкай акупацыі&lt;ref&gt;Кізіма С. А.,…&lt;/ref&gt;. Лічыцца адной з найбуйнейшых вайсковых аперацый у сусветнай гісторыі.

У вызваленні Беларусі ўдзельнічалі войскі чатырох франтоў (з поўначы на поўдзень): [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]] (камандуючы — [[генерал арміі]] [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]]), [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага]] ([[генерал-палкоўнік]] [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]), [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага]] (генерал арміі [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Г. Ф. Захараў]]) і (з другога дня аперацыі) [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага]] (генерал арміі [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]). Таксама ў аперацыі прымалі ўдзел: [[Першая армія Войска Польскага]], французскі добраахвотніцкі знішчальны авіяполк «[[Нармандыя-Нёман]]», [[Дняпроўская ваенная флатылія]]. Важная роля надавалася ўдзелу партызан, якія дэзарганізавалі рух на чыгунках. Дзеянні войскаў каардынавалі [[маршал]]ы [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]] і [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]].

Савецкім войскам процістаялі войскі [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] на чале з [[генерал-фельдмаршал]]ам [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Э. Бушам]].

== Перадумовы ==
Да чэрвеня 1944 лінія фронту на ўсходзе падышла да мяжы [[Віцебск]] — [[Орша]] — [[Магілёў]] — [[Жлобін]], утварыўшы велізарны выступ-клін, павернуты ўглыб [[СССР]], так званы «Беларускі балкон». Калі ва Украіне [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] ўдалося дамагчыся серыі ўражлівых поспехаў (была вызвалена амаль уся тэрыторыя рэспублікі, [[вермахт]] панёс цяжкія страты ў ланцужку «катлоў»), то пры спробе прарвацца ў напрамку [[Мінск]]а зімой 1943—1944 гадоў поспехі, наадварот, былі дастаткова сціплымі.

У той жа час, да канца вясны 1944 наступленне на поўдні замарудзілася, і [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкай Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] было прынята рашэнне змяніць напрамак намаганняў. Як адзначыў [[К. Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''К. К. Рокоссовский'' Солдатский долг. (5-е изд.) — М.: Воениздат, 1988.&lt;/ref&gt;

{{цытата|Да вясны 1944 года нашы войскі ва Украіне прасунуліся далёка наперад. Але тут праціўнік перакінуў з захаду свежыя сілы і спыніў наступленне 1-га Украінскага фронту. Баі прынялі зацяжны характар, і гэта прымусіла Генеральны штаб і Стаўку перанесці галоўныя намаганні на новы напрамак}}

== Склад бакоў ==
У раздзеле прыведзена расстаноўка сіл нямецкіх і савецкіх войск станам на 22 чэрвеня 1944 года (карпусы [[вермахт]]а і [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] пералічваюцца ў парадку іх расстаноўкі з поўначы на поўдзень, спачатку асобна паказваюцца рэзервы).

=== Германія ===
[[Група армій «Цэнтр»]] (генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]], начальнік штаба генерал-лейтэнант [[Ганс Крэбс (генерал)|Крэбс]])

* [[6-ы паветраны флот (Германія)|6-ы паветраны флот]] (генерал-палкоўнік [[Роберт фон Грайм|фон Грайм]])
* '''[[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая армія]] (генерал-палкоўнік [[Георг Ганс Райнгард|Райнгард]])''' у складзе:
*** [[95-я пяхотная дывізія (Германія)|95-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Міхаэліс);
*** [[201-я ахоўная дывізія (Германія)|201-я ахоўная дывізія]] (генерал-лейтэнант Якобі);
*** баявая група «фон Готберг» ([[брыгадэфюрар]] СС фон Готберг);
** '''[[9-ы армейскі корпус (Германія)|9-ы армейскі корпус]] (генерал артылерыі Вютман)''';
*** [[252-я пяхотная дывізія (Германія)|252-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Мельцэр);
*** корпусная група «D» (генерал-лейтэнант Памберг);
*** 245-я брыгада штурмавых гармат ([[гаўптман]] Кнюплінг);
** '''[[53-і армейскі корпус (Германія)|53-і армейскі корпус]] (генерал пяхоты Гольвітцэр)''';
*** [[246-я пяхотная дывізія (Германія)|246-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Мюлер-Бюлоў);
*** [[206-я пяхотная дывізія (Германія)|206-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Хітэр);
*** 4-я авіяпалявая дывізія люфтвафэ (генерал-лейтэнант Пісторыус);
*** 6-я авіяпалявая дывізія люфтвафэ (генерал-лейтэнант Пешэль);
** '''[[6-ы армейскі корпус (Германія)|6-ы армейскі корпус]] (генерал артылерыі Пфайфер)''';
*** [[197-я пяхотная дывізія (Германія)|197-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Хане);
*** [[299-я пяхотная дывізія (Германія)|299-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Юнк);
*** [[14-я пяхотная дывізія (Германія)|14-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Флёрке);
*** [[256-я пяхотная дывізія (Германія)|256-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Вюстэнхаген);
*** 667-я брыгада штурмавых гармат (гаўптман Ульман);
*** 281-я брыгада штурмавых гармат (гаўптман Фенкерт);
* '''[[4-я армія (Германія)|4-я армія]] (генерал пяхоты Тыпельскірх)''' у складзе:
*** [[Танкавая дывізія «Фельдхернхале 1»|танка-грэнадзёрская дывізія «Фельдхернхале»]] (генерал-маёр фон Штайнкелер);
** ''[[27-ы армейскі корпус (Германія)|27-ы армейскі корпус]]'' (генерал пяхоты Фелькерс);
*** [[78-я пяхотная дывізія (Германія)|78-я штурмавая дывізія]] (генерал-лейтэнант Траўт);
*** [[25-я танкавая дывізія (Германія)|25-я танка-грэнадзёрская дывізія]] (генерал-лейтэнант Шюрман);
*** [[260-я пяхотная дывізія (Германія)|260-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Кламт);
*** [[501-ы цяжкі танкавы батальён]] (маёр фон Легат);
** ''[[39-ы танкавы корпус]] (генерал артылерыі Марцінэк)'';
*** [[110-я пяхотная дывізія (Германія)|110-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант фон Куроўскі);
*** [[337-я пяхотная дывізія (Германія)|337-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Шюнеман);
*** [[12-я пяхотная дывізія (Германія)|12-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Бамлер);
*** [[31-я пяхотная дывізія (Германія)|31-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Охснер);
*** 185-я брыгада штурмавых гармат (маёр Глоснер);
** ''[[12-ы армейскі корпус (Германія)|12-ы армейскі корпус]] (генерал-лейтэнант Мюлер)'';
*** [[18-я танкавая дывізія (Германія)|18-я танка-грэнадзёрская дывізія]] (генерал-лейтэнант Цутаверн);
*** [[267-я пяхотная дывізія (Германія)|267-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Дрэшара);
*** [[57-я пяхотная дывізія (Германія)|57-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Тровітц);
* '''[[9-я армія (Германія)|9-я армія]]''' (генерал пяхоты Ёрдан) у складзе:
*** [[20-я танкавая дывізія (Германія)|20-я танкавая дывізія]] (генерал-лейтэнант фон Кесэль);
*** [[707-я пяхотная дывізія (Германія)|707-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Гітнер);
** ''[[35-ы армейскі корпус (Германія)|35-ы армейскі корпус]]'' (генерал-лейтэнант фон Лютцаў);
*** [[134-я пяхотная дывізія (Германія)|134-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Філіп);
*** [[296-я пяхотная дывізія (Германія)|296-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Кульмер);
*** [[6-я пяхотная дывізія (Германія)|6-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Гейнэ);
*** [[383-я пяхотная дывізія (Германія)|383-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Гір);
*** [[45-я пяхотная дывізія (Германія)|45-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Энгель);
** ''[[41-ы армейскі корпус (Германія)|41-ы армейскі корпус]]'' (генерал-лейтэнант Хофмайстэр);
*** [[36-я пяхотная дывізія (Германія)|36-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр Конрадам);
*** [[35-я пяхотная дывізія (Германія)|35-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Рыхерт);
*** [[129-я пяхотная дывізія (Германія)|129-я пяхотная дывізія]] (генерал-маёр фон Ларыш);
** [[55-ы армейскі корпус (Германія)|55-ы армейскі корпус]] (генерал пяхоты Херляйн);
*** [[292-я пяхотная дывізія (Германія)|292-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Ён);
*** [[102-я пяхотная дывізія (Германія)|102-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант фон Беркен);
* '''[[2-я армія (Германія)|2-я армія]] (генерал-палкоўнік [[Вальтэр Вайс|Вайс]])''' у складзе:
*** 4-я кавалерыйская брыгада (генерал-маёр Хольстэ);
** ''8-ы армейскі корпус (генерал пяхоты Хон)'';
*** [[211-я пяхотная дывізія (Германія)|211-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант Экард);
*** 5-я егерская дывізія (генерал-лейтэнант Тум);
** ''23-і армейскі корпус (генерал інжынерных войскаў Ціман)'';
*** [[203-я пяхотная дывізія (Германія)|203-я ахоўная дывізія]] (генерал-лейтэнант Пільц);
*** [[17-я танкавая дывізія (Германія)|17-я танка-грэнадзёрская брыгада]] (палкоўнік Кернер);
*** [[7-я пяхотная дывізія (Германія)|7-я пяхотная дывізія]] (генерал-лейтэнант фон Рапард);
** ''20-ы армейскі корпус (генерал артылерыі фон Роман)'';
*** корпусная група «Е» (генерал-лейтэнант Фельцман);
*** 3-я кавалерыйская брыгада (падпалкоўнік Безелагер);

Акрамя таго, 2-й арміі падпарадкоўваліся венгерскія часці: 5, 12 і 23 рэзервовыя і 1 кавалерыйская дывізія. 2-я армія прыняла ўдзел толькі ў другой фазе аперацыі «Баграціён».

=== Савецкі Саюз ===
* '''[[1-ы Прыбалтыйскі фронт]] (генерал арміі [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|Баграмян]])''' у складзе:
*** ''[[4-я ўдарная армія]] (генерал-лейтэнант [[Пётр Фёдаравіч Малышаў|Малышаў]])'';
*** [[83-ці стралковы корпус]] (генерал-маёр Салдатаў);
*** часці ўзмацнення;
** ''[[6-я гвардзейская армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Міхайлавіч Чысцякоў|Чысцякоў]])'';
*** [[2-гі гвардзейскі стралковы корпус]] (далей гв. стралковы корпус) (генерал-лейтэнант Ксенафонтаў);
*** [[22-гі гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Ручкін);
*** [[23-ці гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-лейтэнант Ермакоў);
*** [[103-ці стралковы корпус]] (генерал-маёр Федзюнкін);
*** 8-я гаўбічная артылерыйская дывізія;
*** 21-я артылерыйская дывізія прарыву;
** [[43-я армія (СССР)|43-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Афанасій Паўланцьевіч Белабародаў|Белабародаў]]);
*** [[1-ы стралковы корпус]] (генерал-лейтэнант Васільеў);
*** [[60-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Люхцікаў);
*** [[92-гі стралковы корпус]] (генерал-лейтэнант Ібянскі);
*** [[1-ы танкавы корпус (СССР)|1-ы танкавы корпус]] (генерал-лейтэнант Бутко);
** ''[[3-я паветраная армія (СССР)|3-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант Папівін)'';
* '''[[3-ці Беларускі фронт]] (генерал-палкоўнік [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|Чарняхоўскі]])''' ў складзе:
*** [[5-ы артылерыйскі корпус (СССР)|5-ы артылерыйскі корпус]];
** [[11-я гвардзейская армія]] (генерал-лейтэнант [[Кузьма Мікітавіч Галіцкі|Галіцкі]]);
*** [[8-ы гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Завадоўскі);
*** [[16-ы гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Вараб’ёў);
*** [[36-ы гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Шафранаў);
*** [[2-гі гвардзейскі танкавы корпус]] (генерал-маёр [[Аляксей Сямёнавіч Бурдзейны|Бурдзейны]]);
*** 7-я гв. дывізія гвардзейскіх мінамётаў (рэактыўная артылерыя);
** ''[[5-я армія (2-га фарміравання)|5-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Мікалай Іванавіч Крылоў|Крылоў]])'';
*** [[45-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Гарохаў);
*** [[65-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Перакростаў);
*** [[72-гі стралковы корпус]] (генерал-маёр Казарцаў);
*** 3-я гв. артылерыйская дывізія прарыву;
** ''[[31-я армія (СССР)|31-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Васіль Васільевіч Глаголеў|Глаголеў]])'';
*** [[36-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Мікалай Мікалаевіч Олешаў|Олешаў]]);
*** [[71-ы стралковы корпус]] (генерал-лейтэнант [[Пётр Кірылавіч Кашавой|Кашавой]]);
*** [[113-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Правалаў);
** ''[[39-я армія (СССР)|39-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Ільіч Люднікаў|Люднікаў]])'';
*** [[5-ы гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Бязуглы);
*** [[84-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Пракоф’еў);
** ''[[5-я гвардзейская танкавая армія]] ([[маршал]] [[Павел Аляксеевіч Ротмістраў|Ротмістраў]])'' ;
*** [[3-ці гвардзейскі танкавы корпус]] (генерал-маёр Бобчанка);
*** [[29-ы танкавы корпус (СССР)|29-ы танкавы корпус]] (генерал-маёр Фаміных);
** ''Конна-механізаваная група (генерал-лейтэнант Аслікоўскі)'';
*** [[3-ці гвардзейскі кавалерыйскі корпус]] (генерал-лейтэнант [[Мікалай Сяргеевіч Аслікоўскі|Аслікоўскі]]);
*** [[3-ці гвардзейскі механізаваны корпус]] (генерал-лейтэнант Абухаў);
** ''[[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|Громаў]])'';
* '''[[2-гі Беларускі фронт]] (генерал-палкоўнік [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Захараў]])''' у складзе:
** ''[[33-я армія (СССР)|33-я армія]] (генерал-лейтэнант Кручэнкін)'';
*** 70-я, 157-я, 344-я стралковыя дывізіі;
** ''[[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант Грышын)'';
*** [[62-гі стралковы корпус]] (генерал-маёр Навумаў);
*** [[69-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Мікалай Мікалаевіч Мультан|Мултан]]);
*** [[76-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Глухаў);
*** [[81-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Панюкоў);
** ''[[50-я армія (СССР)|50-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Васілевіч Болдзін|Болдзін]])'';
*** [[19-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Самарскі);
*** [[38-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Аляксей Дзмітрыевіч Церашкоў|Церашкоў]]);
*** [[121-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Дзмітрый Іванавіч Смірноў|Смірноў]]);
** [[4-я паветраная армія (СССР)|4-я паветраная армія]] (генерал-палкоўнік [[Канстанцін Андрэевіч Вяршынін|Вяршынін]]);
* '''[[1-ы Беларускі фронт]] (генерал арміі [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|Ракасоўскі]])''' ў складзе:
*** [[2-гі гвардзейскі кавалерыйскі корпус]] (генерал-лейтэнант Крукаў);
*** [[4-ы гвардзейскі казачы кавалерыйскі корпус|4-ы гвардзейскі кавалерыйскі корпус]] (генерал-лейтэнант [[Іса Аляксандравіч Пліеў|Пліеў]]);
*** [[7-ы гвардзейскі кавалерыйскі корпус]] (генерал-маёр Канстанцінаў);
*** [[Дняпроўская рачная флатылія]] ([[капітан 1-га рангу]] Грыгор’еў);
** ''[[3-я армія (СССР)|3-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Аляксандр Васілевіч Гарбатаў|Гарбатаў]])'';
*** [[35-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Жалудзёў);
*** [[40-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Кузняцоў);
*** [[41-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Урбановіч);
*** [[46-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Эрастаў);
*** [[80-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Іван Лявонцьевіч Рагуля|Рагуля]]);
*** [[9-ы танкавы корпус (СССР)|9-ы танкавы корпус]] (генерал-маёр [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Бахараў]]);
*** 5-я дывізія гвардзейскіх мінамётаў;
** ''[[28-я армія (СССР)|28-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Аляксандр Аляксандравіч Лучынскі|Лучынскі]])'';
*** [[3-ці гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Франц Іосіфавіч Перхаровіч|Перхаровіч]]);
*** [[20-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Швараў);
*** [[128-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр [[Павел Фёдаравіч Баціцкі|Баціцкі]]);
*** [[46-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Эрастаў);
*** 5-я артылерыйская дывізія прарыву;
*** 12-я артылерыйская дывізія прарыву;
** ''[[48-я армія (СССР)|48-я армія]] (генерал-лейтэнант Раманенка)'';
*** [[29-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Андрэеў);
*** [[42-гі стралковы корпус]] (генерал-лейтэнант Калганаў);
*** [[53-ці стралковы корпус]] (генерал-маёр Гарцаў);
*** 22-я артылерыйская дывізія прарыву;
** ''[[61-я армія (СССР)|61-я армія]] (генерал-лейтэнант Бялоў)'';
*** [[9-ы гвардзейскі стралковы корпус]] (генерал-маёр Папоў);
*** [[89-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Яноўскі);
** ''[[65-я армія (СССР)|65-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Павел Іванавіч Батаў|Батаў]])'';
*** [[18-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Іваноў);
*** [[105-ы стралковы корпус]] (генерал-маёр Аляксееў);
*** [[1-ы гвардзейскі танкавы корпус]] (генерал-маёр [[Міхаіл Фёдаравіч Паноў|Паноў]]);
*** [[1-ы механізаваны корпус (2-га фарміравання)|1-ы механізаваны корпус]] (генерал-лейтэнант [[Сямён Майсеевіч Крывашэін|Крывашэін]]);
*** 26-я артылерыйская дывізія;
* ''[[6-я паветраная армія (СССР)|6-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант Палынін)'';
* ''[[16-я паветраная армія (СССР)|16-я паветраная армія]] (генерал-палкоўнік Рудэнка)'';
Акрамя таго, у складзе 1-га Беларускага фронту — [[8-я гвардзейская армія|8-я гвардзейская]], [[47-я армія (СССР)|47-я]], [[70-я армія (СССР)|70-я]], 1-я польская і [[2-я танкавая армія (СССР)|2-я танкавая арміі]], якія прынялі ўдзел толькі ў другой фазе аперацыі «Баграціён».

== Апісанне аперацыі ==

=== Тактыка ===
Да чэрвеня 1944 года лінія фронту на ўсходзе падышла да мяжы [[Віцебск]] — [[Орша]] — [[Магілёў]] — [[Жлобін]], утварыўшы велізарны выступ — клін, павернуты ўглыб СССР. Тут, на тэрыторыі Беларусі, размяшчалася глыбока эшаланаваная абарона нямецкай групы армій «Цэнтр». Чырвоная Армія не магла працягваць наступленне з поўдня і поўначы ад выступу — паўстала рэальная пагроза флангавых удараў. У гэтай сувязі была пастаўлена задача ліквідацыі выступу, разгрому групы армій «Цэнтр» і вызвалення Беларусі.

=== Наступныя падзеі ===
У прарыў працягласцю ў 900 км, які адкрыўся ў нямецкіх абаронных лініях паміж групамі армій «[[Група армій «Поўнач»|Поўнач]]» і «[[Група армій «Поўдзень»|Поўдзень]]», уліліся савецкія войскі і хутка дайшлі да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], [[фарпост]]у [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйху]]. Група армій «Поўнач» была адрэзана ад усіх наземных шляхоў сувязі (хоць забяспечвалася па моры і магла быць эвакуіравана ў любы момант) і з вялікімі стратамі ўтрымлівала так званы [[Курляндскі кацёл]] (гэта не быў кацёл у поўным сэнсе гэтага слова) аж да капітуляцыі Германіі ў [[1945]].

Як і ў [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]], адным з найбольш значных месцаў баёў была рака [[Бярэзіна]] (гл. [[Бітва на Бярэзіне]]). Асноўным пунктам утрымання палонных немцаў стаў горад [[Бабруйск]].

== Сілы бакоў ==
Дадзеныя пра сілы бакоў адрозніваюцца ў розных крыніцах. Паводле выдання «Аперацыі савецкіх узброеных сілаў у ВАВ», з савецкага боку ў аперацыі ўдзельнічала 1200 тысяч чалавек (без уліку тылавых часцей). З нямецкага боку — у складзе групы армій «Цэнтр» — 850—900 тыс. чалавек (у тым ліку прыкладна 400 тыс. у тылавых часцях)&lt;ref name=autogenerated31&gt;''А. Исаев.'' [http://echo.msk.ru/programs/victory/612713-echo/ Цена Победы. Операция «Багратион»] // Эхо Москвы. 17.08.2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ref-de}} Frieser: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. Bd. 8, S. 532.&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, на другім этапе ў бітве прынялі ўдзел правае крыло групы армій «Поўнач» і левае — [[Група армій «Паўночная Украіна»|групы армій «Паўночная Украіна»]].

Чатыром франтам Чырвонай Арміі процістаялі чатыры арміі вермахта&lt;ref&gt;''К. Типпельскирх'' [http://militera.lib.ru/h/tippelskirch/10.html История Второй мировой войны. С. 590.]&lt;/ref&gt;:

* [[2-я армія (Германія)|2-я армія групы армій «Цэнтр»]], якая ўтрымлівала раён [[Пінск]]а і [[Прыпяць|Прыпяці]] і выступала на 300 км на ўсход ад лініі фронту;
* [[9-я армія (Германія)|9-я армія групы армій «Цэнтр»]], якая абараняла раён па абодва бакі Бярэзіны на паўднёвы ўсход ад Бабруйска;
* [[4-я армія (Германія)|4-я армія]] і [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая армія групы армій «Цэнтр»]], якія займалі міжрэчча Бярэзіны і [[Дняпро|Дняпра]], а таксама плацдарм ад [[Быхаў|Быхава]] да раёна на паўночны ўсход ад Оршы. Акрамя таго, часткі 3-й танкавай арміі займалі раён [[Віцебск]]а.

== Падрыхтоўка аперацыі ==

=== Чырвоная армія ===
Першапачаткова савецкае камандаванне ўяўляла сабе аперацыю «Баграціён» як паўтор [[Курская бітва|Курскай аперацыі]], на ўзор колішняга «[[Арлоўская аперацыя (1943)|Кутузава]]» або «[[Белгарадска-Харкаўская аперацыя|Румянцава]]», з вялізным расходам боепрыпасаў пры адносна сціплым прасоўванні на 150—200 км. Паколькі аперацыі такога тыпу — без прарыву ў аператыўную глыбіню, з доўгімі, упартымі баямі ў ТЗА на знясільванне — патрабавалі вялікага ліку боепрыпасаў і адносна малой колькасці паліва для механізаваных частак і сціплых магутнасцей па ўзнаўленні чыгунак, то фактычнае развіццё аперацыі заспела савецкае камандаванне знянацку&lt;ref name=&quot;antipenko&quot;&gt;[http://militera.lib.ru/memo/russian/antipenko_na/index.html Н. А. Антипенко «На галоўным кірунку» c. 150-c. 152]&lt;/ref&gt;.

Аператыўны план аперацыі «Баграціён» пачаў распрацоўвацца Генштабам у красавіку 1944 года. Агульная задума складалася ў знішчэнні флангаў нямецкай [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]], акружэнні асноўных яе сіл на ўсход ад [[Мінск]]а і поўным вызваленні Беларусі&lt;ref&gt;''А. Василевский.'' Дело всей жизни. — М.: Политиздат, 1983.&lt;/ref&gt;. Гэта быў надзвычай амбіцыёзны і маштабны план, аднамомантавае знішчэнне цэлай групы войскаў планавалася ў ходзе вайны вельмі рэдка.

Былі здзейснены значныя кадравыя перастаноўкі. Генерал В. Д. Сакалоўскі не здолеў паказаць сябе ў баях зімы 1943—1944 гадоў ([[Аршанская наступальная аперацыя]], [[Віцебская наступальная аперацыя]]) і быў зняты з камандавання [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім фронтам]]. Сам фронт быў падзелены папалам: [[2-і Беларускі фронт]] (на поўдні) узначаліў Г. Ф. Захараў, які добра паказаў сябе ў бітвах у [[Крым]]е, [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]], які камандаваў да гэтага арміяй ва Украіне, быў прызначаны камандуючым [[3-ці Беларускі фронт|3-м Беларускім фронтам]] (на поўначы).

Непасрэдная падрыхтоўка аперацыі вялася з канца мая. Канкрэтныя планы былі атрыманы франтамі 31 мая ў прыватных дырэктывах [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Операция «Багратион». — М.: Вече, 2011.&lt;/ref&gt;.

Паводле адной з версій, па першапачатковаму плану меркавалася нанясенне [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім фронтам]] з поўдня, на бабруйскім напрамку, аднаго магутнага ўдару, але К. К. Ракасоўскі, вывучыўшы мясцовасць, заявіў на нарадзе ў Стаўцы 22 мая, што варта наносіць не адзін, а два галоўныя ўдары. Сваю заяву ён матываваў тым, што ў моцна забалочаным [[Палессе|Палессі]] пры адным прарыве арміі будуць утыкацца ў патыліцу адна адной, заб’юць дарогі ў блізкім тыле, і ў выніку войскі фронту можна будзе выкарыстаць толькі па частках. На думку [[К. Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскага]], трэба было нанесці адзін удар ад [[Рагачоў|Рагачова]] на [[Асіповічы]], другі — ад [[Азарычы|Азарычаў]] на [[Слуцк]], акружыўшы пры гэтым [[Бабруйск]], які застанецца паміж гэтымі двума групоўкамі. Прапанова К. К. Ракасоўскага выклікала ў Стаўцы бурныя дэбаты, члены Стаўкі настойвалі на нанясенні аднаго ўдару з раёна Рагачова, каб пазбегнуць распылення сіл. Спрэчку перапыніў [[І. В. Сталін]], які заявіў, што настойлівасць камандуючага фронтам кажа аб прадуманасці аперацыі. Такім чынам, К. К. Ракасоўскаму было дазволена дзейнічаць у адпаведнасці з уласнай задумкай&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;.

{{цытата|Вярхоўны Галоўнакамандуючы і яго намеснікі настойвалі на тым, каб нанесці адзін галоўны ўдар — з плацдарма на Дняпры (раён Рагачова), які знаходзіўся ў руках 3-й арміі. Двойчы мне прапаноўвалі выйсці ў суседні пакой, каб прадумаць прапанову Стаўкі. Пасля кожнага такога «прадумвання» прыходзілася з новай сілай адстойваць сваё рашэнне. Пераканаўшыся, што я цвёрда настойваю на нашым пункце гледжання, Сталін зацвердзіў план аперацыі ў тым выглядзе, як мы яго прадставілі. «Настойлівасць камандуючага фронтам, — сказаў ён, — даказвае, што арганізацыя наступлення старанна прадумана. А гэта надзейная гарантыя поспеху» (К. К. Рокоссовский. Солдатский долг. М.1997. С.313)}}

Аднак [[Г. К. Жукаў]] сцвярджаў, што гэтая версія не адпавядае рэчаіснасці&lt;ref&gt;Г. К. Жуков. Воспоминания и размышления. В 3-х т. Т. 3. М.: Агентство печати Новости, 1986&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Існуючая ў пэўных вайсковых колах версія аб «двух галоўных ударах» на беларускім напрамку сіламі 1-га Беларускага фронту, на якіх нібыта настойваў К. К. Ракасоўскі перад Вярхоўным, пазбаўлена падставы. Абодва гэтыя ўдары, што праектаваліся фронтам, былі папярэдне зацверджаны І. В. Сталіным яшчэ 20 мая па праекту Генштаба, гэта значыць да прыезду камандуючага 1-м Беларускім фронтам у Стаўку}}

Была арганізавана глыбокая разведка сіл і пазіцый праціўніка. Здабыча звестак вялася па многіх напрамках. У прыватнасці, разведвальнымі камандамі 1-га Беларускага фронту было захоплена каля 80 «{{comment|языкоў|Язык — у ваенным жаргоне — палонны, захоплены з мэтай атрымання інфармацыі пра праціўніка.}}»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;. Паветраная разведка 1-га Прыбалтыйскага фронту засекла 1100 розных агнявых пунктаў, 300 артылерыйскіх батарэй, 6000 бліндажоў і г. д.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; Таксама вялася актыўная акустычная, агентурная разведка, вывучэнне пазіцый праціўніка артылерыйскімі назіральнікамі і г. д. За кошт камбінацыі розных спосабаў разведкі і яе інтэнсіўнасці групоўка праціўніка была выкрыта дастаткова поўна.

Стаўка паспрабавала дабіцца найбольшай нечаканасці. Усе распараджэнні камандзірам частак аддаваўся асабіста камандуючы войскаў; тэлефонныя перагаворы адносна падрыхтоўкі да наступлення, нават у закадзіраваным выглядзе, былі забаронены. Франты, якія рыхтаваліся да аперацыі, перайшлі ў рэжым радыёмаўчання. На перадавых пазіцыях вяліся актыўныя земляныя работы для імітацыі падрыхтоўкі да абароны. Мінныя палі не здымаліся цалкам, каб не ўстрывожыць непрыяцеля, сапёры абмяжоўваліся здыманнем з мін узрывальнікаў. Засяроджванне войск і перагрупоўкі вяліся ў асноўным па начах. Спецыяльна выдзеленыя афіцэры Генштаба на самалётах патрулявалі мясцовасць для кантролю за выкананнем мер маскіроўкі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

У войсках праводзіліся інтэнсіўныя трэніроўкі па адпрацоўцы ўзаемадзеяння пяхоты з артылерыяй і танкамі, штурмавых дзеянняў, фарсіравання водных перашкод і г. д. Падраздзяленні па чарзе выводзіліся з перадавой у тыл для гэтых заняткаў. Адпрацоўка тактычных прыёмаў праводзілася ў максімальна набліжаных да баявых умовах і з баявой стральбой.

Перад аперацыяй камандзіры ўсіх узроўняў аж да рот праводзілі рэкагнасцыроўкі, ставячы задачы падначаленым на месцы. У склад танкавых частак былі ўведзены артылерыйскія карэктоўшчыкі і афіцэры паветраных сіл для лепшага ўзаемадзеяння.

Такім чынам, падрыхтоўка аперацыі «Баграціён» вялася надзвычай старанна, пры гэтым праціўніка ўдалося пакінуць у недасведчанасці адносна будучага наступу.

=== Вермахт ===

Калі камандаванне [[РСЧА]] было нядрэнна інфармавана аб групоўцы немцаў у раёне будучага наступлення, то камандаванне групы армій «Цэнтр» і Генштаб сухапутных войск [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйха]] мелі цалкам зменлівае ўяўленне аб сілах і планах савецкіх войск. [[Гітлер]] і Вярхоўнае галоўнакамандаванне лічылі, што буйнога наступлення трэба чакаць па-ранейшаму ва Украіне. Меркавалася, што з раёна на поўдзень ад [[Ковель|Ковеля]] [[Чырвоная Армія]] нанясе ўдар па кірунку да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], адразаючы групы армій «Цэнтр» і «Поўнач»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;''А. Бухнер.'' 1944. Крах на Восточном фронте. — М.: ЭКСМО, 2006.&lt;/ref&gt;. Для парыравання фантомнай пагрозы былі вылучаны значныя сілы. Так, у групе армій «Паўночная Украіна» было сем танкавых, дзве танка-грэнадзерскія дывізіі, а таксама чатыры батальёны [[Тыгр, танк|цяжкіх танкаў «Тыгр]]». У групе армій «Цэнтр» знаходзіліся адна танкавая, дзве танка-грэнадзерскія дывізіі і толькі адзін батальён «Тыграў»&lt;ref name=autogenerated1&gt;''А. В. Исаев.'' Два дня в истории. К 65-летию операции «Багратион».&lt;/ref&gt;. У красавіку камандаванне групы армій «Цэнтр» прадставіла свайму кіраўніцтву план па скарачэнні лініі фронту і адыходу групы войскаў на лепшыя пазіцыі за Бярэзінай. Гэты план быў адхілены. Група армій « Цэнтр» абаранялася на ранейшых пазіцыях. [[Віцебск]], [[Орша]], [[Магілёў]] і [[Бабруйск]] былі абвешчаны «крэпасцямі» і ўмацаваны з разлікам на кругавую абарону&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. Для будаўнічых работ шырока выкарыстоўвалі прымусовую працу мясцовага насельніцтва. У прыватнасці, у паласе [[3-я танкавая армія|3-яй танкавай арміі]] былі накіраваны на такія работы 15-20 тысяч жыхароў&lt;ref&gt;Verbrechen der Wehrmacht — Dimensionen des Vernichtungskrieges (Katalog der Wehrmachtausstellung), S. 398.&lt;/ref&gt;.

[[Курт Тыпельскірх]] (у той час — камандуючы [[4-й армія (Германія)|4-й палявой арміяй]]) наступным чынам апісвае настроі ў нямецкім кіраўніцтве&lt;ref name=autogenerated16&gt;Курт Типпельскирх, «История Второй мировой войны». СПб.:Полигон;М.:АСТ,1999.&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Не было яшчэ ніякіх дадзеных, якія дазволілі б прадбачыць кірунак ці кірункі летняга наступлення рускіх, якое несумненна рыхтавалася. Паколькі авіяцыя і радыёразведка звычайна беспамылкова адзначалі буйныя перакіданні рускіх сіл, можна было думаць, што наступленне з іх боку непасрэдна пакуль не пагражала. Да гэтага часу толькі ў адным выпадку былі зафіксаваны інтэнсіўныя чыгуначныя перавозкі ў тыле праціўніка ў кірунку раёна [[Луцк]]а, Ковеля, Сарнаў, якія доўжыліся на працягу некалькіх тыдняў, за якімі, аднак, не было засяроджвання ізноў прыбылых сіл паблізу фронту. Часам даводзілася кіравацца толькі здагадкамі. У генеральным штабе сухапутных сіл лічыліся з магчымасцю паўтарэння наступлення на Ковель, мяркуючы, што праціўнік асноўныя намаганні засяродзіць на поўнач ад [[Карпаты|Карпат]] на фронце групы армій «Паўночная Украіна», з мэтай адкінуць апошнюю да Карпатаў. Групам армій «Цэнтр» і «Поўнач» прадказвалі «спакойнае лета». Акрамя таго, асаблівую заклапочанасць Гітлера выклікаў нафтавы раён [[Плаешці]]. Адносна таго, што першы ўдар праціўніка рушыць услед на поўнач ці на поўдзень ад Карпат — хутчэй за ўсё на поўнач, — меркаванне было аднадушным.}}

Пазіцыі войск, якія абараняліся ў групе армій «Цэнтр», былі сур’ёзна ўзмоцнены палявымі ўмацаваннямі, аснашчаны шматлікімі зменнымі пазіцыямі для кулямётаў і мінамётаў, дзотаў і бліндажоў. Паколькі фронт на Беларусі доўгі час стаяў на месцы, немцы паспелі стварыць развітую сістэму абароны.

З пункту гледжання генштаба Трэцяга Рэйха, падрыхтоўкі супраць групы армій «Цэнтр» мелі мэтай толькі «ўвесці ў зман германскае камандаванне адносна напрамку галоўнага ўдару і адцягнуць рэзервы з раёна паміж Карпатамі і Ковелем»&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Становішча ў Беларусі выклікала ў камандавання Рэйха настолькі мала боязі, што фельдмаршал Буш за тры дні да пачатку аперацыі адправіўся ў адпачынак.

== Ход баявых дзеянняў ==
Папярэдні этап аперацыі сімвалічна пачаўся ў трэцюю гадавіну германскага нападу на [[СССР]] — 22 чэрвеня 1944 года. Як і ў [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]], адным з найбольш значных месцаў баёў стала рака [[Бярэзіна]]. Савецкія войскі [[Першы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]], [[Трэці Беларускі фронт|3-га]], [[Другі Беларускі фронт|2-га]] і [[Першы Беларускі фронт|1-га Беларускага франтоў]] ([[Генерал арміі (СССР)|генерал арміі]] [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]], [[генерал-палкоўнік]] [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]], генерал арміі [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Г. Ф. Захараў]], генерал арміі [[Канстанцін Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) пры падтрымцы [[партызаны|партызан]] прарвалі на многіх участках абарону нямецкай групы войскаў «Цэнтр» ([[генерал-фельдмаршал]] [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]], затым [[Вальтэр Модэль]]), акружылі і ліквідавалі буйныя групоўкі праціўніка ў раёнах [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а, [[Вільня|Вільні]], [[Брэст]]а і на ўсход ад [[Мінск]]а, вызвалілі тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і яе сталіцу Мінск ([[3 ліпеня]]), значную частку [[Літва|Літвы]] і яе сталіцу Вільню ([[13 ліпеня]]), усходнія раёны [[Польшча|Польшчы]] і вышлі на рэкі [[Нараў]], [[Вісла]] і да меж [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]].

[[Файл:Operation bagration overview 22 june 1944 to 29 august 1944.png|міні|200px|Агульная схема аперацыі «Баграціён». Чырвоныя стрэлкі паказваюць удары савецкіх войск да 4 ліпеня]]

Аперацыя была праведзена ў два этапы. Першы этап прайшоў з [[23 чэрвеня]] па [[4 ліпеня]] і ўключыў у сябе наступныя франтавыя наступальныя аперацыі:
* [[Віцебска-Аршанская аперацыя]]
* [[Магілёўская аперацыя]]
* [[Бабруйская аперацыя]]
* [[Полацкая аперацыя]]
* [[Мінская аперацыя]]

Другі этап прайшоў з [[5 ліпеня]] па [[29 жніўня]] і ўключыў наступныя аперацыі:
* [[Віленская франтавая наступальная аперацыя (1944)|Віленская аперацыя]]
* [[Шаўляйская аперацыя]]
* [[Беластоцкая аперацыя]]
* [[Люблін-Брэсцкая аперацыя]]
* [[Каўнаская аперацыя]]
* [[Асавецкая аперацыя]]

=== Дзеянні партызан ===

Наступленню папярэднічала беспрэцэдэнтная па маштабе акцыя [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызан]]. У Беларусі дзейнічалі шматлікія партызанскія фарміраванні. Па дадзеных Беларускага штаба партызанскага руху, за лета 1944 з войскамі [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] злучылася {{s|194 708}} партызан&lt;ref&gt;Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 — июля 1944): Краткие сведения об организационной структуре партизанских соединений, бригад (полков), отрядов (батальонов) и их личном составе. — Мн.: Беларусь, 1983.&lt;/ref&gt;. Савецкае камандаванне паспяхова ўвязвала дзеянні партызанскіх атрадаў з вайсковымі аперацыямі. Мэтай партызан у аперацыі «Баграціён» было, спачатку, вывядзенне са строю непрыяцельскіх камунікацый, пазней — перашкаджэнне адыходу разбітых падраздзяленняў [[вермахт]]а. Масіраваныя дзеянні па разгрому нямецкага тылу былі пачаты ў ноч з 19 на 20 чэрвеня. Эйке Мідэльдорф адзначыў&lt;ref&gt;''Э. Миддельдорф'' Русская кампания: тактика и вооружение. — СПб.: Полигон; М.: ACT, 2000.&lt;/ref&gt;:

{{цытата|На цэнтральным участку Усходняга фронту рускімі партызанамі было зроблена 10 500 выбухаў. У выніку гэтага перакідка нямецкіх аператыўных рэзерваў была затрымана на некалькі дзён.}}

У планы партызан ўваходзіла здзяйсненне 40 тысяч розных падрываў, гэта значыць фактычна ўдалося ажыццявіць толькі чвэрць задуманага, аднак і здзейсненага хапіла, каб выклікаць кароткачасовы параліч тылу [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]&lt;ref name=autogenerated2&gt;S. Zaloga. Bagration 1944: The destruction of Army group Center. Osprey, 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''П. Карелл.'' Канны на Березине. — М.: Политиздат, 1988.&lt;/ref&gt;. Начальнік тылавых паведамленняў групы войскаў палкоўнік Г. Тэске канстатаваў&lt;ref&gt;Итоги второй мировой войны. Сборник статей. Пер. с нем. М., 1957, с. 407.&lt;/ref&gt;:

{{цытата|У ноч перад агульным наступленнем рускіх на ўчастку групы армій «Цэнтр», у канцы чэрвеня 1944 года, магутны адцягваючы партызанскі налёт на ўсе важныя дарогі на некалькі дзён пазбавіў нямецкія войскі усякага кіравання. За адну гэтую ноч партызаны ўстанавілі каля 10.5 тыс. мін і зарадаў, з якіх удалося выявіць і абясшкодзіць толькі 3,5 тыс. Зносіны па многіх шашэйных дарогах з-за налётаў партызан маглі ажыццяўляцца толькі днём і толькі ў суправаджэнні збройнага канвою.}}

Асноўным аб’ектам прыкладання сіл партызан сталі чыгункі і масты. Апроч іх, былі выведзены са строю лініі сувязі. Усе гэтыя дзеянні сур’ёзна палегчылі наступленне войскаў на фронце.

=== Віцебска-Аршанская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Віцебска-Аршанская аперацыя}}

[[Файл:Operation_bagration_battle_wizebsk_1944_june_22-27.png|міні|right|200px|Бітва каля Віцебска]]
[[Файл:1944 kapitulation witebsk vasilevsky chernyakovski gollwitzer.jpg|міні|left|250px|Члены Ваеннага савета 3-га Беларускага фронту [[Васілій Емяльянавіч Макараў|В. Е. Макараў]], [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]] і [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]] дапытваюць камандзіра 206-й пяхотнай дывізіі {{не перакладзена|Альфонс Хітэр|А. Хітэра|en|Alfons Hitter}}]]
[[Файл:Heavy artillery 203mm m1931 b-4 3rd belorussian front 1944.jpg|міні|right|200px|Батарэя цяжкіх гаўбіц [[203-мм гаўбіца ўзору 1931 года (Б-4)|Б-4]]. 3-і Беларускі фронт.]]

Калі «Беларускі балкон» у цэлым выдаваўся на ўсход, то раён горада [[Віцебск]] быў «выступам на выступе», выдаючыся яшчэ далей з паўночнай часткі «балкона». Горад быў абвешчаны «крэпасцю», аналагічны статус мела [[Орша]], якая знаходзіцца на поўдні. На гэтым участку абаранялася [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая армія]] пад кіраўніцтвам генерала Г. Х. Рэйнгарта (назвай не варта падманвацца, у складзе 3-й танкавай арміі не было танкавых частак). Непасрэдна раён Віцебска абараняў яе 53-й армейскі корпус пад камандаваннем генерала {{не перакладзена|Фрыдрых Гольвітцэр|Ф. Гольвітцэра|en|Friedrich Gollwitzer}}. Оршу абараняў 17-й армейскі корпус [[4-я армія (Германія)|4-й палявой арміі]].

Аперацыю праводзілі два франты. [[1-ы Прыбалтыйскі фронт]] пад камандаваннем генерала арміі І. Х. Баграмяна дзейнічаў на паўночным флангу будучай аперацыі. Яго задача заключалася ў тым, каб акружыць Віцебск з захаду і развіваць наступленне далей на паўднёвы захад да [[Лепель|Лепеля]]. 3-ці Беларускі фронт пад камандаваннем генерал-палкоўніка І. Д. Чарняхоўскага дзейнічаў на поўдні. Задача гэтага фронту заключалася ў тым, каб па-першае, стварыць паўднёвую «клюшню» акружэння вакол Віцебска, па-другое, самастойна ахапіць і ўзяць Оршу. У выніку фронт павінен быў выйсці ў раён горада [[Барысаў|Барысава]] (на поўдзень ад Лепеля, на паўднёвы захад ад Віцебска). Для дзеянняў у глыбіні 3-ці Беларускі фронт змяшчаў конна-механізаваную групу (механізаваны корпус, кавалерыйскі корпус) генерала М. С. Аслікоўскага і 5-ю гвардзейскую танкавую армію П. А. Ротмістрава.

Для каардынацыі намаганняў дзвюх франтоў была створана спецыяльная аператыўная група Генштаба на чале з маршалам [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскім]].

[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-155-2109A-06A, Russland, Halbkettenfahrzeug mit Nebelwerfer.jpg|міні|left|250px|Адступленне з-пад Оршы. У кадры паўгусенічны цягач [[SdKfz 10]] з рэактыўным мінамётам [[Nebelwerfer|Nebelwerfer 42]] на прычэпе]]

Наступленне пачалося з разведкі боем раніцай 22 чэрвеня 1944. У ходзе гэтай разведкі ўдалося ў многіх месцах уклініцца ў нямецкую абарону і захапіць першыя траншэі. На наступны дзень быў нанесены асноўны ўдар. Галоўную ролю адыгрывалі [[43-я армія, СССР|43-я армія]], якая ахоплівала Віцебск з захаду, і [[39-я армія, СССР|39-я армія]] пад камандаваннем І. І. Люднікава, якая акружала горад з поўдня. 39-я армія практычна не мела агульнай перавагі ў людзях у сваёй паласе, але канцэнтрацыя войск на ўчастку прарыву дазволіла стварыць значную лакальную перавагу. Фронт быў хутка прарваны і на захад, і на поўдзень ад Віцебска. 6-й армейскі корпус, які абараняўся на поўдні ад Віцебска, быў рассечаны на некалькі частак і страціў кіраванне. На працягу некалькіх дзён камандзір корпуса і ўсе камандзіры дывізій былі забіты&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. Пакінутыя часткі корпуса, страціўшы кіраванне і сувязь адна з адною, дробнымі групамі прабіраліся на захад&lt;ref name=autogenerated6&gt;''Вернер Хаупт.'' Сражения группы армий «Центр». — М.: Яуза, ЭКСМО, 2006.&lt;/ref&gt;. Чыгунка Віцебск-Орша была перарэзана. 24 чэрвеня 1-ы Прыбалтыйскі фронт выйшаў да [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]. Контратака частак групы армій «Поўнач» з заходняга фланга правалілася. У [[Бешанковічы|Бешанковічах]] была акружана «корпусная група D». У прарыў на поўдзень ад Віцебска была ўведзена конна-механізаваная група Н. С. Аслікоўскага, якая пачала хутка прасоўвацца на паўднёвы захад.

Імкненне савецкіх войск акружыць 53-і армейскі корпус было відавочным, камандуючы 3-й танкавай арміяй Г. Х. Рэйнгарт звярнуўся да вышэйшага начальства па санкцыю на адвод частак Ф. Гольвітцэра. Раніцай 24 чэрвеня ў [[Мінск]] прыляцеў начальнік Генеральнага штаба [[Курт Цэйцтлер|К. Цэйцтлер]]. Ён азнаёміўся са становішчам, але дазволу на адыход не даў, не маючы на тое паўнамоцтваў. [[А. Гітлер]] першапачаткова забараніў адыход корпуса. Аднак пасля таго, як Віцебск апынуўся ў поўным акружэнні, 25 чэрвеня ён ухваліў прарыў, загадаўшы, аднак, пакінуць адну [[206-я пяхотная дывізія (Германія)|206-ю пяхотную дывізію]] ў горадзе&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. Яшчэ да гэтага Ф. Гольвітцэр вывеў 4-ю авіяпалявую дывізію трохі на захад для падрыхтоўкі прарыву&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Гэтая мера, аднак, запазнілася.

25 чэрвеня ў раёне [[Гнездзіловічы|Гнездзіловічаў]] (на паўднёвы захад ад Віцебска) 43-я і 39-я армія злучыліся. У раёне Віцебска (заходняя частка горада і паўднёва-заходнія наваколлі) быў акружаны 53-ы армейскі корпус Ф. Гольвітцэра і некаторыя іншыя часткі. У «кацёл» патрапілі 197-я, 206-я і 246-я пяхотныя, а таксама 6-я авіяпалявая дывізія і частка 4-й авіяпалявой дывізіі. Іншая частка 4-й авіяпалявой была акружана на захадзе, у [[Астроўна (Бешанковіцкі раён)|Астроўне]]&lt;ref name=autogenerated4&gt;Rolf Hinze: Der Zusammenbruch der Heeresgruppe Mitte im Osten 1944, Motorbuch Verlag&lt;/ref&gt;.

На аршанскім напрамку наступленне развівалася досыць павольна. Адной з прычын адсутнасці эфектнага поспеху быў той факт, што пад Оршай размяшчалася самая моцная з нямецкіх пяхотных дывізій — [[78-я пяхотная дывізія (Германія)|78-я штурмавая]]. Яна была ўкамплектавана значна лепш за іншыя і, у дадатак, мела падтрымку амаль пяцідзесяці самаходных гармат. Таксама ў гэтым раёне знаходзіліся часткі [[14-я матарызаваная дывізія (Германія)|14-й матарызаванай дывізіі]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Аднак 25 чэрвеня [[3-ці Беларускі фронт]] ўвёў у прарыў 5-ю гвардзейскую танкавую армію пад камандаваннем П. А. Ротмістрава. Яна перарэзала чыгунку [[Орша]] — [[Талачын]], вымусіўшы немцаў да адыходу з горада або гібелі ў «катле». У выніку да раніцы 27 чэрвеня Орша была вызвалена. 5-я гвардзейская танкавая армія прасоўвалася на паўднёвы захад, да [[Барысаў|Барысава]]&lt;ref name=autogenerated3&gt;Сборник материалов по изучению опыта войны № 15. Управление по использованию опыта войны Генерального штаба РККА. — М.: Воениздат, 1945.&lt;/ref&gt;.

Раніцай 27 чэрвеня Віцебск быў цалкам ачышчаны ад акружанай нямецкай групоўкі, якая напярэдадні бесперапынна падвяргалася паветраным і артылерыйскім ударам. Немцы пачалі актыўныя спробы прарыву з акружэння. На працягу дня 26 чэрвеня было зафіксавана 22 спробы прабіць кальцо знутры&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Адна з гэтых спроб аказалася паспяховай, але вузкі калідор быў закрыты праз некалькі гадзін. Прарвалася была група колькасцю прыкладна ў 5 тысяч чалавек, але яе зноў акружылі вакол [[Мошна (возера)|возера Мошна]]. Раніцай 27 чэрвеня генерал пяхоты Ф. Гольвітцэр з рэшткамі свайго корпуса капітуляваў. У палон трапілі сам Ф. Гольвітцэр, начальнік штаба корпуса палкоўнік Шміт, камандзір 206-й пяхотнай дывізіі генерал-лейтэнант Хітэр (у Бухнера памылкова лічыцца забітым), камандзір 246-й пяхотнай дывізіі генерал-маёр Мюлер-Бюлоў і іншыя.

Адначасова былі знішчаны малыя катлы каля Астроўна і Бешанковічаў. Апошнюю буйную групу акружэнцаў узначаліў камандзір 4-й авіяпалявой дывізіі генерал {{не перакладзена|Роберт Пісторыус|Р. Пісторыус|en|Robert Pistorius}}. Гэтая група, спрабуючы выйсці праз лясы на захад ці паўднёвы захад, чэрвеня 27 натыкнулася на 33-ю зенітную дывізію, якая ішла маршавымі калонамі і была рассеяна&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Р. Пісторыус загінуў у баю.

Сілы 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага фронту пачалі развіваць поспех у паўднёва-заходнім і заходнім кірунку. К канцу 28 чэрвеня яны вызвалілі [[Лепель]] і выйшлі да раёна Барысава. Нямецкія часткі падвяргаліся бесперапынным і самым жорсткім паветраным ударам. Процідзеянне люфтвафэ было нязначным&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Шаша Віцебск — Лепель, па словах І. Х. Баграмяна, была літаральна завалена загінулымі і разбітай тэхнікай&lt;ref name=autogenerated9&gt;И. X. Баграмян Так шли мы к победе. — М.: Воениздат, 1977.&lt;/ref&gt;.

У выніку Віцебска-Аршанскай аперацыі быў практычна цалкам знішчаны 53-й армейскі корпус. Па дадзеных У. Хаупта, са складу корпуса да нямецкіх частак прарвалася дзвесце чалавек, амаль усе — параненыя&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. Таксама былі разгромлены часткі 6-га армейскага корпуса і корпусная група D. Былі вызвалены Віцебск і Орша. Страты вермахта, па савецкіх заяўках, пераўзыходзілі 40 тысяч загінуўшымі і 17 тысяч палоннымі (найбольшыя вынікі паказала 39-я армія, знішчаючы асноўны «кацёл»). Паўночны фланг групы армій «Цэнтр» аказаўся змецены, і, такім чынам, быў зроблены першы крок да поўнага акружэння ўсёй групы.

=== Магілёўская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Магілёўская аперацыя}}

[[Файл:StuG bridge.jpg|міні|злева|250px|Самаходная ўстаноўка StuG, атакаваная штурмавіком Іл-2 на рацэ Бася пры праходзе па мосце. Пакрыццё моста разбурана, самаходка засталася вісець на сваях]]

[[Файл:Operation bagration battle mogilev 1944 june 23-28.png|міні|right|250px|Дзеянні савецкай 49-й арміі ў бітве за Магілёў]]

У рамках бітвы ў Беларусі магілёўскі кірунак быў дапаможным. Па словах [[Г. К. Жукаў|Г. К. Жукава]], які каардынаваў аперацыю [[1-ы Беларускі фронт|1-га]] і [[2-гі Беларускі фронт|2-га]] Беларускіх франтоў, хуткае выштурхоўванне нямецкай [[4-й армія (Германія)|4-й арміі]] з «катла», які стваралі ўдарамі праз [[Віцебск]] і [[Бабруйск]] на [[Мінск]], было пазбаўлена сэнсу&lt;ref&gt;''Г. К. Жуков.'' Воспоминания и размышления. том 2, гл. 19.&lt;/ref&gt;. Тым не менш, для паскарэння калапсу нямецкіх сіл і хутчэйшага прасоўвання наступленне было арганізавана.

23 чэрвеня пасля эфектыўнай артылерыйскай падрыхтоўкі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt; 2-гі Беларускі фронт пачаў [[Фарсіраванне Проні|фарсіраванне ракі Проні]], па якой праходзіў нямецкі абарончы рубеж. Паколькі праціўнік быў практычна цалкам падаўлены артылерыяй, сапёры на працягу кароткага часу навялі 78 лёгкіх мастоў для пяхоты і чатыры 60-тонныя масты для цяжкай тэхнікі. Праз некалькі гадзін бою, па сведчаннях палонных, колькасць многіх нямецкіх рот упала з 80 — 100 да 15 — 20 чалавек&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Аднак часткі 4-й арміі здолелі адступіць на другі рубеж па рацэ Басі арганізавана. Да 25 чэрвеня 2-гі Беларускі фронт захапіў зусім няшмат палонных і транспартных сродкаў, гэта значыць яшчэ не выйшаў на тылавыя камунікацыі праціўніка&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Тым не менш, армія вермахта паступова адыходзіла на захад. Савецкія войскі фарсіравалі Дняпро на поўнач і поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]], 27 чэрвеня горад быў акружаны і на наступны дзень узяты прыступам. У горадзе было захоплена каля дзвюх тысяч палонных, у тым ліку камандзір [[12-я пяхотная дывізія (Германія)|12-й пяхотнай дывізіі]] Р. Бамлер і камендант Магілёва Г. Г. фон Эрмансдорф, які пазней быў прызнаны вінаватым у здзяйсненні шматлікіх цяжкіх злачынстваў і павешаны.

Паступова адыход 4-й арміі губляў арганізаванасць. Сувязь частак з камандаваннем і адна з адною была парушана, часткі змешваліся, падвяргаліся частым авіяналётам, якія прыносілі цяжкія страты. 27 чэрвеня камандуючы 4-й арміяй К. фон Тыпельскірх аддаў загад па радыё на агульны адыход да Барысава і Бярэзіны. Аднак многія групы гэты загад нават не атрымалі, і не ўсе змаглі выканаць&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

Да 29 чэрвеня 2-і Беларускі фронт заявіў аб знішчэнні ці захопе ў палон 33 тысяч салдат праціўніка. Трафеямі лічыліся, сярод іншага, 20 танкаў, як мяркуецца, са складу [[Танкавы корпус «Фельдхернхале»|матарызаванай дывізіі «Фельдхернхале»]], якая дзейнічала ў гэтым раёне.

=== Бабруйская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Бабруйская аперацыя}}

[[Файл:Operation bagration-bobruisk operation-june 24-27 1944.png|міні|злева|200px|Бабруйская бітва да 27 чэрвеня]]

Бабруйская аперацыя павінна была стварыць паўднёвую «клюшню» вялізнага акружэння, задуманага Стаўкай Вярхоўнага Галоўнакамандавання. Гэтую акцыю цалкам праводзіў найбольш магутны і шматлікі з франтоў, якія ўдзельнічалі ў аперацыі «Баграціён» — 1-ы Беларускі фронт пад камандаваннем [[К. Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскага]]. Першапачаткова ў наступе прыняў удзел толькі правы фланг фронту&lt;ref name=autogenerated8&gt;К. К. Рокоссовский Солдатский долг. (5 е изд.): Воениздат; Москва; 1988&lt;/ref&gt;. Яму процістаяла [[9-я армія (Германія)|9-я палявая армія]] генерала Х. Ёрдана. Як і пад Віцебскам, задача на знішчэнне флангу групы армій «Цэнтр» вырашалася за кошт стварэння лакальнага «катла» вакол Бабруйска. План К. К. Ракасоўскага ў цэлым прадстаўляў класічныя «каны»: з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, паступова заварочваючы да поўначы, наступала [[65-я армія, СССР|65-я армія]] (ўзмоцненая 1-м Данскім танкавым корпусам), з усходу на захад наступала [[3-я армія (СССР)|3-я армія]], якая мела ў сваім складзе [[9-ы танкавы корпус, СССР|9-ы танкавы корпус]]. Для хуткага прарыву на [[Слуцк]] выкарыстоўвалася 28-я армія з конна-механізаванай групай І. А. Пліева. Лінія фронту ў раёне аперацыі рабіла залом на захад каля [[Жлобін]]а, а [[Бабруйск]] быў, сярод іншых гарадоў, абвешчаны А. Гітлерам «крэпасцю», так што праціўнік у пэўнай ступені сам спрыяў рэалізацыі савецкіх планаў.

Наступленне пад Бабруйскам пачалося на поўдні 24 чэрвеня, г. зн. некалькі пазней, чым на поўначы і ў цэнтры. Дрэннае надвор’е спачатку сур’ёзна абмежавала дзеянні авіяцыі. Акрамя таго, умовы мясцовасці ў паласе наступлення былі вельмі складанымі: трэба было пераадольваць вельмі вялікае, паўкіламетровай шырыні, багністае [[балота]]. Аднак савецкія войскі гэта не спыніла, больш таго, адпаведны напрамак быў абраны наўмысна. У раёне [[Парычы|Парычаў]], дзе праходнасць была добраю, нямецкая абарона была досыць шчыльнай, таму камандуючы 65-й арміяй П. І. Батаў прыняў рашэнне наступаць некалькі на паўднёвы-захад, праз балота, якое ахоўвалася параўнальна слаба. Дрыгву пераадольвалі па гацях&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;. П. І. Батаў адзначаў&lt;ref name=autogenerated7&gt;П. И. Батов В походах и боях. — М.: Воениздат, 1974&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Нямецкія генералы паверылі ва ўмоўны тапаграфічны знак «непраходнае балота» (заштрыхаваны) і паддаліся думцы, быццам мы ніяк тут, па балотнай дрыгве, наступаць не зможам.}}

У першы дзень 65-я армія прарвала абарону зусім разгубленага такім манеўрам праціўніка на глыбіню 10 км, у прарыў быў уведзены танкавы корпус. Аналагічнага поспеху дабіўся яе левафлангавы сусед — 28-я армія пад камандаваннем генерал-лейтэнанта А. А. Лучынскага.

3-я армія А. В. Гарбатава, насупраць, сустрэла ўпартае супраціленне. Х. Ёрдан выкарыстаў супраць яе свой асноўны рухомы рэзерв, 20-ю танкавую дывізію. Гэта сур’ёзна замарудзіла прасоўванне. 48-я армія пад камандаваннем П. Л. Раманенкі, якая наступала злева ад 28-й арміі, таксама затрымалася з прычыны вельмі складанай мясцовасці. У другой палове дня палепшылася надвор’е, што дазволіла актыўна выкарыстоўваць авіяцыю: самалётамі было праведзена 2465 вылетаў&lt;ref&gt;«Операция „Багратион“. М.: „Вече“, 2011&lt;/ref&gt;, аднак прасоўванне па-ранейшаму заставалася нязначным&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;.

На наступны дзень на паўднёвым флангу была ўведзена ў прарыў конна-механізаваная група І. А. Пліева. Кантраст паміж імклівым надыходам П. І. Батава і павольным прагрызаннем абароны А. В. Гарбатава і П. Л. Раманенкі быў прыкметны не толькі савецкаму, але і нямецкаму камандаванню. Х. Ёрдан перанакіраваў ў паўднёвы сектар 20-ю танкавую дывізію, якая, аднак, уступіўшы ў бой „з колаў“, не змагла ліквідаваць прарыў, пазбавілася паловы бронетэхнікі і была вымушана адступіць на поўдзень &lt;ref name=autogenerated5&gt;Steven Zaloga. Bagration 1944: The destruction of Army group Center. Osprey, 1996&lt;/ref&gt;.

У выніку адступлення 20-й танкавай дывізіі і ўвядзення ў бой 9-га танкавага корпуса паўночная „клюшня“ здолела глыбока рушыць наперад. 27 чэрвеня былі перахоплены дарогі з Бабруйска на поўнач і захад. Асноўныя сілы нямецкай 9-й арміі апынуліся ў акружэнні дыяметрам прыкладна ў 25 км&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

[[Файл:19440628 destroyed panzer iv 20. panzer division bobruisk.jpg|міні|left|300px|Савецкі салдат аглядае падбітыя танкі Pz-4 20-й танкавай дывізіі ў наваколлі Бабруйска.]]
[[Файл:RokossovskyKK.jpg|міні|right|200px| [[Канстанцін Ракасоўскі]], камандуючы 1-м Беларускім фронтам (фатаграфія пачатковага перыяду вайны).]]

Х. Ёрдан быў адхілены ад камандавання 9-й арміяй, замест яго быў прызначаны генерал танкавых войскаў [[Нікалаўс фон Форман|Н. фон Форман]]. Аднак кадравыя перастаноўкі ўжо не маглі паўплываць на становішча акружаных нямецкіх частак. Сіл, здольных арганізаваць паўнавартасны дэблакіруючы ўдар звонку, не было. Спроба рэзервовай 12-й танкавай дывізіі прасекчы „калідор“ правалілася. Таму акружаныя нямецкія часткі пачалі самастойна прадпрымаць энергічныя спробы прарвацца. 35-й армейскі корпус пад камандаваннем фон Лютцава, які знаходзіцца на ўсход ад Бабруйска, пачаў рыхтавацца да прарыву на поўнач для злучэння з 4-й арміяй&lt;ref name=autogenerated34&gt;В. Хаупт. Сражения группы армий „Центр“. — М.: Яуза, Эксмо, 2006.&lt;/ref&gt;. Вечарам 27 чэрвеня корпус, знішчыўшы ўсе ўзбраенне і маёмасць, якое нельга было ўзяць, здзейсніў спробу прарыву. Гэтая спроба ў цэлым правалілася, хоць некаторым групам удалося прайсці паміж савецкімі часткамі. 27 чэрвеня сувязь з 35-м корпусам перапынілася. Апошняй арганізаванай сілай у акружэнні заставаўся 41-ы танкавы корпус генерала Гофмайстэра. Групы і асобныя салдаты, якія страцілі кіраванне, збіраліся ў Бабруйску, для чаго перапраўляліся цераз Бярэзіну на заходні бераг, — іх бесперапынна бамбіла авіяцыя&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. У горадзе панаваў хаос. Камандзір 134-й пяхотнай дывізіі генерал Філіп ад адчаю застрэліўся&lt;ref name=autogenerated14&gt;Frieser: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg&lt;/ref&gt;.

27 чэрвеня пачаўся штурм Бабруйска. Вечарам 28-га рэшткі гарнізона пачалі апошнюю спробу прарыву, пры гэтым 3500 параненых былі пакінуты ў горадзе&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Атаку ўзначалілі ўцалелыя танкі 20-й танкавай дывізіі. Ім удалося прарваць тонкі заслон савецкай пяхоты на поўнач ад горада, аднак адыход працягваўся пад ударамі авіяцыі, прычыняючы найцяжэйшыя страты. Да раніцы 29 чэрвеня Бабруйск быў ачышчаны. Каля 14 тысяч салдат і афіцэраў вермахта змаглі дабрацца да пазіцый нямецкіх войск — большую іх частку сустрэла 12-я танкавая дывізія&lt;ref&gt;В. Хаупт. Сражения группы армий „Центр“. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2006.&lt;/ref&gt;. 74 тысячы салдат і афіцэраў загінулі або апынуліся ў палоне&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;. У ліку палонных апынуўся камендант Бабруйска генерал-маёр Хаман.

Бабруйская аперацыя завяршылася паспяхова. Знішчэнне двух карпусоў, 35-га армейскага і 41-га танкавага, паланенне абодвух іх камандзіраў і вызваленне Бабруйска заняло менш за тыдзень. У рамках аперацыі „Баграціён“ разгром нямецкай 9-й арміі азначаў, што абодва флангі групы армій „Цэнтр“ засталіся аголенымі, а дарога на Мінск адкрыта з паўночнага ўсходу і паўднёвага ўсходу.

=== Полацкая аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Полацкая аперацыя}}

[[Файл:19440704 polozk.jpg|міні|right|200px|Савецкія салдаты праходзяць праз вызвалены Полацк]]

Пасля падзення фронту 3-я танкавай арміі пад Віцебскам, 1-ы Прыбалтыйскі фронт прыступіў да развіцця поспеху па двух напрамках: на паўночны захад, супраць групоўкі немцаў пад [[Полацк]]ам, і на захад, у напрамку на [[Глыбокае]].

Полацк непакоіў савецкае камандаванне, бо гэтая чарговая „крэпасць“ зараз навісала над флангам 1-га Прыбалтыйскага фронту. І. Х. Баграмян неадкладна прыступіў да ліквідацыі гэтай праблемы: паміж [[Віцебска-Аршанская наступальная аперацыя|Віцебска-Аршанскай]] і Полацкай аперацыямі не было паўзы. У адрозненне ад большай часткі бітваў аперацыі „Баграціён“, пад Полацкам асноўным праціўнікам Чырвонай арміі была, акрамя рэштак 3-яй танкавай арміі, [[група армій «Поўнач»]] у асобе [[16-й армія (Германія)|16-й палявой арміі]] пад камандаваннем генерала Х. Хансена. З боку праціўніка ў якасці рэзерваў былі задзейнічаны толькі дзве пяхотныя дывізіі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

29 чэрвеня рушыў услед удар на Полацк. 6-я гвардзейская і 43-я арміі абходзілі горад з поўдня (6-я гв. армія — яшчэ і абходзіла Полацк з захаду), 4-я ўдарная армія — з поўначы. 1-ы танкавы корпус авалодаў г. [[Ушачы]] на поўдзень ад Полацка і прасунуўся далёка на захад. Корпус раптоўнай атакай захапіў плацдарм на заходнім беразе Дзвіны&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. Контрудар, запланаваны 16-й арміяй, проста не адбыўся.

Значную дапамогу надыходзячым аказвалі партызаны, якія перахоплівалі дробныя групы тых, хто адыходзілі, а часам атакавалі нават буйныя вайсковыя калоны&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;.

Аднак гарнізон Полацка не быў разгромлены ў катле. Камандуючы абаронай горада Карл Хільперт самавольна пакінуў „крэпасць“ не чакаючы, пакуль шляхі адыходу будуць перарэзаны. Полацк быў вызвалены 4 ліпеня. Няўдача ў гэтай бітве каштавала пасады Георгу Ліндэману, камандуючаму [[група армій «Поўнач»|групы армій „Поўнач“]]»&lt;ref&gt;Frieser: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. Bd. 8, S. 626—630.&lt;/ref&gt;. Трэба адзначыць, што нягледзячы на адсутнасць «катлоў», лік палонных быў значным для аперацыі, якая доўжылася ўсяго шэсць дзён. 1-ы Прыбалтыйскі фронт заявіў аб захопе 7000 салдат і афіцэраў праціўніка&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

Хоць Полацкая аперацыя не ўвянчалася разгромам, падобным да віцебскага, яна прынесла значныя вынікі. Праціўнік пазбавіўся апорнага пункта і чыгуначнага вузла, была ліквідавана флангавага пагроза [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-му Прыбалтыйскага фронту]], пазіцыі групы армій «Поўнач» былі абыдзены з поўдня і апынуліся пад пагрозай удару ў фланг.

Пасля ўзяцця Полацка адбыліся арганізацыйныя перастаноўкі пад новыя задачы. 4-я ўдарная армія была перададзена [[2-і Прыбалтыйскі фронт|2-му Прыбалтыйскага фронту]], з другога боку, 1-ы Прыбалтыйскі фронт атрымаў 39-ю армію ад Чарняхоўскага, а таксама дзве арміі з рэзерву. Паласа фронту ссунулася на 60 км на поўдзень. Усе гэтыя меры былі звязаны з неабходнасцю палепшыць кіравальнасць войскаў і ўзмацніць іх перад будучымі аперацыямі ў Прыбалтыцы&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;.

=== Мінская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Мінская аперацыя}}

28 чэрвеня фельдмаршал Э. Буш быў звольнены ад камандавання [[група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]], яго месца заняў фельдмаршал [[Вальтэр Модэль|В. Модэль]], які быў прызнаным спецыялістам па абарончых аперацыях&lt;ref&gt;С. Ньютон. Пожарник Гитлера. Фельдмаршал Модель. М.: АСТ, 2007&lt;/ref&gt;. У Беларусь было накіравана некалькі свежых злучэнняў, у прыватнасці, 4-я, 5-я і 12-я танкавыя дывізіі.

==== Адступленне 4-й арміі за Бярэзіну ====
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1992-0617-506, Walter Model im Kübelwagen.jpg|міні|злева|200px|Камандуючы групай армій «Цэнтр» фельдмаршал В. Модэль (побач з вадзіцелем)]]
[[Файл:Operation bagration minsk pocket 1944 june 29-july 03.png|міні|справа|200px|Стварэнне катла пад Мінскам]]

Пасля крушэння паўночнага і паўднёвага флангаў пад Віцебскам і Бабруйскам, нямецкая [[4-я армія (Германія)|4-я армія]] апынулася заціснутая ў «прамавугольніку». Усходнюю «сцяну» гэтага прамавугольніка стварала [[Друць|рака Друць]], заходнюю — [[Бярэзіна]], паўночную і паўднёвую — савецкія войскі. На захадзе знаходзіўся [[Мінск]], на які былі нацэлены асноўныя савецкія ўдары. Флангі 4-й арміі фактычна не былі прыкрыты. Акружэнне выглядала немінучым. Таму камандуючы арміяй генерал К. фон Тыпельскірх аддаў загад аб агульным адступленні цераз Бярэзіну да Мінска. Адзіным шляхам для гэтага заставалася грунтавая дарога ад [[Магілёў|Магілёва]] праз [[Беразіно]]&lt;ref name=autogenerated12&gt;К. Типпельскирх, «История Второй мировой войны». СПб.:Полигон;М.:АСТ,1999&lt;/ref&gt;. Сабраныя на дарозе войскі і тылавыя ўстановы спрабавалі па адзінаму мосту перабрацца на заходні бераг Бярэзіны пад пастаяннымі знішчальнымі ўдарамі штурмавікоў і бамбавікоў. Ваенная паліцыя самаўхілілася ад рэгулявання пераправы. Акрамя таго, войскі падвяргаліся нападам партызан&lt;ref name=autogenerated12 /&gt;. Дадаткова сітуацыя ўскладнялася тым, што да тых, хто адыходзіў, далучаліся шматлікія групы салдат з частак, разбітых на іншых участках, нават з-пад Віцебска&lt;ref name=autogenerated13&gt;В. Мюллер Я нашел подлинную родину. Записки немецкого генерала — М.: «Прогресс», 1974&lt;/ref&gt;. Па гэтых прычынах пераход цераз Бярэзіну ішоў павольна і суправаджаўся вялікімі стратамі. Трэба адзначыць, што націск з боку [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]], які знаходзіўся прама перад фронтам 4-й арміі, быў нязначны, бо ў планы Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання не ўваходзіла выгнанне праціўніка з пасткі&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;.

==== Бітва на поўдзень ад Мінска ====
[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-155-2112A-38A, Russland, Panzer IV.jpg|міні|злева|200px|Сур’ёзна пашкоджаны танк Pz-4 5-й танкавай дывізіі]]

Пасля паражэння двух карпусоў 9-й арміі, [[К. Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] атрымаў новыя задачы. [[3-ці Беларускі фронт]] наступаў па двух напрамках, на паўднёвы захад да Мінска, і захад, на [[Вілейка|Вілейку]]. [[1-ы Беларускі фронт]] атрымаў сіметрычную задачу. [[65-я армія, СССР|65-я]] і [[28-я армія, СССР|28-я]] арміі і конна-механізаваная група І. А. Пліева, якія дабіліся ўражлівых вынікаў у [[Бабруйская аперацыя|Бабруйскай аперацыі]], паварочвалі строга на захад, на [[Слуцк]] і [[Нясвіж]]. 3-я армія А. В. Гарбатава наступала на паўночны захад, да Мінска. 48-я армія П. Л. Раманенкі станавілася перамычкай паміж гэтымі ўдарнымі групамі.

У наступленні фронту лідзіравалі рухомыя злучэнні — танкавыя, механізаваныя часткі і конна-механізаваныя групы. Конна-механізаваная група І. А. Пліева хутка прасоўваючыся да Слуцка, выйшла да горада вечарам 29 чэрвеня. Праціўнік перад 1-м Беларускім фронтам быў пераважна разгромлены, таму супраціленне было слабым. Выключэннем стаў сам горад Слуцк: яго абаранялі часткі 35-й і 102-й дывізій, якія мелі сур’ёзныя страты. Савецкімі войскамі гарнізон Слуцка ацэньваўся прыблізна ў два палкі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

Сутыкнуўшыся з арганізаваным супраціўленнем у Слуцку, генерал І. А. Пліеў арганізаваў штурм з трох бакоў адначасова. Флангавы ахоп прынёс поспех: 30 чэрвеня да 11 гадзін раніцы Слуцк быў ачышчаны конна-механізаванай групай пры падтрымцы пяхоты, якая абышла горад&lt;ref&gt;«Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945»&lt;/ref&gt;.

Конна-механізаваная група І. А. Пліева ўжо к 2 ліпеня авалодала Нясвіжам, перарэзаўшы мінскай групоўцы шляхі адыходу на паўднёвы ўсход. Наступленне развівалася хутка, супраціляліся толькі дробныя разрозненыя групы салдат&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. 2 ліпеня рэшткі 12-й танкавай дывізіі немцаў былі адкінуты ад [[Пухавічы|Пухавіч]]. Да 2 ліпеня танкавыя карпусы фронту К. К. Ракасоўскага падышлі да Мінска.

==== Барацьба за Мінск ====
[[Файл:19440701 general rotmistrow beresina.jpg|міні|злева|200px|Камандуючы 5-й гвардзейскай танкавай арміяй П. А. Ратмістраў на камандным пункце]]

На гэтым этапе на фронт пачалі прыбываць нямецкія рухомыя рэзервы, адабраныя галоўным чынам з вайсковай групоўкі ва Украіне. Першай 26-28 чэрвеня на паўночны ўсход ад [[Мінск]]а, у раён [[Барысаў|Барысава]], прыбыла 5-я танкавая дывізія пад камандаваннем генерала [[Карл Дэкер|К. Дэкера]]. Яна была сур’ёзнай пагрозай, улічваючы, што на працягу некалькіх месяцаў амаль не ўдзельнічала ў баявых дзеяннях і была ўкамплектавана практычна да штатнай колькасці (у тым ліку вясной супрацьтанкавы дывізіён быў пераўзброены 21 знішчальнікамі танкаў Jagdpanzer IV/48, а ў чэрвені прыбыў укамплектаваны па штаце батальён з 76 «[[Panzerkampfwagen V Panther|пантэр]]»), а па прыбыцці ў раён Барысава была ўзмоцнена 505-м цяжкім батальёнам (45 танкаў «[[Тыгр, танк|тыгр]]»). Слабым месцам немцаў у гэтым раёне была пяхота: гэта былі альбо ахоўныя, альбо значна пацярпелыя пяхотныя дывізіі.

28 чэрвеня [[5-я гвардзейская танкавая армія]], конна-механізаваная група Н. С. Аслікоўскага і 2-гі гвардзейскі танкавы корпус прыйшлі ў рух з мэтай фарсіраваць Бярэзіну і прасоўвацца на Мінск. 5-я танкавая армія, якая ішла ў сярэдзіне баявога парадку, на Бярэзіне сутыкнулася з групай генерала [[Дытрых фон Заукен|Д. фон Заукена]] (асноўныя сілы 5-й танкавай дывізіі і 505-ы цяжкі танкавы батальён). Задачай групы Д. фон Заукена было ўтрымліваць мяжу Бярэзіны, каб прыкрыць адступленне [[4-й армія (Германія)|4-й арміі]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 29 і 30 чэрвеня паміж гэтай групай і двума карпусамі 5-й гвардзейскай танкавай арміі ішлі надзвычай жорсткія баі. 5-я гвардзейская танкавая армія прасоўвалася з вялікай цяжкасцю і цяжкімі стратамі, аднак за гэты час конна-механізаваная група Н. С. Аслікоўскага, 2-гі гвардзейскі танкавы корпус і стралкі 11-й гвардзейскай арміі фарсіравалі Бярэзіну, зламаўшы слабае супраціленне паліцэйскіх падраздзяленняў, і пачалі ахопліваць нямецкую дывізію з поўначы і поўдня. 5-я танкавая дывізія пад ціскам з усіх бакоў была вымушана адступіць з цяжкімі стратамі пасля непрацяглых, але лютых вулічных баёў у самім Барысаве&lt;ref&gt;W. M. Connor. Analysis of Deep Attack Operations: Operation Bagration, Belorussia, 22 June-29 August 1944&lt;/ref&gt;. Пасля калапсу абароны у Барысаве, конна-механізаваная група Н. С. Аслікоўскага была нацэлена на [[Маладзечна]] (на паўночны захад ад Мінска), а 5-я гвардзейская танкавая армія і 2-гі гвардзейскі танкавы корпус — на Мінск. Правафлангавая 5-я агульнавайсковая армія ў гэты час рухалася на поўнач ад заходняга напрамку, на Вілейку, а левафлангавая 31-я армія ішла за 2-м гвардзейскім танкавым корпусам. Такім чынам, вялося паралельнае праследаванне: савецкія рухомыя злучэнні абганялі калоны навакольнай групоўкі. Быў зламаны апошні рубеж на шляху да Мінска. Вермахт панёс сур’ёзныя страты, прычым доля палонных была значнай. Заяўкі 3-га Беларускага фронту ўключалі больш за 22 тысяч забітых і больш за 13 тысяч палонных нямецкіх салдат&lt;ref name=autogenerated11&gt;Операция «Багратион». — М.: Вече, 2011&lt;/ref&gt;. Разам з вялікай колькасцю знішчанага і захопленага транспарту (амаль 5 тысяч аўтамабіляў, згодна з той жа зводкай) можна зрабіць выснову, што цяжкім ударам падвергліся тылавыя службы групы армій «Цэнтр».

На паўночны захад ад Мінска 5-я танкавая дывізія дала яшчэ адзін сур’ёзны бой 5-й гв. танкавай арміі. 1-2 ліпеня прайшла цяжкая манёўравая бітва. Нямецкія танкісты заявілі аб знішчэнні 295 савецкіх баявых машын&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Хоць да такіх заявак варта ставіцца з асцярогай, не падлягае сумненням, што страты 5-й гв. танкавай арміі былі цяжкія. Аднак у гэтых баях 5-я тд скарацілася да 18 танкаў, былі таксама страчаны ўсе «тыгры» 505-га цяжкага батальёна&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Фактычна, дывізія страціла магчымасць уплываць на аператыўнае становішча, тады як ўдарны патэнцыял савецкіх бронетанкавых частак зусім не быў вычарпаны.

3 ліпеня 2-гі гв. танкавы корпус падышоў да ўскраін Мінска і, здзейсніўшы абыходны манеўр, уварваўся ў горад з паўночнага захаду. У гэты момант да горада з поўдня падышоў перадавы атрад фронту Ракасоўскага, з поўначы наступала 5-я гв. танкавая армія, а з усходу — перадавыя атрады 31-й агульнавайсковай арміі. Супраць гэтак шматлікіх і магутных фарміраванняў у Мінску было толькі каля 1800 чалавек рэгулярных войск. Трэба адзначыць, што немцам удалося 1-2 ліпеня эвакуіраваць больш за 20 тысяч параненых і тылавікоў&lt;ref name=autogenerated10&gt;А. Бухнер. 1944. Крах на Восточном фронте. — М.: ЭКСМО, 2006.&lt;/ref&gt;. Аднак у горадзе яшчэ заставаліся досыць шматлікія ваенныя, якія адсталі (пераважна бяззбройныя). Абарона Мінска была вельмі кароткай: ужо к 13:00 сталіца Беларусі была вызвалена&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;. Гэта азначала, што рэшткі 4-й арміі і часткі, якія далучыліся да яе, больш за 100 тысяч чалавек, былі асуджаны на палон або знішчэнне ў Мінскім «катле». Мінск трапіў у рукі савецкіх войскаў моцна разбураным у ходзе баёў яшчэ лета 1941-га года, акрамя таго, адыходзячы, часткі вермахта прычынілі дадатковыя разбурэнні гораду. Маршал Васілеўскі канстатаваў: «5 ліпеня я наведаў Мінск. Уражанне ў мяне засталося вельмі цяжкае. Горад быў моцна разбураны фашыстамі. З буйных будынкаў вораг не паспеў падарваць толькі дом беларускага ўрада, новы будынак ЦК КПБ, радыёзавод і Дом Чырвонай Арміі. Электрастанцыя, чыгуначны вакзал, большасць прамысловых прадпрыемстваў і ўстаноў ўзарваны»&lt;ref&gt;А. Василевский. Дело всей жизни. — М.: Политиздат, 1983.&lt;/ref&gt;

==== Калапс 4-й арміі ====
Акружаная нямецкая групоўка прадпрымала адчайныя спробы вырвацца на захад. Немцы рабілі нават спробы нападаў з халоднай зброяй&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;. Кіраванне арміі ўратавалася ўцёкамі на захад, таму фактычнае камандаванне рэшткамі 4-й палявой арміі ажыццяўляў замест [[Курт фон Тыпельскірх|К. фон Тыпельскірха]] камандзір 12-га армейскага корпуса [[Вінцэнц Мюлер|В. Мюлер]]&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;.

Мінскі «кацёл» прастрэльваўся наскрозь артылерыйскім агнём і авіяцыяй, боепрыпасы былі на зыходзе, забеспячэнне цалкам адсутнічала, таму спроба прарыву была прадпрынята без прамаруджвання. Для гэтага акружаныя разбіліся на дзве групы, адна на чале з самім В. Мюлерам, другой кіраваў камандзір 78-й штурмавой дывізіі генерал-лейтэнант Г. Траўт. 6 ліпеня атрад пад камандаваннем Г. Траўта колькасцю ў 3000 чалавек распачаў спробу прарвацца ў [[Смілавічы|Смілавічах]], але сутыкнуўся з часткамі 49-й арміі і пасля чатырохгадзіннага бою быў перабіты. У той жа дзень Г. Траўт распачаў другую спробу выбрацца з пасткі, аднак не даходзячы да перапраў цераз [[Свіслач]] каля Сінела, яго атрад быў разгромлены, а сам Г. Траўт трапіў у палон&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;.

5 ліпеня з «катла» была адпраўлена апошняя радыёграма камандаванню групы войскаў. Яна абвяшчала&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;:

{{цытата|Скіньце з самалёта хоць бы карты мясцовасці, ці вы ўжо спісалі нас?}}

На гэты адчайны заклік адказу не было. Знешні фронт акружэння хутка зрушваўся на захад, і калі ў момант замыкання кальца для прарыву было дастаткова прайсці 50 км, неўзабаве фронт праходзіў ужо ў 150 км ад катла&lt;ref name=autogenerated21&gt;Великая Отечественная война 1941—1945 годов. М., Воениздат, 2011, т. 1.&lt;/ref&gt;. Звонку да акружаных ніхто не прабіваўся. Кальцо сціскалася, супраціленне душылі масіраванымі абстрэламі і бамбардзіроўкамі. 8 ліпеня, калі немагчымасць прарыву стала відавочнаю, В. Мюлер прыняў рашэнне капітуляваць. З самага ранку ён выехаў, арыентуючыся на гукі артылерыйскага агню, у бок савецкіх войск, і здаўся ў палон часткам 121-га стралковага корпуса 50-й арміі. Ім неадкладна быў напісаны загад наступнага зместу&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;:

{{цытата|08/07/1944 года. Усім салдатам 4-й арміі, якія знаходзяцца ў раёне на ўсход ад ракі Пціч!

Наша становішча пасля шматдзённых цяжкіх баёў стала безнадзейным. Мы выканалі свой абавязак. Наша баяздольнасць практычна зведзена да нуля, і разлічваць на аднаўленне забеспячэння не прыходзіцца. Па паведамленні вярхоўнага камандавання вермахта, рускія войскі стаяць ужо пад Баранавічамі. Шлях па цячэнні ракі заблакіраваны, і прарваць кальцо сваімі сіламі мы не можам. У нас вялікая колькасць параненых і салдат, якія адбіліся ад сваіх частак

Рускае камандаванне абяцае:&lt;br/&gt;
а) медыцынскую дапамогу ўсім параненым;&lt;br/&gt;
б) афіцэрам пакінуць ордэны і халодную зброю, салдатам — ордэны.

Ад нас патрабуецца: сабраць і здаць у спраўным стане ўсю наяўную зброю і рыштунак.

Пакладзем канец бессэнсоўнаму кровапраліццю!

Загадваю:

Неадкладна спыніць супраціўленне; сабрацца групамі па 100 чалавек і больш пад камандаваннем афіцэраў або старэйшых па званню унтэр-афіцэраў; сканцэнтраваць параненых у пунктах збору; дзейнічаць выразна, энергічна, праяўляючы таварыскую ўзаемадапамогу. Чым большую дысцыплінаванасць мы пакажам пры здачы, тым хутчэй будзем пастаўлены на забеспячэнне.

Гэты загад належыць распаўсюджваць вусна і пісьмова ўсімі наяўнымі ў распараджэнні сродкамі.

Мюлер,
генерал-лейтэнант і камандуючы
XII армейскім корпусам.}}

Камандзіры Чырвонай арміі досыць самакрытычна ацэньвалі дзеянні па разгрому Мінскага «катла». Камандуючы 2-м Беларускім фронтам генерал [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Г. Ф. Захараў]] выказаў крайнюю незадаволенасць&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;:

{{цытата|Ліквідацыя акружаных разрозненых груп праціўніка ідзе абуральна павольна і неарганізавана. У выніку безыніцыятыўнай і нерашучай дзейнасці камандарма праціўнік ў пошуках выхаду кідаецца з боку ў бок, нападае на штабы карпусоў і армій, склады, на аўтакалоны, тым самым парушае бесперабойную працу тылу і кіраванне.}}

Тым не менш, на працягу 8-9 ліпеня арганізаванае супраціўленне нямецкіх войскаў было зламана. Да 12 ліпеня працягвалася зачыстка: партызаны і рэгулярныя часткі прачэсвалі лясы, абясшкоджваючы дробныя групы акружэнцаў. Пасля гэтага баі на ўсход ад Мінска канчаткова спыніліся. Больш за 72 тысяч нямецкіх салдат загінулі, больш за 35 тысяч трапілі ў палон&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

=== Другі этап аперацыі ===
Напярэдадні другога этапа аперацыі «Баграціён» савецкі бок спрабаваў максімальна выкарыстаць дасягнуты поспех, нямецкая — аднавіць фронт. На гэтым этапе наступаючым давялося змагацца з непрыяцельскімі рэзервамі, што прыбывалі. Таксама ў гэты час адбыліся новыя кадравыя перастаноўкі ў кіраўніцтве ўзброенымі сіламі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Начальнік генеральнага штаба сухапутных войскаў [[Курт Цэйтцлер|К. Цэйтцлер]] прапанаваў адвесці [[група армій «Поўнач»|групу армій «Поўнач»]] на поўдзень, каб з яе дапамогай пабудаваць новы фронт&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;. Гэта прапанова была адхілена [[А. Гітлер]]ам па палітычных меркаваннях (адносіны з Фінляндыяй), а таксама з-за пярэчанняў Флоцкага камандавання: выхад з Фінскага заліва пагаршаў зносіны з той жа Фінляндыяй і Швецыяй&lt;ref name=autogenerated16 /&gt;. У выніку К. Цэйтцлер быў вымушаны пакінуць пасаду начальніка генеральнага штаба, і быў зменены [[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Х. В. Гудэрыянам]].

Фельдмаршал В. Модэль са свайго боку паспрабаваў узвесці абарончую лінію, якая ішла ад [[Вільня|Вільні]] праз [[Ліда|Ліду]] і [[Баранавічы]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; і запячатаць дзірку ў фронце шырынёй 400 км. Для гэтага ён меў адзіную армію групы «Цэнтр», якая не трапіла да гэтага часу пад удар — 2-ю, а таксама падмацаванні і рэшткі разбітых частак. У суме гэта былі відавочна недастатковыя сілы. В. Модэль атрымаў значную дапамогу з іншых участкаў фронту: да 16 ліпеня ў Беларусь было перакінута 46 дывізій&lt;ref name=autogenerated21 /&gt;&lt;ref&gt;Сборник материалов по составу, группировке и перегруппировке сухопутных: войск фашистской Германии и войск бывших её сателлитов на советско-германском фронте за период 1941—1945 гг&lt;/ref&gt;. Аднак гэтыя фарміраванні ўводзіліся ў бой паступова, часта «з колаў», і не маглі хутка змяніць ход бітвы.

=== Шаўляйская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Шаўляйская аперацыя}}

Пасля вызвалення [[Полацк]]а, [[1-ы Прыбалтыйскі фронт]] І. Х. Баграмяна атрымаў задачу на наступленне ў кірунку на паўночны захад, да [[Дзвінск]]а і на захад, да [[Каўнас]]а і [[Свянцяны|Свянцянам]]. Агульны план заключаўся ў прарыве да Балтыкі і адсячэнні [[група армій «Поўнач»|групы армій «Поўнач»]] ад іншых сіл [[вермахт]]а&lt;ref name=autogenerated9 /&gt;. Каб войскі фронту не расцягваліся па розных аперацыйных лініях, 4-я ўдарная армія была перададзена [[2-гі Беларускі фронт|2-му Беларускаму фронту]]. Узамен была перададзена 39-я армія ад [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Фронту таксама былі перададзеныя рэзервы: у яго склад увайшлі 51-я армія генерал-лейтэнанта Я. Г. Крэйзер і 2-я гвардзейская армія генерал-лейтэнанта П. Г. Чанчібадзэ. Гэтыя перастаноўкі выклікалі невялікую паўзу, бо на 4 ліпеня толькі дзве з армій фронту мелі перад сабой праціўніка. Рэзервовыя арміі здзяйснялі марш да фронту, 39-я таксама знаходзілася на маршы пасля разгрому Віцебскага «катла». Таму да 15 ліпеня бітва ішла без удзелу армій Я. Г. Крэйзера і П. Г. Чанчібадзэ&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

Чакаючы наступлення на [[Дзвінск]], праціўнік перакінуў у гэты раён частку сіл групы армій «Поўнач». Савецкі бок ацэньваў сілы праціўніка пад Дзвінскам у пяць свежых дывізій, а таксама — брыгаду штурмавых гармат, ахоўныя, сапёрныя і штрафныя часткі. Такім чынам, перавагі ў сілах над праціўнікам савецкія войскі не мелі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. Акрамя таго, перабоі з забеспячэннем палівам вымусілі савецкую авіяцыю моцна знізіць актыўнасць. З-за гэтага наступленне, якое пачалося 5 ліпеня, к 7-му ліпеня забуксавала. Перанясенне напрамку ўдару дапамагло толькі трохі прасунуцца наперад, але не стварыла прарыву. 18 ліпеня аперацыя на Дзвінскім напрамку была прыпынена. Па сцвярджэнню І. Х. Баграмяна, ён быў гатоў да такога развіцця падзей&lt;ref name=autogenerated19&gt;И. X. Баграмян Так шли мы к победе. — М.: Воениздат, 1977&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Для мяне, увогуле, не было нечаканым павольнае прасоўванне арміі Чысцякова. Тое, чаго я баяўся, пачалося: вораг спрабаваў арганізаваць удар у фланг галоўным сілам нашага фронту, а для гэтага пачаў уводзіць новыя войскі ў раёне Даўгаўпілса, адкуль так зручна ісці на злучэнне з войскамі групы армій «Цэнтр».}}

Прасоўванне на Свянцяны ішло значна прасцей, бо на гэтым напрамку праціўнік не ўкінуў такіх значных рэзерваў, а савецкая групоўка, наадварот, была больш магутнай, чым супраць Дзвінска. Наступаючы, 1-ы танкавы корпус перарэзаў чыгунку Вільня — Дзвінск. Да 14 ліпеня левы фланг прасунуўся на 140 км, пакідаючы на поўдзень ад Вільні і рухаючыся на [[Коўна]].

Лакальная няўдача не паўплывала на агульны ход аперацыі. 6-я гвардзейская армія зноў перайшла ў наступленне 23 ліпеня, і хоць яе прасоўванне было павольным і цяжкім, 27 ліпеня Дзвінск быў ачышчаны ва ўзаемадзеянні з войскамі 2-га Прыбалтыйскага фронту, якія наступалі правей. Пасля 20 ліпеня пачаў даваць вынікі ўвод свежых сіл: 51-я армія дасягнула лініі фронту і адразу ж вызваліла [[Панявежыс]], пасля чаго працягнула рух да [[Шаўляй|Шаўляя]]. 26 ліпеня ў яе паласе быў уведзены ў бой 3-ці Гвардзейскі механізаваны корпус, які выйшаў да Шаўляя ў той жа дзень. Супраціўленне праціўніка было слабым, з нямецкага боку дзейнічалі ў асноўным асобныя аператыўныя групы&lt;ref name=autogenerated19 /&gt;&lt;ref name=autogenerated17&gt;Г. Фриснер. Проигранные сражения. М.: Воениздат, 1966&lt;/ref&gt;, таму Шаўляй быў узяты ўжо 27 ліпеня.

Праціўнік цалкам ясна разумеў намер Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання адрэзаць групу «Поўнач». [[Яганес Фрыснер|Я. Фрыснер]], камандуючы групай армій, яшчэ 15 ліпеня звярнуў увагу А. Гітлера на гэты факт, сцвярджаючы, што калі група армій не зменшыць фронт і не будзе адведзена, яе чакае ізаляцыя і, магчыма, разгром&lt;ref name=autogenerated17 /&gt;. Аднак часу на адвод групы з «мяшка» ужо не было, а 23 ліпеня Я. Фрыснер быў зняты з пасады і адпраўлены на поўдзень, у [[Румынія|Румынію]].

Агульная мэта 1-га Прыбалтыйскага фронту заключалася ў выхадзе да мора&lt;ref name=autogenerated18&gt;''С. М. Штеменко'' Генеральный штаб в годы войны.&lt;/ref&gt;, таму 3-ці Гвардзейскі механізаваны корпус як рухомая група фронту быў павернуты практычна пад прамым вуглом: з захаду на поўнач. І. Х. Баграмян аформіў гэты паварот загадам наступнага зместу&lt;ref name=autogenerated18 /&gt;:

{{цытата|Дзякуй за Шаўляй. Спыніць бой у раёне Шаўляя. Хутка засяродзіцца м. Мешкучай і ударам на поўнач уздоўж шашы да зыходу 27.07.1944 г. галоўнымі сіламі авалодаць Іанішкіс, а моцнымі перадавымі атрадамі — Бауска, Елгава.}}

Да 30 ліпеня ўдалося аддзяліць дзве групы армій адну ад аднае: авангарды 3. Гвардзейскага мехкорпуса перарэзалі апошнюю чыгунку паміж [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]] і Прыбалтыкай ў раёне Тукумса. 31 ліпеня пасля даволі напружанага штурму пала Елгава. Такім чынам, фронт выйшаў да Балтыйскага мора. Узнік, па выразу А. Гітлера, «пралом у вермахце»&lt;ref name=autogenerated17 /&gt;. На гэтым этапе асноўнай задачай фронту І. Х. Баграмяна стала ўтрыманне дасягнутага, бо аперацыя на вялікую глыбіню прывяла б да расцяжэння камунікацый, а праціўнік актыўна стараўся аднавіць сухапутныя зносіны паміж групамі армій.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-J27512, Ostfront, Gegenstoss der Division Großdeutschland.jpg|міні|злева|200px|Салдаты дывізіі «Вялікая Германія» падчас контрудару ў Прыбалтыцы]]

[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-732-0137-32, Ostpreussen, Offiziere der Division »Großdeutschland«.jpg|міні|справа|200px|Хаса фон Мантойфель з афіцэрамі дывізіі «Вялікая Германія»]]

Першым з нямецкіх контрудараў стала атака пад горадам [[Біржай]]. Гэта мястэчка знаходзілася на стыку паміж 51-й арміяй, што прарвалася да мора, і 43-й арміяй, якая ішла за ёй справа ўступам. Ідэя нямецкага камандавання заключалася ў тым, каб праз пазіцыі прыкрываючай фланг 43-й арміі выйсці ў тыл 51-й арміі, якая імкнулася да мора. Праціўнік выкарыстаў досыць буйную групоўку са складу групы армій «Поўнач». Па савецкіх дадзеных, у бітве ўдзельнічалі пяць пяхотных дывізій (58-я, 61-я, 81-я, 215-я і 290-я), матарызаваная дывізія «Нордланд», 393-я брыгада штурмавых гармат і іншыя часткі&lt;ref name=autogenerated20&gt;А. П. Белобородов Всегда в бою. М., 1984&lt;/ref&gt;. 1 жніўня, перайшоўшы ў наступленне, гэтая група здолела акружыць 357-ю стралковую дывізію 43-й арміі. Дывізія была досыць нешматлікай (4000 чалавек)&lt;ref name=autogenerated20 /&gt; і знаходзілася ў цяжкім становішчы. Аднак лакальны «кацёл» не падвяргаўся сур’ёзнаму націску&lt;ref name=autogenerated20 /&gt;, мабыць, з-за недахопу сіл ў праціўніка. Першыя спробы разблакіраваць акружаныя часткі не ўдаліся, але з дывізіяй захоўвалася сувязь, яна мела забеспячэнне па паветры&lt;ref name=autogenerated19 /&gt;. Становішча пераламалі укінутыя І. Х. Баграмянам рэзервы. У ноч на 7 жніўня 19-ы танкавы корпус і акружаная дывізія, якая біла знутры «катла», злучыліся. Біржай таксама быў утрыманы. З 3908 чалавек, якія трапілі ў акружэнне, выйшлі 3230 чалавек у страю і каля 400 параненых. Гэта значыць, чалавечыя страты аказаліся ўмеранымі.

Аднак контрудары нямецкіх войскаў працягваліся. 16 жніўня пачаліся атакі ў раёне [[Расейняй]] і на захад ад Шаўляя. Нямецкая 3-я танкавая армія спрабавала адкінуць Чырвоную армію ад Балтыйскага мора і аднавіць сувязь з групай армій «Поўнач». Падраздзяленні 2-й гвардзейскай арміі былі адціснуты, як і часткі суседняй, 51-й арміі. А 18 жніўня перад 2-й гвардзейскай арміяй стаялі 7-я, 5-я, 14-я танкавыя дывізіі і танкавая дывізія «Вялікая Германія» (у дакуменце памылкова — «дывізія СС»)&lt;ref name=autogenerated30&gt;Операция «Багратион». Освобождение Белоруссии. М., «ОЛМА-ПРЕСС», 2004&lt;/ref&gt;. Становішча пад Шаўляем было стабілізавана ўводам у бой 5-й гвардзейскай танкавай арміі&lt;ref name=autogenerated19 /&gt;. Аднак 20 жніўня пачалося наступленне з захаду і усходу на Тукумс. Тукумс быў страчаны, і на кароткі тэрмін немцы аднавілі сухапутныя зносіны паміж групамі армій «Цэнтр» і «Поўнач». Атакі нямецкай 3-яй танкавай арміі ў раёне Шяўляя не ўдаліся&lt;ref name=autogenerated30 /&gt;. У канцы жніўня наступіў перапынак у бітвах. 1-ы Прыбалтыйскі фронт завяршыў сваю частку аперацыі «Баграціён».

=== Віленская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Віленская франтавая наступальная аперацыя (1944)}}

[[Файл:19440712 soviet and ak soldiers vilnius.jpg|міні|злева|200px|Сумесны патруль Чырвонай Арміі і Арміі Краёвай у Вільні]]

Знішчэнне [[4-й армія (Германія)|4-й арміі]] вермахта на ўсход ад Мінска адкрыла прывабныя перспектывы. 4 ліпеня І. Д. Чарняхоўскі атрымаў дырэктыву Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання з задачай наступаць у агульным кірунку на Вільню, Коўна і да 12 ліпеня вызваліць [[Вільня|Вільню]] і [[Ліда|Ліду]], у далейшым захапіць плацдарм на заходнім беразе [[Нёман]]а.

Не беручы аператыўнай паўзы, [[3-ці Беларускі фронт]] 5 ліпеня прыступіў да аперацыі. Наступленне было падтрымана 5-й гвардзейскай танкавай арміяй. Праціўнік не меў дастатковых сіл для прамога процістаяння, аднак Вільня была абвешчана [[А. Гітлер]]ам чарговай «крэпасцю», і ў ім быў засяроджаны даволі вялікі гарнізон, які ўжо ў ходзе аперацыі быў дадаткова ўзмоцнены і налічваў каля 15 тысяч чалавек&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Існуюць і альтэрнатыўныя ацэнкі колькасці гарнізона: 4000 чалавек&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;. 5-я армія і 3-ці гвардзейскі механізаваны корпус прарвалі абарону праціўніка і прасунуліся на 20 км за першыя суткі. Для пяхоты гэта вельмі высокі тэмп. Справа палягчалася рыхласцю нямецкай абароны: войску супрацьстаялі на шырокім фронце патрапаныя пяхотныя злучэнні і кінутыя на фронт будаўнічыя і ахоўныя часткі. Армія ахапіла Вільню з поўначы.

Тым часам 11-я гвардзейская армія і 5-я гвардзейская танкавая армія наступалі на поўдні, у раёне [[Маладзечна]]. Пры гэтым танкавая армія паступова перамяшчалася на поўнач, акружаючы Вільню з поўдня. Само Маладзечна было ўзята кавалерыстамі 3-га гвардзейскага корпуса 5 ліпеня. У горадзе быў захоплены склад з 500 тонамі паліва&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. 6 ліпеня немцы паспрабавалі правесці контратаку супраць 5-й гвардзейскай танкавай арміі. У ёй бралі ўдзел 212-я пяхотная і 391-я ахоўная дывізіі, а таксама імправізаваная бронегрупа Хоп з 22 самаходных артылерыйскіх установак. Контрудар меў, па нямецкіх заяўках, абмежаваны поспех, але савецкім бокам ён не пацвярджаецца; адзначаецца толькі факт контратакі. На прасоўванне да Вільні ўплыву ён не аказаў, але 11-я гвардзейская армія павінна была некалькі знізіць тэмп руху да [[Алітус]]у, адбіваючы гэтую і наступныя атакі (пазней на 11-ю гвардзейскую армію прыйшліся контрудары 7-й і рэшткаў 5-й танкавых дывізій, ахоўных і пяхотных частак). 7-8 ліпеня горад быў акружаны часткамі 5-й гвардзейскай танкавай арміі з поўдня і 3-га гвардзейскага механізаванага корпуса з поўначы. Гарнізон пад камандаваннем генерал-маёра Р. Штагеля заняў кругавую абарону. Горад абараняла звычайная для бітваў 1944 года зводная група з розных частак, у тым ліку 761-я грэнадзёрская брыгада, артылерыйскі і зенітны батальёны і іншыя.

[[Файл:Vilnus1944trofey.jpg|міні|справа|200px|Савецкія салдаты ў Вільні. Аўтамабіль — трафейны Kfz85]]

7 ліпеня ў Вільні ўспыхнула паўстанне польскай нацыяналістычнай арганізацыі [[Армія Краёва]] ([[аперацыя «Вострая брама»]] ў рамках [[Акцыя «Бура»|акцыі «Бура»]]). Яе атрады, узначаленыя мясцовым камандзірам А. Кржыжаноўскім, налічвалі па розных дадзеных ад 4 да 10 тысяч чалавек&lt;ref name=autogenerated15&gt;Borodziej: The Warsaw Uprising of 1944.&lt;/ref&gt;, і ім удалося ўзяць пад кантроль частку горада. Польскія паўстанцы не былі ў сілах вызваліць Вільню самастойна, але яны аказалі дапамогу часткам Чырвонай арміі.

Да 9 ліпеня большасць ключавых аб’ектаў у горадзе, у тым ліку чыгуначная станцыя і аэрадром, была захоплена часткамі 5-й арміі і 5-й гвардзейскай танкавай арміі. Аднак гарнізон упарта супраціўляўся.

І. Л. Дэген, танкіст, які ўдзельнічаў у штурме Вільні, пакінуў такое апісанне гэтых баёў&lt;ref&gt;''Г. Койфман'' [http://iremember.ru/tankisti/degen-ion-lazarevich/stranitsa-7.html Деген Ион Лазаревич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120827004921/http://iremember.ru/tankisti/degen-ion-lazarevich/stranitsa-7.html |date=27 жніўня 2012 }} iremember.ru — проект «Я помню». Воспоминания ветеранов ВОВ (14 марта 2007 года).&lt;/ref&gt;:

{{цытата|Падпалкоўнік сказаў, што ў праціўніка трымаюць абарону ўсяго чалавек сто пяхоты, пара нямецкіх танкаў і некалькі гармат — раз-два, і аблічыўся.(…)

І мы, тры танкі, папаўзлі па гарадскіх вуліцах, не бачачы адзін аднаго. Дзве нямецкія гарматы, якія нам абяцаў палкоўнік, мабыць, размнажаліся непалавым дзяленнем, сталі біць па нас з гармат з усіх бакоў. Ледзь паспявалі іх знішчаць. (…)

Бой з немцамі ў горадзе, акрамя савецкіх падраздзяленняў, актыўна вялі палякі з чырвона-белымі павязкамі на руках (падпарадкоўваліся польскаму ўраду ў Лондане) і вялікі яўрэйскі партызанскі атрад. У іх на рукаве былі чырвоныя павязкі. Група палякаў падышла да танка. Я саскочыў да іх і спытаў: «Дапамога патрэбна?». Камандзір, здаецца, палкоўнік, ледзь не са слязамі на вачах паціснуў мне руку і паказаў, адкуль па іх найбольш інтэнсіўна страляюць немцы. Аказваецца, напярэдадні іх пакінулі адзін на адзін з немцамі без падтрымкі. Вось чаму генерал-лейтэнант аказаўся такім добрым да нас… Тут жа прыбег лейтэнант, ужо бачаны мною ў штабе палка, і перадаў просьбу ад камандзіра — падтрымаць батальён у тым жа напрамку, на які мне толькі што паказалі палякі.

Знайшоў у паўпадвале НП камбата. Камбат азнаёміў мяне са становішчам і паставіў задачу. У батальёне ў яго заставалася семнаццаць чалавек… Я ўсміхнуўся: ну, калі тры танкі лічацца танкавай брыгадай, то чаму 17 байцоў не могуць быць батальёнам… Батальёну далі адну 76-мм гармату. У разліку засталося два бранябойныя снарады. Гэта быў увесь боекамплект. Гарматай камандаваў маладзенькі малодшы лейтэнант. Падтрымаць агнём батальён артылерысты, натуральна, не маглі. Іх галовы былі забітыя адной думкай: што яны будуць рабіць, калі па вуліцы пойдуць нямецкія танкі?!

Пачынаючы з 9 ліпеня, мой танк трое сутак не выходзіў з бою. Мы цалкам страцілі арыентацыю ў прасторы і часе. Снарады мне ніхто не падвозіў, і я быў вымушаны тысячу разоў падумаць, перш чым дазволіць сабе яшчэ адзін стрэл з танкавай гарматы. У асноўным падтрымліваў пяхоту агнём двух кулямётаў і гусеніцамі. Не было ніякай сувязі з брыгадай і нават з Варыводай.

Вулічныя баі — гэта сапраўдны кашмар, гэта жах, які чалавечы мозг не ў сілах цалкам ахапіць.(…)

13 ліпеня ў горадзе спыніліся баі. Немцы групамі здаваліся ў палон. Памятаеце, аб якой колькасці немцаў папярэдзіў мяне падпалкоўнік? Сто чалавек. Дык вось, толькі палонных немцаў аказалася пяць тысяч. Затое двух танкаў таксама не было.}}

У ноч з 12-га на 13 ліпеня нямецкая 6-я танкавая дывізія пры падтрымцы часткі дывізіі «Вялікая Германія» прабіла калідор да Вільні. Аперацыяй асабіста кіраваў генерал-палкоўнік Г. Х. Рэйнгарт, камандуючы 3-яй танкавай арміяй. З «крэпасці» выйшлі тры тысячы нямецкіх ваенных. Іншыя, колькі б іх ні было, загінулі або трапілі ў палон 13 ліпеня. Савецкі бок заявіў аб гібелі ў Вільні і ваколіцах васьмі тысяч нямецкіх салдат і палоне пяці тысяч&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. Да 15 ліпеня 3-ці Беларускі фронт захапіў плацдарм за Нёманам. Часткі Арміі Краёвай былі [[інтэрнаванне|інтэрнаваныя]] савецкімі ўладамі&lt;ref name=autogenerated15 /&gt;.

Пакуль ішоў штурм Вільні, паўднёвае крыло фронту спакойна прасоўвалася на захад. 3-ці Гвардзейскі кавалерыйскі корпус авалодаў Лідай, і да 16 ліпеня выйшаў да [[Гродна]]. Фронт фарсіраваў Нёман. Буйная водная перашкода была пройдзена ў хуткім тэмпе з умеранымі стратамі.

Часткі вермахта паспрабавалі нейтралізаваць плацдармы за Нёманам. З гэтай мэтай камандаванне нямецкай 3-яй танкавай арміі стварыла імправізаваную баявую групу з частак 6-й танкавай дывізіі і дывізіі «Вялікая Германія». У яе склад увайшлі два танкавыя батальёны, мотапяхотны полк і самаходная артылерыя. Контрудар 16 ліпеня быў накіраваны ў фланг 72-га стралковага корпуса 5-й арміі. Аднак гэты контрудар быў праведзены ў спешцы, разведку арганізаваць не паспелі. У глыбіні савецкай абароны каля мястэчка Враблевіж баявая група натыкнулася на стаўшую ў абарону 16-ю гв. знішчальна-супрацьтанкавую брыгаду і страціла ў ходзе цяжкага бою 63 танкі. Контрудар захлынуўся, плацдармы за Нёманам былі ўтрыманы Чырвонай Арміяй.

=== Ковенская аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Каўнаская аперацыя}}

Пасля бітвы за Вільню 3-ці Беларускі фронт пад камандаваннем І. Д. Чарняхоўскага быў накіраваны на [[Коўна]] і [[Сувалкі]], апошнія буйныя гарады на шляху да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. 28 ліпеня войскі фронту перайшлі ў наступленне і за першыя два дні прасунуліся на 5-17 км. 30 ліпеня яны прарвалі абарону праціўніка па Нёману; ў паласе 33-й арміі ў прарыў быў уведзены 2-гі гвардзейскі танкавы корпус. Выхад рухомага злучэння на аператыўны прастор паставіў гарнізон Каўнаса пад пагрозу акружэння, таму да 1 жніўня часткі вермахта пакінулі горад.

Аднак паступовае ўзмацненне супраціўлення немцаў прывяло да параўнальна павольнага прасоўвання з сур’ёзнымі стратамі. Расцяжэнне камунікацый, вычарпанне боепрыпасаў, узросшыя страты вымусілі савецкія войскі прыпыніць наступленне. Акрамя таго, праціўнік абрынуў на фронт І. Д. Чарняхоўскага серыю контрудараў. Так, 9 жніўня 1-я пяхотная, 5-я танкавая дывізіі і дывізія «Вялікая Германія» контратакавалі 33-ю армію, якая ішла ў цэнтры фронту, і некалькі пацяснілі яе. У сярэдзіне жніўня контратака пяхотных дывізій у раёне [[Расеняй|Расейняя]] прывяла нават да тактычных (узроўню палка) акружэнняў, неўзабаве, аднак, прабітых. Гэтыя хаатычныя контратакі прывялі да прыпынення аперацыі да 20-х чысел жніўня. З 29 жніўня па ўказанні Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання 3-ці Беларускі фронт перайшоў да абароны, дасягнуўшы [[Сувалкі|Сувалак]] і не дайшоўшы некалькіх кіламетраў да меж [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]].

Выхад да старых меж Германіі выклікаў ва Усходняй Прусіі паніку. Нягледзячы на запэўніванні гаўляйтэра [[Эрых Кох|Э. Коха]] ў тым, што становішча на подступах да Усходняй Прусіі стабілізавалася, насельніцтва пачало пакідаць рэгіён.

Для 3-га Беларускага фронту Каўнаскай аперацыяй бітвы ў рамках аперацыі «Баграціён» завяршыліся.

=== Беластоцкая і Асавецкая аперацыі ===
{{Асноўны артыкул|Беластоцкая аперацыя}}

Пасля стварэння Мінскага «катла» генерал Г. Ф. Захараў, як і іншыя камандуючыя франтамі, атрымаў задачу прасоўвацца глыбока на захад. У рамках Беластоцкай аперацыі 2-гі Беларускі фронт выконваў дапаможную ролю — праследаваў рэшткі групы армій «Цэнтр». Пакінуўшы за спіной Мінск, фронт развіваўся строга на захад — на [[Наваградак]], а затым — на [[Гродна]] і [[Беласток]]. 49-я і 50-я арміі спачатку не маглі прыняць удзелу ў гэтым руху, бо працягвалі баі з нямецкімі часткамі, акружанымі ў Мінскім «катле». Такім чынам, для наступлення заставалася толькі адна — 3-я армія. Яна пачала рух 5 ліпеня. Спачатку супраціўленне праціўніка было вельмі слабым: за першыя пяць дзён 3-я армія прасунулася на 120—125 км. Такі тэмп з’яўляецца вельмі высокім для пяхоты і хутчэй характэрны для маршу, чым для наступлення. 8 ліпеня ўзяты Навагрудак, 9 ліпеня армія выйшла да Нёмана.

Аднак паступова праціўнік разгортваў абарону перад войскамі фронту. На 10 ліпеня перад пазіцыямі фронту разведка выявіла рэшткі 12-й і 20-й танкавай і часткі чатырох пяхотных дывізій, а таксама шэсць асобных палкоў&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. Гэтыя сілы не маглі спыніць наступленне, але ўплывалі на аператыўнае становішча і зніжалі тэмп аперацыі.

10 ліпеня ў бой уступіла 50-я армія. Быў фарсіраваны Нёман. 15 ліпеня войскі фронту падышлі да Гродна. У той жа дзень войскі адбілі серыю контратак, прычыніўшы праціўніку сур’ёзны ўрон. 16 ліпеня правабярэжная (паўночная) частка Гродна была вызвалена ва ўзаемадзеянні з 3-ім Беларускім фронтам. Занёманская частка была вызвалена толькі 24 ліпеня.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-695-0409A-29A, Warschauer Aufstand, PKW auf Brücke.jpg|міні|справа|200px|Нямецкі ваенны аўтамабіль перасякае мост у Гродна ў апошнія дні перад узяццем горада]]
[[Файл:19440717 creation city command grodno.jpg|міні|злева|200px|Стварэнне савецкай камендатуры ў Гродна]]

Праціўнік узмацняў часткі на гродзенскім напрамку, аднак гэтыя рэзервы не былі дастатковымі, і якія, акрамя таго ж, самі неслі цяжкія страты ў баях. Хоць тэмп наступлення фронту сур’ёзна ўпаў, з 17 па 27 ліпеня войска прарваліся да [[Аўгустоўскі канал|Аўгустоўскага канала]], 27 ліпеня адбілі [[Беласток]], і выйшлі на даваенную мяжу [[СССР]]. Аперацыя прайшла без прыкметных акружэнняў праціўніка, што звязана са слабасцю рухомых злучэнняў у фронце: 2-гі Беларускі фронт не меў ні аднаго танкавага, механізаванага або кавалерыйскага корпуса, маючы толькі танкавыя брыгады падтрымкі пяхоты&lt;ref&gt;Боевой состав Советской Армии. М.: Воениздат, 1988&lt;/ref&gt;. У цэлым, фронт выканаў усе задачы, пастаўленыя перад ім.

У далейшым фронт развіваў наступленне на [[Асавец]], і 14 жніўня заняў горад. Таксама фронтам быў заняты плацдарм за [[Нараў|Наравам]]. Аднак прасоўванне войскаў было дастаткова павольным: сваю ролю адыгрывалі, з аднаго боку, расцягнутыя камунікацыі, з другога — частыя контратакі памацнелага праціўніка. 14 жніўня Беластоцкая аперацыя была спынена, а для 2-га Беларускага фронту скончылася і аперацыя «Баграціён».

=== Развіццё поспеху 1-ым Беларускім фронтам ===

[[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-695-0404-04 larger version.jpg|міні|справа|200px|Нямецкі сапёр рыхтуецца да падрыву чыгункі перад адступленнем]]

Пасля вызвалення [[Мінск]]а, фронт [[К. Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]], як і іншыя, атрымаў дырэктыву на праследаванне рэштак [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]. Першым пунктам прызначэння былі [[Баранавічы]], у далейшым меркавалася развіццё наступлення на [[Брэст]]. Непасрэдна на Баранавічы нацэльваліся рухомая групоўка фронту — 4-ы гвардзейскі кавалерыйскі, 1-ы механізаваны і [[9-ы танкавы корпус]]а.

Ужо 5 ліпеня сілы Чырвонай арміі сутыкнуліся з прыбываючымі аператыўнымі рэзервамі праціўніка. 1-ы мехкорпус ўступіў у бой з 4-й танкавай дывізіяй, якая толькі што прыбыла ў Беларусь, і быў спынены. Акрамя таго, на фронце з’явіліся венгерскія часткі (1-я кавалерыйская дывізія), і нямецкія пяхотныя рэзервы (28-я лёгкая дывізія). 5 і 6 ліпеня ішлі напружаныя баі, прасоўванне было нязначным, поспех намеціўся толькі ў [[65-й армія, СССР|65-й арміі]] [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батава]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

Паступова супраціўленне пад Баранавічамі было зламана. Наступаючых падтрымлівалі значныя сілы авіяцыі (каля 500 бамбардзіроўшчыкаў)&lt;ref name=autogenerated24&gt;История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945 гг. Том 4. Изгнание врага из пределов Советского Союза и начало освобождения народов Европы от фашистского ига (1944 год) — М.: Воениздат, 1962&lt;/ref&gt;. 1-ы Беларускі фронт прыкметна пераўзыходзіў непрыяцеля колькасна, таму супраціўленне паступова аслабла. 8 ліпеня пасля цяжкага вулічнага бою Баранавічы былі вызвалены.

Дзякуючы поспеху пад Баранавічамі палегчыліся дзеянні 61-й арміі. Гэтая армія пад камандай генерала П. А. Бялова наступала ў напрамку [[Пінск]]а праз [[Лунінец]]. Армія дзейнічала на надзвычай складанай забалочанай мясцовасці паміж флангамі 1-га Беларускага фронту. Падзенне Баранавічаў стварыла пагрозу ахопу нямецкіх войскаў у раёне Пінска і прымусіла іх да паспешнага адступлення. У ходзе праследавання значную дапамогу 61-й арміі аказала [[Дняпроўская рачная флатылія]]. У прыватнасці, у ноч на 12 ліпеня суда флатыліі скрытна падняліся па [[Прыпяць|Прыпяці]] і высадзілі стралковы полк на ўскраіне Пінска&lt;ref name=autogenerated24 /&gt;. Знішчыць дэсант немцам не ўдалося, 14 ліпеня Пінск быў вызвалены.

19 ліпеня быў паўакружаны і на наступны дзень узяты [[Кобрын]], горад на ўсход ад Брэста. Правае крыло фронту выйшла да Брэста з усходу.

Вяліся баявыя дзеянні і на левым крыле фронту, які быў адгароджаны ад правага непраходнымі балотамі [[Палессе|Палесся]]. Яшчэ 2 ліпеня праціўнік пачаў выводзіць войскі з [[Ковель|Ковеля]] — важнага транспартнага вузла. 5 ліпеня ў наступленне перайшла 47-я армія і 6 ліпеня вызваліла горад. Сюды для непасрэднага кіраўніцтва войскамі прыбыў камандуючы фронтам Канстанцін Ракасоўскі. 8 ліпеня, з мэтай захопу плацдарма на [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] (наступная задача — выхад да [[Люблін]]у) у бой быў уведзены 11-ы танкавы корпус. З-за неарганізаванасці корпус трапіў у засаду і незваротна страціў 75 танкаў, камандзір корпуса Рудкін быў зняты са сваёй пасады. Беспаспяховыя атакі тут вяліся яшчэ некалькі дзён. У выніку пад Ковелем праціўнік арганізавана адступіў на 12 — 20 кіламетраў і сарваў савецкае наступленне.

=== Люблін-Брэсцкая аперацыя ===
{{Асноўны артыкул|Люблін-Брэсцкая аперацыя}}

==== Пачатак наступлення ====
18 ліпеня [[1-ы Беларускі фронт]] пад камандаваннем [[К. Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] перайшоў у наступленне ў поўным складзе. У аперацыю ўступіла левае крыло фронту, што засталася да гэтага часу ў значнай меры пасіўным. На поўдзень ад яго ўжо ішла [[Львоўска-Сандамірская аперацыя]], таму для нямецкага боку манеўр рэзервамі быў вельмі ўскладнены. Праціўнікам 1-га Беларускага фронту былі не толькі часткі [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]], але таксама група армій «Паўночная Украіна», якой камандаваў В. Модэль. Гэты фельдмаршал такім чынам сумяшчаў пасады камандуючага групамі армій «Цэнтр» і «Паўночная Украіна». Для таго, каб захаваць сувязь паміж групамі армій, ён загадаў адвесці [[4-я танкавая армiя (Германія)|4-ю танкавую армiю]] за [[Заходні Буг|Буг]]. 8-я гвардзейская армія пад камандаваннем [[Васіль Іванавіч Чуйкоў|В. І. Чуйкова]] і 47-я армія пад камандаваннем [[Мікалай Іванавіч Гусеў|М. І. Гусева]] выйшлі да ракі і адразу фарсіравалі яе, увайшоўшы на тэрыторыю Польшчы. К. К. Ракасоўскі адносіць фарсіраванне Буга да 20 ліпеня&lt;ref name=autogenerated32&gt;К. К. Рокоссовский Солдатский долг. (5-е изд.) — М.: Воениздат, 1988.&lt;/ref&gt;, Д. Гланц — да 21-га ліпеня&lt;ref name=autogenerated22&gt;Д. Гланц Битва титанов. Как Красная армия остановила Гитлера. М., АСТ: Астрель, 2007&lt;/ref&gt;. Як бы там ні было, стварыць мяжу па Бугу вермахту не ўдалося. Больш таго, абарона 8-га армейскага корпуса немцаў развалілася так хутка, што аказалася не патрэбна дапамога 2-й танкавай арміі, танкісты былі вымушаны даганяць пяхотнікаў&lt;ref name=autogenerated25&gt;Танки идут на Люблин. Советские танковые войска в штурме Люблина в июле 1944 года. http://tankfront.ru/ussr/in_action/tanki_idut_na_lublin.html&lt;/ref&gt;. Танкавая армія [[Сямён Ільіч Багданаў|С. І. Багданава]] складалася з трох карпусоў, і была сур’ёзнай пагрозай. Яна хутка высунулася ў бок [[Люблін]]а, гэта значыць, строга на захад. [[11-ы танкавы корпус, СССР|11-ы танкавы]] і [[2-гі гвардзейскі кавалерыйскі корпус]]ы пры падтрымцы пяхоты павярнулі да [[Брэст]]а, на поўнач&lt;ref name=autogenerated22 /&gt;.

==== Брэсцкі «кацёл». Штурм Любліна ====
У гэты час на правым крыле фронту быў вызвалены [[Кобрын]]. Такім чынам, пад Брэстам пачаў утварацца лакальны «кацёл». 25 ліпеня кальцо акружэння вакол частак 86-й, 137-й і 261-й пяхотных дывізій было замкнута. Праз тры дні, 28 ліпеня, рэшткі акружанай групы прарваліся з «катла». Пры разгроме брэсцкай групы немцы панеслі сур’ёзныя страты забітымі, што адзначаецца абедзвюма ваюючымі бакамі&lt;ref name=autogenerated16 /&gt;&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;(па савецкіх заяўках на полі бою засталося 7000 трупаў нямецкіх салдат)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;. Палонных было ўзята надзвычай мала — усяго 110 чалавек&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;.

Тым часам 2-я танкавая армія наступала на Люблін. Неабходнасць хуткага яго ўзяцця была абумоўлена палітычнымі прычынамі. [[І. В. Сталін]] падкрэсліваў, што вызваленне Любліна «настойліва патрабуе палітычная абстаноўка і інтарэсы незалежнай дэмакратычнай Польшчы»&lt;ref name=autogenerated23&gt;ЦАМО РФ. Ф. 233. Оп. 2307. Д. 12. Л. 376&lt;/ref&gt;. Армія атрымала загад 21 ліпеня, і ў ноч на 22-е прыступіла да яго выканання. Танкавыя часткі наступалі з баявых парадкаў 8-й гвардзейскай арміі. 3-ці танкавы корпус ударыў у стык паміж двума нямецкімі карпусамі, і пасля імклівага бою прабіў іх абарону. У другой палове дня пачаўся ахоп Любліна. Шаша Люблін — [[Пулавы]] была перакрыта, на дарозе былі перахоплены тылавыя ўстановы праціўніка&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;, якія эвакуіраваліся разам з адміністрацыяй горада. Частка сіл танкавай арміі ў гэты дзень не сутыкалася з праціўнікам з-за перабояў з забеспячэннем палівам.

[[Файл:Verbrennungsöfen Majdanek - Fotothek df pk 0000125 003.jpg|міні|справа|200px|Савецкія ваеннаслужачыя ў ліквідаваным канцлагеры Майданак]]

Поспех першага дня рыўка да Любліна прывёў да пераацэнкі Чырвонай арміяй сваіх магчымасцей. Назаўтра 23 ліпеня быў ажыццёўлены штурм горада сіламі танкавых карпусоў. У прадмесцях савецкія сілы мелі поспех, але ўдар у бок плошчы Лакетка быў адбіты. Праблемай штурмуючых быў востры недахоп мотапяхоты. Гэтая праблема была змякчана: у горадзе ўспыхнула паўстанне [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. У гэты дзень [[Сямён Ілліч Багданаў|С. І. Багданаў]], які назіраў за штурмам, быў паранены&lt;ref name=autogenerated22 /&gt;. Генерал [[Аляксей Іванавіч Радзіеўскі|А. І. Радзіеўскі]], які замяніў яго, (да гэтага — начальнік штаба арміі) энергічна працягнуў штурм. Рана раніцай 24 ліпеня частка гарнізона пакінула Люблін, аднак не ўсім ўдалося паспяхова адступіць. Перад поўднем ў цэнтры горада злучыліся штурмуючыя яго з розных бакоў часткі, і да раніцы 25 ліпеня Люблін быў ачышчаны.

Па савецкіх дадзеных, было ўзята ў палон 2228 нямецкіх салдат на чале з групэнфюрэрам СС [[Хільмар Мозэр|Х. Мозэрам]]&lt;ref name=autogenerated25 /&gt;. Дакладныя страты Чырвонай арміі пры штурме невядомыя, але згодна з даведкай палкоўніка [[Іван Мікалаевіч Базанаў|І. М. Базанава]] (начальнік штаба арміі пасля ранення С. І. Багданава) з 20 ліпеня па 8 жніўня армія страціла 1433 чалавека загінуўшымі і прапаўшымі&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 307. Оп. 4148. Д. 226. Л. 105.&lt;/ref&gt;. Улічваючы страты ў бітве каля Радзіміна беззваротныя страты арміі пры наступленні на Люблін і штурме могуць дасягаць шасцісот чалавек. Захоп горада адбыўся з апераджэннем планаў: дырэктыва на штурм Любліна за подпісамі [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|А. І. Антонава]] і І. В. Сталіна прадугледжвала заняцце Любліна 27 ліпеня&lt;ref name=autogenerated23 /&gt;. Пасля ўзяцця Любліна, 2-я танкавая армія здзейсніла глыбокі рывок на поўнач ўздоўж [[Вісла|Віслы]], маючы канчатковай мэтай захоп [[Прага|Прагі]], ўсходняга прадмесця [[Варшава|Варшавы]]. Паблізу Любліна быў вызвалены лагер смерці [[Майданак]].

==== Захоп плацдармаў ====
27 ліпеня да [[Вісла|Віслы]] ў [[Пулавы]] выйшла 69-я армія. 29-га ёю быў захоплены плацдарм у Пулавы на поўдзень ад [[Варшава|Варшавы]]. Фарсіраванне прайшло дастаткова спакойна. Аднак не ўсім падраздзяленням спадарожнічаў такі ж поспех.

30 ліпеня 69-я, 8-я гвардзейская, 1-я польская і 2-я танкавая арміі атрымалі загад К. К. Ракасоўскага аб захопе плацдармаў за Віслай. Камандуючы фронтам, як і Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання, мелі намер такім чынам стварыць аснову для будучых аперацый.

{{цытата|1. Начальніку інжынерных войскаў фронту асноўныя пераправачныя сродкі падцягнуць да р. Вісла і забяспечыць пераправу: 60-й арміі, 1-й польскай арміі, 8-й гвардзейскай арміі.

2. Камандуючым арміямі: а) скласці вайсковыя планы фарсіравання р. Вісла, ўвязаўшы іх з аператыўнымі задачамі, выкананымі арміяй і суседзямі. У гэтых планах выразна адлюстраваць пытанні ўзаемадзеяння пяхоты з артылерыяй і іншымі сродкамі ўзмацнення, надаўшы галоўную ўвагу надзейнаму забеспячэнню дэсантных груп і частак з задачай не дапусціць знішчэння іх на заходнім беразе ракі; б) арганізаваць строгі кантроль за выкананнем плана фарсіравання, не дапускаючы пры гэтым самацёку і неарганізаванасці; в) давесці да ведама камандзіраў ўсіх ступеней, што байцы і камандзіры, якія адзначыліся пры фарсіраванні р. Вісла, будуць прадстаўлены да спецыяльных узнагарод ордэнамі аж да прысваення звання Героя Савецкага Саюза.}}&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 233. Оп. 2307. Д. 168. Л. 105—106&lt;/ref&gt;

31 ліпеня Віслу няўдала паспрабавала фарсіраваць польская 1-я армія. Гаворачы пра прычыны няўдачы, начальнік палітуправы польскай арміі падпалкоўнік Замброўскі адзначаў нявопытнасць салдат, недахоп боепрыпасаў і арганізацыйныя правалы.

{{цытата|Вісла была фарсіравана маладым салдатам, які ў большасці выпадкаў [у] першы раз быў у баі, неабстрэляным, які не ведаў, што такое пераправа. (…) Дывізіённая і палкавая разведкі не зрабілі рэкагнасцыроўкі, так што не было ніякіх звестак пра праціўніка, і падраздзяленні былі кінуты ўсляпую. Наша артылерыя не здолела знішчыць агнявых пунктаў праціўніка, які абстрэльваў пераправу, хоць страляла трапна. На тым беразе падраздзяленні прычальвалі малымі групамі, афіцэры не ведалі аператыўнага плана, а салдаты сваёй канкрэтнай задачы.}}&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 233. Оп. 2380. Д. 14. Л. 85-90&lt;/ref&gt;

1 жніўня Віслу пачала фарсіраваць 8-я гвардзейская армія ў Магнушава. Яе плацдарм павінен быў паўстаць паміж Пулаўскім плацдармам 69-й арміі і Варшавай. Першапачатковы план меркаваў фарсіраванне Віслы 3-4 жніўня, пасля ўзмацнення 8-й гвардзейскай арміі артылерыяй і пераправачнымі сродкамі. Аднак [[Васіль Іванавіч Чуйкоў|В. І. Чуйкоў]], які камандаваў арміяй, пераканаў К. К. Ракасоўскага пачаць ужо 1 жніўня, разлічваючы на раптоўнасць ўдару&lt;ref name=autogenerated28&gt;В. Чуйков. От Сталинграда до Берлина. М.: Сов. Россия, 1985.&lt;/ref&gt;.

На працягу 1 — 4 жніўня арміі ўдалося заваяваць шырокі ўчастак на заходнім беразе ракі, 15 км па фронце і 10 у глыбіню у&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;. Забеспячэнне войска на плацдарме ажыццяўлялася з дапамогай некалькіх пабудаваных мастоў, у тым ліку аднаго грузападымальнасцю ў 60 тон&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;. Улічваючы магчымасць нападаў праціўніка на досыць доўгі перыметр плацдарма, К. К. Ракасоўскі 6 жніўня загадаў перакінуць пад Магнушаў таксама «аўтсайдара» баёў за плацдарм, 1-ю армію Войска Польскага&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 233. Оп. 2307. Д. 29. Л. 113&lt;/ref&gt;. Такім чынам, [[1-ы Беларускі фронт]] забяспечыў сябе двума буйнымі плацдармамі для будучых аперацый.

==== Танкавая бітва пад Радзімінам ====
{{main|Бітва пад Радзімінам (1944)}}

''У літаратуры адсутнічае адзінае найменне бітвы, якая адбылася на ўсходнім беразе Віслы ў канцы ліпеня-пачатку жніўня. Акрамя Радзіміна, яе таксама прывязваюць да Варшавы, Акунёва і Валоміна''.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-J27465, Erwin Meier-Dress vor russischem Panzer.jpg|міні|right|200px|Афіцэры дывізіі СС «Мёртвая галава» на фоне падбітага танка Т-34]]
[[Файл:Wolomin Battlefield.png|міні|right|200px|Схема сутыкнення пад Радзімінам 1-4 жніўня. XXX — корпус, ХХ — дывізія. Добра бачны прарыў 3-га танкавага корпуса ў абход Варшавы і перахват яго камунікацый каля Валоміна і Радзіміна.]]

Люблін-Брэсцкая аперацыя паставіла пад сумненне рэальнасць планаў [[Вальтэр Модэль|Модэля]] па ўтрыманню фронту ўздоўж [[Вісла|Віслы]]. Адбіць пагрозу фельдмаршал мог пры дапамозе рэзерваў. 24 ліпеня была адноўлена 9-я армія, ёй былі падпарадкаваны прыбываючыя на Віслу сілы&lt;ref name=autogenerated26&gt;М. Мельтюхов. Операция «Багратион» и Варшавское восстание. Вопросы истории. 2004. № 11&lt;/ref&gt;. Праўда, спачатку склад арміі быў вельмі бедным. У канцы ліпеня 2-я танкавая армія пачала выпрабоўваць яе на трываласць. Армія Радзіеўскага мела канчатковай мэтай захоп плацдарма за [[Нараў]] (прыток Віслы) на поўнач ад [[Варшава|Варшавы]], у раёне Сероцка. Па дарозе армія была павінна захапіць Прагу, прыгарад Варшавы на ўсходнім беразе Віслы.

{{цытата|Пасля авалодання раёнам Брэст і Седлец правым крылом фронту развіваць наступленне ў агульным кірунку на Варшаву з задачай не пазней за 5-8 жніўня авалодаць Прагай і захапіць плацдарм на заходнім беразе р. Нараў у раёне Пултуск, Сероцк. (...) СВГК. Сталін, Антонаў.}}&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 132-А. Оп. 2642. Д. 36. Л. 424&lt;/ref&gt;

Вечарам 26 ліпеня матацыклетны авангард арміі сутыкнуўся з нямецкай 73 пяхотнай дывізіяй каля Гарволіна, горада на ўсходнім беразе Віслы на паўночны ўсход ад Магнушава. Гэта стала прэлюдыяй складанай манеўранай бітвы. На Прагу нацэльваліся 3-ці і 8-ы гвардзейскі танкавыя карпусы 2-й танкавай арміі. 16-й танкавы корпус застаўся пад Дэмблінам (паміж Магнушаўскім і Пулаўскім плацдарм), чакаючы, пакуль яго зменіць пяхота&lt;ref name=autogenerated27&gt;N. Bączyk — Bitwa pancerna pod Okuniewem (28 lipca-5 sierpnia 1944r.) Nowa Technika Wojskowa Numer Specjalny 1 (2007)&lt;/ref&gt;.

73-я пяхотная дывізія была падтрымана асобнымі часткамі «дэсантна-танкавай» дывізіі «Герман Герынг» (разведвальны батальён і частка артылерыі дывізіі) і іншымі разрозненымі часткамі пяхоты. Усе гэтыя войскі былі аб’яднаны пад кіраўніцтвам камандзіра 73-й пд Фрыца Франака ў групу «Франак». 27 ліпеня 3-я танкавы корпус знішчыў разведбат «Германа Герынга», [[8-ы гвардзейскі танкавы корпус|8-ы гв. тк]] таксама дабіўся прарыву. Пад пагрозай ахопу група «Франак» адкацілася на поўнач. У гэты час на дапамогу пяхотнай дывізіі пачалі прыбываць танкавыя часткі — асноўныя сілы дывізіі «Герман Герынг», 4 і 19 танк. дывізіі, дывізіі СС «Вікінг» і «Мёртвая галава» (у двух карпусах: 39-ы танкавы Дзітрыха фон Заукена і 4-ы танкавы корпус СС пад кіраўніцтвам Гіле). Усяго гэтая групоўка складалася з 51 тысячы чалавек пры 600 танках і САУ&lt;ref name=autogenerated26 /&gt;. 2-я танкавая армія РСЧА налічвала толькі 32 тысячы салдат і 425 танкаў і САУ&lt;ref name=autogenerated26 /&gt; (савецкі танкавы корпус прыкладна адпавядаў па колькасці нямецкай дывізіі). Акрамя таго, хуткае прасоўванне 2-й ТА прывяло да адставання тылоў: гаручае і боепрыпасы падвозілі з перабоямі.

Аднак пакуль асноўныя сілы нямецкага танкавага аб’яднання не прыбылі, пяхота вермахта павінна была вынесці цяжкі ўдар 2-й ТА. 28 і 29 ліпеня працягваліся цяжкія баі, карпусы Радзіеўскага (у тым ліку 16-ы танкавы, які падышоў) спрабавалі перахапіць шашы Варшава — Седлец, але не змаглі прабіць абарону «Германа Герынга». Куды больш паспяховымі былі ўдары па пяхоце групы «Франак»: у раёне Атвоцка было намацана слабае месца ў яе абароне, групу пачалі ахопліваць з захаду, у выніку чаго 73-я дывізія пачала неарганізавана адступаць пад ўдарамі&lt;ref name=autogenerated27 /&gt;. Генерал Франак быў захоплены ў палон не пазней 30 за ліпеня (менавіта 30 чыслом датуецца рапарт Радзіеўскага аб яго палоне)&lt;ref name=autogenerated27 /&gt;. Група «Франак» была разбіта на асобныя часткі, панесла цяжкія страты і хутка адкочвалася на поўнач.

3-ці танкавы корпус быў накіраваны глыбока на паўночны захад з мэтай ахопу Прагі, праз Валомін. Гэта быў рызыкоўны манеўр, і ў наступныя дні ён ледзь не прывёў да катастрофы. Корпус прарываўся праз вузкі зазор паміж нямецкімі сіламі, ва ўмовах назапашвання непрыяцельскіх баявых груп на флангах. 3-ці ТК раптам быў атакаваны з флангаў каля Радзіміна. 1 жніўня Радзіеўскі загадвае арміі перайсці да абароны, але 3-ці ТК з прарыву не адводзіць&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 307. Оп. 4148. Д. 196. Л. 46, 47&lt;/ref&gt;.

1 жніўня часткі вермахта адсеклі 3-ці ТК, адбіўшы Радзімін і Валомін. Шлях адыходу 3-ці ТК быў перахоплены ў двух месцах&lt;ref name=autogenerated27 /&gt;.

Аднак калапс акружанага корпуса не адбыўся. 2 жніўня 8-ы гв. танкавы корпус ударам звонку праламаў вузкі калідор насустрач акружаным&lt;ref name=autogenerated27 /&gt;. Радавацца выратаванню акружаным пакуль было рана. Радзімін і Валомін былі пакінуты, а 8-ы гв. танкавы і 3-ці танкавыя карпусы павінны былі абараняцца ад атакуючых з некалькіх бакоў танкавых дывізій праціўніка. У ноч на 4 жніўня ў размяшчэнне 8-га гв. ТК выйшлі апошнія буйныя групы акружэнцаў. У 3-ім ТК ў катле загінулі два камандзіры брыгад&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 307. Оп. 4148. Д. 247. Л. 67&lt;/ref&gt;. К 4 жніўня да месца бітвы прыбыла савецкая пяхота, а іменна 125-ы стралковы корпус і кавалерыя (2-гі гв. кавкорпус). Двух свежых злучэнняў хапіла для поўнага спынення праціўніка 4 жніўня. Трэба адзначыць, што сіламі 47-й і 2-й танкавай армій быў ажыццёўлены пошук салдат акружанага 3-га ТК, якія засталіся за лініяй фронту, вынікам гэтых мерапрыемстваў стала выратаванне некалькіх соцень акружэнцаў. У той жа дзень 19-я танкавая дывізія і «Герман Герынг» пасля беспаспяховых нападаў на Окунеў былі выведзены з-пад Варшавы і пачалі перакідацца да Магнушаўскага плацдарма, маючы мэтай яго знішчыць. Безвыніковыя атакі немцаў на Окунеў працягваліся (сіламі 4 ТД) і 5 жніўня, пасля чаго сілы атакуючых вычарпаліся.

Нямецкая (і шырэй, заходняя) гістарыяграфія ацэньвае бітву каля Радзіміна як сур’ёзны поспех вермахта па мерках 1944. Сцвярджаецца аб знішчэнні ці, па меншай меры, разгроме 3-га танкавага корпуса&lt;ref name=autogenerated16 /&gt;&lt;ref name=autogenerated27 /&gt;. Аднак інфармацыя аб сапраўдных стратах 2-й танкавай арміі прымушае ўсумніцца ў справядлівасці апошняга сцвярджэння. З 20 ліпеня па 8 жніўня армія страціла 1433 чалавекі забітымі, прапаўшымі і палоннымі&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 307. Оп. 4148. Д. 226. Л. 105&lt;/ref&gt; З гэтага ліку на контрудар пад Валоміне прыпадаюць 799 чалавек&lt;ref name=autogenerated26 /&gt;. Пры фактычным лікавым складзе карпусоў па 8-10 тысяч салдат, такія страты не дазваляюць казаць пра гібель або разгром 3-га ТК ў катле, нават калі б усе іх панёс ён адзін. Варта прызнаць, што дырэктыва на захоп плацдарма за Нараў не была выканана. Аднак дырэктыва была выпушчана ў момант, калі звестак аб наяўнасці ў немцаў значнай групоўкі ў раёне Варшавы не было. Наяўнасць масы танкавых дывізій у раёне Варшавы сама па сабе рабіла маларэальным прарыў у Прагу, а тым больш, за раку, параўнальна нешматлікай 2-й танкавай арміі. З іншага боку, контрудар моцнай групоўкі немцаў пры іх лікавай перавазе прынёс сціплыя вынікі. Страты нямецкага боку дакладна не могуць быць высветлены, бо за дзесяцідзёнку 21-31 ліпеня 9 армія вермахта не давала справаздач аб панесеных стратах&lt;ref name=autogenerated29&gt;{{Cite web |url=http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec44.html |title=The Search Engine that Does at InfoWeb.net |access-date=22 лютага 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029022744/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec44.html |archivedate=29 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. За наступную дзесяцідзёнку армія паведаміла пра страту 2155 чалавек загінуўшымі і прапаўшымі без вестак&lt;ref name=autogenerated29 /&gt;.

Пасля контрудару пад Радзімінам, 3-ці ТК быў адведзены да [[Мінск Мазавецкі|Мінска Мазавецкага]] для адпачынку і папаўнення, а 16-ы і [[8-ы гвардзейскі танкавы корпус|8-ы гв. танкавыя]] карпусы былі перакінутыя на Магнушаўскі плацдарм. Іх праціўнікамі там сталі тыя ж дывізіі, «Герман Герынг» і 19-я танкавая, што і пад Радзімінам.

==== Пачатак Варшаўскага паўстання ====
{{Асноўны артыкул|Варшаўскае паўстанне}}

[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1996-057-10A, Warschauer Aufstand, Soldat mit Flammenwerfer.jpg|міні|злева|200px|Нямецкі ваеннаслужачы страляе з агнямёта падчас Варшаўскага паўстання]]
[[Файл:Warsaw Uprising Surrender- 5 of October 1944.jpg|міні|справа|200px|Капітуляцыя паўстанцаў у Варшаве]]

З падыходам 2-й танкавай арміі да Прагі, ўсходняга раёна Варшавы, лідары падпольнай «[[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]» вырашыліся на маштабнае паўстанне ў заходняй частцы горада. Польскі бок зыходзіў з дактрыны «двух ворагаў» (Германія і СССР)&lt;ref name=autogenerated33&gt;R. Forczyk. Warsaw 1944; Poland’s big for freedom. Osprey Publishing, 2009.&lt;/ref&gt;. Адпаведна, мэта паўстання была дваякай: не дапусціць разбурэння Варшавы немцамі пры эвакуацыі і адначасова забараніць ўстанаўленне ў Польшчы лаяльнага СССР рэжыму, а таксама прадэманстраваць суверэнітэт Польшчы і здольнасць Арміі Краёвай дзейнічаць самастойна без падтрымкі РЧСА. Слабым месцам плана была неабходнасць вельмі дакладна разлічыць момант, калі адыходзячыя нямецкія войскі будуць ужо не здольныя аказаць супраціўленне, а часткі Чырвонай арміі яшчэ не ўвойдуць у горад. 31 ліпеня, калі часткі 2-й танкавай арміі знаходзіліся ў лічаных кіламетрах ад Варшавы, Т. Бор-Камароўскі сабраў нараду камандзіраў Арміі Краёвай. Было вырашана рэалізаваць план «Бура» ў Варшаве, і 1 жніўня, праз некалькі гадзін пасля таго, як армія А. І. Радзіеўскага перайшла да абароны, паўстанне пачалося.

Па завяршэнні бітвы каля Радзіміна 2-я танкавая армія была падзелена. 3-ці танкавы корпус быў выведзены з перадавой у франтавы тыл на адпачынак, два іншыя — накіраваны на Магнушаўскі плацдарм. У раёне Варшавы засталася толькі 47-я армія, якая дзейнічала на шырокім фронце. Пазней да яе далучылася 1-я армія Войска Польскага. Дапамогі паўстанню гэтыя сілы першапачаткова не аказвалі. Пасля гэтага арміяй Войска Польскага была прадпрынята няўдалая спроба фарсіраваць Віслу.

Пасля першапачатковых поспехаў паўстання, вермахт і СС пачалі паступовае знішчэнне частак Арміі Краёвай. Паўстанне было канчаткова задушана ў пачатку кастрычніка.

Пытанне, ці магла Чырвоная армія аказаць дапамогу паўстанню, і ці жадалі савецкія лідары такую дапамогу аказаць, спрэчнае. Шэраг гісторыкаў сцвярджае, што спыненне пад Варшавай звязана пераважна з жаданнем І. В. Сталіна даць немцам магчымасць пакончыць з паўстаннем&lt;ref name=autogenerated33 /&gt;&lt;ref&gt;У. Черчилль. Вторая мировая война. Триумф и трагедия&lt;/ref&gt;. Савецкая пазіцыя зводзілася да таго, што дапамога паўстанню была вельмі абцяжараная з-за расцяжкі камунікацый і, як вынік, перабояў з забеспячэннем, і памацнелага супраціўлення праціўніка&lt;ref name=autogenerated32 /&gt;. Погляд, паводле якога наступленне пад Варшавай спынілася з чыста ваенных прычын, падзяляецца і часткай заходніх гісторыкаў&lt;ref&gt;Б. Л. Гарт. Стратегия непрямых действий&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кансэнсус па гэтым пытанні адсутнічае, але можна зазначыць, што фактычна Армія Краёва змагалася ў паўсталай Варшаве з немцамі адзін на адзін.

==== Барацьба за плацдармы ====
{{Асноўны артыкул|Магнушаўскі плацдарм}}

[[Файл:POL Mniszew02.jpg|міні|справа|200px|Бітва за Магнушаўскі плацдарм]]

8-я гвардзейская армія асноўнымі сіламі займала абарону на Магнушаўскім плацдарме, а яшчэ дзве дывізіі былі сканцэнтраваны на ўсходнім беразе ў раёне Гарволіна, бо К. К. Ракасоўскі асцерагаўся магчымых нямецкіх контрудараў&lt;ref name=autogenerated28 /&gt;. Аднак ўдары нямецкай 19-й танкавай дывізіі і дывізіі «Герман Герынг», выведзеных з-пад Радзіміна, абрынуліся не ў тыл плацдарма, а на яго фронт, на яго паўднёвую частку. Акрамя іх, савецкія войскі адзначалі атакі 17-й пяхотнай дывізіі і перафарміраванае пасля гібелі ў Мінскім і Бабруйскім «катлах» 45-й пяхотнай дывізіі. Для барацьбы з гэтымі сіламі В. І. Чуйкоў размяшчаў, акрамя пяхоты, танкавай брыгадай і трыма палкамі самаходнай артылерыі. Акрамя таго, на плацдарм паступова прыбывалі падмацаванні: 6 жніўня ў бой былі кінуты польская танкавая брыгада і полк цяжкіх танкаў ІС-2. Раніцай 8 жніўня ўдалося навесці масты цераз раку, дзякуючы зенітнаму «парасону», створанаму трыма свежымі зенітнымі дывізіямі&lt;ref name=autogenerated28 /&gt;. Скарыстаўшы масты, на плацдарм пераправіўся [[8-ы гвардзейскі танкавы корпус]], забраны з 2-й танкавай арміі. Гэты момант стаў пераломным у барацьбе за Магнушаўскі плацдарм, у наступныя дні актыўнасць праціўніка ўпала. Не дапамагло і ўвядзенне «свежай» 25-ай танкавай дывізіі. Затым прыбыў 16-ы танкавы корпус 2-й танкавай арміі. К 16 жніўня праціўнік спыніў атакі.

Гэтая бітва далася 8-й гвардзейскай арміі вельмі цяжка. З 1 па 26 жніўня яе агульныя страты склалі больш за 35 тысяч чалавек&lt;ref&gt;ЦАМО РФ. Ф. 233. Оп. 178503. Д. 9. Л. 79-80&lt;/ref&gt;. Тым не менш, плацдарм быў утрыманы.

На Пулаўскім плацдарме 2 жніўня 69-я армія пры падтрымцы Войска Польскага аб’яднала два невялікія плацдармы каля Пулавы ў адзін, 24 км па фронце і 8 у глыбіню. З 5 па 14 жніўня немцы спрабавалі знішчыць плацдарм, але пацярпелі няўдачу. Пасля гэтага армія [[Уладзімір Якаўлевіч Калпакчы|У. Я. Калпакчы]] канчаткова кансалідавала плацдармы, да 28 жніўня стварыўшы перадмостнае ўмацаванне 30 на 10 км.

29 жніўня фронт перайшоў да абароны, хоць правае крыло фронту яшчэ працягвала частковыя аперацыі. З гэтай даты аперацыя «Баграціён» лічыцца скончанай.

==== Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення ====
{{Асноўны артыкул|Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення}}

21 ліпеня 1944 г., пасля таго, як [[Чырвоная армія]] перайшла «[[Лінія Керзана|лінію Керзана]]» і ўступіла на польскія тэрыторыі, быў створаны часовы ўрад Польшчы, таксама вядомы як Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення. Ён ствараўся пры актыўным удзеле СССР і пры поўным ігнараванні эмігранцкага ўрада Польшчы ў Лондане, таму многімі гісторыкамі разглядаецца як марыянеткавы. У Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення ўвайшлі прадстаўнікі Польскай рабочай партыі, Польскай сацыялістычнай партыі, партый «Строніцтва людове» і «Строніцтва дэмакратычне». 27 ліпеня члены Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення прыбылі ў Люблін (адсюль іншая назва гэта органа — «Люблінскі камітэт»). Першапачаткова ні кім, акрамя СССР, не прызнаны ў якасці ўрада Польшчы, ён фактычна ажыццяўляў кіраванне вызваленай часткай краіны. Члены эмігранцкага ўрада былі вымушаны альбо застацца ў выгнанні, альбо далучыцца да Люблінскага камітэта.

== Вынікі ==
[[Файл:Eastern Front 1943-08 to 1944-12.png|300px|злева|міні|Савецка-германскі фронт з жніўня [[1943]] года па снежань [[1944]] года.]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-J30355, Ostpreussen, Schutzwallbau durch RAD.jpg|міні|справа|200px|Будаванне ўмацаванняў ва Усходняй Прусіі.]]
Падчас гэтага шырокага наступлення была вызвалена [[Беларусь]] і амаль цалкам разгромлена германская [[група армій «Цэнтр»]]. Пачатковы этап аперацыі сімвалічна пачаўся ў трэція ўгодкі германскага нападу на СССР — [[22 чэрвеня]] [[1944]] года. [[Вермахт]] панёс цяжкія страты, у асноўным з-за таго, што [[Гітлер]] забараняў любое адступленне&lt;ref&gt;''К. Типпельскирх'' [http://militera.lib.ru/h/tippelskirch/index.html История Второй мировой войны c. 341—342]&lt;/ref&gt;. Папоўніць гэтыя страты Германія была не ў стане.

Поспех аперацыі «Баграціён» прыкметна перасягнуў чаканні савецкага камандавання. У выніку двухмесячнага наступлення была цалкам вычышчана Беларусь, адбіта частка Прыбалтыкі, былі вызвалены ўсходнія раёны Польшчы. У цэлым на фронце ў 1100 км было дасягнута прасоўванне на глыбіню да 600 км. Акрамя таго аперацыя паставіла пад пагрозу групу армій «Поўнач» у Прыбалтыцы; старанна выбудаваную мяжу, лінію «Пантэра», атрымалася абыйсці. Пасля гэты факт сур’ёзна палегчыў прыбалтыйскія аперацыю. Таксама, у выніку захопу двух буйных плацдармаў за Віслай на поўдзень ад Варшавы — Магнушаўскага і Пулаўскага (а таксама плацдарма ў Сандаміра, захопленага 1-м Украінскім фронтам у ходзе Львоўска-Сандамірскай аперацыі), быў створаны задзел для будучай [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрскай аперацыі]]. У студзені 1945 года з Магнушаўскага і Пулаўскага плацдармаў пачалося наступленне 1-га Беларускага фронту, якое спынілася толькі на [[Одэр]]ы.

З ваеннага пункту гледжання бітва ў Беларусі прывяла да маштабнага паражэння нямецкіх узброеных сіл. Распаўсюджаны погляд, згодна з якім бітва ў Беларусі з’яўляецца найбуйнейшым паражэннем нямецкіх узброеных сіл у Другой сусветнай вайне&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref&gt;P. Adair. Hitler’s Greatest Defeat: The Collapse Of The Army Group Centre, June 1944 (The World of War)&lt;/ref&gt;. Аперацыя «Баграціён» з’яўляецца трыумфам савецкай тэорыі ваеннага мастацтва дзякуючы добра скаардынаванаму наступальнаму руху ўсіх франтоў і праведзенай аперацыі па дэзынфармацыі праціўніка аб месцы галоўнага наступлення, якое пачалося летам 1944 года&lt;ref name=&quot;Zaloga&quot;&gt;Залога, С. 71&lt;/ref&gt;. У маштабах савецка-германскага фронту, аперацыя «Баграціён» стала найбуйнейшай у доўгай серыі наступленняў. Яна паглынула нямецкія рэзервы, сур’ёзна абмежаваўшы магчымасці праціўніка адбіваць як іншыя наступленні на Усходнім фронце, так і прасоўванне саюзнікаў у заходняй Еўропе. Так, напрыклад, дывізія «Вялікая Нямеччына» была перакінута пад Шаўляй з Днястра і, такім чынам, была пазбаўлена магчымасці ўдзельнічаць у адбіцці Яса-Кішынёўскай аперацыі. Дывізія «Герман Герынг» была вымушана пакінуць пазіцыі пад Фларэнцыяй у Італіі ў сярэдзіне ліпеня і была кінута ў баі на Вісле, Фларэнцыя была вызвалена ў сярэдзіне жніўня, калі часткі «Герынга» беспаспяхова штурмавалі Магнушаўскі плацдарм.

== Страты ==

=== СССР ===
Людскія страты Чырвонай арміі дастаткова дакладна вядомыя. Яны склалі {{s|178 507}} загінуўшымі, прапаўшымі без вестак і палоннымі, а таксама {{s|587 308}} параненымі і хворымі&lt;ref name=&quot;Krivosheev&quot; /&gt;. Гэта высокія нават па мерках Другой сусветнай вайны страты, у абсалютных лічбах значна большыя за ахвяры не толькі ў паспяховых, але нават у многіх няўдала завершаных аперацыях. Так, для параўнання, [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінская аперацыя]] каштавала РСЧА 81 тысячы беззваротных страт, паражэнне пад Харкавам рана вясной 1943 года — крыху больш за 45 тысяч незваротных&lt;ref name=&quot;Krivosheev&quot; /&gt;. Такія страты звязаны з працягласцю і размахам аперацыі, якія ішла на складанай мясцовасці супраць майстэрскага і энергічнага праціўніка, які займаў добра падрыхтаваныя абарончыя рубяжы.

=== Германія ===
Пытанне аб людскіх стратах [[вермахт]]а з’яўляецца дыскусійным. Найбольш распаўсюджанымі сярод заходніх навукоўцаў з’яўляюцца наступныя дадзеныя: {{s|26 397}} загінуўшых, {{s|109 776}} параненых, {{s|262 929}} зніклых без вестак і трапілі ў палон, а ўсяго — {{s|399 102}} чалавек. Гэтыя лічбы ўзяты з дзесяцідзённых справаздач пра страты, якія прадстаўляліся нямецкімі войскамі&lt;ref name=autogenerated29 /&gt;. Надзвычай малая колькасць забітых звязана з тым, што многія загінулыя былі улічаны як зніклыя без вестак, часам зніклым без вестак аб’яўляўся асабісты склад дывізіі цалкам&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;.

Аднак гэтыя лічбы падвяргаюцца крытыцы. У прыватнасці, амерыканскі гісторык Усходняга фронту Д. Гланц звярнуў увагу на той факт, што розніца паміж колькасным складам групы армій «Цэнтр» да і пасля аперацыі складае значна большую лічбу. Д. Гланц падкрэсліў, што дадзеныя дзесяцідзённых справаздач — {{comment|minimum minimorum|Minimum minimorum (лац.) - самае меншае}}, гэта значыць ўяўляюць сабой мінімальную ацэнку&lt;ref name=autogenerated22 /&gt;. Расійскі даследчык А. В. Ісаеў ў выступе на радыё «Рэха Масквы» ацаніў нямецкія страты прыкладна ў 500 тысяч чалавек&lt;ref name=autogenerated31 /&gt;. С. Залога ацаніў нямецкія страты ў 300—350 тысяч чалавек да капітуляцыі 4-й арміі ўключна&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Неабходна таксама звярнуць увагу на тое, што ва ўсіх выпадках падлічваюцца страты групы армій «Цэнтр», без уліку ахвяр груп армій «Поўнач» і «Паўночная Украіна»&lt;ref name=autogenerated29 /&gt;.

Паводле афіцыйных савецкім дадзеных, апублікаваных Саўінфармбюро, страты нямецкіх войск з 23 чэрвеня па 23 ліпеня 1944 года ацэньваліся ў {{s|381 000}} забітымі, {{s|158 480}} палоннымі, 2735 танкаў і самаходак, 631 самалёт і {{s|57 152 аўтамашыны}}&lt;ref&gt;[http://9may.ru/26.07.1944/inform/m1026 Наша Победа. День за днём — проект РИА Новости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728111509/http://9may.ru/26.07.1944/inform/m1026 |date=28 ліпеня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Цалкам імаверна, што гэтыя дадзеныя, як звычайна бывае з заяўкамі на страты праціўніка, значна завышаныя. У любым выпадку, кропка ў пытанні аб людскіх стратах вермахта ў аперацыі «Баграціён» яшчэ не пастаўлена.

Для таго, каб прадэманстраваць іншым краінам значнасць поспеху, {{s|57 600}} нямецкіх ваеннапалонных, захопленых пад Мінскам, былі праведзены па Маскве маршам — каля трох гадзін калона ваеннапалонных ішла па вуліцах Масквы, а пасля маршу вуліцы былі вымыты і ачышчаны&lt;ref&gt;''В. Пахомов.'' [http://www.sovross.ru/old/2004/094/094_4_2.htm Парад побеждённых. Битые в Белоруссии под конвоем через Москву.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121030103155/http://www.sovross.ru/old/2004/094/094_4_2.htm |date=30 кастрычніка 2012 }} Советская Россия, № 94 (12565), 17 июля 2004 г.&lt;/ref&gt;.

Наглядна дэманструюць маштабы катастрофы, якая напаткала групу армій «Цэнтр», страты каманднага складу:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Часць !! Афіцэр !! Статус
|-
| '''[[3-я танкавая армія (Германія)|3 танкавая армія]]''' ||  ||
|-
| ''53 армейскі корпус'' || генерал пяхоты Гольвітцэр || узяты ў палон
|-
| 206 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Альфонс Хітэр|Хітэр|en|Alfons Hitter}} || узяты ў палон
|-
| 4 авіяпалявая дывізія || генерал-лейтэнант Пісторыус || загінуў
|-
| 6 авіяпалявая дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Рудольф Пешэль|Пешэль|en|Rudolf Peschel}} || загінуў
|-
| 246 пяхотная дывізія || генерал-маёр Мюлер-Бюлоў || узяты ў палон
|-
| ''6 армейскі корпус'' || генерал артылерыі {{не перакладзена|Георг Пфайфер|Пфайфер|en|Georg Pfeiffer}} || загінуў
|-
| 197 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Ханс Ханэ|Ханэ|en|Hans Hahne (General)}} || прапаў без вестак
|-
| 256 пяхотная дывізія || генерал-маёр [[Альбрэхт Вюстэнхаген|Вюстэнхаген]] || загінуў
|-
| '''4 армія''' ||  ||
|-
| ''39 танкавы корпус'' || генерал артылерыі [[Роберт Марцінек|Марцінек]] || загінуў
|-
| 110 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Эберхард фон Куроўскі|фон Куроўскі|en|Eberhard von Kurowski}} ||узяты ў палон
|-
| 337 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Ота Шэнеман|Шэнеман|en|Otto Schünemann}} || загінуў
|-
| 12 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант [[Рудольф Бамлер|Бамлер]] || узяты ў палон
|-
| 31 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Вільгельм Охснер|Охснер|en|Willifrank Ochsner}} || узяты ў палон
|-
| ''12 армейскі корпус'' || генерал-лейтэнант [[Вінцэнц Мюлер|Мюлер]] || узяты ў палон
|-
| 18 матарызаваная дывізія || генерал-лейтэнант [[Карл Цутаверн|Цутаверн]] || пакончыў самагубствам
|-
| 267 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Ота Дрэшэр|Дрэшэр|en|Otto Drescher}} || загінуў
|-
| 57 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Адольф Тровіц|Тровіц|en|Adolf Trowitz}} || узяты ў палон
|-
| ''27 армейскі корпус'' || генерал пяхоты [[Пауль Фёлькерс|Фёлькерс]] || узяты ў палон
|-
| 78 штурмавая дывізія || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Ханс Траўт|Траўт|en|Hans Traut}} || узяты ў палон
|-
| 260 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Гюнтэр Кламт|Кламт|de|Günther Klammt}} || узяты ў палон
|-
| '''9 армія''' ||  ||
|-
| інжынерная служба арміі || генерал-маёр Шмідт || узяты ў палон
|-
| ''35 армейскі корпус'' || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Кут-Юрген фон Лютцаў|фон Лютцаў|en|Kurt-Jürgen Freiherr von Lützow}} || узяты ў палон
|-
| 134 пяхотная дывізія || генерал-лейтэнант [[Эрнст Філіп|Філіп]] || пакончыў самагубствам
|-
| 6 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Ханс-Вальтэр Гейнэ|Гейнэ|en|Hans-Walter Heyne}} || узяты ў палон
|-
| 45 пяхотная дывізія || генерал-маёр [[Ёахім Энгель|Энгель]] || узяты ў палон
|-
| ''41 танкавы корпус'' || генерал-лейтэнант {{не перакладзена|Эдмунд Хофмайстэр|Хофмайстэр|en|Edmund Hoffmeister}} || узяты ў палон
|-
| 36 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Александэр Канрадзі|Канрадзі|en|Alexander Conrady}} || узяты ў палон
|-
| камендант Бабруйска || генерал-маёр {{не перакладзена|Адольф Хаман|Хаман|en|Adolf Hamann}} || узяты ў палон
|-
| '''Рэзервовыя часткі''' ||  ||
|-
| 95 пяхотная дывізія || генерал-маёр [[Герберт Міхаэліс|Міхаэліс]] || узяты ў палон
|-
| 707 пяхотная дывізія || генерал-маёр {{не перакладзена|Густаў Гір|Гір|en|Gustav Gihr}} || узяты ў палон
|-
| матарызаваная дывізія «Фельдхернхале» || генерал-маёр [[Фрыдрых-Карл фон Штайнкелер|фон Штайнкелер]] || узяты ў палон
|}

== Храналогія вызвалення гарадоў Беларусі ==
* [[26 чэрвеня]] — [[Віцебск]].
* [[28 чэрвеня]] — [[Магілёў]].
* [[1 ліпеня]] — [[Барысаў]].
* [[2 ліпеня]] — [[Вілейка]].
* [[3 ліпеня]] — [[Мінск]].
* [[4 ліпеня]] — [[Полацк]].
* [[5 ліпеня]] — [[Маладзечна]].
* [[6 ліпеня]] — [[Баранавічы]].
* [[14 ліпеня]] — [[Пінск]].
* [[16 ліпеня]] — [[Гродна]].
* [[28 ліпеня]] — [[Брэст]].

== Памяць ==
[[Файл:Chernyakhovsky_(silver)_av.png|228px|Памятная манета Банку Беларусі]]
 
* 14 красавіка 2010 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь выпушчана і ўведзена ў абарот серыя манет «Аперацыя „Баграціён“»&lt;ref name=&quot;sv&quot;&gt;[http://www.souzveche.ru/modules/news/article.php?storyid=3460 ''В. Сапрыков''. В память об операции «Багратион» // Союзное вече, № 30 (317), 8—14 июля 2010 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nbrb&quot;&gt;[http://www.nbrb.by/press/?date=01.04.2010 Сайт Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
* [[Курган Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Беларусі|Курган Славы]]

=== У філатэліі ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:1994. Stamp of Belarus 0064-0066.jpg
File:2004. Stamp of Belarus 0563-0564.jpg
File:18-2014-09-04-bl.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003|}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070929110335/http://www.rustrana.ru/rubrics.php?r_id=2459 Беларуская наступальная аперацыя] — на сайце [http://www.rustrana.ru/ «Руская цывілізацыя»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929110335/http://www.rustrana.ru/rubrics.php?r_id=2459 |date=29 верасня 2007 }}
* [http://www.warmuseum.by/rooms/room_15 Аперацыя «Баграціён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070219204532/http://www.warmuseum.by/rooms/room_15 |date=19 лютага 2007 }} — у экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.
* [http://www.bagration-game.ru/ Аперацыя «Баграціён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511092927/http://www.bagration-game.ru/ |date=11 мая 2011 }} — Камп’ютарная гульня, пасвечаная падзеям 1944 гады.
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/bagrat/Операция_'Багратион',_освобождение_Белоруссии.html Операция «Багратион». Освобождение Белоруссии — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2004. — с.: ил. — (Архив).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192622/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/bagrat/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%27%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BE%D0%BD%27%2C_%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8.html |date=4 сакавіка 2016 }} // на [[pawet.net]]

=== Дакументальнае кіно ===
* [http://rutube.ru/tracks/216397.html «Вайна на радыёхвалях». Аперацыя «Беразіно». Расследаванне праграмы «Шукальнікі». — Першы канал, 2005]

{{Беларусь у Другой сусветнай вайне}}
{{Другая сусветная вайна}}
{{Гісторыя Беларусі 2}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Бітвы СССР]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Беларуская аперацыя (1944)| ]]
[[Катэгорыя:Бітвы Германіі]]
[[Катэгорыя:Стратэгічныя ваенныя аперацыі СССР]]</text>
      <sha1>7rdzqtc0sks0lbilbcjcgpz6v6m7qv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Валер’евіч Макараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45102</id>
    <revision>
      <id>5209335</id>
      <parentid>5040423</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3201" sha1="o6tc8z0qpq9xbkr9dfgoebshlzxlc2f" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
| імя = 
| арыгінал імя = 
| выява = Макаров_Алексей.jpg
| шырыня = 250 px
| апісанне выявы = На прэм’еры фільма «[[Тарас Бульба, фільм|Тарас Бульба]]» 1 красавіка 2009 года ў кінатэатры «Кастрычнік»
| імя пры нараджэнні = Аляксей Валер’евіч Макараў
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| прафесія = {{акцёр|Расіі}}
| грамадзянства = 
| гады актыўнасці = [[1994]] — цяперашні час
| кірунак = 
| кінастудыя = 
| узнагароды = {{Прэмія ФСБ}}
}}
{{Цёзкі2|Макараў}}
'''Аляксей Валер’евіч Макараў''' (нар. {{ДН|15|2|1972}}, {{МН|Омск}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно. Нарадзіўся ў сям’і акцёраў {{нп3|Валерый Аркадзьевіч Макараў||ru|Макаров, Валерий Аркадьевич}} і [[Любоў Рыгораўна Палішчук|Любові Палішчук]].

== Біяграфія ==
Пасля заканчэння школы, з другой спробы, паступіў у [[ГIТIС]] (курс П. В. Хомскага)

У 1994 годзе, пасля заканчэння інстытута, працаваў у тэатры імя Массавета, але з прычыны, што вялікіх роляў яму не прапаноўвалі, у 29 гадоў пайшоў з тэатра. Да гэтага часу ў яго ўжо быў досвед працы ў кіно («Чэк», «Варашылаўскі стралок», «Дальнабойшчыкі»). Але зорная гадзіна акцёра наступіла пасля выхаду на экраны фільма «Асабісты нумар», у якім ён сыграў галоўную ролю. Зараз Аляксей здымаецца ў некалькіх фільмах штогод.

== Фільмаграфія ==
* 2004 — [[Асабісты нумар (фільм)|Асабісты нумар]] — ''маёр Смолін''
* 2009 — [[Цар (фільм)|Цар]] — ''ваявода Колычаў''
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://lira.ucoz.es/ Чарнавік Андрэя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720145208/http://lira.ucoz.es/ |date=20 ліпеня 2011 }}
* [https://web.archive.org/web/20220122212921/http://alexeymakarov.ru/ Сайт Аляксея Макарава]
* [http://www.interlinks.ru/serials-articles/1101.html  Аляксей Макараў не жадае праслыць суперменам]
* [http://makarov-alex.narod.ru Сайт, прысвечаны акцёру Аляксею Макараву]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Макараў Аляксей Валер’евіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры Расіі]]</text>
      <sha1>o6tc8z0qpq9xbkr9dfgoebshlzxlc2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антуан дэ Сент-Экзюперы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45203</id>
    <revision>
      <id>5209497</id>
      <parentid>5185222</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T01:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43840" sha1="kbg47arueeg5mf5k1y36uj2jy9szl04" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|Імя               = Антуан дэ Сент-Экзюперы
|Арыгінал імя    = {{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}}
|Месца смерці = [[Міжземнае мора]]
|Грамадзянства = {{FRA}}
|Род дзейнасці = [[празаік]], паэт, лётчык
|Мова твораў = [[Французская мова|французская]]
|Узнагароды = {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}}
|Lib = http://lib.ru/EKZUPERY/
}}
'''Антуан дэ Сент-Экзюперы''' ({{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі [[пісьменнік]], прафесійны лётчык.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства ===
Сын Мартэна Луі Мары Жана дэ Сент-Экзюперы (1863—1904 гг.), які не меў прафесіі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Philippe Champy, Jean-Claude Huvé|загаловак=Les Blacque-Belair: ascension sociale et plongée dans la culture|год=2007|месца=Paris|выдавецтва=Guénégaud|isbn=978-2-85023-130-8}}&lt;/ref&gt;, і яго жонкі Андрэ Мары Луізы дэ Фанкалёмб&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Антуан Жан-Батыст Мары Ражэ дэ Сент-Экзюперы&lt;ref&gt;''Заўвага''. Насуперак друкарскім правілам, звычайна карыстаным у французскай мове, напісанне імені аўтара, відаць было зафіксавана без злучка ў датычных да яго запісах актаў грамадзянскага стану. Але хоць форма са злучком не выкарыстоўвалася ў запісах актаў, яна прынамсі мае значэнне як агульнаўжываны псеўданім.&lt;/ref&gt; нарадзіўся 29 чэрвеня 1900 г. на вуліцы Пэйра, дом 8, у 2-й акрузе Ліёна&lt;ref&gt;Archives municipales numérisées de Lyon, &quot;Acte de naissance no 1703 - cote 2E1847&quot; з упамінаннем на палях старонкі запісу аб яго шлюбе ў Ніцы 22 красавіка 1931 г. з Кансуэлай Сунсін.&lt;/ref&gt;, у сям’і старажытных французскіх дваран&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Антуан шчасліва бавіў дзяцінства з чатырма братамі і сёстрамі, але ў 1904 годзе ягоны бацька помер ад крывазліцця ў мозг у веку сарака аднаго года. Маці гадавала пяцярых дзяцей: Мары-Мален (па-дамашняму званую Бішэ), Сімону (Мано), Антуана (дамашняе імя якога было Таньё), Франсуа і Габрыель (Дзідзі). Ёй памагала аўстрыйская гувернантка Паўла Хентшэль, якая была з дзецьмі да іх паўналецця. У рамане «Вайсковы лётчык» Экзюперы выразіў ёй павагу наступнымі выразамі: &quot;Я вярнуўся ў памяці да маленства, каб наноў адкрыць для сябе пачуццё ўласнай абароны. Для мужчын абароны не існуе. Як толькі ты становішся мужчынам, цябе адпускаюць… Але хто можа зрабіць хоць штосьці супраць маленькага хлопчыка, чыю руку ўсемагутная Паўла трымае ў сваёй? Паўла, я выкарыстоўваў твой цень як шчыт…&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/paula-hentschel-1883-1965/|title=Paula Hentschel (1883-1965)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;

Антуанава маці цяжка перажывала заўчаснае ўдаўство, але аптымістычны характар дазваляў ёй спраўляцца з абавязкамі. Заняцце мастацтвам (яна малявала&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/marie-boyer-de-fonscolombe-1875-1972/|title=Marie Boyer de Fonscolombe (1875-1972)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;), чуллівасць натуры дапамаглі стварыць з Антуанам адмысловую сувязь і даць яму цудоўную адукацыя, што было няпроста для адзінокай жанчыны за тымі часамі. Яна перадала сыну каштоўнасці, якія той пранёс праз усё жыццё: чэснасць, павага да людзей, незаяўленне сваёй сацыяльнай выключнасці. Пісьменнікава маці прысвяціла жыццё дзецям, прышчапляючы ім гуманізм, які развіваў і сам Экзюперы.

Дзяцінства пісьменніка да дзесяці гадоў праходзіла у замку Ля-Моль у дэпартаменце Вар, які належаў яго бабулі [[па кудзелі]], і замку Сэн-Марыс-дэ-Рэман у дэпартаменце Эн, што належаў яго цётцы мадам Трыко.

У 1908 годзе Экзюперы паступіў у восьмы клас Ліёнскай школы братоў-хрысціян. Пад каней лета 1909 г. Мары дэ Сент-Экзюперы пераехала з дзецьмі ў Ле-Ман да свайго свёкра. Антуан паступіў у езуіцкую школу ад касцёла Багамацеры Святога Крыжа. Слабы вучань, пра якога адзначалі, што ён недысцыплінаваны і летуценны, будучы пісьменнік мроіў падарожжамі, прыгодамі і імкнуўся вырвацца з арыстакратычнага асяроддзя&lt;ref&gt;[...] Ён быў вельмі настойлівы ў адным пытанні — патрэбе выдзеліцца са свайго асяроддзя, і гэты арыстакрат паводле паходжання выступаў за нонканфармізм. У мяне дагэтуль увушшу звініць слова нонканфармізм! Антуан, нягледзячы на паходжанне, нягледзячы на адукацыю, быў зусім не &quot;буржуа&quot; і даволі было паслухаць яго гутарку з рабочымі &quot;Заўрэра&quot; або авіямеханікамі, каб паняць, як моцна ён хацеў зразумець іх праблемы і як моцна хацеў ім дапамагчы. Яны ж, у свой чарод, напэўна думалі: &quot;Ён не фанабэрысты!&quot; (Крыніца: André de Fonscolombe, &quot;Saint-Exupéry: Deuxième époque 1930-1935, tome 2&quot;, Icare, Revue de l'aviation française, no 71, winter 1974-1975, p. 32).&lt;/ref&gt;.

У 1912 г. ён бавіў вакацыі ў Сэн-Марыс-дэ-Рэман. Захоплены аэрапланамі, часта ездзіў на ровары на аэрадром Анбер’ё-ан-Бужэ, размешчаны за некалькі кіламетраў, дзе распытваў механікаў, як зладжаныя самалёты. Аднойчы Антуан падышоў да пілота Габрыеля Сальвеса, сказаўшы, што маці дазволіла яму зрабіць першы палёт. Першы палёт ён здзейсніў на самалёце W2 bis (W - ад Wroblewski)8,9, пабудаваным у Віёрбане братамі П’ерам і Габрыелем Ураблеўскімі, вядомымі пад іменем Сальвес.

Калі пачалася Першая сусьветная вайна, Мары дэ Сент-Экзюперы прызначылі старэйшай медсястрой у шпіталь у Амбер’ё-ан-Бужэ і яна ўзяла дзяцей з сабой. Антуан і Франсуа вучыліся ў школе-інтэрнаце пры езуіцкім калежы Нотр-Дам-дэ-Мангрэ ў Вільфранш-сюр-Сон. Юны Экзюперы нарэшце змог заняцца пісьменніцтвам, што цудоўна ў яго выходзіла: за адзін са сваіх твораў ён атрымаў школьную прэмію.

На пачатку навучальнага 1915 года Мары дэ Сент-Экзюперы, якая ўсё яшчэ працавала ў Амбер’ё-ан-Бужэ, адчула, што яе сынам не дужа падабаецца жыць з айцамі-езуітамі ў Мангрэ. Жадаючы паспрыяць развіццю дзяцей, яна перавяла іх да братоў-марыянаў на вілу Сен-Жан у Фрыбургу. Гэты калеж, цесна звязаны з парыжскім Калежам Станіслава, распрацаваў новую методыку навучання, заснаваную на творчасці. Іменна там Антуан пазнаёміўся з Луі дэ Баневі, чыя сям’я была суседзямі і сябрамі Экзюперы ў Ліёне. З ім, а таксама з Маркам Сабранам і Шарлем Салесам у яго завязалася глубокае сяброўства&lt;ref&gt;«Saint-Exupéry, les premiers pas d'un poète», ''Le Figaro'', 30 août 2007, [https://www.lefigaro.fr/livres/2007/08/30/03005-20070830ARTFIG90313-saint_exupery_les_premiers_pas_d_un_poete.php чытаць анлайн]&lt;/ref&gt;.

=== Юнацтва ===
У 1917 г. Экзюперы атрымаў ступень бакалаўрат нягледзячы на не надта добрыя поспехі ў вучобе. Антуан займаўся больш навуковымі дысцыплінамі, чым літаратурай. Летам таго года ад перыкардыту памёр яго малодшы брат Франсуа, таварыш і давераная асоба, хворы на раматус. Зажураны, пісьменнік успрыняў гэта за пераход ад юнацкага жыцця да дарослага.

Вайна таксама ўплывала на Антуана: ён маляваў карыкатуры на прускіх салдатаў і іх каскі з пікамі, на імператара і кранпрынца, напісаў некалькі вершаў.

У 1918, 1919 і 1920 Антуан не здаў вуснага экзамена ў Ваенна-марскую школу&lt;ref&gt;Roger Mansuy, «Saint-Exupéry, fort en math ?», ''Images des mathématiques'', 5 août 2021, [https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr чытаць анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326145121/https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr |date=26 сакавіка 2023 }}&lt;/ref&gt;, а потым паступіў свабодным слухачом на курс архітэктуры ў Вышэйшай нацыянальнай школе прыгожых мастацтваў. Па смерці сваёй цёці Трыко ў 1920 г. Мары Экзюперы атрымала ў спадчыну замак Сэн-Марыс, дзе і пасялілася. Даходы былі небагатыя і яна ўтрымлівала дзяцей за кошт продажу зямлі, што прылягала да замка&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Антуан карыстаў гасціннасць сваёй кузіны Івоны дэ Лестранж а таксама падпрацоўваў: разам з сябрам Анры дэ Сегонем некалькі тыдняў іграў у оперы Жана Нугеса ''«Quo vadis»''. У 1918 годзе ён пазнаёміўся з Луізай дэ Вільмарэн, якая натхніла яго на напісанне рамантычных вершаў.

У гэты ж перыяд Экзюперы напісаў і іншыя вершы ў форме санетаў, якія сваім зместам сведчаць аб тым, што ён не строіў планаў на жыццё. Некаторыя з вершаў былі напісаны каліграфічным почыркам і ўпрыгожаны малюнкамі, выкананымі індыйскай тушшу.

Два сшыткі з вершамі ён падарыў свайму другу Жану Даа&lt;ref&gt;''Antoine de Saint-Exupery : dessins, aquarelles, pastels, plumes et crayons'', éd. Gallimard, 2006, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 58.&lt;/ref&gt;. У міжваенны час Луіза дэ Вільмарэн стала адной з асноў яго сяброўскай кампаніі, куды таксама ўваходзілі Жан Прэво, Эрвэ Міле, Эмеры Блак-Беле, Жан дэ Вагюэ і яго жонка Нэлі, Жан Гюго і Леон-Поль Фарг&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
=== Кар’ера авіятара ===
==== Уступленне ў ВПС ====
У красавіку 1921 г. Экзюперы пачаў двухгадовую вайсковую службу механікам у 2-м авіяцыйным палку ў Страсбуры. У чэрвені ён за свой кошт прайшоў курсы грамадзянскага пілатавання&lt;ref&gt;Біяграфія Антуана дэ Сент-Экзюперы, змешчаная на вокладцы тэлефільма «Сент-Экзюпери: Последняя миссия», знятага Раберам Энрыко (1994) і перавыдадзенага ў 2009 г.&lt;/ref&gt;.

9 ліпеня інструктар Рабер Эбі адправіў яго на першы самастойны круг, аддаўшы кіраванне. Застаўшыся адзін за штурвалам вучэбнага самалёта, Антуана завысока зайшоў на пасадку. Рэзка выкарыстаўшы дросель, ён выклікаў зваротную ўспышку ў карбюратары. Мяркуючы, што рухавік загарэўся, ён не запанікаваў, зрабіў разварот на ўзлётна-пасадачнай паласе і ўдала прызямліўся. Інструктар пацвердзіў яго належную падрыхтоўку&lt;ref&gt;Па словах Рабера Эбі: &quot;Пасьля апошняга павароту, які быў правільны, ён зайшоў у наступны занадта хутка і высока. [...] Тады ён зрабіў адзінае, што можна было — вярнуўся да дроселя [...] Ён, падавалася, ніяк не зажурыўся праз то, што адбылося і [...] выдатна прызямліўся [...] .

— У нейкі момант рухавік загарэўся, — сказаў ён мне, — але адразу ж пагас.

Я растлумачыў, што адбылося.

— Не, рухавік не загарэўся. Вы занадта хутка скінулі газ і выклікалі так званую зваротную ўспышку ў карбюратары&quot;. (Крыніца: Robert Aéby, Revue de l'aviation française, № 69, p. 101; &quot;Сент-Экзюперы: першая эпоха. 1900-1930, том 1&quot;, Icare, лета-восень 1974 г.).&lt;/ref&gt;. Але ж Экзюперы запомнілі як няўважлівага часамі лётчыка.

Экзюперы меў ліцэнзію грамадзянскага пілота; яго дапусцілі навучаць вайсковых лётчыкаў. На авіябазе Страсбур не было лётнай школы. 2 жніўня 1925 г. яго накіравалі ў 37-ы авіяцыйна полк у Марока&lt;ref&gt;Mehdi de Graincourt, ''Leur Maroc'', Casablanca, éditions Malika, 2016, 256 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;&lt;/ref&gt;, у Касабланку, дзе 23 снежня 1921 года атрымаў ліцэнцію вайсковага лётчыка&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-militaire-au-maroc-1921/|title=Brevet militaire au Maroc (1921)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Студзенем 1922 г. Экзюперы атрымаў у Істры на авіяцыйнай базе ( Base aérienne 125 Istres-Le Tubé) званне капрала. 3 красавіка 1925 г. прайшоў конкурс на навучанне на афіцэра рэзерву (EOR) і прайшоў курсы падрыхтоўкі на базе ў Аворы, адкуль паехаў на авіябазу Версаль недалёка ад Парыжа. Меў лётную практыку на базе Вілакубле&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-dobservateur-1922/|title=Brevet d’observateur (1922)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}&lt;/ref&gt;. 10 кастрычніка 1922 г. стаў другім лейтэнантам, 4 снежня — авіяцыйным назіральнікам.

Вольным часам Экзюперы рабіў зарысоўкі сваіх таварышаў вуглём і чарнілам. Яго рысункі сабраныя ў сшытак ''&quot;Les Copains&quot;'' (Таварышы).

У кастрычніку Экзюперы перавялі ў Ле-Буржэ пад Парыжам. 1 мая 1923 ён папаў у першую авіякатастрофу, дзе атрымаў моцную чэрапа-мазгавую траўму. Адылі Антуан усё яшчэ імкнуўся паступіць у ВПС, хоць сям’я яго нявесты была супраць. Нудная офісная работа ў аддзяленні кампаніі Société générale d'entreprises не прыносіла задавальнення, гэты крызіс у жыцці прывёў да разрыву заручэння з Луізай дэ Вільмарэн.

У 1924 годзе Экзюперы працаваў прадстаўніком кампаніі Saurer, і вельмі няўдала. Незадаволены ўныласцю працы, ён зволіўся і сур’ёзна заняўся літаратурай.
====Грамадзянскі лётчык====
У 1926 годзе Экзюперы паступіў на службу ў кампанію «Latécoère» (будучую «Aéropostale»), што дастаўляла пошту на паўночнае ўзбярэжжа Афрыкі. Стаў працаваць на лініі Тулуза — Касабланка, пазней Касабланка — Дакар. У гэты час ён напісаў апавяданне ''«L'évasion de Jacques Bernis»''.

Скора яго назначылі начальнікам станцыі ў Марока, даручыўшы палепшыць дачыненні кампаніі з мараканцамі і іспанцамі адначасова. Свой досвед і перажыванні пісьменнік выклаў у першым надрукаваным рамане ''«Courrier sud»'' (Паўднёвы кур’ер) (1929 г.).

У верасні 1929 г. лётчыка разам з калегамі накіравалі ў Паўднёвую Амерыку, каб паспрыяць распаўсюджанню работы «Аэропасталь» да Патагоніі. У 1930 г. яму надалі чын кавалера [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] за ўклад у развіццё грамадзянскай авіяцыі&lt;ref&gt;René Delange: «La Vie de Saint-Exupéry», Éditions du Seuil, Paris 1948.&lt;/ref&gt;.  У 1931 г. Экзюперы надрукаваў свой другі раман — ''«Vol de nuit»'', які меў велізарны поспех; у ім ён успамінае гады, праведзеныя ў Аргентыне і развіццё авіяліній кампаніі.

22 красавіка 1931 г. Экзюперы абраўся шлюбам (абвянчаліся 12 красавіка) з Кансуэла Сунсін Сандоваль дэ Гомес (памёрла 28 мая 1979 г.), сальвадорскай пісьменніцай і мастачкай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/consuelo-son-epouse-1901-1979/|title=Consuelo, son epouse (1901-1979)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-08-14}}&lt;/ref&gt;.
====Журналіст====
Пачынаючы з 1932 года, калі кампанія «Аэрапасталь» была падарвана інтэграцыяй у «Air France», Экзюперы прыйшлося цяжка і ён, застаючыся лётчыкам выпрабавальнікам і пілотам разавых рэйсаў, стаў [[журналіст]]ам некалькіх буйных выданняў. Як [[Рэпартаж|рэпарцёр]] газеты «[[Пары-Суар]]» ён пабываў у [[В’етнам]]е ў 1934 і ў [[Масква|Маскве]] ў 1935 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://20v-euro-lit.niv.ru/20v-euro-lit/articles-franciya/kuzmin-sent-ekzyuperi-v-rossii.htm|title=Кузьмин Д.: Сент-Экзюпери в России|website=20v-euro-lit.niv.ru|access-date=2023-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170527174631/http://20v-euro-lit.niv.ru/20v-euro-lit/articles-franciya/kuzmin-sent-ekzyuperi-v-rossii.htm|archive-date=27 мая 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/reportazhi-antuana-de-sent-ekzyuperi-o-sssr-gazeta-paris-soir-may-1935-g|аўтар=Королева Анна Витальевна|загаловак=РЕПОРТАЖИ АНТУАНА ДЕ СЕНТ-ЭКЗЮПЕРИ О СССР (ГАЗЕТА “PARIS-SOIR”, МАЙ 1935 Г.)|год=2021|выданне=Гуманитарный акцент|выпуск=4|старонкі=80–85|issn=2542-2022}}&lt;/ref&gt;.
====Крушэнне ў пустыні====
29 снежня 1935 г. разам з механікам Андрэ Прэво Экзюперы паспрабаваў здзейсніць пералёт Парыж — [[Сайгон]] каб пабіць рэкорд Андрэ Жапі, які некалькімі днямі раней пераляцеў гэтым маршрутам за тры дні і пятнаццаць гадзін. 30 снежня, пасля 19 гадзін 44 хвілін у паветры самалёт упаў на камяністае плато, хоць Сент-Экзюперы і спецыяльна знізіўся, спрабуючы зарыенціравацца&lt;ref&gt;«Après trois jours de marche harassante dans les sables du désert : Saint-Exupéry raconte sa dramatique aventure», ''L'Intransigeant'', &lt;abbr&gt;no&lt;/abbr&gt; 20516, 4 janvier 1936, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 1, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k794978x/f1]&lt;/ref&gt;. Абодва лётчыкі засталіся жывы, але прымітыўныя недасканалыя карты не давалі ім цалкам зразумець дакладнае месца знаходжання. Яны згубіліся ў пустыні амаль без харчоў і пітва пры мінімальным запасе лячэбных сродкаў: сто грамаў спірту, столькі ж эфіру і пузырок ёду&lt;ref&gt;Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes.''&lt;/ref&gt;.

Лётчыкі скіраваліся на ўсход; выкарыстаўшы ў першы ж дзень усё пітво, яны абодва бачылі міражы, адчувалі слыхавыя і зрокавыя галюцынацыі. На другі і трэці дзень, абязводзіўшыся, перасталі пацець. Чацвёртым днём іх знайшоў бедуін на вярблюдзе, які выратаваў ім жыццё&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldcat.org/title/63283832|title=Saint-Exupéry : a biography {{!}} WorldCat.org|website=www.worldcat.org|access-date=2023-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Найзнакаміцейшы твор Сент-Экзюперы «Маленькі прынц» (фр. ''Le Petit Prince'') пачынаецца з расказу пра лётчыка, які застраў у пустыні і, відаць, адсылае да гэтага здарэння.
====Далейшая дзейнасць====
У 1936 г. Экзюперы паехаў у [[Іспанія|Іспанію]] рэпарцёрам асвятляць [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну]]. Жыў сярод [[Каталонія|каталанскіх]] [[Анархізм|анархістаў]], назіраючы іх быт паводзіны; разам з прадстаўніком Сацыялістычнай партыі Францыі ратаваў манахаў ад расстрэлу. Быў момант, калі яго самога выратавала, магчыма, толькі ўсмешка&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|title=РЫЦАРЬ ПЛАНЕТЫ ЗЕМЛЯ|website=www.mgumus.chem.msu.ru|access-date=2023-08-15|archive-date=12 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612215902/http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1937 г. Сент-Экзюперы і яго заўсёдны механік Прэво скіраваліся пракладаць новыя паветраныя шляхі да розных гарадоў Афрыкі. Пераадолеўшы больш за 9000 км, яны адкрылі паветраныя зносіны між [[Касабланка]]й, [[Тамбукту]] і Бамака&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://aerostories.free.fr/biographies/saintex/page9.html|title=Saint-Exupéry: les années trente, années de crises.|website=aerostories.free.fr|access-date=2023-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webmuseo.com/ws/musee-mehun/app/collection/expo/9|title=Expositions - André Prévot (1907-1947), mécanicien d'Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944)|website=webmuseo.com|access-date=2023-08-15|archive-date=12 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012222353/https://webmuseo.com/ws/musee-mehun/app/collection/expo/9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

15 лютага 1938 г. Экзюперы і Прэво скіраваліся ў новае падарожжа па маршруце Пунта-Арэнас — Нью-Ёрк. Але праз блытаніну ў брытанскіх і амерыканскіх мерах аб’ёму ў [[галон]]ах перагрузілі свой самалёт і пацярпелі крушэнне ў канцы ўзлётна-пасадачнай паласы. Цяжка параненыя лётчыкі лячыліся ў [[Гватэмала|Гватэмале]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;; Экзюперы пасля перавялі ў Нью-Ёрк, дзе ён скончыў работу над раманам ''«Terre des hommes»''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; («Планета людзей», анг. выданне ''«Wind, Sand and Stars»'', рус. выданне «Планета людей»).

Падчас сваіх падарожжаў пісьменнік прыдбаў мноства ўспамінаў і ўражанняў, якія сталі асновай для роздумаў пра сэнс чалавечага існавання.  Гэтыя роздумы прывялі да напісання кнігі ''«Terre des hommes»'', апублікаванай у 1939 годзе і ўганараванай прэміяй Французкай акадэміі. Раман быў прысвечаны&lt;ref&gt;Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes'', Gallimard, 1939.&lt;/ref&gt; сябру і калегу Сент-Экзюперы па працы ў «Аэрапасталь» [[Анры Гіямэ]], аднаму з найзнакаміцейшых французскіх грамадзянскіх лётчыкаў.
===Другая сусветная вайна===
У 1939 г. Экзюперы служыў капітанам у ВПС Францыі. Пасля службы інструктарам яго перавялі ў эскадрылью паветранай разведкі. Спачатку яго падраздзяленне базіравалася ў камуне Арконт, а пасля было пераведзена да лініі фронту.

23 мая 1940 г. ён праляцеў над Арасам падчас наступлення нямецкіх танкаў: нягледзячы на то, што яго самалёт расстралялі варожыя зянітныя ўстаноўкі, Экзюперы разам з экіпажам удалося вярнуцца на базу; за гэта яго ўзнагародзілі ордэнам Ваеннага крыжа 1939—1945 з пальмай і ўзгадалі ў загадзе ВПС Францыі ад 2 чэрвеня 1940 года.

У Перпіньяне ён дэмабілізаваўся і яго эскадрылья пераляцела ў Алжыр без яго.
====Паездка ў Нью-Ёрк====
Пасля заключанага ў чэрвені 1940 г. перамір’я ў лістападзе пісьменнік адбыў у Нью-Ёрк, прыехаўшы туды пад Новы год. Экзюперы намагаўся схіліць ЗША уступіць у вайну, але ўяўная рэпутацыя прыхільніка Петэна значна зніжала ягоны ўплыў.

Спачатку Экзюперы з сімпатыяй успрыняў рэжым Вішы, які ўяўляў, на яго думку, пераемнасць нацыянальнага адзінства французскага народа, які цярпеў ад акупацыі&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DLmmYynYiArIC%26lpg%3DPA243%26ots%3DxMJpfh75NA%26dq%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26hl%3Dfr%26pg%3DPA244%23v%3Donepage%26q%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26f%3Dfalse#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url Jacques Le Groignec, , 1995]&lt;/ref&gt;, і падазрона ставіўся да дэ Голя, крытыкуючы таго за нязгоду прызнаць ваеннае паражэнне Францыі&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Eugénie Bastié, « Breton / Saint-Exupéry, le manifeste et le sacrifice », ''Le Figaro Magazine'', тыднёвік ад 21 ліпеня 2017, стст. 22-25.&lt;/ref&gt;.

У радыёзвароце з Нью-Ёрка 29 лістапада 1942 г., праз тры тыдні па высадцы саюзнікаў у Паўночнай Афрыцы, пісьменнік заклікаў французаў &quot;прымірыцца, каб служыць&quot;&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.aerostories.org%2F~aerobiblio%2Farticle3891.html Bernard Marck, , &lt;abbr&gt;t.&lt;/abbr&gt; 2, Paris, L'Archipel, 2012, 528 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt;]&lt;/ref&gt;.

У студзені 1941 г. маршал Петэн нібыта назначыў Экзюперы членам Нацыянальнага савета, дарадчага органа Вішысцкай Францыі, не паведаміўшы таму пра гэта. Антуан дэ Сент-Экзюперы апублікаваў два прэс-рэлізы&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, у якіх зняпраўджваў гэтыя звесткі; і, па ўсім відаць, назначэнне было толькі чуткамі, бо імені пісьменніка няма ні ў афіцыйным спісе, ні ў спісе, апублікаваным прэсаю.

8 снежня 1941 г. ЗША уступілі ў вайну. Імкнучыся прыцягнуць Злучаныя Штаты да вайны на еўрапейскім фронце, Экзюперы надрукаваў у лютым 1942-га ў Нью-Ёрку ''«Pilote de guerre»''. У кнізе ён паказаў Францыю краінай, якая не капітулявала падчас гераічнай бітвы за сваю абарону. Кніга стала бестселерам і прыцягнула ўвагу да еўрапейскіх вайсковых дзеянняў, але сам аўтар пачаў пакутаваць ад дэпрэсіі.

Перакладчык знайшоў яму жыллё ў Сільвіі Гамільтан, журналісткі, якая не гутарыла па-французску. Аднак яны сталі палюбоўнікамі і іменна падчас гэтай сувязі Экзюперы напісаў &quot;Маленькага прынца&quot;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.antoinedesaintexupery.com%2Fsylvia-hamilton-reinhardt#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url Sylvia Hamilton Reinhardt  ]&lt;/ref&gt;. Наступным годам ён вырашыў прыяднацца да французскіх войскаў, якія ваявалі ў скаладзе арміі ЗША. Перад ад’ездам ён даверыў Гамільтан рукапіс свае аповесці&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, першае выданне якое выйшла на англійскай мове.
====Вяртанне ў войска ====
Экзюперы меркаваў вярнуцца ў строй. У красавіку 1943 г., нягледзячы на свой век, завялікі для пілота баявога самалёта, ён, дзякуючы сувязям і ціску французскага камандавання, пакінуў ЗША і вярнуўся на службу ў ВПС у Тунісе.

Нягледзячы (або нават дзякуючы таму) на адмоўнае, як і раней стаўленне да дэ Голя, Экзюперы папаў урэшце ў разведвальную авіягрупу 2/33, якой цяпер камандаваў ягоны стары сябар Рэнэ Гавуай, не раз памянёны ў кнізе &quot;Pilote de guerre&quot;&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-1-5-souvenirs-sur-saint-exupery-par-rene-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url René Chambe, «Souvenirs sur Saint-Exupéry», ''Icare n°96'', 1981]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F491025451#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url Antoine de, Saint-Exupéry, ''Pilote de guerre'', Gallimard, 1976]&lt;/ref&gt;.

Займаючыся паветранай разведкай, Экзюперы здзейсніў некалькі палётаў і атрымаў званне каманданта&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-2-5-lettre-de-saint-exupery-au-general-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url Lettre de Saint-Exupéry au général Chambe]&lt;/ref&gt;. Аднак праз некалькі інцыдэнтаў са жніўня 1943 г. і ўлічваючы яго век і кепскі стан здароўя пасля авіякатастроф яго перавялі ў рэзерв камандавання. Ён вярнуўся ў Алжыр і спыніўся ў свайго сябра доктара Пелісье. Спрабуючы вярнуцца на службу, пісьменнік працягваў работу над ''«Citadelle»''&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fcharlesdegaullebe%2Fextraits-revue-grandeur%2FDe-Gaulle--Saint-Exupery#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url De-Gaulle--Saint-Exupery]&lt;/ref&gt;, маральна пакутуючы ад таго, што не ў страю. Вясной 1944 г. генерал Ікер, галоўнакамандуючы ваенна-паветранымі сіламі ў Міжземнамор’і, дазволіў яму вярнуцца ў сваю частку. Экзюперы далучыўся да групы 2/33, якая базавалася на той час у Альгера на Сардыніі. Пасля ён зрабіў некалькі палётаў, якія суправаджаліся паломкамі і неспрыяльнымі інцыдэнтамі.
====Апошні палёт====
17 чэрвеня 1944 г. падраздзяленне 2/33 перабазавалася ў Барго, недалёк ад Бастыі на Корсіцы.
31 ліпеня 1944 г. Экзюперы выляцеў з аэрадрома Парэта. Выконваючы заданне па картаграфаванні, ён накіраваўся ў даліну ракі Рона. Заданнем было правесці серыю фотаразведвальных палётаў для складання дакладных карт краіны, якія былі б карысныя для будучай высадкі ў Правансе, назначанай на 15 жніўня. Пілот быў адзіны ў экіпажы, самалёт не ўзброены, а паліва ставала на шасцігадзінны палёт. Пачатак палёту быў а палове на дзявятую раніцы, па часе заканчэння паліва Сент-Экзюперы не вярнуўся, аб’явілі, што ён прапаў без вестак&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fculture%2Flivres%2Flire-magazine%2Fenquete-la-disparition-de-saint-exupery-en-1944-5f5d0c9e-3732-11ec-bdbf-686ac9091013#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url Julien Bisson, «La disparition de Saint Exupéry en 1944», ''Ouest France'', 28 octobre 2021]&lt;/ref&gt;.

Памяць Антуана дэ Сент-Экзюперы была ганарова ўшанавана ў Страсбуры 31 ліпеня 1945 г&lt;ref&gt;[http://aujourdhui.over-blog.fr/article-31-juillet-1944-disparition-de-saint-exupery-108049079.html Archimède, «31 juillet 1944 - Disparition de Saint-Exupéry»]&lt;/ref&gt;. У 1945 годзе ён быў прызнаны тым, хто &quot;загінуў за Францыю&quot;&lt;ref&gt;[https://www.fasej.org/hommage-national-antoine-saint-exupery/ Hommage national à Antoine de Saint Exupéry]&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка маёр Антуан дэ Сент-Экзюперы быў узнагароджаны пасмяротна ордэнам ВПС за то, што &quot;як у 1940, так і ў 1943 годзе даказаў сваю адданасць службе і веру ў лёс Радзімы&quot; і &quot;загінуў слаўнай смерцю, вяртаючыся з далёкага разведвальнага задання над акупаванай ворагам краінай&quot;

Па смерці сына Мары дэ Сент-Экзюперы пісала вершы і дамагалася пасмяротных выданняў Антуана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Друкаваўся з 1926 г. У раманах «Паўднёвы паштовы» (1929), «Начны палёт» (1931), «Планета людзей» (1939, прэмія Французскай акадэміі), аповесцях «Ваенны лётчык» (1942), «Ліст да заложніка» (1943) услаўляў мужнасць подзвігу, вернасць абавязку, патрыятызм. Яго творы — своеасаблівы сплаў рэпартажу з паэтычным і філасофскім асэнсаваннем перажытага. Сусветную вядомасць набыла філасофска-лірычная казка «[[Маленькі прынц]]» (1943, неаднаразова экранізавана), у якой паэтычнасць, лірызм, сатыра спалучаюцца з глыбокім роздумам аб прыгажосці чалавечых адносін.

== Выбраная бібліяграфія ==
* Courrier Sud. 1929.
* Vol de nuit. Roman. 1931.
* Terre des hommes. Roman. Paris, 1938. ''Планета людзей. Раман''
* Pilote de guerre. Récit. 1942. English: Flight to Arras. New York, 1942.
* Lettre à un otage. Essai. 1943.
* Le petit prince. The little prince. New York, 1943. ''Маленькі прынц''
* Le petit prince. Illustrations originales de l'auteur. 1945. ''Маленькі прынц, з малюнкамі аўтара''
* Citadelle. 1948.

== Беларускія пераклады ==
* Маленькі прынц: З мал.аўтара / Пер. з англ. мовы [[Эдзі Агняцвет|Э. Агняцвет]]. — Мн.: Беларусь, 1969.
* Планета людзей: Выбранае / Пер. з фр., прадм. [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]]. — Мн.: Мастац.літ., 1984.
* Маленькі прынц: Казка / Пер. з фр. Н. Мацяш. — Мн.: Юнацтва, 1989.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14}}
* [https://www.trussel.com/saint-ex/stexbib.htm#12 Бібліяграфія біяграфічных прац аб Экзюперы на французскай і англійскай мовах]

{{Commonscat|Antoine de Saint-Exupéry}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сент-Экзюперы Антуан дэ}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]]
[[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Антуан дэ Сент-Экзюперы| ]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]]</text>
      <sha1>kbg47arueeg5mf5k1y36uj2jy9szl04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футурама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45472</id>
    <revision>
      <id>5209292</id>
      <parentid>5205047</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88014</id>
      </contributor>
      <comment>180</comment>
      <origin>5209292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6676" sha1="d5cla22etcjx0y01620x7hlo9d0m8x2" xml:space="preserve">{{Тэлеперадача2
| назва_перадачы       = Футурама
| арыгінальная назва  = Futurama
| выява            = [[Выява:Futurama title.jpg|200px]]
| жанр                  = [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] &lt;br /&gt;[[навуковая фантастыка|sci-fi]]
| камера                 =  
| фармат_выявы         = 
| фармат_гуку           = 
| працягласць                = 21 хвіліна
| аўтар                = [[Мэт Гроўнінг]]
| вытворчасць              = [[Мэт Гроўнінг]]&lt;br /&gt;[[Дэвід Сэмюэл Коэн]]
| прадзюсар               = 
| выканаўчы_прадзюсар     = [[Мэт Гроўнінг]]&lt;br /&gt;[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] &lt;br /&gt;[[Кен Кіілер]]
| галоўныя_ролі               = [[Білі Уэст]] &lt;br /&gt;[[Кейці Сейгал|Кейці Сегал]] &lt;br /&gt;[[Джон Дымаджыа]] &lt;br /&gt;[[Філ Ламар]] &lt;br /&gt;[[Лоўран Том]] &lt;br /&gt;[[Морыс Ламарш|Морыс Ламарш]] &lt;br /&gt;[[Трэс Макніл]] &lt;br /&gt;[[Дэвід Херман]] &lt;br /&gt;[[Фрэнк Велкер]] &lt;br /&gt;[[Томас Джэймс Кені|Том Кені]]
| апавядальнік               = 
| пачатковая_тэма              = 
| завяршальная_тэма               = 
| краіна                = {{USA}}
| мова = [[англійская мова|англійская]]
| канал = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] ([[1999]]—[[2003]]) &lt;br /&gt;[[Comedy Central]] (2008 — 2013)
| першы_выпуск = [[28 сакавіка]] [[1999]]
| апошні_выпуск = &lt;br /&gt;[[4 верасня]] [[2013]]
| сезоны = 11
| серыі = 180
| спіс_выпускаў = Спіс серый тэлесерыяла «Футурама»
| chronology =
| папярэднія_перадачы =
| наступныя_перадачы =
| сайт =
| imdb_id = 0149460
| tv_com_id = 249
}}

'''«Футура́ма»''' ({{lang-en|Futurama}}) — амерыканскі сатырычны мультсерыял, створаны на студзіі «[[20th Century Fox]]» [[Мэт Гроўнінг|Мэтам Гроўнінгам]] і [[Дэвід Коўэн|Дэвідам Коўэнам]] ''([[:en:David X. Cohen|David X. Cohen]])'', аўтарамі мультсерыяла «[[Сімпсаны]]».
У бальшыні серыяў дзеянне серыяла праходзіць у Нью-[[Нью-Ёрк]] Сіці ў 3000 годзе (гэта значыць, у далёкай будучыні). Выкарыстоўванне будучага часу дазваляе аўтарам шоу уносіць у яго ідэі і падзеі з папулярнай [[навуковая фантастыка|фантастыкі]] 20 стагоддзя.

''«Футурама»'' атрымала прызнанне крытыкаў і была намінавана на 17 прэмій «[[Эні (прэмія)|Эні]]», выйграўшы дзевяць з іх, і 14 намінацый на прэмію «[[Эмі]]», выйграўшы шэсць&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emmys.com/shows/futurama|title=Futurama|publisher=Emmys.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617211212/https://www.emmys.com/shows/futurama|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Мультсерыял расказвае аб 20-гадовым разносчыку піцы Фраі, які выпадкова трапіў у крыягенную камеру і замарозіўся на 1000 гадоў. Так ён трапляе ў будучыню, дзе знаходзіць сабе новых сяброў і ўладкоўваецца кур’ерам на працу ў кампанію «Міжпланетны экспрэс».

== Персанажы ==
* '''[[Фрай (Футурама)|Фрай]]'''
* '''[[Туранга Ліла|Ліла]]'''
* '''[[Бендэр (Футурама)|Бендэр]]'''
* Прафесар '''[[Хьюберт Фарнсворт|Хью́берт Фа́рнсворт]]'''
* '''[[Гермес Конрад]]'''
* Доктар '''[[Зойдберг]]'''
* '''[[Эмі Вонг]]'''

На сённяшні час выйшлі ў пракат наступныя паўнаметражныя фільмы:
# «[[Футурама: Вялікая справа Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Big Score»''') — у продажы ў [[ЗША]] [[27 лістапада]] [[2007]]
# «[[Футурама: Звер з мільярдам спінаў]]» ('''«Futurama: The Beast with a Billion Backs»''') — [[24 чэрвеня]] [[2008]]
# «[[Футурама: Гульня Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Game»''') — [[3 лістапада]] 2008 года
# «[[Футурама: У дзікую зялёную далечыню]]» ('''«Futurama: Into the Wild Green Yonder»''') — [[23 лютага]] [[2009]] года

== Гл. таксама ==
* [[Сімпсаны]]
* [[Расчараванне (тэлесерыял)|Расчараванне]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml Раздзел «Футурамы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120041323/http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml |date=20 студзеня 2010 }}{{ref-en}} на сайце [[Comedy Central]].
* http://www.ilovebender.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615003624/http://www.ilovebender.com/ |date=15 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}} — афіцыйны прома-сайт фільмаў.
* [http://theinfosphere.org/ Вікі па Футураме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809012526/http://theinfosphere.org/ |date=9 жніўня 2011 }}{{ref-en}}
* {{imdb title|id=0149460|title=Футурама}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы 1999 года]]
[[Катэгорыя:Фантастычныя мультфільмы]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]]</text>
      <sha1>d5cla22etcjx0y01620x7hlo9d0m8x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46345</id>
    <revision>
      <id>5209714</id>
      <parentid>3055200</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Эрыс (карлікавая планета)]]</comment>
      <origin>5209714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="eqnv98kl854r06rd46o9sr89wds1i60" xml:space="preserve">* [[Эрыс (карлікавая планета)]]
* [[Эрыс (міфалогія)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>eqnv98kl854r06rd46o9sr89wds1i60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леў Давідавіч Троцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46384</id>
    <revision>
      <id>5209480</id>
      <parentid>5178095</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1922 год. Фармаванне «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін */</comment>
      <origin>5209480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254815" sha1="r7cucov5w6w7qyf4ydppqcicg7n1ztn" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бранштэйн}}
{{цёзкі2|Троцкі}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Леў Давідавіч Троцкі''' ({{lang-ru|Лев Давидович Троцкий}}; псеўданім, таксама: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к'' і інш. Імя пры нараджэнні '''Лейба Давідавіч Бранштэйн'''&lt;ref name=&quot;gosvlast&quot;&gt;Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ckkpss&quot;&gt;[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kri&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |title=Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет» |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-date=10 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; {{ДН|7|11|1879|26|10}}, сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Янаўка]], [[Елісаветградскі павет]], [[Херсонская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]], [[Кіраваградская вобласць]], [[Украіна]]) — {{ДС|21|8|1940}}, [[Каяакан]], [[Мехіка]]) — дзеяч міжнароднага камуністычнага рэвалюцыйнага руху, практык і тэарэтык марксізму, ідэолаг адной з яго плыняў — трацкізму. Двойчы ссыльны пры манархічным ладзе, пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх праў у 1905 годзе. Адзін з арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], адзін са стваральнікаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Адзін з заснавальнікаў і ідэолагаў [[Камінтэрн]]у, член яго [[ВККІ|Выканкама]]. У першым савецкім урадзе — наркам па замежных справах, потым у 1918—1925 — [[Народны камісарыят па ваенных і марскіх справах|наркам па ваенных і марскіх справах]] і старшыня [[Рэвалюцыйны ваенны савет Рэспублікі|Рэўваенсавета]] [[РСФСР]], потым [[СССР]]. З 1923 года — лідар унутрыпартыйнай [[Левая апазіцыя ў РКП(б) і УКП(б)|левай апазіцыі]] («[[Новы курс (Троцкі)|Новы курс]]»). Член [[Палітбюро]] УКП(б) у 1919—1926 гадах. У 1927 годзе быў зняты з усіх пастоў і адпраўлены ў ссылку; у 1929 годзе — высланы за межы СССР. У 1932 годзе пазбаўлены савецкага грамадзянства. Пасля высылання з СССР — стваральнік і галоўны тэарэтык [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]] (1938). Аўтар прац па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў [[Расія|Расіі]] («[[Наша рэвалюцыя (Троцкі)|Наша рэвалюцыя]]», «[[Здраджаная рэвалюцыя]]»), стваральнік капітальных гістарычных прац па рэвалюцыі 1917 года («[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]»), літаратурна-крытычных артыкулаў («[[Літаратура і рэвалюцыя]]») і аўтабіяграфіі «[[Маё жыццё (Троцкі)|Маё жыццё]]» (1930). Двойчы жанаты, без скасавання першага шлюбу. 20 жніўня [[1940]] года быў смяротна паранены агентам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Рамон Меркадэр|Р. Меркадэрам]] у [[Мехіка]] ([[Мексіка]]) і памёр на наступны дзень.

== Біяграфія ==
[[Файл:Leo Trotzki 1888.jpg|thumb|200px|right|Леў Бранштэйн у дзяцінстве, [[1888]] год.]]
Лейба Бранштэйн нарадзіўся пятым дзіцём у сям'і Давіда Лявонцьевіча Бранштэйна ([[1843]]—[[1922]]) і яго жонкі Ганны (Анеты) Львоўны Бранштэйн (народжанай Жыватоўскай) — багатых землеўласнікаў-арэндадаўцаў&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]&lt;/ref&gt; з ліку [[яўрэй]]скіх асаднікаў земляробскага хутара непадалёк ад сяла Янаўка Елісаветградскага павета [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]] (цяпер сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]] [[Бобрынэцкі раён|Бобрынэцкага раёна Кіраваградскай вобласці]], [[Украіна]]). Бацькі Лейбы Бранштэйна паходзілі з [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. У дзяцінстве Лейба гаварыў на [[украінская мова|украінскай]] і [[Руская мова|рускай]], а не на шырока пашыраным тады [[ідыш]]ы&lt;ref&gt;Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.&lt;/ref&gt;. Вучыўся ў вучылішчы Св. Паўла ў [[Адэса|Адэсе]], дзе быў першым вучнем па ўсіх дысцыплінах, а потым у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У гады навучання ў [[Адэса|Адэсе]] (1889—1895) Лейба жыў і выхоўваўся ў сям'і свайго стрыечніка (па матчынай лініі), уладальніка друкарні і навуковага выдавецтва «Матезис» Майсея Піліпавіча Шпенцэра і яго жонкі Фані Саламонаўны, — бацькоў паэтэсы [[Вера Міхайлаўна Інбер|Веры Інбер]].

=== Пачатак рэвалюцыйнай дзейнасці. Першая высылка ===
{{main|Першая высылка Троцкага}}
У 1896 годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] Леў Бранштэйн (у будучыні — Троцкі) браў удзел у рэвалюцыйным кружку і вёў прапаганду сярод мясцовых працоўных. У 1897 годзе ён браў удзел у падставе [[Паўднёва-рускі працоўны саюз|Паўднёва-рускага працоўнага саюза]], а 28 студзеня 1898 года — быў упершыню арыштаваны царскімі ўладамі. У [[Адэса|адэскай]] турме Бранштэйн правёў два гады; 10 кастрычніка 1899 года ў Адэскім судзе быў вынесены «параўнальна мяккі» прысуд па справе Паўднёва-рускага працоўнага саюза: чацвёра галоўных абвінавачаных (Бранштэйн, [[Аляксандра Львоўна Сакалоўская|Аляксандра Сакалоўская]] і два яе браты) падлягалі высылцы ва [[Усходняя Сібір|Усходнюю Сібір]] ([[Іркуцкая губерня|Іркуцкую губерню]]) на чатыры гады, а астатнія падсудныя «адкараскаліся» двухгадовай спасылкай ([[Рыгор Абрамовіч Зіў|Шолам Абрамаў Зіў]] і Шмуйл Беркаў Гурэвіч) ці нават простае высыланнем з Мікалаева пад [[Паліцэйскі нагляд|гласны нагляд]] паліцыі{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{sfn|Иванов|2013|с=120—123}}.

Перыяд з 1900 па 1902 год Бранштэйн правёў у [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]; знаходзячыся ў зняволенні і высылцы, ён узяў шлюб з Сакалоўскай і актыўна займаўся як самаадукацыяй (улучаючы знаёмства з працамі класікаў [[марксізм]]у), гэтак і журналісцкай дзейнасцю: пад псеўданімам «''Антид Ото''» супрацоўнічаў з газетай «[[Восточное обозрение]]», рэдакцыя якой апублікавала тры дзясяткі яго артыкулаў і нарысаў, «цёпла» прынятых публікай. Перасоўваючыся паміж сёламі [[Усць-Кут]], Ніжне-Ілімскае і горадам [[Верхаленск]], Бранштэйн уступіў у кантакт са шмат былымі і будучымі рэвалюцыйнымі дзеячамі — улучаючы [[Майсей Саламонавіч Урыцкі|М. Урыцкага]] і [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Дзяржынскага]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}.

Друкаваныя працы будучага наркама, апублікаваныя і ў [[Еўропа|Еўропе]] — а таксама яго публічныя выступы ў Іркуцку — прыцягнулі да маладога рэвалюцыянера ўвагу кіраўнікоў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]]: яму былі ўладкаваны ўцёкі з Сібіры. У выніку Леў Давідавіч, які «наўздагад» упісаў у фальшывы пашпарт прозвішча Троцкі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140&lt;/ref&gt; (па імі старэйшага наглядчыка адэскай турмы&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.&lt;/ref&gt;),  аказаўся спачатку ў [[Вена|Вене]], а потым — у [[Лондан]]е, дзе адбылася яго першая сустрэча з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]], які нядаўна апублікаваў сваю кнігу «[[Што рабіць? (Ленін)|Што рабіць?]]». Даследчыкі лічылі, што знаходжанне ў [[Сібір]]ы і кантакты з мясцовымі рэвалюцыянерамі мелі вялікае значэнне для фармавання палітычных паглядаў будучага [[Савет народных камісараў СССР|наркама]] — для «яго партыйнага самавызначэння»{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}.

{{цытата|Вырашальны ўплыў на мяне зрабілі два эцюды [[Антоніа Лабрыола|Антоніа Лабрыолы]] о [[матэрыялізм|матэрыялістычным]] разуменні гісторыі. Толькі пасля гэтай кнігі я перайшоў да Бельтава (псеўданім [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Пляханава]]) і „[[Капітал (Маркс)|Капітала]]“&lt;ref&gt;Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 720&lt;/ref&gt;.}}

Па ўспамінах Зіва, які стаў пазней доктарам, у Троцкага была схільнасць да страты свядомасці, якую, паводле ўласных слоў, ён успадкаваў ад маці. Зіў лічыў, што гэта была не проста схільнасць да страты свядомасці, а сапраўдныя прыпадкі — то бок у Троцкага была [[эпілепсія]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

=== Першая эміграцыя ===
{{main|Першая эміграцыя Троцкага}}
{{гл. таксама|Нашы палітычныя заданні|l1=«Нашы палітычныя заданні»}}
Прыбыўшы ў [[Лондан]] да Леніна, Троцкі стаў сталым супрацоўнікам газеты, выступаў з рэфератамі на сходах эмігрантаў і хутка набыў слыннасць. Як успамінаў сам Троцкі: «Прыехаў я ў Лондан вялікім правінцыялам, і прытым ува ўсіх сэнсах. Не толькі за мяжой, але і ў Пецярбургу я да таго ніколі не бываў. У Маскве, як і ў Кіеве, жыў толькі ў перасыльнай турме»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |title=Л. Троцкий. Ленин и старая Искра |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |archive-date=17 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] пра маладога Троцкага пісаў:
{{цытата|…Замежную публіку Троцкі ўразіў сваім красамоўствам, значнай для маладога чалавека адукацыяй і апломбам. …Вельмі сур'ёзна да яго не ставіліся па яго маладосці, але ўсе наважна прызнавалі за ім выбітны прамоўніцкі талент і, вядома, адчувалі, што гэта не кураня, а арляня»&lt;ref&gt;Луначарский А. Лев Давидович Троцкий // Силуэты: политические портреты. М., 1991. С. 343&lt;/ref&gt;.}}

Неразвязныя канфлікты ў рэдакцыі «Іскры» паміж «старымі» ([[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханавым]], [[Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельродам]], [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]]) і «маладымі» ([[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніным]], [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Ю. В. Мартавым]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсавым]]) заахвоцілі Леніна прапанаваць Троцкага ў якасці сёмага члена рэдкалегіі; аднак, падтрыманы ўсімі чальцамі рэдкалегіі, Троцкі быў ва ўльтыматыўнай форме забалатаваны Пляханавым&lt;ref&gt;Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159&lt;/ref&gt;.

На II з'ездзе [[РСДРП]] улетку 1903 года Троцкі так горача падтрымваў Леніна, што [[Давід Барысавіч Разанаў|Д. Разанаў]] ахрысціў яго «ленінскай дубінкай». Аднак прапанаваны Леніным новы склад рэдкалегіі — Пляханаў, Ленін, Мартаў, з выключэнем з яе Аксельрода і Засуліч, заахвоціў Троцкага перайсці на бок пакрыўджанай меншасці і крытычна паставіцца да арганізацыйных планаў Леніна&lt;ref&gt;Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90&lt;/ref&gt;.

У 1903 годзе ў [[Парыж]]ы Троцкі жаніўся з [[Наталля Іванаўна Сядова|Наталляй Сядовай]]&lt;ref&gt;[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=28 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt; (гэты шлюб не быў зарэгістраваны, бо Троцкі ніколі не разводзіўся з А. Л. Сакалоўскай).

У жніўні 1903 года Троцкі наведаў, у якасці карэспандэнта «Іскры», які адбыўся ў [[Базель|Базелі]] пад старшынствам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]] VI [[Сусветны сіянісцкі кангрэс|Сіянісцкі кангрэс]]. На думку Троцкага, гэты з'езд прадэманстраваў «поўнае раскладанне сіянізму», апроч таго, у сваім артыкуле Троцкі падкалупна высмеяў Герцля асабіста&lt;ref&gt;«Лев Троцкий. Революционер. 1879—1917» аўтара Фельштинский Юрий Георгиевич — старонака 51&lt;/ref&gt;.

У 1904 годзе, калі паміж бальшавікамі і меншавікамі выявіліся сур'ёзныя палітычныя нязгоды, Троцкі адышоў ад меншавікоў і зблізіўся з [[Аляксандр Львовіч Парвус|А. Л. Парвусом]], які захапіў яго тэорыяй «[[перманентная рэвалюцыя|перманентнай рэвалюцыі]]»&lt;ref&gt;[http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm С.Тютюкин, В.Шелохаев. Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm |date=24 сакавіка 2010 }}&lt;/ref&gt;. Разам з тым, як і Парвус, выступаў за аб'яднанне партыі, мяркуючы (у кнізе «[[Нашы палітычныя заданні]]»), што рэвалюцыя згладзіць многія супярэчнасці.

=== Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў ===
{{main|Леў Троцкі ў 1905 годзе}}
{{гл. таксама|Наша рэвалюцыя (Троцкі)|l1=«Наша рэвалюцыя»}}
[[Файл:Совет рабочих депутатов Петербурга (1905).jpg|thumb|right|300px|Троцкі сярод рабочых дэпутатаў Пецярбурга (1905).]]
У момант пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў]] (у дзень «[[Крывавая нядзеля (1905)|Крывавай нядзелі]]») Троцкі знаходзіўся ў эміграцыі ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Ён першым з сацыялістычных эмігрантаў прыбыў на тэрыторыю Расійскай імперыі — з [[Кіеў|Кіева]] пад канец лютага ці пачатак сакавіка 1905 года ён адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе пачаў бараніць свой лозунг пра «Часовы рэвалюцыйны ўрад», які з'яўляўся часткай яго [[Тэорыя перманентнай рэвалюцыі|тэорыі перманентнай рэвалюцыі]]. Пасля правалу сталічнай [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратычнай]] арганізацыі рэвалюцыянер быў змушаны бегчы ў [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінляндыю]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}.

Увосень, яшчэ да абвяшчэння [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Кастрычніцкага маніфеста]], Троцкі вярнуўся ў Санкт-Пецярбург, дзе пачаў прымаць актыўны ўдзел у працы нядаўна створанага выбарнага органа — [[Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў|Пецярбургскага савета працоўных дэпутатаў]]; апроч таго, ён займаўся журналістыкай, супрацоўнічаючы адначасна ў трох газетах: «Русская газета», «[[Начало (газета)|Начало]]» і «Известия» Савета. Пасля арышту старшыні Савета [[Георгій Сцяпанавіч Хрусталёў-Насар|Г. Хрусталёва-Насара]], Троцкі ўвайшоў у склад новага «трохскладовага» кіраўніцтва дадзенага органа і фактычна ўзначаліў яго. Пасля публікацыі Фінансавага маніфеста, адрэдагаванага Троцкім, члены Савета былі арыштаваны ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і адданыя пад суд{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. У 1906 годзе на працэсе над Пецярбургскім саветам, які атрымаў шырокі грамадскі рэзананс, Троцкі быў асуджаны на вечнае пасяленне ў Сібір з пазбаўленнем усіх грамадзянскіх правоў. Па шляху ў [[Салехард|Абдорск]] (сёння - Салехард) ён бег з Бярозава{{sfn|Thatcher|2013|p=241}}. Біёграфы рэвалюцыянера пісалі пра падзеі 1905 года як аб «паваротным моманце» ў жыцці аднаго з будучых арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Thatcher|2013|p=256}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}.

=== Другая эміграцыя ===
{{гл. таксама|Праўда (газета, Вена)|l1=Венская «Праўда»}}

У перыяд другой эміграцыі Троцкі працягваў пазіцыянаваць сябе, як «нефракцыйнага сацыял-дэмакрата», хістаўся паміж двума асноўнымі фракцыямі РСДРП — бальшавікамі і меншавікамі — не далучаючыся канчаткова ні да адной з іх, і не ў поўнай меры падзяляючы іх перакананні. У 1912 годзе Ленін канчаткова ўзяў курс на вылучэнне бальшавіцкай фракцыі ў самастойную партыю ([[Пражская канферэнцыя РСДРП]]). Стаялы на пазіцыях «прымірэнства» Троцкі настойваў на пераадоленні фракцыйнага расколу і аб'яднанне партыі. У жніўні 1912 года ён арганізаваў у Вене партыйную канферэнцыю пад аб'яднальнымі лозунгамі. Аднак на справе сацыял-дэмакратыя працягвала рассыпацца на пярэстую мазаіку з варагуючых адна з адной фракцый, у працы Жнівеньскага блока адмовіліся браць удзел бальшавікі, улучаючы нават і бальшавікоў-«пагаджэнцаў», таксама група Пляханава і група «Наперад». Пасля правалу Жнівеньскага блока Троцкі пачаў астываць да «прымірэнства», падаўшы лідарства ў гэтым руху іншым.

У 1908—1912 гадах выдаваў у [[Вена|Вене]] газету «[[Праўда (газета, Вена)|Праўда]]». У 1912 годзе бальшавікі заснавалі ўласную газету [[Праўда (газета)|з той жа назвай]], што выклікала шматлікія споры. Троцкі выказваў крайняе раздражненне тым, што Ленін «перахапіў» у яго газету&lt;ref name=&quot;дилетант&quot;/&gt; (у прыватным лісце [[Павел Барысавіч Аксельрод|Аксельроду П. Б.]] нават зваў Леніна «паразітам»), аднак адбараніць яе ён гэтак і не змог. 23 красавіка 1912 года выйшаў апошні нумар венскай «Праўды».

{{main|Троцкі пра Балканскія войны}}
У 1912—1913 гадах Троцкі ў якасці ваеннага карэспандэнта газеты «[[Киевская мысль]]» напісаў каля 70 рэпартажаў з франтоў [[Першая Балканская вайна|Першай]] і [[Другая Балканская вайна|Другой Балканскіх войн]]. Гэты досвед даў яму пэўнае, хоць і павярхоўнае, уяўленне пра арміі і вайсковыя дзеянні.

Троцкі ў 1923 годзе ўспамінаў: «На працягу некалькіх гадоў майго знаходжання ў Вене я даволі блізка датыкаўся з [[Фрэйдызм|фрэйдыстамі]], чытаў іх працы і нават наведваў тады іх пасяджэнні»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |title=Pseudology.org |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-date=25 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825090747/http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. А пад канец 1924 ‒ пачатку 1925 года ён напісаў акадэміку [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. П. Паўлаву]] ліст, у якім паведаміў, што ён на працягу 8 гадоў займаўся ў [[Зігмунд Фрэйд|З. Фрэйда]] псіхааналізам&lt;ref&gt;Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=10 лістапада 2016 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.&lt;/ref&gt;.

{{main|Троцкі і Першая сусветная вайна}}
З пачаткам Першай сусветнай вайны Троцкі, асцерагаючыся таго, што ён як падданы Расіі будзе інтэрнаваны аўстрыйскімі ўладамі, 3 жніўня 1914 года бег у Цюрых, і адтуль у Парыж. У цэлым стаяў на [[Пацыфізм|пацыфісцкіх]] пазіцыях, у сваіх артыкулах неаднаразова выказваўся за спыненне вайны.

У 1914—1916 гадах у [[Парыж]]ы выпускаў штодзённую газету «[[Наше слово]]».

У верасні 1915 года браў удзел у працы [[Міжнародная сацыялістычная канферэнцыя ў Цымервальдзе|Цымервальдскай канферэнцыі]] разам з [[Ленін]]ым і [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Мартавым]].

14 верасня 1916 года газета «Наше слово» была забаронена за пацыфісцкую прапаганду, а сам Троцкі высланы з Францыі. Пасля таго, як Вялікабрытанія, Італія і Швейцарыя адмовіліся яго прыняць, скіраваўся ў Іспанію, адкуль яго паспрабавалі выслаць у Гавану, як «небяспечнага анархіста». Пасля бурных пратэстаў быў скіраваны замест Гаваны ў Нью-Ёрк, куды прыбыў 13 студзеня 1917 года. Супрацоўнічаў з рускамоўнай левай газетай «[[Новый Мир (газета, Нью-Ёрк)|Новый мир]]», у якой таксама працавалі [[Мікалай Іванавіч Бухарын|М. І. Бухарын]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. М. Калантай]], [[В. Валадарскі]] і [[Рыгор Ісакавіч Чудноўскі|Р. І. Чудноўскі]].

{{main|Троцкі ў ЗША}}
Нью-Ёрк вырабіў на Троцкага велізарнае ўражанне, як буйны цэнтр амерыканскага капіталізму. У сваіх працах Троцкі прадказваў узрост уплыву ЗША (назваўшы гэту краіну «кузняй, дзе будзе выкоўвацца лёс чалавецтва») і падзенне ўплыву старых еўрапейскіх дзяржаў.

{{пачатак цытаты}}
''Я аказаўся ў Нью-Ёрку, у казачна-празаічным горадзе капіталістычнага аўтаматызму, дзе на вуліцах святкуе эстэтычная тэорыя кубізму, а ў сэрцах — маральная філасофія долара. Нью-Ёрк імпанаваў мне, бо ён паўней усяго выяўляе дух сучаснай эпохі.''
{{канец цытаты}}

Троцкі не чакаў хуткай рэвалюцыі ў Расіі і, мяркуючы па некаторых дэталях, збіраўся заставацца ў ЗША надоўга&lt;ref name=&quot;дилетант&quot;&gt;{{публікацыя|артыкул|аўтар=Олег Федотов|загаловак=Путь революционера|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |частка=Новое возвращение в Россию. Межрайонная группа |загаловак=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца=Москва |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонкі=177 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Вяртанне ў Расію ===
[[Файл:Leo Trotzki 1917.jpg|thumb|200px|Леў Троцкі ў 1917 годзе․]]
{{main|Вяртанне Троцкага ў Расію (1917)}}
{{гл. таксама|Арышт Троцкага ў Галіфаксе}}
Адразу пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] Троцкі скіраваўся на караблі з Амерыкі ў Расію. Па шляху, у канадскім порце [[Галіфакс]], Троцкі разам з сям'ёй быў зняты з карабля англійскімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер для інтэрніраваных маракоў нямецкага гандлёвага флоту. Прычынай затрымання была адсутнасць расійскіх дакументаў, а таксама боязі англічан адносна магчымага адмоўнага ўплыву Троцкага на стабільнасць у Расіі. Аднак неўзабаве па пісьмовым запыце Часовага ўрада Троцкі быў вызвалены як заслужаны змаганец з царызмам і працягнуў свой шлях у Расію праз Швецыю і Фінляндыю&lt;ref name=&quot;кантор&quot;&gt;{{публікацыя|артыкул|аўтар=Юлия Кантор |загаловак=Троцкий. Личное|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}&lt;/ref&gt;.

4 мая 1917 года Троцкі прыехаў у Петраград. На пагранічнай (на той момант) з Фінляндыяй станцыі Белавостраў яго сустрэла дэлегацыя ад сацыял-дэмакратычнай фракцыі «аб'яднаных інтэрнацыяналістаў» і ЦК бальшавікоў. Проста з Фінляндскага вакзала адправіўся на пасяджэнне Петрасавета, дзе ў памяць пра тое, што ён ужо быў старшынём Петрасавета ў 1905 годзе, яму падалі месца з дарадчым голасам.

Неўзабаве стаў нефармальным лідарам «[[Міжраёнцы|міжраёнцаў]]», што займалі крытычную па дачыненні да [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] пазіцыю. Пасля правалу спробы [[Ліпеньскія дні (1917)|ліпеньскага паўстання]] быў арыштаваны Часовым урадам і звінавачаны, як і многія іншыя, у шпіянажы; пры гэтым яму было падана вінавачанне ў праездзе праз Германію. (Аднак, па цверджанні [[Леанід Міхайлавіч Млечын|Млечына]]: «У 1917 годзе ў спісе тых бальшавікоў, якім Часовы Урад спрабаваў падаць вінавачанне ў шпіянажы, Троцкі не фігураваў»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&amp;cat=3&amp;id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий]&lt;/ref&gt;.)

Троцкі згуляў велізарную ролю ў «распрапагандаванні» і пераходзе на бок бальшавікоў салдат Петраградскага гарнізона, які імкліва раскладаўся. Ужо з мая 1917 года, практычна адразу пасля свайго прыбыцця, Троцкі пачаў надаваць адмысловую ўвагу кранштацкім матросам, сярод якіх былі таксама моцныя пазіцыі анархістаў. Упадабаным месцам для сваіх выступаў ён абраў цырк «Мадэрн», зачынены ў студзені 1917 года пажарнікамі. Падчас ліпеньскіх падзей Троцкі асабіста адбіў у нікім не кантраляванага натоўпу папулярнага тады эсэраўскага лідара, міністра земляробства Часовага ўрада [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|Чарнова]] (хоць той і быў палітычным праціўнікам Троцкага).

У ліпені на [[VI з'езд РСДРП(б)|VI з'ездзе]] [[РСДРП|РСДРП(б)]] адбылося аб'яднанне «міжраёнцаў» з бальшавікамі; сам Троцкі, які ў той час знаходзіўся ў «[[Крыжы|Крыжах]]», што не дазволіла яму выступіць на з'ездзе з асноўным дакладам — «О бягучым моманце», — быў абраны ў склад ЦК. Пасля правалу [[Карнілаўскі мяцеж|Карнілаўскага выступлення]] у верасні Троцкі быў вызвалены, як і іншыя арыштаваныя ў ліпені бальшавікі.

=== Дзейнасць на пасту старшыні Петрасавета (верасень-снежань 1917) ===
{{main|Леў Троцкі ў 1917 годзе}}
Падчас «бальшавізацыі Саветаў» у верасні — кастрычніку 1917 года бальшавікі атрымалі да 90 % месцаў у Петрасавеце. {{СС|9|верасня|1917|22}} года Троцкі быў абраны старшынём Петраградскага савета працоўных і салдацкіх дэпутатаў, які ён узначальваў яшчэ падчас рэвалюцыі 1905 года. У 1917 годзе Троцкі таксама быў абраны ў [[Прадпарламент]], стаў дэлегатам [[II З’езд Саветаў|II З'езда Саветаў]] і быў абраны ва [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход]].

Без Леніна, што схаваўся ў ліпені ў Фінляндыі, роля лідара бальшавікоў перайшла да Троцкага{{sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»| с=160 |name=}}}. У [[Прадпарламент|Прадпарламенце]] Троцкі ўзначаліў бальшавіцкую фракцыю. Прадпарламент ён характарызаваў як спробу «цэнзавых буржуазных элементаў» «бязбольна перавесці савецкую легальнасць у буржуазна-парламенцкую легальнасць» і бараніў патрэбу байкоту бальшавікамі гэтага органа (па ўласным выразе — «стаяў на байкатысцкай пазіцыі неўваходу [у Прадпарламент]»). Атрымаўшы ад Леніна ліст, што санкцыянуе байкот, [[20 кастрычніка|7 (20) кастрычніка]] на пасяджэнні Прадпарламента абвясціў пра тое, што фракцыя бальшавікоў пакідае залу пасяджэнняў.

==== Дзейнасць ВРК. Кастрычніцкая рэвалюцыя ====
{{main|Петраградскі ВРК}}
12 кастрычніка 1917 года Троцкі ў якасці старшыні Петрасавета сфармаваў [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|ВРК]], які складаўся галоўным чынам з бальшавікоў, а таксама левых эсэраў. ВРК стаў асноўным органам падрыхтоўкі ўзброенага паўстання. Для блізіру ВРК фармальна падначальваўся не ЦК РСДРП(б), а непасрэдна Петрасавету, а яго старшынём быў прызначаны другарадны дзеяч рэвалюцыі, левы эсэр [[Павел Яўгенавіч Лазімір|Лазімір]] Асноўнай падставай для фармавання ВРК стаў магчымае наступленне немцаў на Петраград, або паўтор [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]].

[[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|thumb|279x279px|Карыкатура на Л. Д. Троцкага, 1923.]]
Адразу пасля свайго фармавання ВРК пачаў працу па скланенні на свой бок частак Петраградскага гарнізона. Ужо 16 кастрычніка старшыня Петрасавета Троцкі загадвае выдаць чырвонагвардзейцам 5 тысяч вінтовак.

Па пытанні пра час правядзення паўстання Ленін, які бег у Фінляндыю, патрабуе пачынаць паўстанне неадкладна, Троцкі прапануе адкласці яго да склікання II Усерасійскага З'езда Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў, з тым, каб паставіць З'езд перад фактам, што рэжым «двоеўладдзя» знішчаны, і сам З'езд аказаўся вышэйшым і адзіным органам улады ў краіне. Троцкаму ўдаецца схіліць на свой бок большасць ЦК, нягледзячы на турботу Леніна адкладам паўстання.

У перыяд 21-23 кастрычніка бальшавікі праводзяць серыю мітынгаў сярод вагальных салдат. 22 кастрычніка ВРК абвясціў, што загады штаба Петраградскай ваеннай акругі без узгаднення ВРК з'яўляюцца несапраўднымі. На гэтым этапе прамоўніцкае мастацтва Троцкага моцна дапамагло бальшавікам схіліць на свой бок вагальныя часткі гарнізона. Сведка аднаго з такіх выступаў, меншавік Суханаў у сваёй працы «Запіскі пра рэвалюцыю», адзначае:

{{пачатак цытаты}}
«Советская власть уничтожит окопную страду. Она даст землю и уврачует внутреннюю разруху. Советская власть отдаст всё, что есть в стране, бедноте и окопникам. У тебя буржуй две шубы — отдай одну солдату. У тебя есть тёплые сапоги? Посиди дома. Твои сапоги нужны рабочему…»

Зал был почти в экстазе. Казалось, что толпа запоёт сейчас без всякого сговора какой-нибудь революционный гимн… Предлагается резолюция: за рабоче-крестьянское дело стоять до последней капли крови… Кто за? Тысячная толпа, как один человек, вздёрнула руки.

«Пусть ваш голос будет вашей клятвой поддерживать всеми силами и со всей самоотверженностью Совет, который взял на себя великое бремя довести победу революции до конца и дать людям землю, хлеб и мир».
{{канец цытаты}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

23 кастрычніка Троцкі асабіста «разагітуе» гарнізон Петрапаўлаўскай крэпасці. У бальшавікоў былі моцныя сумневы з нагоды гэтага гарнізона, а Антонаў-Аўсеенка нават падрыхтаваў план штурму крэпасці на выпадак, калі яна застанецца лаяльнай Часоваму ўраду.

Фактычна, Троцкі быў адным з галоўных кіраўнікоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]].

Праз год пра гэты перыяд [[І. Сталін]] пісаў: {{пачатак цытаты}}«Вся работа по практической организации восстания проходила под непосредственным руководством председателя Петроградского Совета т. Троцкого. Можно с уверенностью сказать, что быстрым переходом гарнизона на сторону Совета и умелой постановкой работы Военно-революционного комитета партия обязана прежде всего и главным образом тов. Троцкому. Товарищи Антонов[-Овсеенко] и Подвойский были главными помощниками товарища Троцкого»&lt;ref&gt;Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.&lt;/ref&gt;.{{канец цытаты}}

Праз некалькі гадоў, з пачаткам бязлітаснага змагання за ўладу ўсярэдзіне УКП(б), Сталін ужо рэзка змяняе свой тон:

{{пачатак цытаты}}…нельзя отрицать того, что Троцкий хорошо дрался в период Октября. Да, это верно, Троцкий действительно хорошо дрался в Октябре. Но в период Октября хорошо дрался не только Троцкий, недурно дрались даже такие люди, как левые эсеры, стоявшие тогда бок о бок с большевиками. Вообще я должен сказать, что в период победоносного восстания, когда враг изолирован, а восстание нарастает, нетрудно драться хорошо. В такие моменты даже отсталые становятся героями&lt;ref&gt;[http://www.revolucia.ru/troz_len.htm Сталин И. В. Троцкизм Или Ленинизм?]&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

25-26 кастрычніка выступае ў якасці галоўнага бальшавіцкага прамоўцы на [[II Усерасійскі з’езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў|II З'ездзе Саветаў]], вытрымаўшы зацятае змаганне з меншавікамі і эсэрамі, якія заявілі бурны пратэст супраць адбытага ўзброенага паўстання і пакінулі З'езд.

{{пачатак цытаты}}Восстание народных масс не нуждается в оправдании. То, что произошло,— это восстание, а не заговор. Мы закаляли революционную энергию петербургских рабочих и солдат. Мы открыто ковали волю масс на восстание, а не на заговор… Тем, кто отсюда ушёл и кто выступает с предложениями, мы должны сказать: вы — жалкие единицы, вы — банкроты, ваша роль сыграна. И отправляйтесь туда, где вам отныне надлежит быть: в сорную корзину истории…
{{канец цытаты}}

Пры наступе на [[Петраград]] войскаў генерала [[П. М. Красноў|Краснова]] ў кастрычніку (лістападзе) 1917 г. Троцкі арганізоўваў абарону горада. 29 кастрычніка асабіста правярае на Пуцілаўскім заводзе палрыхтоўку артылерыйскіх гармат і бронецягніка, 30 кастрычніка асабіста прыбыў на Пулкаўскія вышыні, дзе адбылося вырашальнае сутыкненне паміж рэвалюцыйнымі сіламі і казакамі генерала Краснова.

Як апісвае сведка падзей [[Джон Рыд]], Троцкі выехаў на Пулкаўскія вышыні проста з пасяджэння Петрасавета 29 кастрычніка (11 лістапада):

{{пачатак цытаты}}
Петроградский Совет работал полным ходом, зал был переполнен вооружёнными людьми. Троцкий докладывал: «Казаки отступают от Красного Села (громкие восторженные аплодисменты). Но сражение только ещё начинается. В Пулкове идут ожесточённые бои. … Крейсера „Олег“, „Аврора“ и „Республика“ стали на якорь на Неве и направили орудия на подступы к городу…»

«Почему вы не там, где дерутся красногвардейцы?» — крикнул чей-то резкий голос.

«Я отправляюсь сейчас же!» — ответил Троцкий, сходя с трибуны. Лицо его было несколько бледнее, чем обычно. Окружённый преданными друзьями, он вышел из комнаты по боковому проходу и поспешил к автомобилю.
{{канец цытаты}}

Па выразе [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскага]], Троцкі ў перыяд падрыхтоўкі бальшавіцкага паўстання «хадзіў як [[лейдэнскі слоік]], і кожнае дакрананне да яго выклікала разрад».

==== ВРК у лістапада-снежні 1917 ====
Пасля перамогі паўстання ў кастрычніку 1917 года, ВРК, які падначальваўся Петрасавету, аж да свайго самароспуску ў снежні фактычна аказаўся адзінай рэальнай сілай у Петраградзе, у адсутнасць яшчэ не паспелай сфармавацца новай дзяржаўнай машыны. У дырэктыве ВРК заставаліся сілы чырвонагвардзейцаў, рэвалюцыйных салдат і балтыйскіх матросаў. 21 лістапада 1917 года пры ВРК утвараецца «камісія па змаганні з контррэвалюцыяй», ВРК зачыняе сваёй уладай шэраг газет («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» і г.д.), арганізуе харчовае забеспячэнне горада. Ужо 7 лістапада Троцкі ад імя ВРК публікуе ў газеце «Известия» заклік «Вниманию всех граждан», што аб'яўляе, што «Богатые классы оказывают сопротивление новому Советскому правительству, правительству рабочих, солдат и крестьян. Их сторонники останавливают работу государственных и городских служащих, призывают прекращать службу в банках, пытаются прервать железнодорожные и почтово-телеграфные сообщения и т. п. Мы предостерегаем их — они играют с огнём….Мы предупреждаем богатые классы и их сторонников: если они не прекратят свой саботаж и доведут до приостановки подвоз продовольствия, — первыми тяготу созданного ими положения почувствуют они сами. Богатые классы и их прислужники будут лишены права получать продукты. Все запасы, имеющиеся у них, будут реквизированы. Имущество главных виновников будет конфисковано».

2 снежня Петрасавет пад старшынствам Троцкага прымае рэзалюцыю «Пра п'янства і пагромы», што стварыла надзвычайную камісію па змаганні з п'янствам і пагромамі на чале з Благанрававым, якая падала ў дырэктыву камісіі ваенную сілу. Камісару Благанрававу загадвалася «знішчыць вінныя склады, ачысціць Петраград ад хуліганскіх банд, раззброіць і арыштаваць усіх, якія ганілі сябе ўдзелам у п'янстве і разгроме».

==== Праграмныя заявы лістапад-снежань 1917 ====
Практычна неадкладна пасля прыходу бальшавікоў да ўлады як Ленін, гэтак і Троцкі робяць цэлы шэраг цвёрдых заяў пра поўную гатовасць барукацца са сваімі палітычнымі праціўнікамі любымі метадамі. Так, ужо 1 (14) лістапада 1917 года Ленін на пасяджэнні Петраградскага камітэта РСДРП(бы) заяўляе, што «…Даже кратковременные их аресты уже давали результаты очень хорошие….В Париже гильотинировали, а мы лишь лишим продовольственных карточек». Аднак на тым жа пасяджэнні Троцкі даў зразумець, што, па яго думцы, пазбаўленнем картак справа не абмяжуецца:

{{пачатак цытаты}}
Нельзя, говорят, сидеть на штыках. Но и без штыков нельзя. Нам нужен штык '''там''', чтобы сидеть '''здесь'''…Вся эта мещанская сволочь, что сейчас не в состоянии встать ни на ту, ни на другую сторону, когда узнает, что наша власть сильна будет с нами…Мелкобуржуазная масса ищет силы, которой она должна подчиняться. Кто не понимает этого — тот не понимает ничего в мире, ещё меньше — в государственном аппарате&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |title=Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |archive-date=16 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 года ў газеце «Известия» Троцкі выказваецца на карысць забароне партыі кадэтаў, заявіўшы, што
{{пачатак цытаты}}
Во времена Французской революции более честные люди, чем кадеты, были гильотинированы якобинцами за то, что они стояли в оппозиции к народу. Мы никого не казнили и не собираемся это делать, но есть моменты, когда ярость народа трудно контролировать.
{{канец цытаты}}

17 снежня 1917, у сваім звароце да кадэтаў, Л. Троцкі заяўляе пра пачатак стадыі масавага тэрору ў адносінах да ворагаў рэвалюцыі ў больш цвёрдай форме:
{{пачатак цытаты}}
Вам следует знать, что не позднее чем через месяц террор примет очень сильные формы по примеру великих французских революционеров. Врагов наших будет ждать гильотина, а не только тюрьма&lt;ref name=&quot;lancovterroristy&quot;&gt;Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 187 с.&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

Само паняцце «[[чырвоны тэрор]]» было сфармулявана Троцкім у працы «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Тэрарызм і камунізм]]», як «прылада, што ўжываецца супраць вырачанага на згубу класа, які не хоча гінуць&lt;ref name=&quot;terrorizmikommunizm&quot;&gt;Троцкий Л. «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Терроризм и коммунизм]]» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»&lt;/ref&gt;.

=== Дзейнасць на пасту наркамзамежсправа (1917—1918) ===

{{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамзамежсправа (1917—1918)}}

{{also|Народны камісарыят замежных спраў|Брэсцкі мір}}

II Усерасійскі З'езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў прызначыў Троцкага наркамам замежных спраў у першым складзе бальшавіцкага ўрада. Як сведчыць бальшавік [[Уладзімір Паўловіч Мілюцін|Мілюцін]] і сам Троцкі, Троцкаму прыналежыць аўтарства тэрміна «наркам» (народны камісар).

Аж да снежня Троцкі спалучае функцыі наркамзамежсправа з функцыямі старшыні Петрасавета; па ўласных успамінах, «я гэты Наркамзамежспраў доўгі час аніразу не наведваў, бо сядзеў у Смольным». 5 снежня 1917 года [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Петраградскі ВРК]] аб'яўляе пра самароспуск і ўтварае ліквідацыйную камісію, 13 снежня Троцкі перадае паўнамоцтвы старшыні Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеву]] На практыцы гэта прыводзіць да таго, што ў кастрычніка-лістападзе 1917 года Троцкі рэдка з'яўляецца ў наркамаце і адносна мала займаецца яго справамі з-за загружанасці бягучымі пытаннямі ў Петрасавеце.

Першым выклікам, з якім Троцкаму даводзіцца стукнуцца неадкладна пасля ўступу ў пасаду, робіцца ўсеагульны байкот (у савецкай гістарыяграфіі — «контррэвалюцыйны сабатаж») дзяржслужбоўцаў старога міністэрства замежных спраў. Абапіраючыся на свайго памагатага, кранштацкага матроса [[Мікалай Рыгоравіч Маркін|Маркіна]], Троцкі паступова пераадольвае іх супраціў і пачынае апублікаванне таемных дамоў царскага ўрада, што з'яўлялася адным з праграмных заданняў бальшавікоў. Таемныя дамовы «старога рэжыму» шырока выкарыстоўваліся ў бальшавіцкай агітацыі для паказу «рабаўніцкага» і «захопніцкага» духу Першай сусветнай вайны.

Таксама новая ўлада неўзабаве сутыкнулася з міжнароднай дыпламатычнай ізаляцыяй; перамовы Троцкага з замежнымі пасламі, якія знаходзіліся ў Петраградзе, вынікаў не далі. Усе дзяржавы Антанты, а потым і нейтральныя дзяржавы, адмовіліся прызнаваць законнасць новай улады і разарвалі з ёй дыпламатычныя адносіны.

«Прамежкавая» платформа Троцкага «''ні міру, ні вайны: дагавору не падпісваем, вайну спыняем, а армію дэмабілізуем''» атрымвае ўхвалу большасці ЦК, аднак церпіць правал. Германія адмаўляецца церпіць далейшае зацягванне перагавораў, і 22 лютага 1918 года пераходзіць у наступ. Былая Руская імператарская армія да гэтага часу канчаткова спыняе сваё існаванне і апынаецца не ў стане як-або перашкодзіць немцам. Прызнаўшы правал сваёй палітыкі, Троцкі 22 лютага падае ў адстаўку з паста наркамзамежсправа.
[[Файл:2nd Congress of Soviets of the Nothern region presidium.jpg|thumb|300x300px|М. С. Урыцкі, Л. Д. Троцкі, Я. М. Свярдлоў, Р. Е. Зіноўеў і М. М. Лашэвіч у 1918 годзе.]]
Перад тварам германскага ўльтыматуму Ленін патрабуе ад ЦК прыняцця германскіх умоў, пагражаючы ў адваротным выпадку сваёй адстаўкай, што фактычна азначала раскол партыі. Таксама пад ціскам «левых камуністаў» Ленін высоўвае новую «прамежкавую» платформу, што ўяўляе Брэсцкі мір «адхланнем» перад будучай «рэвалюцыйнай вайной». Пад уплывам пагрозы адстаўкі Леніна Троцкі, хоць і быў раней супраць падпісання міру на германскіх умовах, змяняе сваю пазіцыю і падтрымвае Леніна. На гістарычным галасаванні ЦК РСДРП(б) 23 лютага (10 сакавіка) 1918 года Троцкі разам з чатырма сваімі прыхільнікамі ўстрымаўся, што забяспечыла Леніну большасць галасоў.

=== Дзейнасць на пасту старшыні Рэўваенсавета (1918—1919) ===

{{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамваенмора (1918—1924)}}
[[Файл:Leo Trotsky 1918 Spb.jpg|350px|thumb|right|Троцкі ў 1918 годзе.]]

Неўзабаве пасля сваёй адстаўкі з паста наркамзамежсправа Троцкі атрымвае новае прызначэнне. 14 сакавіка ён атрымаў пост наркама па ваенных справах, 28 сакавіка — старшыні Вышэйшага ваеннага савета, у красавіку — народнага камісара па марскіх справах, і 6 верасня — старшыні рэвалюцыйнага ваеннага савета РСФСР.

Да лютага 1918 года былая царская армія ўжо фактычна спыніла сваё існаванне пад уплывам раскладальнай прапаганды рэвалюцыйных сіл, у тым ліку і бальшавікоў, апынуўшыся ў выніку высілкаў антыдзяржаўных сіл няздольнай як-або затрымаць германскае наступленне. Ужо ў студзені 1918 года пачата фармаванне РСЧА, аднак, як адзначае [[Рычард Пайпс]], аж да лета 1918 года Чырвоная армія існуе па большай частцы на паперы. Існавалыя тады прынцыпы добраахвотнага набору і выбарнасці камандзіраў прывялі да яе малалікасці, слабой падкантрольнасці, нізкай боегатоўнасці (''«партызаншчына»'').

Асноўным штуршком, што прымусіў бальшавікоў перайсці да фармавання масавага рэгулярнай арміі, стала [[Паўстанне Чэхаславацкага корпуса|выступленне чэхаславацкага корпуса]]. Сілы чэхаславацкіх легіянераў складалі ўсяго каля 40-50 тыс. чал., што здавалася нязначным для Расіі, якая яшчэ год таму мела ледзь не 15-мільённую армію. Аднак на той момант чэхаславакі апынуліся ледзь не адзінай ваеннай сілай у краіне, што захавала баяздольнасць.

Атрымаўшы ў падобных умовах новае прызначэнне, Троцкі робіцца фактычна першым галоўнакамандуючым Чырвонай арміі і адным з яе ключавых заснавальнікаў. Сучаснік Троцкага доктар Зіў заявіў, што ў якасці наркамваенмора Троцкі «намацаў сваю сапраўдную прафесію: …няўмольная логіка (якая прыняла форму ваеннай дысцыпліны), жалезная наважнасць і непахісная воля, якая не спынялася ні перад якімі меркаваннямі гуманнасці, ненаеднае славалюбства і беспамерная самаўпэўненасць, спецыфічнае прамоўніцкае мастацтва».

{{main|Царыцынскі канфлікт}}
У жніўні 1918 года Троцкі фармуе старанна арганізаваны «[[Цягнік Троцкага|цягнік старшыні Рэўваенсавета]]», у якім, з гэтага моманту, ён галоўным чынам і жыве два з паловай гады, бесперапынна раз'язджаючы па франтах Грамадзянскай вайны. У якасці «ваеннага лідара» бальшавізму Троцкі выяўляе несумнеўныя прапагандысцкія здольнасці, асабістую адвагу і выяўную жорсткасць. Прыбыўшы 10 жніўня 1918 года на станцыю Свіяжск, Троцкі асабіста ўзначальвае барацьбу за Казань. Самымі драконаўскімі спосабамі ён наводзіць сярод чырвонаармейцаў дысцыпліну, звярнуўшыся, у тым ліку, да [[Дэцымацыя (кара)|расстрэлам кожнага дзясятага салдата]] 2-га Петраградскага палка, што самавольна бег са сваіх баявых пазіцый.

На думку Рычарда Пайпса, адзіным несумнеўным асабістым унёскам Троцкага ў баявыя дзеянні Грамадзянскай вайны стала абарона Петраграда 1919 года. Нягледзячы на тое, што чырвоная 7-я армія мела амаль пяціразовую перавагу ў жывой сіле перад Паўночна-заходняй арміяй Юдзеніча, Петраград быў ахоплены панікай, у тым ліку перад белагвардзейскімі танкамі, а Ленін сур'езна разглядаў перспектыву здачы горада. Троцкі сваімі выступамі смог падняць павалены баявы дух войскаў, паралельна пусціўшы чутку, што танкі Юдзеніча «зроблены з фарбаванага дрэва». Пасля гэтага чырвонаармейцы нарэшце змаглі скарыстаць сваю лікавую перавагу і разграміць Белую гвардыю.

Троцкі неаднаразова асабіста з'яўляецца на перадавую, у жніўні 1918 года яго цягнік ледзь не быў захоплены белагвардзейцамі, а пазней у тым жа месяцы ён ледзь не загінуў на мінаносцы Волжскай рачной флатыліі. Некалькі разоў Троцкі, рызыкуючы сваім жыццём, выступае з прамовамі нават перад дэзерцірамі. Разам з тым бурная дзейнасць старшыні Рэўваенсавета, які ездзіў па франтах, пачынае ўсё часцей выклікаць раздражненне цэлага шэрага яго падначаленых, прыводзячы да мноства гучных асабістых сварак. Самай значнай з іх стаў асабісты канфлікт Троцкага са Сталіным і Варашылавым падчас абароны Царыцына ў 1918 годзе. Па сведчанні сучасніка падзей С. І. Лібермана, хоць дзеянні Сталіна тады і парушалі вымогі ваярскай і партыйнай дысцыпліны, што было асуджана ЦК, большасць камуністычных лідараў недалюблівалі «выскачку» Троцкага і ў гэтым канфлікце падтрымвалі Сталіна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |title=Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России &lt;a href=&quot;http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html&quot;&gt;Ленина&lt;/a&gt; |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-date=11 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811023656/http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У якасці старшыні Рэўваенсавета Троцкі паслядоўна прасоўвае шырокае выкарыстанне ў Чырвонай арміі «ваенспецаў», для кантролю якіх уводзіць сістэму палітычных камісараў і сістэму закладніцтва. Пераканаўшыся, што армія, пабудаваная на прынцыпах усеагульнай роўнасці і самаахвотнасці, аказалася небаяздольнай, Троцкі падтрымлівае яе паступовую рэарганізацыю ў адпаведнасці з больш традыцыйнымі прынцыпамі, паступова аднавіўшы мабілізацыі, адзінаначалле, знакі адрознення, адзіную форму адзення, ваярскія вітанні і парады.

=== Пры ўладзе пад канец Грамадзянскай вайны (1920—1921) ===

{{main|Троцкі пры ўладзе ў пачатку 1920-х гадоў}}
{{таксама|Кранштацкае паўстанне}}
У [[1920]] годзе Чырвонай арміі на чале з Троцкім удаецца дамагчыся вырашальнага пералому падчас Грамадзянскай вайны («чырвоны патоп»). У лістападзе 1919 года пасля асабістага ўмяшання Троцкага ў абарону Петраграда войскі генерала Юдзеніча адступілі на тэрыторыю Эстоніі, дзе былі інтэрніраваны мясцовымі ўладамі, у снежні канчаткова абваліўся калчакаўскі фронт. У лютым 1920 года дзянікінцы пачалі імклівае адступленне ў Крым, дзе пераемнік генерала Дзянікіна барон Урангель, імкнучыся прыцягнуць як мага шырэйшыя пласты насельніцтва, перафарматаваў [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі]] ў [[Руская армія Урангеля|Рускую армію]]. Да лістапада 1920 у агульных рысах падышла да канца [[савецка-польская вайна]], што дазволіла засяродзіць супраць Урангеля перасяжныя прынамсі ўтройчы сілы. Падзенне Крыма стала толькі пытаннем часу; у сярэдзіне лістапада белагвардзейцы [[Крымская эвакуацыя|арганізавана эвакуяваліся]] з пяці крымскіх партоў.

Заканчэнне Грамадзянскай вайны зрушыла прыярытэты ад узброенага змагання да гаспадарчага будавання. Пасля сямі гадоў вайны (спачатку сусветнай, а потым грамадзянскай) краіна ляжала ў руінах, а знясіленае насельніцтва больш ужо не магло ўтрымліваць створаную Троцкім гіганцкую ваенную машыну. У снежні 1920 года Ленін санкцыянаваў пачатак дэмабілізацыі Чырвонай арміі; асноўным стрымальным яе фактарам стаў крайні развал чыгунак: яны былі ўжо няздольныя за кароткі час развезці па хатах мільёны дэмабілізаваных салдат. «Чырвоны патоп» 1919—1920 гадоў пачаткаў змяняцца «зялёным патопам» — масавымі паўстаннямі сялян, незадаволеных харчразвёрсткай. «Зялёныя» паўстанцы падсілкоўваліся велізарнымі масамі дэзерціраў з Чырвонай арміі; часцяком дэмабілізаваныя чырвонаармейцы, вярнуўшыся дахаты, таксама далучаліся да паўсталых. Гістарычна рашэнне пра замену харчразвёрсткі харчпадаткам, прынятае ў сакавіку 1921 года X з'ездам РКП(б), дапамагло ўнесці супакаенне ў сялянскія масы; паўстанні паступова спыніліся.

З набліжэннем сканчэння вайны Троцкі пачаў выяўляць усё большую цікавасць да мірнай гаспадарчай дзейнасці. Першым яго эксперыментам на гэтай ніве стала арганізацыя ў студзені 1920 года [[1-я Рэвалюцыйная рабочая армія|Першай рабочай арміі]], якая стала магчымай у сувязі з расфарміраваннем [[Усходні фронт РСЧА|калчакаўскага фронту]]. Досвед, аднак, аказаўся цаліком правальным: трудармейцы паказвалі вельмі нізкую прадукцыйнасць працы, а баявая арганізацыя апынулася дрэнна прыстасавана для мірнай працы. Па розных ацэнках, на момант стварэння працарміі толькі 10 — 23 %% яе асабовага склада займаліся працоўнай дзейнасцю як такой, увесь час адхіляліся ад прац страявой падрыхтоўкай і нясеннем нарадаў.

Тым не менш, увесь 1920 год і першыя месяцы 1921 прайшлі пад знакам «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]», у тым ліку і арганізацыі новых трудармий. На пастах старшыні савета першай працарміі (студзень — люты 1920) і наркама шляхоў зносін (сакавік 1920 — красавік 1921) Троцкі зарэкамендаваў сябе як заўзяты прыхільнік мілітарызацыі народнай гаспадаркі. У сваім выступе на III Усерасійскім з'ездзе прафсаюзаў 9 красавіка 1920 года ён сфармуляваў сваё крэда:

{{пачатак цытаты}}
''…Когда меньшевики говорят о своей резолюции, что принудительный труд всегда является малопроизводительным, то они находятся в плену у буржуазной идеологии и отрицают самые основы социалистического хозяйства… Мы знаем труд вольнонаемный, который буржуазия называет свободным. Мы же противопоставляем этому труд общественно-нормированный на основе хозяйственного плана, обязательного для всего народа, т.-е. принудительного для каждого работника страны. Без этого нельзя и думать о переходе к социализму…Говорят, что принудительный труд непроизводителен. Если это верно, то все социалистическое хозяйство обречено на слом, ибо других путей к социализму, кроме властного распределения хозяйственным центром всей рабочей силы страны, размещения этой силы соответственно потребностям общегосударственного хозяйственного плана, быть не может…''

''Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба, то в настоящих условиях, в условиях страшной расшатанности всей жизни, всего производственного и транспортного аппарата, это приведет к полной хозяйственной анархии, к полному разгрому и распылению рабочего класса, к полной невозможности учесть завтрашний день нашей промышленности. Милитаризация труда не есть выдумка отдельных политиков или выдумка нашего военного ведомства. Милитаризация труда…является неизбежным основным методом организации рабочих сил…&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |title=Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |archive-date=16 лютага 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''
{{канец цытаты}}

Падчас унутрыпартыйнай дыскусіі пра прафсаюзы (лістапад 1920 — сакавік 1921) Троцкі выступаў, як прыхільнік усеагульнай мілітарызацыі прамысловасці, з выкарыстаннем прафсаюзаў у якасці «прыводных дзяг». Па ўспамінах сучасніка Лібермана, са сканчэннем Грамадзянскай вайны Троцкі збіраўся не дэмабілізаваць армію, а, наадварот, мілітарызаваць народную гаспадарку. Разам з тым падобнае імкненне да ўжывання ў эканоміцы ваенна-камандных метадаў шмат у чым адпавядала духу часу; бальшавізм нарадзіўся ў агні і грукаце вайны, і на доўгія дзесяцігоддзі ўспадкаваў фразеалогію «франтоў» і «кампаній» у дачыненні да самай мірнай дзейнасці.

У гады рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны Троцкі фактычна стаў другой асобай у дзяржаве; магутная прапагандысцкая машына бальшавізму, адным са стваральнікаў якой ён сам і з'яўляўся, стварыла вакол Троцкага гераічны арэол «правадыра пераможнай Чырвонай арміі». За ўдзел у [[Абарона Петраграда|абароне Петраграда]] Троцкі быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага сцяга, у яго гонар названы [[Лейтэнант Ільін (эсмінец)|эсмінец]] і бронецягнік, у [[1923]] годзе [[Гатчына]] была пераназвана ў Троцк. Зрэшты, аналагічным ушанаванням у той жа час ганараваліся і многія іншыя бальшавіцкія правадыры, улучаючы і Сталіна.

Аднак удзел Троцкага ў арганізацыі працармій і яго прапанова «ператрэсці прафсаюзы» вельмі падарвала яго аўтарытэт; далейшае «закручванне гаек» у духу «ваеннага камунізму» краіна ўжо не магла вынесці. Тым часам, у рэчаіснасці стаўленне Троцкага да рэжыму «ваеннага камунізму» было на справе куды складанейшым — менавіта ён яшчэ ў лютым 1920 года першым прапанаваў меры па скасаванні харчразвёрсткі (хоць гэтыя меры і не супадалі ў дакладнасці з рашэннямі, прынятымі праз год X з'ездам).

Пераход да [[НЭП]]у выклікаў у сучаснікаў выяўныя аналогіі з [[тэрмідор]]ам Французскай рэвалюцыі — контррэвалюцыйным пераваротам, што паставіў кропку на радыкалізме якабінцаў. Як ні парадаксальна, у пачатку 1920-х гадоў менавіта Троцкі як папулярны военачальнік і прыхільнік аўтарытарных, ваенна-камандных метадаў, здаваўся найболей выяўным кандыдатам у банапарты.

Аднак НЭП, стаўшы фактычна рэстаўрацыяй капіталізму ў эканоміцы, гэтак і не прывёў да лібералізацыі ў палітыцы. Наадварот, эканамічная лібералізацыя 1920-х гадоў завярнулася адначасна з усеагульным «закручваннем гаек» у палітычнай сферы. Канчаткова былі распушчаны ўсе захавалыя да таго часу легальнасць небальшавіцкія партыі, усярэдзіне самай партыі быў прыняты курс на паступовае знішчэнне любых апазіцый і ўсталяванне поўнага аднадумства па ўсіх пытаннях. Самую пільную ўвагу партыя таксама надала асноўнай ідэалагічнай апоры «старога рэжыму» — царквы, што зацята адмаўлялася прызнаваць новую ўладу. Са сканчэннем Грамадзянскай вайны бальшавікі арганізавалі кампанію па вынятку царкоўных каштоўнасцей. Быў ініцыяваны ўнутрыцаркоўны рух «[[абнаўленства]]»; па задуме Троцкага, ён павінны быў стаць адмысловым праваслаўным аналогам пратэстанцкай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]].

Троцкі прымаў самы дзейны ўдзел ва ўсіх гэтых працэсах. Вельмі негатыўна ён выказваўся пра «працоўную апазіцыю» Шляпнікава — [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|Калантай]], заявіўшы, што яна робіць з лозунга ўнутрыпартыйнага «дэмакратызму» фетыш. Падтрымваў паказальныя працэсы супраць эсэраў па вінавачанні ў тэрарыстычнай дзейнасці супраць бальшавікоў; па прапанове Троцкага, смяротныя прысуды былі заменены на «умоўныя» пры ўмове, што ПСР не будзе займацца больш узброеным змаганнем супраць бальшавізму. Такім чынам, лідары эсэраў былі, фактычна, узяты ў закладнікі.

Узначаленая Троцкім Чырвоная армія перамагла ў Грамадзянскай вайне, тым самым абараніўшы бальшавізм ад фізічнага знішчэння. Аднак, са сканчэннем вайны Троцкі стаў больш не патрэбны. Аказаўшыся на чале арміі ў ваенны час, Троцкі на некалькі гадоў атрымаў у свае рукі практычна неабмежаваную ўладу. Гады Грамадзянскай вайны ўмацавалі яго прыхільнасць аўтарытарнаму стылю кіраўніцтва, тады як у партыі таго часу быў прыняты калегіяльны стыль. Па думцы [[Аляксандр Дзмітрыевіч Наглоўскі|А. Д. Наглоўскага]], Троцкі ствараў вакол сябе атмасферу «[[Аракчэеўшчына|аракчэеўшчыны]]».

[[Старыя бальшавікі]] былі змушаны прызнаваць велізарныя заслугі Троцкага перад партыяй, аднак лічылі яго выскачкай, які далучыўся да бальшавізму толькі ў ліпені 1917 года. Да рэвалюцыі Троцкі доўга вагаўся паміж бальшавікамі і меншавікамі, не цалкам далучаючыся ні да тых, ні да іншых; фактычна, ён заўсёды імкнуўся да стварэння ўласнай партыі і ўласнай навукі.

Ужывальныя Троцкім цвёрдыя метады ваеннага часу стварылі яму нямала ворагаў, самымі небяспечнымі сярод якіх сталі Зіноўеў і Сталін. Пасля канчатковага адыходу Леніна ад палітычнай дзейнасці лёс Троцкага быў прадвызначаны — супраць яго аб'ядналіся большасць партыйных вярхоў.

=== Палітычная дзейнасць (1919—1921) ===
Пры стварэнні [[Камінтэрн]]у ў 1919 г. быў аўтарам яго Маніфеста.

У сакавіку 1919 г. [[VIII з’езд РКП(б)]] узнавіў бальшавіцкае палітбюро як увесь час дзейны орган, і Троцкі ўвайшоў у склад першага [[Палітбюро ЦК РКП(б)]].

У [[1922]] годзе, на глебе незадаволенасці дзейнасцю [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрына]] і рашєннм нацыянальнага пытання, ізноў стаў складацца саюз паміж Троцкім і Леніным, але Ленін захварэў і адышоў ад палітычнага жыцця.

=== Троцкі ў апошнія гады жыцця Леніна. Пачатак барацьбы за ўладу ўсярэдзіне РКП(б) ===

==== 1922 год. Фармаванне «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін ====

Дрэннае здароўе Леніна і фактычнае сканчэнне Грамадзянскай вайны вывелі на першае месца пытанне аб уладзе, пытанне пра тое, хто стане пераемнікам Леніна і новым кіраўніком дзяржавы. У сакрэтным заключэнні лекараў, скіраваным членам Палітбюро ЦК, падкрэсліваўся вельмі сур'ёзны характар хваробы Леніна. Адразу ж пасля інсульту сфармавалася «тройка» у складзе Каменева, Зіноўева і Сталіна для супольнай барацьбы з Троцкім як адным з імаверных пераемнікаў&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;&gt;[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]&lt;/ref&gt;. Як піша прафесар Валкагонаў: «Сталін, Каменеў і Зіноўеў не хавалі сваіх боязей у дачыненні Троцкага, які, падобна, даўно ў душы лічыў, што толькі ён можа быць пераемнікам Леніна, што гэта месца логікай гісторыі даўно „забранявана“ для яго»&lt;ref&gt;[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]&lt;/ref&gt;. У снежні 1922 года стан Леніна зноў моцна пагоршыўся, 16 снежня адбыўся другі інсульт. Бальшавіцкім лідарам, у тым ліку і самаму Леніну, стала канчаткова ясна, што жыць яму засталося нядоўга.

[[3 красавіка]] [[1922]] года па прапанове Каменева і Зіноўева была заснавана пасада [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК РКП(б)]], на якую па іх прапанове быў прызначаны Сталін. Спачатку гэта пасада разумелася як тэхнічная і таму ніяк не цікавіла Троцкага, а пад кіраўніком дзяржавы разумеўся Старшыня Саўнаркама. Сталін фактычна ўзначальваў цэлы шэраг падобных «тэхнічных» органаў ЦК: [[Сакратарыят ЦК КПСС|Сакратарыят ЦК]], [[Аргбюро ЦК УКП(б)|Аргбюро ЦК]], уваходзіў у склад [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]], узначальваў асноўны савецкі кантрольны орган [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрын]]. Таксама Сталін прасоўваў на пост кіраўніка асноўнага партыйнага кантрольнага органа, Цэнтральнай Кантрольнай Камісіі (ЦКК), свайго прыхільніка Куйбышава. Такім чынам Сталіну ўдалося ўзначаліць «тэхнічны» дзяржаўны апарат якраз у перыяд асабліва рэзкага ўзросту яго ўплыву.

[[Рычард Пайпс]] адзначае, што грандыёзны ўзрост бюракратыі ў пачатку 1920-х гадоў быў наканаваны. Прынамсі са снежня 1917 года бальшавікі ўзялі курс на ўсеагульнае адзяржаўленне эканомікі і ліквідацыю мясцовага самакіравання, што, быўшы памножаным на велізарныя памеры Расіі, выклікала каласальны ўзрост дзяржапарату, што ўзваліў на сябе мноства функцый, у выкананне якіх дзяржава да рэвалюцыі не ўмешвалася. Гэты працэс падрабязна разгледжаны даследчыкам [[Міхаіл Сяргеевіч Васленскі|Міхаілам Васленскім]] у яго фундаментальнай працы «Наменклатура». М. С. Восленскі адзначае, што са сканчэннем Грамадзянскай вайны ў камуністычную партыю лінула маса «нахрапістых кар'ерыстаў», кожнага з якіх па асобнасці Ленін мог расстраляць, спаслаць, пасадзіць у турму, «але ўсе разам яны былі неадольныя». Узмацненне партыйнай бюракратыі наклалася на ўсеагульную стомленасць насельніцтва ад вайны (паводле выразу Троцкага, перамаглі настроі «не мы для рэвалюцыі, а зараз ужо рэвалюцыя для нас»).

На працягу 1922 года Леніну на нейкі час удалося вярнуцца да працы. Ён асабіста ўмяшаўся ў вострую дыскусію па нацыянальным пытанні, скрытыкаваўшы сталінскі план «аўтанамізацыі» РСФСР. Заявіўшы па адрасе Сталіна, што «абруселыя чужынцы часцяком перасольваюць па частцы праўдзіва рускага настрою», Ленін высунуў план ладу СССР як аб'яднання саюзных рэспублік. Таксама ў [[1922]] годзе Ленін прапанаваў Троцкаму стаць адным з чатырох намеснікаў Старшыні Саўнаркама; за прапанаваную Леніным рэзалюцыю прагаласавалі ўсе члены Палітбюро — усе, апроч самога Троцкага, незадаволенага такім нязначным, паводле яго думкі, прызначэннем.

Пасля свайго часовага вяртання да працы ў 1922 годзе Ленін быў паражаны бурным працэсам пабудовы дзяржапарату, які развярнуўся ў сувязі з сканчэннем Грамадзянскай вайны: за час хваробы Леніна Саўнаркам паспеў утварыць 120 новых камісій, тады як, па падліках Леніна, павінна было хапіць 16&lt;ref&gt;[http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html Россия в 20 веке: М. Геллер, А. Некрич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125150634/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html |date=25 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;. У студзені 1923 года Ленін напісаў праграмны артыкул «[[Як нам рэарганізаваць Рабкрын]]», у якім спрабаваў зрабіць з гэтага органа процівагу бюракратыі. На думку Рычарда Пайпса,

{{пачатак цытаты}}
Провал попыток экспортировать революцию означал, что возникает необходимость создать стабильное государство и профессиональное чиновничество для управления этим государством. Подобная задача требовала людей совершенно иного типа, чем профессиональный революционер, большую часть сознательной жизни проведший в подполье. … Соратники Ленина были неспособны руководить нормально функционирующим государством, иметь дело с ворохами всевозможной писанины, издавать инструкции разбросанным по всей стране партячейкам, назначать чиновников низшего уровня, — всё это казалось им невыносимо скучным. Сталин был единственным из числа крупных большевиков, у кого имелись и вкус и талант к подобной рутине. Это и стало решающим фактором его восхождения на вершину власти. … Советская бюрократия разрослась в таких неимоверных масштабах, потому что при коммунизме все без исключения, в чём участвовало двое или больше людей, должно было проходить под руководством партийных органов. Вся экономика страны, ранее находившаяся, главным образом, в частных руках, управлялась теперь из единого центра; точно так же обстояло дело со всеми общественными институтами, со всеми культурными объединениями, с духовенством, со всем вплоть до самых мельчайших ячеек общества, потому что, будучи опытными революционерами, большевики прекрасно понимали, что самые безобидные на первый взгляд организации могут служить ширмой для политической активности. Это означало создание гигантской бюрократической машины.
{{канец цытаты}}

Па выразе М. С. Восленского, «калі чытаеш апошнія працы Леніна, выразна бачыш, як змешчаны на краі магілы правадыр кідаецца перад гэтай нечаканай праблемай»; па выразе самога Леніна, «''самы горшы ў нас унутраны вораг — бюракрат. Гэта камуніст, які сядзіць на адказным (а потым і на неадказным) савецкім пасту і карыстаецца ўсеагульнай павагай, як чалавек сумленны''».

У сваёй працы 1922 года «Да пытання пра нацыянальнасці ці пра „аўтанамізацыю“» Ленін вельмі рэзка крытыкаваў як узрост бюракратычнага апарата, гэтак і «вялікадзяржаўны» план «аўтанамізацыі» (улучэння былых нацыянальных ускраін Расійскай Імперыі ў склад РСФСР у якасці аўтаномных рэспублік замест праекта СССР), які прасоўваўся Сталіным:
{{пачатак цытаты}}
…вся эта затея «автономизации» в корне была неверна и несвоевременна. Говорят, что требовалось единство аппарата. Но откуда исходили эти уверения? Не от того ли самого российского аппарата, который, как я указал уже в одном из предыдущих номеров своего дневника, заимствован нами от царизма и только чуть-чуть подмазан советским мирром… по совести сказать… [аппарат] на самом деле насквозь ещё чужд нам и представляет собой буржуазную и царскую мешанину. …&quot;свобода выхода из союза&quot;, которой мы оправдываем себя, окажется пустою бумажкой, неспособной защитить российских инородцев от нашествия того истинно русского человека, великоросса-шовиниста, в сущности, подлеца и насильника, каким является типичный русский бюрократ. Нет сомнения, что ничтожный процент советских и советизированных рабочих будет тонуть в этом море шовинистической великорусской швали, как муха в молоке… приняли ли мы с достаточной заботливостью меры, чтобы действительно защитить инородцев от истинно русского держиморды? Я думаю, что мы этих мер не приняли…&lt;ref&gt;[http://library.maoism.ru/Lenin/Lenin-autonomisation.htm К вопросу о национальностях или об автономизации]&lt;/ref&gt;{{канец цытаты}}
З 1922 года, паралельна з узмацненнем уплыву Сталіна як кіраўнікі «тэхнічнага» апарата, таксама ўзмацняецца яго ўплыў як сакратара паступова адыходзячага ад спраў Леніна. Як лічыць Рычард Пайпс, Леніну ў гэтым дачыненні была куды зручней мець справа са Сталіным, чым са свавольным выбухоўным Троцкім:
{{пачатак цытаты}}
когда Ленин, утратив способность заниматься государственными делами, жил в Горках, Сталин навещал его чаще, чем кто бы то ни было другой. Что же касается Троцкого, то в конце 1922 г. он расспрашивал, как проехать в Горки, — судя по всему, он там ни разу не был. Троцкий постоянно бомбардировал Ленина пространными меморандумами, в которых объяснял, сколь многое идёт вкривь и вкось в Советской России и как исправить допущенные ошибки. Ленин часто нацарапывал на этих меморандумах резолюцию «В архив», — это значило, что никаких действий по выводам и предложениям Троцкого предпринимать не следует. Сталин, напротив, посылал ему лишь кратенькие записки, содержащие разбитые по пунктам предложения относительно того, как лучше реализовать принятые Лениным решения, никогда не оспаривая сами эти решения.{{канец цытаты}}

Сам Троцкі ў сваёй аўтабіяграфічнай працы «Маё жыццё» прызнае па гэтай нагодзе: «няма ніякага сумневу ў тым, што для бягучых спраў Леніну было ў многіх выпадках зручней абапірацца на Сталіна, Зіноўева ці Каменева, чым на мяне… у мяне былі свае пагляды, свае метады працы, свае прыёмы… ён занадта добра разумеў, што я не падыходжу для даручэнняў».

Пасля другога інсульту, які здарыўся з Леніным 16 снежня 1922 гады, «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін са студзеня 1923 года канчаткова аформіла механізм сваёй працы. Адзін з сакратароў Сталіна Барыс Бажанаў так апісвае яго:

{{пачатак цытаты}}
Политбюро — центральный орган власти. Оно решает все важнейшие вопросы управления страной (да и мировой революцией). …Но порядок дня заседания Политбюро… утверждает тройка. Накануне заседания Политбюро Зиновьев, Каменев и Сталин собираются, сначала чаще на квартире Зиновьева, потом обычно в кабинете Сталина в ЦК. Официально — для утверждения повестки Политбюро. Никаким уставом или регламентом вопрос об утверждении повестки не предусмотрен. …это заседание тройки и есть настоящее заседание секретного правительства, решающее, вернее, предрешающее все главные вопросы. Формально тройка решает, ставить ли вопрос на заседании Политбюро или дать ему другое направление. На самом деле члены тройки сговариваются, как этот вопрос должен быть решён на завтрашнем заседании Политбюро, обдумывают решение, распределяют даже между собой роли при обсуждении вопроса на завтрашнем заседании… Завтра на заседании Политбюро будет обсуждение, будут приняты решения, но всё главное обсуждено здесь, в тесном кругу; обсуждено откровенно, между собой (друг друга нечего стесняться) и между подлинными держателями власти. Собственно, это и есть настоящее правительство&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.
{{канец цытаты}}

Як пасля сцвярджаў сам Троцкі, у снежні 1922 — студзені 1923 іх з Леніным пазіцыі зноў зблізіліся па пытаннях манаполіі вонкавага гандлю, нацыянальна-адміністрацыйнага ладу СССР (праект «саюзных рэспублік» супраць праекта «аўтанамізацыі РСФСР») і барацьбы з узмацненнем бюракратыі. План Леніна «па барацьбе з бюракратыяй» складаўся ў пашырэнні ЦК у некалькі разоў, узмацненні кантрольнага органа — Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын), утварэнні камісіі ЦК па барацьбе з бюракратызмам. Прапанаваныя Леніным меры фармальна былі рэалізаваны «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін: ЦК быў пашыраны з 27 да 40 чалавек (замест 50-100, якія прапаноўваліся Леніным), а размаітыя кантрольныя органы (Рабкрын, ЦКК і інш.) ніякіх поспехаў у барацьбе з бюракратыяй не дасягнулі. Паводле вынікаў XII З'езда РКП(б), што прайшоў у красавіку 1923 года, Рабкрын быў аб'яднаны з ЦКК на чале з прыхільнікам Сталіна Куйбышавым. Паводле прапаноў Леніна, у Рабкрын сапраўды былі ўведзены рабочыя «ад станка», аднак яны склалі толькі траціну членаў гэтага кантрольнага органа.

[[Файл:Ogoniok 1923 Lev Trotski in presidium.jpeg|thumb|230x230px|Л. Д. Троцкі ў 1923 годзе.]]

{{Урэзка|Выраўноўванне=right   
|Шырыня=200px   
|Загаловак=[[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]]. Успаміны былога сакратара Сталіна
|Утрыманне=
Першае, механізм улады… Справа пачынае змяняцца са сканчэннем грамадзянскай вайны. Ствараецца і хутка пачынае расці сапраўдны партыйны апарат. Тут па-цэнтралізатарску яднальную дзейнасць у справе кіравання, якую выконвае Палітбюро ў цэнтры, пачынаюць браць на сябе ў абласцях абласныя і краявыя Бюро ЦК, у губернях Бюро губкамаў. А ў губкамах на першае месца выходзіць сакратар — ён пачынае рабіцца гаспадаром сваёй губерні замест старшыні губвыканкама і розных упаўнаважаных цэнтра… Палітбюро абіраецца Цэнтральным Камітэтам. Майце ў сваіх руках большасць Цэнтральнага Камітэта, і вы выбераце Палітбюро, як вам трэба. Пастаўце ўсюды сваіх сакратароў губкамаў, і большасць з’езда і ЦК за вамі. …са студзеня 1926 года Сталін пасля з’езда пажынае плады сваёй шматгадовай працы — свой ЦК, сваё Палітбюро — і робіцца лідарам…

А далей? Куды гэта расце? … Тэарэтычна скіданне яго [Сталіна] магчыма толькі праз з’езд партыі — ён спыніць склікаць з’езды, калі ўся ўлада будзе ў яго руках&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav13.html ГЛАВА 13. ГПУ. СУТЬ ВЛАСТИ]&lt;/ref&gt;.
}}

10 сакавіка 1923 года з Леніным адбываецца трэці інсульт, і ён канчаткова адыходзіць ад спраў&lt;ref&gt;[http://www.abc-people.com/data/lenin/death.htm Тайна смерти Ленина. Смерть Ленина. Ленин В.И]&lt;/ref&gt;. Бальшавіцкі лідар апынаецца не ў стане выступаць з традыцыйнай Палітычнай справаздачай на [[XII з’езд РКП(бы)|XII з'ездзе РКП(бы)]], які адбыўся ў красавіку. Палітбюро нейкі час хістаецца, хто павінен будзе выступаць замест Леніна. Асноўныя прэтэндэнты на ўладу аддаюць перавагу манеўраваць. Сталін прапануе Троцкага, аднак Троцкі адмаўляецца і прапануе зачытаць даклад самому Сталіну, але і ён адмаўляецца. У выніку Палітбюро даручае зачытаць даклад Зіноўеву як старшыні Камінтэрна.

Пачынаючы з 1922 года Сакратарыят ЦК, які падначальваўся Сталіну, пачынае абыходзіць прынцып выбарнасці сакратароў ніжэйшых парткамаў на месцах, «рэкамендуючы» іх пад падставай барацьбы з «месніцкімі зацікаўленасцямі». На працягу 1923 года Сталін і далей умацоўвае сваю ўладу, пашырыўшы паўнамоцтвы Улікова-размеркавальнага аддзела ЦК (''Учраспред''), што ўваходзіў у склад Сакратарыята ЦК. Пасля XII З'езда Учраспред, які раней займаўся прызначэннямі ў межах парткамаў розных узроўняў, пачаў таксама ведаць перасоўваннямі ў практычна ўсіх дзяржаўных органах, ад прамысловасці да наркамата замежных спраў.

У другой палове 1923 года паміраючы Ленін ужо цалкам няздольны вясці якую-небудзь палітычную дзейнасць. Тым часам рэжым «[[нэп]]у» ўваходзіць у першы крызіс. Матэрыяльнае становішча працоўных у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Петраградзе і Маскве, усё яшчэ застаецца горшым, чым да 1914 года, з лета 1923 года ў краіне пачынаюцца страйкі. Працоўныя апазіцыянеры вінавацяць партыйныя вярхі ў «бюракратычным перараджэнні», іх вымогі часцяком балансуюць на грані анарха-сіндыкалізму і «інтэлігентаедскіх» прапаноў накшталт прымусовага пераводу партыйных інтэлігентаў да станка дзеля барацьбы з іх «адрывам ад мас». Пра сваю незадаволенасць заяўляюць і сяляне: па стане на кастрычнік 1923 года цэны на прамысловыя тавары склалі 276 % ад узроўня 1913 года, тады як на харчовыя — толькі 89 %. Ілюструючы становішча, якое склалася, на графіку, Троцкі заве гэту з'яву «[[Нажніцы цэн (1923)|нажніцамі цэн]]».

У ліпені 1923 года кантраляваная «тройкай» Зіноўеў–Каменеў–Сталін большасць ЦК стварыла камісію для праверкі становішча спраў у войску пад выглядам абвастрэння рэвалюцыйнай сітуацыі ў Германіі. Камісія была сфарміравана з прыхільнікаў Сталіна і восенню 1923 года вынесла прадказальную выснову пра тое, што армія «разваленая», а Троцкі «не надае досыць увагі дзейнасці Рэўваенсавета». Ніякіх наступстваў, апроч гнеўнага адпавядання самога Троцкага, гэтыя высновы за сабой тады не пацягнулі. 23 верасня 1923 «тройка» пачынае вырашальны наступ на Троцкага, прапанаваўшы на пленуме ЦК пашырыць склад Рэўваенсавета за кошт прыхільнікаў тройкі. Прапанова хутка перарасла ў скандал: Троцкі, выдатна разумеючы, што адбываецца, прапануе ЦК адправіць яго «простым салдатам у наспяваючую германскую рэвалюцыю». Слова бярэ Зіноўеў, які здзекліва прапанаваў адправіць у Германію «салдатам рэвалюцыі» і яго, і Сталін, які запатрабаваў ад ЦК «не рызыкаваць двума каштоўнымі жыццямі сваіх любых правадыроў». Троцкі пакінуў пасяджэнне, Пленум ЦК адпраўляе за ім дэлегацыю з прапановай вярнуцца на пасяджэнне, аднак Троцкі вяртацца адмаўляецца.

8 кастрычніка 1923 года Троцкі піша ліст па гаспадарчых пытаннях у ЦК. Адзначыўшы наспелы гаспадарчы крызіс, ён заве становішча, якое склалася ў партыі, «сакратарскай іерархіяй», рэзка крытыкуе «партыйную бюракратыю», якую і вінаваціць у крызісе.

Ад членаў партыі з дарэвалюцыйным партстажам Палітбюро атрымлівае «Заяву сарака шасці». 19 кастрычніка большасць ЦК арганізуе сустрэчную заяву «Адказ членаў Палітбюро на ліст тав. Троцкага», у якім ён вінаваціўся ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці.

{{Урэзка|Выраўноўванне=right
|Шырыня=200px   
|Загаловак=Сталін І.В. Пра дыскусію, аб Рафаіле, аб артыкулах Праабражэнскага і [[Цімафей Уладзіміравіч Сапронаў|Сапронава]] і пра ліст Троцкага. 15 снежня 1923 года
|Утрыманне=
Як думае лячыць Сапронаў нястачы нашага ўнутрыпартыйнага жыцця? Яго лекі такое ж простыя, як і дыягназ. “Перагледзець наш афіцэрскі склад”, зняць з пастоў цяперашніх працаўнікоў – такі сродак Сапронава. …У шэрагах апазіцыі ёсць такія, як [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў]], “дэмакратызм” якога дагэтуль застаўся ў памяці ў растоўскіх працоўных; [[Аркадзь Паўлавіч Разенгольц|Разенгольц]], ад “дэмакратызму” якога не паздаровілася нашым воднікам і чыгуначнікам; [[Георгій Леанідавіч Пятакоў|Пятакоў]], ад “дэмакратызму” якога не крычаў, а выў увесь Данбас; [[Аркадзь Восіпавіч Альскі|Альскі]], “дэмакратызм” якога ўсім вядомы; [[Іосіф Майсеевіч Бык-Бек|Бык]], ад “дэмакратызму” якога дагэтуль вые Харэзм. Ці думае Сапронаў, што калі цяперашніх “партыйных педантаў” зменяць менаваныя вышэй “шаноўныя таварышы”, дэмакратыя ўсярэдзіне партыі пераможа? Ды будзе мне дазволена трохі ўсумніцца ў гэтым.
}}

11 снежня 1923 года ў «Праўдзе» публікуецца першы з чатырох артыкулаў «Новы курс» з рэзкім пратэстам супраць бюракратызацыі. Звярнуўшы ўвагу на сваю шырокую падтрымку сярод моладзі, якая вучыцца, Троцкі заяўляе: «Моладзь — найбольш верны барометр партыі — разчэй усяго рэагуе на партыйны бюракратызм». Аднак падчас унутрыпартыйнай барацьбы большасць партыйных арганізацый асуджае апазіцыю.

«Тройка» таксама робіць серыю паспяховых «падкопаў» пад асноўны пост Троцкага — намеснік Рэўваенсавета. На працягу 1923 года яна замяняе на сваіх прыхільнікаў камандуючых ваеннымі акругамі, пленум ЦК 16 студзеня 1924 года ўтварае падабраную з прыхільнікаў Сталіна камісію па абследаванні становішча ў РСЧА, 18 студзеня 1924 г. XIII партканферэнцыя вінаваціць Троцкага ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці, вызначае «трацкізм» як «дробнабуржуазны ўхіл», прыхільнікі Троцкага — Ёфэ, Красцінскі і Ракоўскі — былі адпраўлены пасламі ў Кітай, Германію і Англію адпаведна. У гэты перыяд Сталін скептычна адклікаецца пра паданыя Троцкім вінавачанні ва ўзурпацыі ўлады бюракратычным апаратам: «Для Троцкага гутаркі пра дэмакратыю — гэта проста манеўр», «Хто цябе, Ціт Цітыч, пакрыўдзіць? Ты сам кожнага пакрыўдзіш». Адным з ключавых рашэнняў XIII партканферэнцыі робіцца рашэнне пра масавы набор у партыю да 100 тысяч працоўных «ад станка» і забарону на прыём у партыю «асоб непралетарскага паходжання».

У самы разгар гэтых падрыхтовак 21 студзеня 1924 года памірае Ленін.

=== Барацьба за ўладу ўсярэдзіне УКП(б) пасля смерці Леніна ===

==== 1924 год. Зрушэнне Троцкага з пасады намесніка РВС ====
Вестка пра смерць [[Ленін]]а 21 студзеня 1924 года заспела Троцкага на наступны дзень, у дарозе на аздараўленчае падарожжа ў [[Сухум]], на пахаванні ён не з'явіўся. На думку Троцкага, яго абманулі наконт даты пахаванняў&lt;ref&gt;http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no5_ses/glava04.pdf с. 97&lt;/ref&gt;.

На саміх пахаваннях Сталін выступаў толькі чацвёртым, прамовячы гучную «клятву», што пазначыла прэтэнзію на ролю аднаго з магчымых пераемнікаў Леніна.

Адным з пытанняў, з якім кіравальная «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін сутыкнулася адразу ж пасля смерці Леніна, было пытанне, хто зойме яго месца на пасту Старшыні Саўнаркама, які робіцца ўсё больш дэкаратыўным. Ніводзін з членаў «трыўмвірату» не вырашаецца высунуць у гэтай якасці сябе, бо гэта адразу выклікала б прэтэнзіі двух астатніх «трыўмвіраў». У выніку кантраляваная «тройкай» большасць Палітбюро ЦК прасоўвае прызначэнне на гэту пасаду другараднага і бяспечнага [[Рыкаў, Аляксей Івановіч|Рыкава А. І.]]

Троцкаму застаецца толькі нямогла назіраць за падзеямі. У лютым 1924 арганізаваная «тройкай» камісія прызнае «развал» у арміі, і пад падставай узмацнення яе кіраўніцтвы масамі ўводзіць у склад ваенных вярхоў многіх праціўнікаў Троцкага, аж да [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылава]]. На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй. Камандуючы Заходнім фронтам Тухачэўскі перакладзены на пасаду памагатага начальніка штаба РСЧА ў Маскву. З Маскоўскай ваеннай акругі выдалены [[Мікалай Іванавіч Муралаў|Муралаў]], намеснікам Старышні РВС прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], яшчэ ў студзені ссунуты начальнік палітуправы Антонаў-Аўсеенка. Замянілы яго [[Андрэй Сяргеевіч Бубноў|Бубноў]] увесну 1924 года выяўляе, што ў праграме палітпадрыхтоўкі ваяроў Чырвонай арміі ўсё яшчэ зацята захоўваецца тэма «Таварыш Троцкі — правадыр Чырвонай арміі». Сталін патрабуе заняцці па гэтай тэме прыбраць, выявіць і пакараць аўтара фармулёўкі, таксама замяніўшы яе на «Рэўваенсавет — правадыр Чырвонай арміі».

У маі 1924 года Троцкі падвяргаецца сапраўднаму цкаванню на [[XIII з’езд РКП(б)|XIII з'ездзе РКП(б)]], першым пасля смерці Леніна. Рыкаў выступае з асуджэннем «нападкаў» Троцкага на апарат, прыраўнаўшы іх да нападкаў і на саму партыю, таксама адпрэчвае заклік Троцкага «раўнавацца на моладзь», як на «верны барометр партыі». Зіноўеў канчаткова пазначае сваю прэтэнзію на лідарства ў кіруючым трыўмвіраце, выступіўшы на З'ездзе з Палітычным дакладам, што да сваёй хваробы рабіў толькі Ленін. Другі «трыўмвір», Каменеў, робіцца старшыням на гэтым з'ездзе. З'езд рэзка засудзіў «трацкізм», запатрабаваўшы ад Троцкага адмовы ад фракцыйнай дзейнасці і прызнання памылак. Троцкі ў сваім зваротным слове прызнаў правасць большасці ЦК і большасці партыі, аднак памылкі прызнаваць наадрэз адмовіўся.

[[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеў]], выступіўшы на двух запар з'ездах РКП(б) з Палітычным дакладам, фактычна прэтэндуе на ролю асноўнага пераемніка Леніна. Хоць гэта ўсё менш адпавядае рэальнай расстаноўцы сіл усярэдзіне кіруючай «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін, Сталін аддае перавагу пакуль што заставацца на другіх ролях. Амбіцыі Зіноўева прыводзяць толькі да таго, што асноўнай мішэнню для прыхільнікаў усё яшчэ небяспечнага Троцкага робіцца сам Зіноўеў, а не Сталін. Сталін жа аддае перавагу лавіраваць на выпадак, калі Троцкі нейкім дзівам прымудрыцца перамагчы. На гэтым этапе Сталін пазіцыянуе сябе, як «умеранага», і нават стрымлівае асабліва «крыважэрныя» вымогі Зіноўева (так, у студзені 1924 года Зіноўеў патрабаваў арыштаваць Троцкага, які, як меркавана, падрыхтоўвае «банапартысцкі» ваенны пераварот). [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] сведчыць:

{{пачатак цытаты}}
''Члены тройки входят через три-четыре минуты один за другим — они, видимо, перед входом о чём-то совещались. Первым входит Зиновьев, он не смотрит в сторону Троцкого, и Троцкий тоже делает вид, что его не видит, и рассматривает бумаги. Третьим входит Сталин. Он направляется прямо к Троцкому и размашистым широким жестом дружелюбно пожимает ему руку. Я ясно ощущаю фальшь и ложь этого жеста; Сталин — ярый враг Троцкого и его терпеть не может. Я вспоминаю Ленина: «Не верьте Сталину: пойдёт на гнилой компромисс и обманет»''&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav4.html ГЛАВА 4. ПОМОЩНИК СТАЛИНА — СЕКРЕТАРЬ ПОЛИТБЮРО]&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

Тым часам Сталін, пачынаючы з 1922 года, метадычна расстаўляе на ўсе ключавыя пасты ў партыі сваіх прыхільнікаў. Асаблівую ўвагу ён надае сакратарам губернскіх і павятовых парткамаў, бо яны фармуюць дэлегацыі на партыйныя з'езды, а з'езды маюць права пераабіраць кіраўніцтва партыі.

Не перашкодзіла «тройцы» і «разарваная» у маі 1924 года «бомба», пакінутая Леніным перад сваёй смерцю — так званы «[[Ліст да з’езда|Тэстамент Леніна]]». У тэксце прапанавалася зрушыць Сталіна з паста генсака, як чалавека «грубага», які «засяродзіў у сваіх руках неабсяжную ўладу». Для Сталіна падобны «кампрамат» стаў цяжкім ударам. Разам з тым двухсэнсоўнасць «Тэстаменту» была і ў тым, што «кампрамат» абрынуўся на галовы ўсіх пагалоўна асноўных прэтэндэнтаў у барацьбе за ўладу. Каменеву і Зіноўеву Ленін спамянуў іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года, Троцкага звінаваціў у «празмерным захапленні чыста адміністрацыйным бокам справы», выяўна маючы на ўвазе дыскусію пра прафсаюзы. Бухарына Ленін назваў «найкаштоўнейшым тэарэтыкам» і «улюбёнцам партыі», але разам з тым абрынуў «кампрамат» і на яго, заявіўшы, што «яго тэарэтычныя гледжанні вельмі з вялікім сумневам могуць быць аднесены да цалкам марксісцкіх, бо ў ім ёсць штосьці схаластычнае (ён ніколі не вучыўся і, думаю, ніколі не разумеў цалкам дыялектыкі)».

1 мая 1924 на надзвычайным пленуме ЦК зачытваецца «тэстамент». Зіноўеў і Каменеў, лічачы Сталіна бяспечным, прапануюць яго з паста Генеральнага сакратара не здымаць. Кантраляваная «тройкай» большасць пераабірае Сталіна генсакам, Троцкаму застаецца толькі маляваць «энергічнай мімікай сваю крайнюю пагарду да ўсёй гэтай камедыі». Апроч таго, пленум пастанаўляе ліст не разгалошваць.

У лютым-жніўні 1924 года Сталін арганізуе так званы «ленінскі заклік» — масавы набор у партыю 230 тыс. працоўных, нават перавысіўшы прынятую на XIII партканферэнцыі лічбу ў 100 тыс. чал. Колькасць РКП(б) вырасла ў паўтара разы, якасна і рэзка змяніўшы настрой розумаў. «Ленінскі заклік» выклікаў масавы псіхоз у маштабе ўсёй краіны; усяго толькі за некалькі месяцаў было пададзена да 300 тыс. заяў на ўступ у партыю.

Вымогу правесці так званае «''арабочванне''» партыі пачало шырока гучаць, пачынаючы са з'яўлення «рабочай апазіцыі» пад канец 1920 — пачатку 1921 года, аднак на практыцы яно пачало масава ўвасабляцца з 1924. У перыяд, калі камуністычную партыю пачалі скалынаць асабліва бязлітасныя ідэалагічныя дыскусіі, у партыю былі ўлучаны велізарныя масы неадукаваных людзей, якія часцяком разумелі сэнс гэтых дыскусій толькі павярхоўна, затое выдатна разумелі свае прывілеі перад беспартыйнымі, і глядзелі на партыю, «як на пірог з начыннем». Гэтыя людзі добра бачылі, што велізарная беспартыйная большасць насельніцтва Расіі цалкам бяспраўная перад дыктатурай камуністычнай партыі і задушана тэрорам ДПУ, так што гучныя заклікі апазіцыянераў да «дэмакратызму» ва ўнутрыпартыйным жыцці яны ўспрымалі як фарс.

Правядзенне «ленінскага закліку», такім чынам, разгарнула праводжаную раней палітыку на 180°, ператварыўшы партыю з «элітарнай» у масавую. Разам з тым масавыя наборы адкрылі шлюзы для кар'ерыстаў, пагардліва ахарактарызаваных Троцкім як «дробнабуржуазныя элементы». «Навабранцы» 1924 года, абіраючы паміж асноўнымі прэтэндэнтамі, якія ўчапіліся адзін аднаму ў глоткі ў барацьбе за ўладу, усё часцей абіралі бок Сталіна, бо ад яго, як ад кіраўніка партыйнага апарата, у канчатковым рахунку залежала размеркаванне прызначэнняў, пайкоў, кватэр і размаітых прывілеяў. Паводзіны Сталіна ў 1920-я гады ашаламляльна адрозніваюцца ад той выявы «крыважэрнага дыктатара», з якім ён увайшоў у гісторыю. Сталін прымае і ўважліва выслухвае ўсіх ахвотнікаў, прыязна пыхкаючы сваёй трубкай, што складае рэзкі кантраст з ганарыстым напышлівым Троцкім.

У гэтым асяроддзі Троцкі рабіўся ўсё менш і менш запатрабаваны. Як адзначае [[Ісак Дойчэр]], калі падчас Грамадзянскай вайны бурная энергетыка і тэатральныя эфектныя жэсты Троцкага былі цалкам дарэчныя, з наступам міру яны ўжо пачалі аддаваць істэрыкай. Калі ў 1917 годзе Троцкі збіраў у петраградскім цырку «Мадэрн» цэлыя натоўпы працоўных і салдат, якія слухалі яго яркія гаворкі як шчыроту, то ўжо ў 1923 годзе ён змог запаліць сваімі прамовамі толькі маладых фанатыкаў. Час фанатыкаў і ідэолагаў прайшоў, наступіў час арганізатараў, якія глядзелі на марксісцкую фразеалогію толькі як на зручную прыладу. Паводле выразу Васленскага, сэнс барацьбы за ўладу ў 1920-е — 1930-я гады быў у тым, што «''камуністы па перакананні змяніліся камуністамі па назве''». Ілюструючы запанавалыя настрой розумаў, сакратар Палітбюро [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] прыводзіць наступны прыклад:

{{пачатак цытаты}}
''…В первое же время моего секретарствования на Политбюро моё ухо уловило иронический смысл термина «образованный марксист». Оказалось, что когда говорилось «образованный марксист», надо было понимать: «болван и пустомеля». ''

''Бывало и яснее. Народный комиссар финансов Сокольников, проводящий дежурную реформу, представляет на утверждение Политбюро назначение членом коллегии Наркомфина и начальником валютного управления профессора [[Леанід Наумавіч Юроўскі|Юровского]]. Юровский — не коммунист, Политбюро его не знает. Кто-то из членов Политбюро спрашивает: «Надеюсь, он не марксист?» — «Что вы, что вы, — торопится ответить Сокольников, — валютное управление, там надо не языком болтать, а уметь дело делать». Политбюро утверждает Юровского без возражений''&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html ГЛАВА 7. Я СТАНОВЛЮСЬ АНТИКОММУНИСТОМ]&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй, куды «тройка» уводзіць шэраг яго праціўнікаў. Троцкаму застаецца толькі апеляваць да свайго аўтарытэта дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны, выкарыстоўваючы свае прамоўніцкія і публіцыстычныя здольнасці. Але аж да восені 1924 года Троцкі чакае зручнага моманту.

Пасіўнасць Троцкага прыводзіць да таго, што ўжо з чэрвеня 1924 года кіруючая «тройка» без агульнага ворага пачынае развальвацца. 17 чэрвеня Сталін, выступаючы на курсах сакратароў павятовых парткамаў пры ЦК РКП(б), абрынаецца на Зіноўева і Каменева, «прычапіўшыся» да абмоўкі «Расія нэпманаўская» замест «Расія нэпаўская» у цытаце Леніна «з Расіі нэпаўскай будзе Расія сацыялістычная». У становішчы панавальных тады бязлітасных ідэалагічных баталій падобная абмоўка азначала б прызнанне таго, што Расіяй кіруюць не камуністы, а нэпманы; сам факт падобнай абмоўкі быў ахарактарызаваны Сталіным, як «перакручванне ленінізму». Захапіўшыся, Сталін абрынуўся на абвешчаную Зіноўевым на XII з'ездзе дактрыну «дыктатуры партыі», назваўшы яе «глупствам», бо марксісцкая тэорыя вызначала «дыктатуру пралетарыяту», а не «дыктатуру партыі». Зіноўеў у адказ арганізуе нараду ЦК, што зганіла тэзу Сталіна пра «дыктатуру партыі», як «хібную».

Адначасна Зіноўеў і Каменеў узмацняюць ціск на Троцкага, патрабуючы яго выключэння з партыі, але не збіраюць большасці ЦК. Тым часам Сталін, лавіруючы паміж дзвюма групоўкамі, пратэстуе супраць выключэння Троцкага з партыі.

Убачыўшы, што «тройка» фактычна раскалолася, Троцкі вырашае ісці ў наступленне. У кастрычніку 1924 года ён публікуе артыкул «Урокі Кастрычніка», змешчаны ў трэці том збору складанняў Троцкага ў якасці прадмовы. У гэтым артыкуле Троцкі напамінаў пра сваю ролю арганізатара Кастрычніцкай рэвалюцыі, і ў парадку «кампрамату» напамінае чытачам, што Зіноўеў і Каменеў зусім былі супраць выступлення, а Сталін у ім ніякай ролі не згуляў. Артыкул справакаваў так званую «літаратурную дыскусію», у якой «тройка» абрынулася на Троцкага з сустрэчным «кампраматам», спамянуўшы яму небальшавіцкае мінулае і ўзаемную лаянку з Леніным да рэвалюцыі.

Сталін пагардліва характарызуе спробы Троцкага нагадаць пра свае заслугі як «арабскія казкі», і заяўляе, што «гутаркі пра асаблівую ролю Троцкага ёсць легенда, што шырыцца паслужлівымі „партыйнымі кумачкамі“».

==== 1925 год. Раскол «тройкі». Сталін супраць Зіноўева і Каменева ====

{{Урэзка|Выраўноўванне=right   
|Шырыня=200px   
|Загаловак=Каменеў Л. Б., прамова на XIV з'ездзе УКП(б), снежань 1925 года
|Утрымоўванне=
…я неоднократно говорил это т. Сталину лично, именно потому, что я неоднократно говорил группе товарищей-ленинцев, я повторяю это на съезде: я пришёл к убеждению, что тов. Сталин не может выполнять роль объединителя большевистского штаба. (Голоса с мест: «Неверно!», «Чепуха!», «Вот оно в чём дело!», «Раскрыли карты!» Шум. Аплодисменты ленинградской делегации. Крики: «Мы не дадим вам командных высот», «Сталина!», «Сталина!» Делегаты встают и приветствуют тов. Сталина. Бурные аплодисменты. Крики: «Вот где объединилась партия Большевистский штаб должен объединиться».

Евдокимов с места: «Да здравствует Российская Коммунистическая партия. Ура! Ура!» Делегаты встают и кричат «Ура!» Шум. Бурные, долго не смолкающие аплодисменты)

Евдокимов с места: «Да здравствует ЦК нашей партии! Ура! (Делегаты кричат „Ура!“). Партия выше всего! Правильно» (аплодисменты и крики «Ура!») Голоса с мест: «Да здравствует тов. Сталин!!!» (Бурные, продолжительные аплодисменты, крики «Ура!» Шум.)

Председательствующий: «Товарищи, прошу успокоиться. Тов. Каменев сейчас закончит свою речь». Каменев: «Эту часть своей речи я начал словами: мы против теории единоначалия, мы против того, чтобы создавать вождя! Этими словами я и кончаю речь свою».
}}

Пачатая Троцкім «вайна кампраматаў» абрынулася на яго ж, пашкодзіўшы яго аўтарытэту значна мацней, чым «трыўмвірам», якія ізноў аб'ядналіся на нейкі час. На пленуме ЦК у студзені 1925 года Зіноўеў і Каменеў патрабуюць выключыць Троцкага з партыі. Сталін, працягваючы лавіраваць, прапануе Троцкага не толькі не выключаць, але нават пакінуць яго ў ЦК і Палітбюро, адабраўшы ў яго нарэшце толькі ключавыя пасты наркамваенмора і намесніка РВС. Новым наркамваенморам робіцца Фрунзэ, а яго намеснікам — Варашылаў.

Па сцвярджэнні самога Троцкага, ён нават з палёгкай успрыняў сваё «скіданне», бо гэта ў нейкай меры адводзіла вінавачанні ў падрыхтоўцы «банапартысцкага» ваеннага перавароту. Троцкі просіць ЦК скіраваць яго на гаспадарчую дзейнасць, бо са сканчэннем [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] яна набывае ўсё большае значэнне. Пленум ЦК прызначае Троцкага на шэраг другарадных пастоў: старшыня Галоўнага камітэта па канцэсіях (Главконцесском), старшыня асобай нарады пры ВСНГ па якасці прадукцыі, старшыня Электратэхнічнага камітэта.

Пасля такога ўдару па Троцкім «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін канчаткова распадаецца, прыхільнікі Зіноўева і Каменева фармуюць так званую «новую апазіцыю». Асноўнай падставай для расколу робіцца распрацаваная Сталіным дактрына «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне».

Як паказвае даследчык Вольскі-Валянцінаў, немагчымасць «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне» была выяўнай для Леніна аж да, прынамсі, 1922 года. Патрэба «сусветнай рэвалюцыі» была ясная як Троцкаму ці Зіноўеву з Каменевым, гэтак і Сталіну, які яшчэ ў красавіку 1924 года сцвярджаў, што

{{пачатак цытаты}}
''Свергнуть власть буржуазии и поставить власть пролетариата в одной стране ещё не значит обеспечить полную победу социализма. Главная задача социализма — организация социалистического производства — остаётся ещё впереди. Можно ли разрешить эту задачу, можно ли добиться окончательной победы социализма в одной стране, без совместных усилий пролетариата нескольких передовых стран? Нет, невозможно. Для свержения буржуазии достаточно усилий одной страны — об этом говорит нам история нашей революции. Для окончательной победы социализма, для организации социалистического производства, усилий одной страны, особенно такой крестьянской, как Россия, уже недостаточно, для этого необходимы усилия пролетариев нескольких передовых стран. Поэтому развитие и поддержка революции в других странах является существенной задачей победившей революции. Поэтому революция победившей страны должна рассматривать себя не как самодовлеющую величину, а как подспорье, как средство для ускорения победы пролетариата в других странах''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|title=PowWeb|access-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113081811/http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|archive-date=13 лістапада 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

Аднак «літаратурная дыскусія» увосень 1924 года заахвоціла Сталіна ўмацаваць свае пазіцыі ў барацьбе за ўладу, пачаўшы пазіцыянаваць сябе, як тэарэтыка камуністычнай ідэалогіі, у процівагу Троцкаму і Зіноўеву. Пасля «стараннага аналізу прац Леніна» Сталін ужо 17 снежня 1924 года выступае супраць прасоўванай Троцкім ідэі шырання рэвалюцыі на Захад («[[перманентная рэвалюцыя]]»). Канчаткова новая дактрына афармляецца на XIV партканферэнцыі 27-29 красавіка 1925 года.

Сталінскае ідэалагічнае новаўвядзенне супярэчыла Энгельсу, які сцвярджаў, што «''Камуністычная рэвалюцыя будзе не толькі нацыянальнай, але адбудзецца адначасна ўва ўсіх цывілізаваных краінах …Яна ёсць сусветная рэвалюцыя і будзе таму мець сусветную арэну''»&lt;ref&gt;[http://dparchives.narod.ru/marx/tom04.htm#s034 (К. Маркс, Ф. Энгельс, Соч., т. 4, стр. 334)]&lt;/ref&gt;, аднак было вельмі дарэчы краіне, што стамілася ад вайны — спачатку Першай суветнай, а потым Грамадзянскай. Аднак яно раскрытыкавана Зіноўевым. Зіноўеў сам распрацаваў дактрыны «трацкізму», як «дробнабуржуазнай і варожай ленінізму плыні», і «[[сацыял-фашызм]]у» (цэтлік, навешаны на еўрапейскую сацыял-дэмакратыю), і прэтэнзія Сталіна на ролю буйнага тэарэтыка Зіноўева вельмі раздражняла.

Рэзалюцыя XIV партканферэнцыі яшчэ прыняла кампрамісны паміж Сталіным і Зіноўевым характар, аднак на працягу 1925 года наспявае бурны антаганізм. 4 верасня фармуецца «[[платформа чатырох]]» Зіноўеў-Каменеў-[[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]]-Сакольнікаў. На XIV з'ездзе РКП(б) у снежні 1925 года Зіноўеў заявіў, што сталінская дактрына «аддае прыпахам нацыянальнай абмежаванасці»&lt;ref&gt;[http://stalinism.narod.ru/vieux/alexandr/alex_1.htm Внешнеполитическая доктрина Сталина. Глава 1]&lt;/ref&gt;.

Як мяркуе сакратар Сталіна [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]], да 1925 года Сталін ужо ў агульных рысах завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасады сакратароў губернскіх парткамаў:

{{пачатак цытаты}}
''Чтобы быть у власти, надо было иметь своё большинство в Центральном Комитете. Но Центральный Комитет избирается съездом партии. Чтобы избрать свой Центральный Комитет, надо было иметь своё большинство на съезде. А для этого надо было иметь за собой большинство делегаций на съезд от губернских, областных и краевых партийных организаций. Между тем эти делегации не столько выбираются, сколько подбираются руководителями местного партийного аппарата — секретарём губкома и его ближайшими сотрудниками. Подобрать и рассадить своих людей в секретари и основные работники губкомов, и таким образом будет ваше большинство на съезде. Вот этим подбором и занимаются систематически уже в течение нескольких лет Сталин и Молотов. Не всюду это проходит гладко и просто. Например, сложен и труден путь ЦК Украины, у которого несколько губкомов. Приходится комбинировать, смещать, перемещать, то сажать на ЦК Украины первым секретарём Кагановича, чтоб навёл в аппарате порядок, то перемещать, выдвигать и удалять строптивых украинских работников. Но в 1925 году основное в этом рассаживании людей проделано''&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav11.html ГЛАВА 11. ЧЛЕНЫ ПОЛИТБЮРО]&lt;/ref&gt;.
{{канец цытаты}}

Асноўныя праціўнікі Сталіна таксама расстаўлялі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасты. Троцкі абмяжоўваўся прасоўваннем сваіх прыхільнікаў, да 1925 года ўжо па большай частцы ссунутых, у межах арміі ([[Эфраім Маркавіч Склянскі|Склянскі]], [[Ян Барысавіч Гамарнік|Гамарнік]], [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]] і інш.), Зіноўеў насадзіў свой «клан» у Петраградзе і ў Камінтэрне, Бухарын фактычна кантраляваў газету «Праўда» і Інстытут чырвонай прафесуры, а Каменеў падобнай дзейнасцю зусім не займаўся, і, паводле выразу Б. Г. Бажанава, «сядзеў на Маскве па інэрцыі». Сталін жа, узначаліўшы партыйны апарат, атрымаў магчымасць прасоўваць сваіх прызначэнцаў з асаблівым размахам.

31 кастрычніка 1925 года на аперацыйным стале памірае [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што замяніў Троцкага на пастах наркамваенмора і наместнік рэўваенсавета. Гэта смерць дагэтуль здаецца шэрагу даследчыкаў падазронай. Прыхільнікі Троцкага вінавацяць у гэтай смерці Сталіна. [[Барыс Андрэевіч Пільняк|Барыс Пільняк]] у 1926 годзе абгульвае гэту версію ў сваёй кнізе «Аповесць непагашанага месяца». З іншага боку, [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]], што быў падчас гэтых падзей сакратаром Сталіна, знаходзіць дзейнасць Фрунзэ ў 1924—1925 гадах вельмі падазронай. Так, Фрунзэ дамогся рэарганізацыі арміі, скасавання палітычнага кантролю камісараў, які раздражняў камандзіраў часцей і аб'яднанняў, і расставіў на шэраг ключавых пасад у арміі далёкіх ад камунізму вайскоўцаў. Сам Фрунзэ пры гэтым не ўспрымаўся сучаснікамі, як сталінец, хоць і быў высунуты Сталіным асабіста. Усе гэтыя акалічнасці выклікалі ў Бажанава моцныя падазрэнні, што Фрунзэ меркавана вёў сваю ўласную гульню, і рыхтаваў ваенны пераварот, як антытрацкісцкі, гэтак і антысталінскі. Па сцвярджэнні Бажанава, дакладна такія ж падазрэнні паўсталі і ў аднаго з набліжаных Сталіна, [[Леў Захаравіч Мехліс|Л. З. Мехліса]], і, мабыць, і ў самога Сталіна таксама.

На працягу ўсяго 1925 года Сталін «падкопваецца» пад Зіноўева. З дапамогай Молатава яму атрымоўваецца схіліць на свой бок кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, зіноўеўскага прызначэнца [[Мікалай Аляксандравіч Угланаў|М. А. Угланава]], а адзін з найбліжэйшых прыхільнікаў Сталіна [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Л. М. Кагановіч]] уладкоўвае чышчанне ад зіноўеўцаў на Украіне.

Да снежня сітуацыя асабліва абвастраецца: ленінградская і маскоўская партыйныя арганізацыі мяняюцца вінавачаннямі ў адрас адзін аднаго, Зіноўеў вінаваціць маскоўскую арганізацыю ў «ліквідатарскай няверы ў перамогу сацыялізму», а Сталіна ў «паўтрацкізме». Узначаленая Зіноўевым ленінградская партыйная арганізацыя спрабуе друкаваць апазіцыйную літаратуру, што сталінская большасць характарызуе, як арганізацыя фракцыйнай дзейнасці.

На [[XIV з’езд УКП(б)|XIV З'ездзе УКП(б)]] выявілася, што на баку Зіноўева з «маналітным адзінствам» выступіла адна толькі ленінградская дэлегацыя, але Сталін выставіў супраць яе ўсе астатнія дэлегацыі, што таксама дзейнічалі ў такім жа «маналітным адзінстве». Надзеі Зіноўева-Каменева на падтрымку маскоўскай і ўкраінскай дэлегацый не апраўдаліся&lt;ref&gt;[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav12.html ГЛАВА 12. СТАЛИНСКИЙ ПЕРЕВОРОТ]&lt;/ref&gt;. Разгром «новай апазіцыі» быў поўным: Зіноўеў губляе свае ключавыя пасты часткі Ленсавета і Камінтэрна, а Каменеў — пост кіраўніка Масквы.

Троцкі тым часам цалкам ігнаруе палітыку, з галавой пойдучы ў працу на пададзеных яму «тэхнакратычных» пасадах.

{{пачатак цытаты}}
''..я усердно посещал многочисленные лаборатории, с огромным интересом присутствовал на опытах, выслушивал объяснения лучших учёных, штудировал в свободные часы учебники химии и гидродинамики и чувствовал себя наполовину администратором, наполовину студентом… В качестве начальника электротехнического управления я посещал строящиеся электростанции и совершил, в частности, поездку на Днепр, где производились широкие подготовительные работы для будущей гидростанции. Два лодочника спустили меня меж порогов по водоворотам на рыбачьей ладье, по старому пути запорожских казаков. Это был, разумеется, чисто спортивный интерес. Но я глубоко заинтересовался днепровским предприятием, и с хозяйственной точки зрения, и с технической. Чтоб застраховать гидростанцию от просчётов, я организовал американскую экспертизу, дополненную впоследствии немецкой. Свою новую работу я пытался связывать не только с текущими задачами хозяйства, но и с основными проблемами социализма. В борьбе против тупоумного национального подхода к хозяйственным вопросам («независимость» путём самодовлеющей изолированности) я выдвинул проблему разработки системы сравнительных коэффициентов нашего хозяйства и мирового. Эта проблема вытекала из необходимости правильной ориентировки на мировом рынке, что должно было, в свою очередь, служить задачам импорта, экспорта и концессионной политики. По самому существу своему проблема сравнительных коэффициентов, вытекавшая из признания господства мировых производительных сил над национальными, означала поход против реакционной теории социализма в отдельной стране.''
{{канец цытаты}}

[[Файл:Protección del Palacio Tauride durante el Segundo Congreso Regional de los Soviets.jpg|thumb|371x371px|Ахова Таўрычаскага палаца падчас Другога абласнога з'езда Саветаў (Петраград, 1918). У сярэднім шэрагу (злева направа): Л. Д. Троцкі (11) і Г. Е. Зіноўеў (12).]]

Зрэшты, ніякіх значных вынікаў дзейнасць Троцкага на гэтых пасадах не прынесла, бо і самі гэтыя пасты былі другараднымі і малазначнымі. Паводле ацэнкі Барыса Бажанава, «Прызначэнні гэтыя былі і правакацыйныя, і камічныя… Троцкі мала падыходзіў для гэтых ашуканскіх аперацый — таму, напэўна, яго туды і прызначылі. Яшчэ менш ён падыходзіў для назірання за якасцю прадукцыі савецкіх заводаў. Бліскучы прамоўца і палеміст, трыбун цяжкіх пераломных момантаў, ён быў смешны ў якасці назіральніка за якасцю савецкіх портак і цвікоў. Зрэшты, ён зрабіў спробу сумленна выканаць і гэта заданне ўскладзенае на яго партыяй; стварыў камісію спецыялістаў, аб'ехаў з ёй шэраг заводаў і прадставіў вынікі вывучэння Вышэйшаму Савету Народнай Гаспадаркі; заключэнні яго ніякіх наступстваў, зразумела, не мелі».

Пачынаючы са свайго разгрому ў студзені, на працягу ўсяго 1925 года Троцкі не займаецца ніякай колькі-небудзь заўважнай палітычнай дзейнасцю, і нават не выступае на XIV З'ездзе УКП(б), зларадна назіраючы з боку за разгромам Зіноўева і Каменева. Тым не менш, менавіта ў 1925 годзе Троцкі ўмацоўвае свае пазіцыі ідэолага, апублікаваўшы ў «Праўдзе» серыю праграмных артыкулаў «Да сацыялізму ці капіталізму?», што развівалі ідэі сваіх прыхільнікаў Праабражэнскага, Пятакова і Смірнова. Артыкулы Троцкага абапіраліся ў першую чаргу на апублікаваную таксама ў 1925 годзе працу Праабражэнскага «Закон сацыялістычнага выточнага назапашання».

Ва ўсіх гэтых працах Троцкі і яго прыхільнікі высунулі ідэалагічную дактрыну так званай «''звышіндустрыялізацыі''». Адна з самых фундаментальных супярэчнасцей паміж артадаксальным марксізмам XIX стагоддзя і яго рэальным увасабленнем была выяўна ўжо з 1917 года — рэвалюцыя перамагла ў сялянскай Расіі, тады як Маркс і Энгельс пры сваім жыцці выяўна меркавалі, што гэта адбудзецца ў індустрыяльнай Заходняй Еўропе. Троцкі прапануе ліквідаваць гэту супярэчнасць, прыступіўшы да фарсаванай індустрыялізацыі за кошт вёскі. [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Б. Г. Бажанаў]] скаментаваў гэта так:
«чыста бальшавіцкі падыход: каб нешта зрабіць, трэба некага зрабаваць».

[[Файл:Харьков Троцкий Егоров смотр 1919.jpg|thumb|329x329px|Троцкі і [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Ягораў]] у Харкаве.]]

Асноўную ўвагу Троцкі прапануе надаваць развіццю ў першую чаргу ваеннай прамысловасці, і цяжкай прамысловасці, вытворчасці сродкаў вытворчасці. Падобныя пагляды пачынаюць перагукацца з платформай Зіноўева і Каменева. Да 1925 года матэрыяльны ровень жыцця працоўных у вялікіх прамысловых гарадах усё яшчэ быў ніжэй узроўня 1913 года. У звязку з гэтым у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Ленінградзе і ў Маскве ўсё мацней нарастала незадаволенасць рэжымам «нэпа»; падобная незадаволенасць персаніфікавалася ў выявах «нэпмана» і «кулака». Зіноўеў і Каменеў, як кіраўнікі Ленінградскай і Маскоўскай партыйных арганізацый, сталі правадырамі падобнай незадаволенасці.

Дактрына «звышіндустрыялізацыі», да якой паралельна прыходзяць група Троцкага і група Зіноўева-Каменева, дае ім у рукі зручную падставу абрынуцца на Сталіна. Не жадаючы даваць сваім канкурэнтам козыр у рукі, Сталін у якасці «процівагі» звяртаецца да будучага блока «правых» — Бухарын, Рыкаў, Томскі. Бухарын высоўвае канкуруючую ідэалагічную дактрыну «урастання селяніна ў сацыялізм», і паддае жорсткай крытыцы дактрыну «звышіндустрыялізацыі», звінаваціўшы прыхільнікаў Троцкага ў насаджэнні «унутранага каланіялізму» і рабаванні вёскі.

==== 1926—1927 гады. «Аб'яднаная апазіцыя» супраць блока Сталін-Бухарын ====
Да пачатку 1926 года адбываецца збліжэнне палітычных платформаў групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева на глебе адзінства паглядаў па пытанні магчымасці «пабудовы сацыялізму ў адной краіне» і «звышіндустрыялізацыі». У красавіка-ліпені 1926 «старая» («трацкісцкая») і «новая» (зіноўеўска-каменеўская) апазіцыі яднаюцца («трацкісцка-зіноўеўскі блок»), што выяўна пазначылася на праходзілых у красавіку і ў ліпені пленумах ЦК. Да блока прылягаюць таксама з боку Троцкага [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]], [[Яўген Аляксеевіч Праабражэнскі|Праабражэнскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|Красцінскі]], [[Карл Бернгардавіч Радэк|Радэк]], [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў А. Г.]], [[Івар Тэнісавіч Смілга|Смілга]] і інш., з боку Зіноўева — [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]]. Да апазіцыянераў далучаюцца таксама ўдава Леніна [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]] і аскепкі разгромленай «[[Рабочая апазіцыя|рабочай апазіцыі]]», перадусім [[Аляксандр Гаўрылавіч Шляпнікаў|Шляпнікаў]]

Да [[1926 год]]у асноўныя апазіцыянеры ўжо цалкам страцілі рэальную ўладу. Троцкі пазбавіўся пастоў наркамваенмора і [[Рэвалюцыйны ваенны савет|намесніка РВС]], Зіноўеў — старшыні выканкама Ленсавета і старшыні [[ВККІ|выканкама Камінтэрна]], Каменеў — кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, замнамессаўнаркама і старшыні [[Савет Працы і Абароны|Савета Працы і Абароны]]. Хоць яны ўсё яшчэ захоўваюць членства ў ЦК, і нават членства ў Палітбюро, на ўсіх пленумах ЦК, пасяджэннях Палітбюро і на ўсіх партыйных з'ездах яны ўжо аказваюцца ў меншасці. Без любой улады апазіцыянерам застаецца толькі перанесці сваю барацьбу са Сталіным у вобласць чыстай ідэалогіі ў надзеі схіліць на свой бок партыйную большасць. Апазіцыя бязлітасна вінаваціць Генеральнага сакратара ў «[[бюракрат]]ычным перараджэнні партыі», «руху да [[тэрмідор]]а», нежаданні праводзіць «''звышіндустрыялізацыю''» і сабатажы будаўніцтва «міжнароднай сістэмы сацыялізму».

На думку [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыса Бажанава]], да [[1926]] года Сталін ужо ў цэлым завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ўсе ключавыя пасты ў партыі, і «''працягваў гэту шуміху з апазіцыяй толькі для таго, каб выявіць сваіх утоеных ворагаў''».

Як адзначае даследчык [[Вадзім Захаравіч Рагавін|Рагавін]], аб'яднанне групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева, якія яшчэ зусім нядаўна варагавалі, на справе прывяло толькі да іх узаемнай дыскрэдытацыі. Яшчэ ў [[1924]] годзе Зіноўеў бязлітасна атакаваў Троцкага, распрацаваўшы дактрыну «трацкізму», як «варожай ленінізму дробнабуржуазнай плыні». У [[1926]] годзе ён аддаў перавагу блакавацца з тым жа самым Троцкім. Як адзначаў пазней [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Кіраў]], «нідзе трацкізм не быў так пабіты… як у Ленінградзе [узначаленым Зіноўевым],.. потым раптам нечакана адбылося знакамітае братанне паміж Зіноўевым і Троцкім. Гэты крок здаўся ленінградскай арганізацыі нечым зусім чароўным».

Сталін тым часам выкарыстоўвае «кампрамат» уласных праціўнікаў, вінавацячы ў «трацкізме» зараз і аўтара самога «трацкізму» Зіноўева, раз ужо ён склаў з Троцкім блок. Падчас «літаратурнай дыскусіі» 1924 года Троцкі «спамянуў» Зіноўеву і Каменеву іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года; зараз жа Сталін з задавальненнем «перахапляе» і гэтыя лозунгі. Удава Леніна Крупская на XIV З'ездзе УКП(б) беспаспяхова спрабуе заклікаць да «партыйнага дэмакратызму», нагадаўшы дэлегатам, што і сам Ленін на [[IV з’езд РСДРП|«стакгольмскім» з'ездзе]] быў у меншасці, але яе ўжо ніхто не слухаў. Сталін парыруе выступленне Крупскай заявай: «А чым, уласна, адрозніваецца тав. Крупская ад любога іншага адказнага таварыша? Ці не думаеце вы, што зацікаўленасці асобных таварышаў павінны быць пастаўлены вышэй зацікаўленасцей партыі і яе адзінства? Хіба таварышам з апазіцыі не вядома, што для нас, для бальшавікоў, фармальны дэмакратызм — пустышка, а рэальныя зацікаўленасці партыі — усё?».

Усё часцей і часцей у папрок Троцкаму пачынае ставіцца і яго нацыянальнасць, у прэзідыумы пачынаюць усё часцей падаваць запіскі з месцаў з заявамі накшталт «Троцкі адпрэчвае магчымасць пабудовы сацыялізму ў адной краіне, таму што з-за сваёй нацыянальнасці не верыць у сілу рускага народа», «Троцкі не мог быць камуністам, што сама яго нацыянальнасць паказвае, што яму патрэбна спекуляцыя». У 1927 годзе Троцкі абрынаецца на падобныя запіскі, завучы іх «чарнасотнікавымі»: «чорт ведае што, пытаюць, на якія-дэ „сродкі“ апазіцыя вядзе сваю „працу“». Сталін і тут пазіцыянуе сябе, як «умеранага», выступіўшы з двухсэнсоўнай заявай, што «мы змагаемся супраць Троцкага, Зіноўева і Каменева не таму, што яны яўрэі, а таму, што яны апазіцыянеры».

Імкнучыся знайсці процівагу ідэалагічным навінам апазіцыянераў, Сталін яднаецца з групай [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарын]] — [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|Рыкаў]] — [[Міхаіл Паўлавіч Томскі|Томскі]], пагляды якіх пазней былі асуджаны, як «правы ўхіл». Бухарын бязлітасна атакуе «левых» апазіцыянераў, вінавацячы іх дактрыну «звышіндустрыялізацыі» у будаванні «унутранага каланіялізму» і падрыве [[Смыка горада і вёскі|«''смыкі''» паміж горадам і вёскай]]. З пункту гледжання «правых», адным з грахоў «трацкізму» была празмерная апора толькі на працоўных і грэбаванне сялянствам. На гэтым этапе Сталін усё яшчэ пазіцыянуе сябе, як «умеранага» цэнтрыста, які стрымлівае радыкалізм як левага, гэтак і правага крыла партыі. З аднаго боку, Сталін супрацьстаіць левым з іх вымогай працягу знясільваючай «сусветнай рэвалюцыі» і не менш за знясільваючую індустрыялізацыю. З іншага боку, Сталін таксама «абсякае» Бухарына, засудзіўшы яго знакаміты лозунг сялянам «[[Узбагачайцеся!]]», як «не наш».

Троцкі ў 1927 годзе апісвае сталінскую ролю «міратворца» наступным чынам:
{{пачатак цытаты}}
''На всех ячейках докладчики, специально дрессированные, ставят вопрос об оппозиции так, что поднимается рабочий, чаще всего по наряду, и говорит: «чего же вы возитесь с ними, не пора ли их расстрелять?» Тогда докладчик со скромно-лицемерной миной возражает: «товарищи, не нужно спешить». … всё это для того, чтобы вызвать у обманутых слушателей, у сырых молодых партийцев, которыми вы искусственно заполняете партийные ряды, бешеную реакцию, и чтобы потом иметь возможность сказать: «смотрите, мы готовы бы терпеть, но массы требуют».''
{{канец цытаты}}

У студзені 1924 года Сталін стрымаў Зіноўева, які патрабаваў арыштаваць Троцкага за меркаваную падрыхтоўку «банапартысцкага» ваеннага перавароту, у ліпені і ў снежні Зіноўеў патрабуе выключыць Троцкага з партыі. У снежні 1925 Сталін бароніць ад атак Зіноўева ўжо Бухарына. У 1926—1927 гадах Бухарын, Рыкаў і Томскі цалкам пэўна «забягаюць наперад» Сталіна, патрабуючы рэпрэсій. Так, Бухарын у лістападзе 1926 года заяўляе:

{{пачатак цытаты}}
Тов. Зиновьев говорил… как хорошо Ильич поступил с оппозицией, не выключая всех тогда, когда он имел только два голоса из всех на профессиональном собрании. Ильич дело понимал: ну-ка, исключи всех, когда имеешь два голоса (''Смех''). А вот тогда, когда имеешь всех, и против себя имеешь два голоса, а эти два голоса кричат о термидоре, — тогда можно и подумать. (''Возгласы'' «Правильно». ''Аплодисменты, смех. Сталин с места'': «Здорово, Бухарин, здорово. Не говорит, а режет.»)
{{канец цытаты}}

Томскі ў лістападзе 1927 года выражаецца больш пэўна:
{{пачатак цытаты}}
Оппозиция очень широко распространяет слухи о репрессиях, об ожидаемых тюрьмах, о Соловках и т. д. Мы на это скажем нервным людям: «Если вы и теперь не успокоитесь, когда мы вас вывели из партии, то теперь мы говорим: нишкните, мы просто вежливо попросим вас присесть, ибо вам стоять неудобно. Если вы попытаетесь выйти теперь на фабрики и заводы, то мы скажем „присядьте, пожалуйста“ (''Бурные аплодисменты''), ибо, товарищи, в обстановке диктатуры пролетариата может быть и две и четыре партии, но только при одном условии: одна партия будет у власти, а все остальные в тюрьме.» (''Аплодисменты'').
{{канец цытаты}}

У такім жа духу выступае і Рыкаў, які на XV з'ездзе УКП(б) у снежні [[1927]] года заўважыў: «Няможна ручацца за тое, што насельніцтва турмаў не давядзецца хуткім часам некалькі павялічыць». У якасці падарунка дэлегатам з'езда са Сталінграда даслалі венік. Рыкаў асабіста ўручыў яе Сталіну са словамі: «я перадаю венік таварышу Сталіну, хай ён вымятае ёю нашых ворагаў».

Арганізаваная Сталіным большасць уся больш выцясняе апазіцыянераў з легальнага поля, лішаю іх магчымасці весці дыскусіі на пленумах, з'ездах, у пячаткі. У ліпені 1926 года зіноўевец [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]] арганізоўвае ў падмаскоўным лесе нелегальны сход апазіцыі, завошта Зіноўеў выводзіцца з Палітбюро, як «кіроўны фракцыйнай дзейнасцю». Напал жарсцяў прыводзіць да таго, што падчас супольнага ліпеньскага пленума ЦК і ЦКК проста ў зале паседжанняў у [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскага]] адбываецца сардэчны прыступ, 20 ліпеня ён памірае.

Восенню 1926 года апазіцыя спрабуе арганізаваць агітацыю на «нізавых» партыйных вочках, што суправаджаецца добра арганізаванымі абструкцыямі, і выключэннямі прыхільнікаў апазіцыі з партыі «за фракцыйную дзейнасць». Троцкі люта атакуе Сталіна, заяўляючы: «Ідэйнае ўбоства заменена апаратнай усёмагутнасцю», і «наверсе стварылася каста, што адарвалася ад мас».

{{пачатак цытаты}}
''Аппарат дал бешеный отпор. Идейная борьба заменилась административной механикой: телефонными вызовами партийной бюрократии на собрания рабочих ячеек, бешеным скоплением автомобилей, рёвом гудков, хорошо организованным свистом и рёвом при появлении оппозиционеров на трибуне. Правящая фракция давила механической концентрацией своих сил, угрозой репрессий. Прежде чем партийная масса успела что-нибудь услышать, понять и сказать, она испугалась раскола и катастрофы.''
{{канец цытаты}}

Разам з тым апазіцыянеры Зіноўеў, Петэрсан, Муралаў і Троцкі ў сваім лісце Палітбюро ЦК УКП(б), Прэзідыум ЦКК і Выканкам Камінтэрна ад 6 верасня 1927 года прызнаюць: «У мінулым нашай партыі такія сродкі [зрыванне сходаў] ужываліся намі на сходах, скліканых буржуазнымі партыямі, а таксама — на сходах з меншавікамі пасля канчатковага расколу з імі. Усярэдзіне нашай партыі падобныя метады павінны быць самым рашучым чынам забаронены, бо яны замінаюць рашэнню партыйных пытанняў партыйным шляхам».

Паступовае «выдушванне» апазіцыянераў за рамкі «савецкай легальнасці» прыводзіць да таго, што пад падставай «парушэння партыйнай дысцыпліны» Троцкі і Каменеў у кастрычніку 1926 года выключаюцца з Палітбюро. Таксама ўвосень 1926 года ад апазіцыянераў адыходзіць Крупская, якая заявіла: «Апазіцыя зайшла занадта далёка». Тым не менш, Троцкі застаецца ў складзе ЦК, час ад часу люта атакуючы Сталіна на яго пленумах. 26 лістапада 1926 года [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў]] быў выдалены з СССР і адпраўлены ў Італію ў якасці паўпрада. Адзін з асноўных «зіноўеўцаў», [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], яшчэ 16 студзеня 1926 года пераведзены з пасады наркамфіна на пасаду намесніка старшыні [[Дзяржплан СССР|Дзяржплана СССР]].

Паступовая «агонія» апазіцыі на нейкі час адсоўваецца палітычным крызісам у Кітаі. Пад канец 1926 года блок Сталін-Бухарын настойваў на правядзенні Камуністычнай партыяй Кітая ўмеранай палітыкі і складанні альянсу з узначаленым Чан Кай Шы рухам [[Гаміньдан]]. Падобная тактыка рэзка адрознівалася ад тактыкі саміх камуністаў у 1917 годзе і скончылася правалам; у красавіку 1927 года Чан Кай Шы, асцерагаючыся саперніцтва з кітайскімі камуністамі, разагнаў іх сілай.

Палітычны крызіс у Кітаі быў шырока выкарыстаны апазіцыяй для крытыкі Сталіна, як «сабатаж будаўніцтва міжнароднай сістэмы сацыялізму». Троцкі ахарактарызаваў кітайскія падзеі, як «выяўнае банкруцтва сталінскай палітыкі».

У чэрвені 1927 года галоўны кантрольны арган партыі, ЦКК разглядае справы Зіноўева і Троцкага, аднак вырашае іх з партыі не выключаць. У ліпені Троцкі высоўвае двухсэнсоўную «тэзу Клемансо», якую Сталін 1 жніўня на аб'яднаным пленуме ЦК і ЦКК ахарактарызаваў, як абяцанне «захапіць паўстанцкім шляхам уладу ў выпадку вайны», арганізаваная Сталіным большасць асуджае Троцкага за «умоўнае абаронніцтва» і імкненне «арганізаваць другую партыю». У той жа час Сталін выступае супраць выключэння Троцкага з партыі, у выніку пленум абмяжоўваецца аб'явай Зіноўеву і Троцкаму строгай вымовы.

Восенню 1927 года Сталін канчаткова «выціскае» левую апазіцыю за рамкі «савецкай легальнасці». У верасні апазіцыянеры арганізуюць у Маскве і Ленінградзе нелегальныя працоўныя сходкі, якія наведалі да 20 тыс. чал. У шэрагу гарадоў выступленні апазіцыянераў на сходах партактываў перапыняюцца крыкамі і свістам; у Ленінградзе падчас выступлення апазіцыі ў зале паседжанняў было адключана святло, на сходзе партактыву Петраградскага раёна на выступалага апазіцыянера напалі, і разарвалі праект рэзалюцыі, які прапаноўваўся ім. Шэраг апазіцыянераў атрымвае прызначэнні за мяжу, у прыватнасці, ніколі не працавалы ў гандлі [[Георгій Іванавіч Сафараў|Сафараў]] «высылаецца» ў савецкае гандпрадства ў Турцыі, аднак выехаць адмовіўся. Разгортваюцца масавыя выключэнні з партыі радавых апазіцыянераў, якія да лістапада 1927 года дайшлі прынамсі да 600 чалавек, 26 жніўня з'яўляецца дырэктыва не прымаць у члены партыі кандыдатаў-апазіцыянераў.

Для друку агітацыйнай літаратуры арганізуецца нелегальная друкарня на ўзор дарэвалюцыйнай падпольнай дзейнасці.

27 верасня 1927 года на супольным пасяджэнні Прэзідыума [[ВККІ]] і Інтэрнацыянальнай кантрольнай камісіі Троцкі быў аднагалосна выключаны з кандыдатаў у члены Выканкама [[Камінтэрн]]а&lt;ref&gt;[http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref75 Мухамеджанов М. М. Коминтерн: страницы истории]&lt;/ref&gt;.

7 лістапада 1927 года праходзяць апазіцыйныя дэманстрацыі ва ўгодкі Кастрычніцкай рэвалюцыі. Адна дэманстрацыя, пад кіраўніцтвам Смілгі і Праабражэнскага, была арганізавана ў Маскве (каля былой гасцініцы «Парыж» на вугле Ахвотнага шэрага і Цверскай вуліцы), другая, пад кіраўніцтвам Зіноўева, Радэка і Лашэвіча, — у Ленінградзе. Гэтыя дэманстрацыі былі атакаваны натоўпамі, якія закідвалі іх «крыгамі, бульбай і дровамі» і выкрыквалі лозунгі: «Бі апазіцыю!», «Далоў [[жыд]]оў-апазіцыянераў!» і г.д. Смілга, Праабражэнскі, Грунштэйн, Янукідзэ і інш. былі выцягнуты з гаўбца натоўпам і збіты, услед машыне з Троцкім, Каменевым і Муралавым было зроблена некалькі стрэлаў, пасля чаго невядомымі была распачата спроба выцягнуць іх з машыны.

11 лістапада ЦК УКП(б) патрабуе ад апазіцыянераў спыніць нелегальныя сходы на прыватных кватэрах (так званыя «смыкі»), якія ў некаторых выпадках збіралі па некалькі сотняў чалавек, і праходзілі, у прыватнасці, у Тэхнічным вучылішчы. Шэраг падобных сходаў суправаджаюцца сутыкненнямі з прыхільнікамі Сталіна, у прыватнасці, па цверджанні Троцкага, у Харкаве дападка да «рэвальверных выстралаў».

На супольным XIII з'езда РКП(бы) (май, 1924) Пленуме ЦК і ЦКК Троцкі патрабуе абвясціць «Тэстамент Леніна», і, у адпаведнасці з ім, зняць Сталіна з паста Генеральнага сакратара. Сталін абвяшчае тэкст «Тэстаменту». На XIII з'езда РКП(б) (май, 1924) Сталін просіць ад пленума ЦК прыняць яго адстаўку з паста Генсака, аднак ЦК адстаўку не прымае.

Арганізацыя апазіцыянерамі нелегальнай друкарні і нелегальнай кастрычніцкай маніфестацыі робіцца нагодай для выключэння Зіноўева і Троцкага з партыі 16 лістапада 1927 года. Падчас гэтых падзей сканчае жыццё самагубствам адзін з асноўных прыхільнікаў Троцкага, смяротна хворы [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]].

=== Высылка ў Алма-Аце ===
{{main|Высылка Троцкага ў Алма-Аце}}
Высылка Л. Д. Троцкага ў Алма-Аце ў 1928—1929 гадах.

=== Выгнанне з СССР ===
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R15068, Leo Dawidowitsch Trotzki.jpg|thumb|Л. Д. Троцкі. Фатаграфія прыкладна 1929 года.]]
У [[1929]] годзе на савецкім судне «Ільіч» (былы «Мікалай II») з порта горада [[Поці]] быў высланы за межы СССР — у Турцыю на востраў [[Бююкада]] ці Прынкіпа — самы буйны з [[Прынцавы астравы|Прынцавых астравоў]] у [[Мармуровае мора|Мармуровым моры]] каля [[Стамбул]]а. У гэты перыяд апублікавала свая фундаментальная гістарычная праца «[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]». У 1932 годзе пазбаўлены [[грамадзянства СССР|савецкага грамадзянства]]. У 1933 пераехаў у [[Францыя|Францыю]], у 1935 у [[Нарвегія|Нарвегію]]. Нарвегія, баючыся пагоршыць адносіны з СССР, усімі сіламі імкнулася пазбавіцца ад непажаданага імігранта, канфіскаваўшы ў Троцкага ўсе творы і змясціўшы яго пад хатні арышт, таксама Троцкаму высоўваліся пагрозы выдаць яго савецкаму ўраду. Не вытрымаўшы ўціскаў, Троцкі ў 1936 годзе эміграваў у [[Мексіка|Мексіку]], дзе жыў у доме сям'і мастакоў [[Фрыда Кало|Фрыды Кало]] і [[Дыега Рывера|Дыега Рыверы]].

У пачатку жніўня [[1936]] года Троцкі скончыў працу над кнігай «[[Здраджаная рэвалюцыя]]», у якой ён назваў тое, што адбывалася ў Савецкам Саюзе, «сталінскім тэрмідорам». Сталіна Троцкі вінаваціў у [[банапартызм]]е.

Троцкі пісаў, што «свінцовы зад бюракратыі пераважыў галаву рэвалюцыі», пры гэтым ён канстатаваў, што «з дапамогай дробнай буржуазіі, бюракратыі атрымалася звязаць па руках і па нагах пралетарскі авангард і раздушыць бальшавіцкую апазіцыю»; у прыватнасці, ён злічыў праявай гэтага і палітыку на ўмацаванне сям'і ў СССР: «Рэвалюцыя зрабіла гераічную спробу разбурыць так званы „сямейны агмень“, то бок архаічную, прытхлую і косную ўстанову… Месца сям'і… павінна была, па задуме, заняць скончаная сістэма грамадскага сыходу і абслугоўвання…»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |title=Л. Д. Троцкий. Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт? |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227140952/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |archive-date=27 снежня 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта, ён працягваў лічыць СССР [[Тэорыя дэфармаванай рабочай дзяржавы|рабочай дзяржавай]] і заклікаў сваіх прыхільнікаў бараніць яго ад любых вонкавых ворагаў.

У 1938 абвясціў стварэнне [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]], спадчыннікі якога існуюць і дагэтуль.

У 1938 годзе ў [[Парыж]]ы ў лякарні пасля аперацыі памёр старэйшы сын Троцкага — [[Леў Львовіч Сядоў|Леў Сядоў]].

У апошні перыяд свайго жыцця Троцкі працаваў над другім томам [[Сталін (кніга Троцкага)|кнігі «Сталін»]], дзе, у прыватнасці, развіваў гіпотэзу пра атручванне Леніна Сталіным&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | title = Очередь номер 1 » Журнал Столица | access-date = 29 кастрычніка 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171206074453/http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | archive-date = 6 снежня 2017 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Забойства ===
{{main|Забойства Троцкага}}

У маі 1940 года было здзейснена няўдалы замах на жыццё Троцкага. Кіраваў замахам таемны агент [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Іосіф Рамуальдавіч Грыгулевіч|Грыгулевіч]]. Групу налётчыкаў узначаліў мексіканскі мастак і перакананы сталініст [[Хасэ Давыд Альфара Сікейрас|Сікейрас]]. Уварваўшыся ў пакой, дзе знаходзіўся Троцкі, налётчыкі расстралялі ўсе патроны і паспешна схаваліся. Троцкі, які паспеў схавацца за ложкам з жонкай і ўнукам, не пацярпеў. Па ўспамінах Сікейраса, няшчасце было злучана з тым, што члены яго групы былі неспрактыкаваны і вельмі хваляваліся.

Рана раніцай 20 жніўня 1940 года агент НКУС [[Рамон Меркадэр]], які пракраўся раней у атачэнне Троцкага як перакананы яго прыхільнік, прыйшоў да Троцкага, каб паказаць свой рукапіс. Троцкі сеў яе чытаць, і тым часам Меркадэр нанёс яму ўдар па галаве ледасекам, які пранёс пад плашчом. Удар быў нанесены ззаду і зверху па прысутным Троцкім. Рана дасягала 7 сантыметраў у глыбіню, але Троцкі пасля атрыманай раны пражыў яшчэ амаль суткі і 21 жніўня памёр. Пасля крэмацыі быў пахаваны ў двары дома ў Каяакане&lt;ref name=&quot;kri&quot; /&gt;.

24 жніўня [[газета «Праўда»]] публікуе некралог «Ганебная смерць Троцкага» за аўтарствам [[Сталін]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 |title=Статья в «Правде» «Бесславная смерть Троцкого» с правкой Сталина |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=23 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723030135/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Савецкая ўлада публічна адпрэчыла сваё дачыненне да забойства. Забойца быў прысуджаны мексіканскім судом да дваццацігадовага турэмнага зняволення; у 1960 годзе Рамону Меркадэру, які вызваліўся з месцаў зняволення і прыехаў у СССР, было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]].

== Рэабілітацыя ==
Леў Троцкі не быў афіцыйна рэабілітаваны савецкай уладай. І нават у перыяд [[перабудова|Перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]] ад асобы [[КПСС]] асуджаў гістарычную ролю Троцкага&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 М. С. Горбачёв. Октябрь и перестройка: революция продолжается.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723032031/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 |date=23 ліпеня 2014 }} // Коммунист. 1987. № 17. С.10-15.&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Перыяд знаходжання Троцкага на пасту намесніка РВС і наркамваенмора супаў са станаўленнем новай дзяржаўнай, ваеннай і прапагандысцкай машыны, адным з заснавальнікаў якой быў і сам Троцкі. Неадымнай часткай пабудаванай бальшавікамі сістэмы прапаганды было ўслаўленне заслужаных дзеячаў рэвалюцыі, абранне іх у «ганаровыя прэзідыумы» самых розных з'ездаў і сходаў (пачынаючы ад з'ездаў партыі, і сканчаючы школьнымі сходамі), атрыманне рознага роду ганаровых званняў («ганаровага гарняка», «ганаровага металурга», «ганаровага чырвонаармейца» і г.д.), пераназванні гарадоў, вывешванне партрэтаў і публікацыя рамантызаваных біяграфій.

Адной з форм услаўлення заслужаных дзеячаў рэвалюцыі ў раннесавецкай прапагандзе быў «[[культ асобы]]», які з'явіўся яшчэ да кастрычніка 1917 года. Яшчэ атаман Каледзін у жніўні 1917 года называў сябе «правадыром арміі», а адной з выяўных праяў «культу асобы» быў ярка выяўлены культ папулярнага сярод салдат вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які пашырыўся прынамсі з 1915 года. У савецкай жа прапагандзе Ленін звычайна называўся «правадыром рэвалюцыі», а Троцкі — «правадыром Чырвонай арміі». Падчас Грамадзянскай вайны імем Троцкага былі названы два [[бронецягнік]]і, № 12 імя Троцкага і № 89 імя Троцкага&lt;ref&gt;[http://hobbyport.ru/armor/bp_rkka.htm Бронепоезда Красной Армии в 1918—1920 гг]&lt;/ref&gt;.

Падобныя назвы былі даволі звычайнымі; у складзе Чырвонай арміі былі таксама, прыкладам, бронецягнік № 10 імя Розы Люксембург, № 44 імёны Валадарскага, ці № 41 «Славный вождь Красной Армии [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Егоров]]».

Прынамсі з 1919 года, традыцыйным стала абранне «Леніна і Троцкага» у так званыя «ганаровыя прэзідыумы». Так, 4.11.1923 Ленін, Троцкі і Рыкаў былі абраны ў ганаровы прэзідыум завода «Чырвоны каўчук»&lt;ref&gt;[http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 career advice | Stewart Cooper Coon Blog — О самолётах и авиации IL2U.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721004526/http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 |date=21 ліпеня 2013 }}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1924 года Рыкаў і Троцкі (згадваліся ў такім парадку) абраны ў ганаровы прэзідыум I Усесаюзнага шахматна-шашачнага з'езда&lt;ref&gt;[http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html Алтайская правда N 310—312 (24929 — 24931), пятница 05 ноября 2004г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111111230942/http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html |date=11 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;. У сваіх мемуарах Троцкі згадвае і іншыя прыклады: яшчэ ў лістападзе 1919 года II Усерасійскі з'езд мусульманскіх камуністычных народаў Усходу абірае сваімі ганаровымі членамі Леніна, Троцкага, Зіноўева і Сталіна, у красавіку 1920 года той жа склад абіраецца ганаровым прэзідыумам I Усерасійскага з'езда чувашскіх камуністычных секцый&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/rusTrockiy/11.htm Книга о Сталине. Сталин в Наркомнаце]&lt;/ref&gt;.

У [[1923]] годзе ў знак заслуг Троцкага перад бальшавізмум падчас барацьбы з сіламі Керанскага-Краснова ў 1917 годзе і падчас абароны Петраграда ў 1919 годзе горад [[Гатчына]] была пераназвана ў горад Троцк&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/1381/%D0%93%D0%B0%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Гатчина&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, прытым 5 лістапада 1923 года гарсавет нават абраў сваімі «ганаровымі старшынямі» Леніна, Троцкага і Зіноўева&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |title=Загадка памятников Ленину в Гатчине |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=11 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111234159/http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Фактычна, да канца Грамадзянскай вайны фармуецца «культ Троцкага», як заслужанага дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны. Яго асаблівасцю ў параўнанні з пазнейшым «культам асобы Сталіна» было тое, што «культ Троцкага» існаваў паралельна з цэлым шэрагам іншых «культаў», супастаўных па памеры: культам асобы Леніна, культам «ленінградскага правадыра» і «правадыра Камінтэрна» Зіноўева, культамі Крупскай, Томскага, Рыкава, Касіёра, Калініна, культамі шэрага палкаводцаў Грамадзянскай вайны (Тухачэўскага, Фрунзэ, Варашылава, Будзёнага), і г.д., аж да драбнейшага культу вядомага паэта [[Дзям’ян Бедны|Дзям'яна Беднага]], у гонар якога ў 1925 годзе быў названы горад [[Спаск (Пензенская вобласць)|Спаск]]. Даследнік Сяргей Фірсаў лічыць бальшавіцкія культы дзеячаў рэвалюцыі «перавернутым» варыянтам хрысціянскага культу святых&lt;ref&gt;[http://www.orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx Перевёрнутая религия: советская мифология и коммунистический культ — Orthodoxia.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127212435/http://orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx |date=27 лістапада 2010 }}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнкі Сяргея Фірсава, пасля выключэння Троцкага з партыі ў 1927 годзе і выгнання з СССР у 1929 годзе пачаўся працэс яго «дэсакралізацыі», які прасочваецца па біяграфічных даведках у нататках да выданняў сходу складанняў Леніна. У 1929 годзе Троцкі пазначаны ў іх як «высланы з СССР», у 1930-м як «сацыял-дэмакрат», у 1935 яго «сацыял-дэмакратызм»-«трацкізм» ужо ахарактарызаваны як «перадавы атрад контррэвалюцыйнай буржуазіі». Ужо пачынючы з 1938 года Троцкі апісваецца як універсальны злодзей, вырадак «буржуазна-фашысцкага» пекла, дэман сусветнай камуністычнай сістэмы.

* Ордэн Чырвонага Сцяга на знак заслуг перад сусветнай пралетарскай рэвалюцыяй і рабоча-сялянскай арміяй, а менавіта — за абарону Петраграда, — пастановай [[ВЦВК]] Савета рабочых, сялянскіх, казачых і чырвонаармейскіх дэпутатаў ад 7 лістапада 1919 года&lt;ref&gt;«Известия» 09.11.1919.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкі Леў Давыдавіч|[[Уладзімір Аляксандравіч Бажанаў|Бажанаў У. А.]]|530}}

=== Поўныя біяграфіі ===
* Четырёхтомная биография Ю. Фельштинского и Г. Чернявского (2012—2013):
** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тыраж=2000  |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 1}}
** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 2. Большевик. 1917—1923 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=512 |isbn=978-5-227-03802-9 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 2}}
** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 3. Оппозиционер. 1923—1929 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=464 |isbn=978-5-227-04064-0 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 3}}
** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 4. Враг №1. 1929—1940 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=544 |isbn=978-5-227-04154-8 |тыраж=2500 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 4}}
* Трилогия Дойчера (1954—1963):
** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 |адказны=Пер. с англ. Т. М. Шуликовой |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=527 |isbn=5-9524-2147-4 |ref=Дойчер, кн. 1}}
** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Безоружный пророк. 1921—1929 |адказны=Пер. с англ. Л. А. Игоревского |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=495 |isbn=5-9524-2155-5 |ref=Дойчер, кн. 2}}
** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Изгнанный пророк. 1929—1940|адказны=Пер. с англ. А. С. Цыпленкова |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=526 |isbn=5-9524-2157-1 |ref=Дойчер, кн. 3}}
* {{кніга |аўтар=Волкогонов Д. А.|загаловак=Троцкий. Политический портрет |месца={{М.}} |выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|АСТ]] |год=1998 |том=1, 2 |старонак=416 |серыя=Всемирная история в лицах |isbn=5-237-00974-3 |ref=Волкогонов}}
* {{кніга |аўтар=[[Роберт Сервіс|Service R.]]|загаловак=Trotsky: A Biography |месца=Cambridge |выдавецтва=Belknap Press / [[выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта|Harvard University Press]] |год=2009 |allpages= 648|isbn=978-0674036154 |ref=Service}}
* {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |загаловак=Троцкий|арыгінал= Trotsky |выдавецтва=[[Routledge]] |год=2005 |allpages=264 |серыя=Routledge Historical Biographies |isbn=9781134572144 |isbn2=113457214X|ref=Thatcher}}
* {{кніга |аўтар=[[П’ер Бруэ|Broué P.]] |спасылка частка=http://www.marxistsfr.org/francais/broue/works/1988/00/PB_tky_03.htm|загаловак=Троцкий |арыгінал=Trotsky |выдавецтва=Fayard  |год=1988 |allpages=1105  |isbn=9782213022123 |ref=Broué}}
* {{кніга |аўтар={{comment|Swain G.|Swain, Geoffrey}}|загаловак=Trotsky |выдавецтва=Pearson Education |год=2006 |allpages= 237 |серыя=Profiles in power |isbn=9780582771901 |ref=Swain}}
* {{кніга |аўтар={{нп5|Пол Ле-Бланк|ЛеБланк П||Paul Le Blanc (historian)}} |загаловак=Leon Trotsky |выдавецтва=Reaktion Books |год=2015 |allpages=224 |серыя=Critical Lives |isbn=978-1780234304 |ref=Le Blanc}}
* {{кніга |аўтар=Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий |месца={{М.}} |выдавецтва=Молодая гвардия |год=2010 |старонак=665 |серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1261|isbn=978-5-235-03369-6|ref=Чернявский}}
* {{кніга |аўтар=Dave Renton |загаловак=Trotsky  |выдавецтва=Haus Publishing |год=2004 |allpages=180 |серыя=Life &amp; times|isbn=9781904341628|isbn2=1904341624|ref=Renton}}

=== Іншыя працы ===
* {{артыкул|аўтар=Иванов А. А.|загаловак=Первая спасылка Льва Троцкого|спасылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|выданне=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|старонкі=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}}
* {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |частка=Leon Trotsky and 1905|загаловак=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|адказны=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|выдавецтва=[[Routledge]] |год=2013|allpages=336 |серыя=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9 |isbn=9781134253302|isbn2=1134253303|ref=Thatcher}}
* Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. артыкул, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016.
* {{кніга
|аўтар          = Резник А.В. 
|загаловак       = Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы
|месца          = М.
|выдавецтва   = Свободное марксистское выдавецтва
|год            = 2010
|старонак        = 112
|isbn           = 978-5-98063-017-1
}}
* ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого].
* ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=8 чэрвеня 2017 }}
* ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недаступная спасылка}}
* ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2.
* ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: выдавецтва Европейского университета в Сант-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9'']
* {{кніга
|аўтар        = Давид Кинг.
|загаловак     = Троцкий. Биография в фотодокументах
|месца        = Екатеринбург
|выдавецтва = «СВ-96»
|год          = 2000
|isbn         = 5-89516-100-6
}}
* ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm]
* ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004.
* Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969.
* The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996).
* ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008.
* Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960.
* ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557.
* ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І. І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266.
* {{кніга
 | аўтар         =  Энтони Брентон 
 | загаловак      =   Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей)
 |арыгінал =    Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution
 | месца         =  М.
 | выдавецтва  = Альпина Нон-Фикшн
|год =  2017
 | allpages      =   414
 | isbn          =  978-5-91671-757-0 
 | ref           = Брентон
}}
* ''Г. А. Зив'' «Троцкий. Характеристика (По личным воспоминаниям)», 1921, изд. «Народоправство», Нью-Йорк.

==== Забойства Троцкага ====
* ''Вишлев О. В.'' Накануне 22 июня 1941 года.
* {{кніга
|аўтар          = Колпакиди А. И. 
|загаловак       = Ликвидаторы КГБ
|месца          = М.
|выдавецтва   = Яуза Эксмо
|год            = 2009
|старонкі       = 85-102
|старонак        = 768
|серыя          = Энциклопедия спецслужб
|isbn           = 978-5-699-33667-8
|тыраж          = 3000
}}
* {{кніга
|аўтар        = Папоров Ю. Н.
|загаловак     = Троцкий. Убийство &quot;большого затейника&quot;
|месца        = СПб
|выдавецтва = ИД &quot;Нева&quot;
|год          = 2005
|старонкі     = 384
|isbn         = 5-7654-4399-0
}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* [http://www.trotskyana.net/Leon_Trotsky/Genealogy/genealogy.htm Генеалогия семьи Троцкого]
* [http://www.gq.ru/people/article/48107/ Биография Льва Троцкого в журнале GQ]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.filosofi.su/filosofi/b/bronshtejn_trotskij_lev_dav.html О жизни Лева Давидовича Бронштейна (Троцкого)]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/ Фельштинский, Юрий Григорьевич] на lib.ru (большое количество документов, связанных с Троцким и/или троцкизмом)
* [http://www.hrono.ru/biograf/trotski.html Биография на hrono.ru]
* [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ Постановление об исключении тт. Зиновьева и Троцкого из ЦК ВКП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042914/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ |date=31 жніўня 2017 }}. 23.10.1927. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».
* [https://web.archive.org/web/20191023004002/http://www.frfly.com/esp/trotsky/trotsky_people.htm In the Trotsky compound]
* [https://web.archive.org/web/20161114091828/https://thevelvetrocket.com/2014/02/03/leon-trotskys-home-in-mexico-city/ Leon Trotsky’s Home In Mexico City]
* [https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf Музей Троцкага ў [[Мехіка]]]
* [https://archive.today/20161018004856/http://historicaldis.ru/blog/43745357413/Ubiystvo-Lva-Trotskogo Убийство Льва Троцкого]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923122259/https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf |date=23 верасня 2020 }}

=== Работы Троцкага ===

* {{lib.ru|http://www.lib.ru/TROCKIJ/}}
* [http://revkom.com/index.htm?/trotckii.htm Подборка основных сочинений Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306092655/http://revkom.com/index.htm?%2Ftrotckii.htm |date=6 сакавіка 2016 }}
* [http://trotsky.net/ Trotsky.net] — англамоўны архіў
* [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению]
* [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=21 лютага 2008 }}
* [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english)

=== Дакументы, сведчанні сучаснікаў ===
* [http://rus-sky.com/books/archvs.zip Архивы Кремля. Политбюро и Церковь. 1922-25 гг.] Под ред. Н. Н. Покровского и С. Г. Петрова (большой материал об участии Троцкого в антицерковных репрессиях)
* ''Судоплатов П. А.'' Спецоперации. Глава 4. [http://militera.lib.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/04.html Ликвидация Троцкого]
* ''Куприн А. И.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kuprin_troc.html Троцкий. Характеристика]
* [http://web.mit.edu/fjk/www/FI/BO/index.shtml Бюллетень оппозиции (Большевиков-ленинцев)].
* Послушать [http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 Троцкий, «Речь о союзе советских республик»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090710125604/http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 |date=10 ліпеня 2009 }}
* [http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 Фрида Кало и Диего Ривера навещают Троцкого в Мексике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171005234429/http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 |date=5 кастрычніка 2017 }}

=== Відэаматэрыялы і дакументальныя фільмы ===
&lt;br&gt;
&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot;&gt;
  &lt;div class=&quot;NavHead&quot;&gt;Фатаграфіі&lt;/div&gt;
  &lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| [https://archive.today/62JPW/e05bcf18dde5e55f0df6dfa9bf8184d38e96871f.jpg Фото Лейбы Бронштейна, сделанное после его ареста. 1899 г.]
|-
| [https://archive.today/2tewH/f8c7f0e8393dcef5a02c06d764ebebbbd0078bc5.jpg Советскую делегацию встречают на вокзале [[Брэст|Брест-Литовска]]. 8 января 1918 г.]
|-
| [https://archive.today/3J21Z/a9497011145e856cadc161995df29bc9effd89cd Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.]
|-
| [https://archive.today/Y8b7e/c2fa5f4ca4940b199ee0036545dfb4a12c25f2bf Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.]
|-
| [http://www.peeep.us/a9b9f22b Lev Trotsky inspects the elite [[Латышскія стралкі|Latvian Rifle Division]] in 1918. At far left is the commander of the elite Latvian Rifles, [[Іаакім Іаакімавіч Вацэціс|Ioakim Vatsetis]]]
|-
| [https://archive.today/Wuk05/3ae716f138eb9bbd799bd7c288feef04470d240b.jpg Л. Д. Троцкий на пароходе «Григорий» недалеко от [[Казань|Казани]]. Август 1918 г.]{{Недаступная спасылка}}
|-
| [https://archive.today/JAIWY/2204690ff161f52782c73d71ea254ced1a59ff8d Пароход «Григорий»; в 1919 г. переименован в «Товарищ Троцкий», затем в «Первое мая»]
|-
| [https://archive.today/prFcl/aa7390fbaa155bd8e32b5375167bec2b378781f4.jpg Пароход «Первое мая», бывший «Товарищ Троцкий»]
|-
| [https://archive.today/OfLf4/a47d2ff97cbcade474ef5cc1a6934f960a555007.png Л. Д. Троцкий на пароходе «Скворцов» у [[Саратаў|Саратова]]. 1919 г.]
|-
| [https://archive.today/CgWhg/ed854ee65f42e97cf6e749682b079f0f7356374b Л. Д. Троцкий выступает перед красноармейцами. 1919 г.]
|-
| [https://archive.today/nepLV/6b3c8c926500606e923e2c0f41a791ee895aa814.jpg Л. Д. Троцкий выступает перед войсками, отправляющимися на польский фронт. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.]
|-
| [https://archive.today/IqiYb/f5b29031622f92f914c4335bfbf9352c5c56f75a.jpg Л. Д. Троцкий, В. И. Ленин и Л. Б. Каменев. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.]
|-
| [https://archive.today/GnHPZ/0381d1ac142a6f97bc45aaf7e2c5bb6a5cee68f3 Л. Д. Троцкий выступает на юбилее [[Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова|Коммунистического университета]]. 1923 г.]
|-
| [https://archive.today/qBLm6/82e7c94fab0907ae22d6fdf11ebb864736fb3f8d.jpg На трибуне первого [[Маўзалей Леніна|Мавзолея]]]
|-
| [https://archive.today/QMytP/fe86601a9234d58726467dd89062f1c13dd691c6 Отъезд в сопровождении жены на лечение в Сухум. Март 1924 г.]
|-
| [https://archive.today/fIpvE/c6628c68d0ab85565dc0b489e3c25f69d429e3c2.jpg Вожди оппозиции среди исключённых из партии за организацию подпольных типографий. Осень 1927 г.]
|-
| [https://archive.today/4ruFH/f65c09112f615693aaf9bf842bb634fa3d49dab1.jpg Заседание Международной комиссии по расследованию московских процессов. [[Мехіка|Мехико]], апрель 1937 г.]
|-
| [https://archive.today/KNTyM/7fdc46e017b9511512f1e4066af415cae6fb9045 Презентация книги [[Макс Шэхтман|Макса Шехтмана]] «Behind the Moscow Trial». [[Мехіка|Мехико]], 26 февраля 1938 г.]
|-
| [https://archive.today/2F3jw/cde01e86b06cf794734ca72377b1f9a6a2bbac32.JPG Полицейские чины [[Мехіка|Мехико]] демонстрируют орудие убийства]
|-
| [https://archive.today/dHL1j/928645c18a0f76be83e0e9e66edfbbcca4488bf5.jpg Троцкий в больнице]
|-
| [https://archive.today/PxgQ4/8f5ec055a139d10cee179b0498ec14b3b1dc6ea8.jpg Жизненный путь революционера закончен]
|-
| [https://archive.today/NJuzm/09301a2663d52650acf0014f5d31f2c237369a6d.jpg Вскрытие тела Троцкого. [[Мехіка|Мехико]], 21 августа 1940 г.]
|-
|
[https://archive.today/3AwAN/5d4dace4822902a8b1fb0e85bda910f7c9fd7d92.jpg Бюст Троцкого]
|-
|
[https://archive.today/1a3zO/04408844df7ffca7972b94148e7fe5b8ba3dbb78.jpg За дверцей внизу — урна с прахом Троцкого]
|}
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=81983 Троцкий на пароходе смотрит в бинокль. Около 1918.]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49790 Троцкий в Мексике выступает с речью о процессе Зиновьева. (на английском)]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&amp;id=131764 Ледоруб для Троцкого. Хроника одной мести. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100309082620/http://www.rutv.ru/tvpreg.html?id=131764&amp;d=0 |date=9 сакавіка 2010 }}
* [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 «Троцкий против Сталина». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111151229/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 |date=11 студзеня 2012 }}
* [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a «Сталин против Троцкого». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111142712/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a |date=11 студзеня 2012 }}
* [http://www.rutv.ru/video.html?cid=5079&amp;d=0&amp;vid=35540 Лев Троцкий. Тайна мировой революции. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110204035806/http://www.rutv.ru/video.html?vid=35540&amp;cid=5079&amp;d=0 |date=4 лютага 2011 }}

=== Фільмы пра Троцкага на IMDB ===
* [http://german.imdb.com/title/tt0068226/ The Assassination of Trotsky] на [[IMDB]]
* [http://german.imdb.com/title/tt0108396/ Троцкі] на [[IMDB]]

{{start box}}
{{succession box
 | before = —
 | after = [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ]]
 | years = [[1918]]—[[1925]]
 | title = Народны камісар па ваенным і марскім справам СССР і Старшыня РВС СССР}}
{{end box}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Граданачальнікі Санкт-Пецярбурга}}
{{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Чырвоныя}}

{{DEFAULTSORT:Троцкі Леў Давідавіч}}
[[Катэгорыя:Меншавікі]]
[[Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый савецкіх спецслужбаў]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад ран]]
[[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Постаці Адэсы]]
[[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]]
[[Катэгорыя:Тэарэтыкі марксізму]]
[[Катэгорыя:Марксісты]]
[[Катэгорыя:Бальшавікі]]
[[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]]
[[Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна]]
[[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты II з’езда РСДРП]]
[[Катэгорыя:Члены Аргбюро ЦК УКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты VII з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты VIII з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты IX з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)]]
[[Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)]]</text>
      <sha1>r7cucov5w6w7qyf4ydppqcicg7n1ztn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харугва (вайсковая адзінка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47784</id>
    <revision>
      <id>5209595</id>
      <parentid>5195529</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="0hvfdjdpwbrq7dxplpp96qeg6rsyo29" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Харугва}}
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Харугва гусар ў пачатку XVII ст.]]
[[Файл:Kłuszyn_1610.JPG|alt=Харугва крылатых гусараў.|міні|Харугва крылатых гусар ў пачатку XVII ст.]]

'''Харугва''' — арганізацыйна-тактычная вайсковая адзінка ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўстве Польскім]].

Назва ад сцяга — ''[[Харугва (вайсковы сцяг)|харугвы]]''.

Да XV ст. складалася з «[[Кап’ё (вайсковая адзінка)|коп’яў]]» — рыцара з пахолкамі-збраяносцамі і стралкамі. Былі харугвы земскія (складаліся з «коп’яў» рыцарства пэўнай зямлі), родавыя (з «коп’яў», якія выстаўляў адзін пэўны род) і надворныя (з «коп’яў» дваран, службоўцаў [[Двор сюзерэна|двара]], уладароў або магнатаў).

У XVI ст. у шляхецкай кавалерыі харугвай называлі [[Рота|роту]], звычайна, з 100—200 чалавек на чале з [[ротмістр]]ам. У харугву ўваходзілі капійнікі і стральцы; пазней з’явіліся харугвы гусарскія, панцырныя, пяцігорскія, лёгкія. У XVI—XVII стагоддзях харугвай часам называлі пяхотныя роты венгерскага і польскага тыпу&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|16к}} С. 552.&lt;/ref&gt;.

Да сярэдзіны XVIII ст. харугвы фармаваліся [[Таварыш|таварыскай]] сістэмай. Таварышам азначалі [[Шляхта|шляхціча]], які выставіў почат — некалькі пахолкаў, потым 1—2 початавых. У лёгкай кавалерыі шляхта служыла ў асноўным без суправаджэння&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|6-2к}} С. 60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 713.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|16}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} [[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>0hvfdjdpwbrq7dxplpp96qeg6rsyo29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209612</id>
      <parentid>5209595</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2743" sha1="lpvydmbnvhbnm8rwz7xphi1io1s2jx5" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Харугва}}
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Харугва гусар ў пачатку XVII ст.]]
[[Файл:Kłuszyn_1610.JPG|міні|Харугва крылатых гусар ў пачатку XVII ст.]]

'''Харугва''' — арганізацыйна-тактычная вайсковая адзінка ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўстве Польскім]].

Назва ад сцяга — ''[[Харугва (вайсковы сцяг)|харугвы]]''.

Да XV ст. складалася з «[[Кап’ё (вайсковая адзінка)|коп’яў]]» — рыцара з пахолкамі-збраяносцамі і стралкамі. Былі харугвы земскія (складаліся з «коп’яў» рыцарства пэўнай зямлі), родавыя (з «коп’яў», якія выстаўляў адзін пэўны род) і надворныя (з «коп’яў» дваран, службоўцаў [[Двор сюзерэна|двара]], уладароў або магнатаў).

У XVI ст. у шляхецкай кавалерыі харугвай называлі [[Рота|роту]], звычайна, з 100—200 чалавек на чале з [[ротмістр]]ам. У харугву ўваходзілі капійнікі і стральцы; пазней з’явіліся харугвы гусарскія, панцырныя, пяцігорскія, лёгкія. У XVI—XVII стагоддзях харугвай часам называлі пяхотныя роты венгерскага і польскага тыпу&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|16к}} С. 552.&lt;/ref&gt;.

Да сярэдзіны XVIII ст. харугвы фармаваліся [[Таварыш|таварыскай]] сістэмай. Таварышам азначалі [[Шляхта|шляхціча]], які выставіў почат — некалькі пахолкаў, потым 1—2 початавых. У лёгкай кавалерыі шляхта служыла ў асноўным без суправаджэння&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭГБ|6-2к}} С. 60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 713.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/БелЭн|16}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} [[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>lpvydmbnvhbnm8rwz7xphi1io1s2jx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48086</id>
    <revision>
      <id>5209355</id>
      <parentid>4461678</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11778" sha1="qrvmwbqwebjwsejekshjtddtupjb5pw" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = Аграгарадок
|беларуская назва      = Туча
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = Беларусь
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Туча. Сядзібны дом (02).jpg
|подпіс                =Сядзібны дом

 |lat_dir = N|lat_deg = 52.9607|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 26.5439|lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Клецкі
|сельсавет             = Кухчыцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      =158
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 242998980
}}
'''Ту́ча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ту́чы, мн. (каля Тучо́ў)'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tuča}}, {{lang-ru|Туча}}) — [[аграгарадок]] у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Кухчыцкі сельсавет|Кухчыцкага сельсавета]].

== Назва ==
Стаіць на рацэ Тучы, што засведчаная яшчэ ў XVI ст.&lt;ref&gt;Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная Пинским старостою Станиславом Хвальчевским в 1552-1555 г. Вильна, 1884. С. 520.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вёска адносілася да [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]], а пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] стала ўваходзіць у склад [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

[[File:Pavał Jalenski. Павал Яленскі (XVIII).jpg|thumb|злева|Павел Тэадоравіч Яленскі, польны стражнік ВКЛ]]
На працягу стагоддзяў вёска Туча (каля [[Клецк]]а) бесперапынна (да [[1939]]) была ўладаннем старажытнага [[Шляхта|шляхецкага]] [[Яленскія|роду Яленскіх]] гербу «[[Корчак (герб)|Корчак]]». Дзесьці ў пачатку [[1630]]-х упершыню ва ўладанне роду вёскі [[Дунайчыцы]] і Туча набыў польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага [[Павел Тэадоравіч Яленскі]]. Маёнтак Туча (разам з Дунайчыцамі, [[Капаткевічы|Капаткевічамі]], [[Людзяневічы|Людзяневічамі]] і [[Лучыцы (Петрыкаўскі раён)|Лучыцамі]]) стаў адной з сядзіб Яленскіх, якія мелі значныя маёнткі ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]] і [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]], дзе займалі высокія земскія пасады і адосіліся да рэгіянальнай эліты.

Пасля Паўла Яленскага вёскі Туча і Дунайчыцы перайшлі да яго сына [[Ян Паўлавіч Яленскі|Яна Паўлавіча Яленскага]], мазырскага земскага пісара, а пасля мазырскага земскага суддзі, які выбіраўся ад Мазырскага павета паслом на элекцыйныя соймы (1669, 1674) і дэпутатам (1726) у Трыбунал ВКЛ. Ад Яна вёска перайшла да яго сына [[Антон Даджыбог Янавіч Яленскі|Антона-Даджыбога Янавіча Яленскага]], мазырскага падчашага (1702—1731), а пасля да ўнука — [[Кашталяны новагародскія|новагародскага кашталяна]] (1780—1795) [[Гедэон Антонавіч Яленскі|Гедэона Антонавіча Яленскага]] (1712—1798), які пабудаваў у Дунайчыцах (побач са старым і маленькім мураваным, атрымаўшым пазней назву «кашталянка») новы драўляны атынкаваны і пакрыты гонтай класіцыстычны [[палац]]. І ў Тучы Яленскія ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] пабудавалі пакрыты гонтай мураваны палац у стылі [[класіцызм]] з порцікам, упрыгожаным чатырма [[Іанічны ордар|іанічнымі]] калонамі. Каля палаца быў разбіты парк, перад палацам быў пасаджаны газон і траўнік, а таксама пабудавана ўяздная брама з алеяй дрэў да палаца.

На працягу [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска належала розным прадстаўнікам [[Яленскія|роду Яленскіх]].

Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) вёска апынулася ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]] і належала Марыяну-Казіміру Казіміравічу Яленскаму (1864—1922). Яе апошняй уладальніцай была жонка графа Андрэя Мяльжынскага — графіня Ядвіга Мяльжынская (1914—?), дачка Марыяна-Казіміра Казіміравіча Яленскага (1864—1922) і яго жонкі Марыі Кончы (1876—1941).

У [[1939]] вёска, як і іншая тэрыторыя паўночна-ўсходніх ваяводстваў Другой Рэчы Паспалітай (Заходняя Беларусь), увайшла ў склад [[БССР]], маёнтак быў канфіскаваны савецкай уладай.

Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
У Тучы захаваліся фрагменты комплексу былой сядзібы Яленскіх: сядзібны дом, вадаёмы, фрагменты парку, рэшткі гаспадарчых пабудоў i спіртзавода (апошняя чвэрць XVIII — пачатак XX ст.).

У снежні 2011 г. увесь сядзібна-паркавы комплекс Яленскіх у Тучы на аўкцыёне быў набыты італьянска-беларускай кампаніяй «Дольчэ Аўта», якая паводле дамоўленасці павінна аднавіць сядзібу ў першасным выглядзе і стварыць там турыстычны аб'ект.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Туча. Сядзібны дом (03).jpg|Сядзібны дом
Туча. Драўляны свіран.jpg|Драўляны свіран
Туча. Кузня.jpg|Кузня
Туча. Спіртзавод (02).jpg|Спіртзавод 
&lt;/gallery&gt;
== Вядомыя асобы ==
* [[Гедэон Антонавіч Яленскі]] (1712—1798) — [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1780—1795)
{{зноскі}}
== Літаратура ==
* [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://globustut.by/tucha/index.htm Глобус Беларусі: Туча] // globustut.by
* [http://www.radzima.org/be/object/2884.html Сядзіба Яленскіх у Тучы] // radzima.org
* [http://govorim.by/minskaya-oblast/vileyka/stati-o-vileyke/46633-kto-kupil-zabroshennye-shlyahetskie-usadby-v-vileyskom-i-postavskom-rayonah.html Кто купил заброшенные шляхетские усадьбы в Вилейском и Поставском районах?] // govorim.by
* [http://belarus.tio.by/novosti/13125 По мнению Министерства культуры, разрушенная усадьба Чечотов стоит дороже замка в Венгрии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123540/http://belarus.tio.by/novosti/13125 |date=4 сакавіка 2016 }} // belarus.tio.by

{{Кухчыцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Кухчыцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Яленскія]]</text>
      <sha1>qrvmwbqwebjwsejekshjtddtupjb5pw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асвіца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54990</id>
    <revision>
      <id>5209427</id>
      <parentid>5140725</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5683" sha1="nla989wlhkkwtiz0e7hh3kcnzkwkm99" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Асвіца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 9
 |Плошча басейна          = 
 |Басейн                  = Арэса/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 4 км ад вёскі [[Гутніца]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 08|s_lat_sec = 57
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 27|s_lon_min = 57|s_lon_sec = 56
 |Вусце                   = Арэса
  |Месцазнаходжанне вусця = за 1 км ад вёскі [[Навасёлкі (Старадарожскі раён)|Навасёлкі]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 05|m_lat_sec = 23
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 02|m_lon_sec = 45
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Слуцкі раён/Старадарожскі раён
}}
'''Асві́ца''' — [[рака]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім]] і [[Старадарожскі раён|Старадарожскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Арэса]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Назва ==
Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[У. Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання, роднаснасная літоўскаму гідроніму ''Ašva,'' латышскаму *''Asva'', са значэннем «кабыла»&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 200.&lt;/ref&gt;.

Такога ж памяншальнага афармлення тут назвы наступных пасля Асвіцы прытокаў Арэсы рэчак Рыжыцы (паблізу [[Рыжыца|Рыжыцы]]), Добрыцы (выцякала з-пад [[Добрынка (Старадарожскі раён)|Добрынкі]]).

Гомельскі філолаг [[А. Рогалеў]] аналагам лічыць дзесенскі гідронім ''Сеў'' (''Сева'') іранскага паходжання, які ён тлумачыць як «чорная рэчка»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 15, 20.&lt;/ref&gt;. Прыхільніца &quot;фінскай&quot; атрыбуцыі беларускіх гідронімаў навуковец [[Р. Аўчыннікава]] параўноўвала назву з фіна-угорскім ''сав'' «выток з возера або балота»&lt;ref&gt;Р. І. Аўчыннікава. Тапанімія сярэдняга цячэння р. Заходняя Дзвіна // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч (да 160-годдзя з дня нараджэння). Вып. 1. Мінск, 2005. С. 34-35.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 9 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаецца за 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Гутніца]] Слуцкага раёна, вусце за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Навасёлкі (Старадарожскі раён)|Навасёлкі]] Старадарожскага раёна.

Цячэ па лясістай мясцовасці.

== Гл. таксама ==
* [[Асвея]]

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў — Мн.: БелЭн, 2007. — 480 с.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Пцічы]]</text>
      <sha1>nla989wlhkkwtiz0e7hh3kcnzkwkm99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209428</id>
      <parentid>5209427</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5700" sha1="oldf1duucah6ufo0v0r5ts6kmh1irzs" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Асвіца
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 9
 |Плошча басейна          = 
 |Басейн                  = Арэса/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 4 км ад вёскі [[Гутніца]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 08|s_lat_sec = 57
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 27|s_lon_min = 57|s_lon_sec = 56
 |Вусце                   = Арэса
  |Месцазнаходжанне вусця = за 1 км ад вёскі [[Навасёлкі (Старадарожскі раён)|Навасёлкі]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 05|m_lat_sec = 23
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 02|m_lon_sec = 45
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Слуцкі раён/Старадарожскі раён
}}
'''Асві́ца''' — [[рака]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім]] і [[Старадарожскі раён|Старадарожскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Арэса]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Назва ==
Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[У. Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання, роднаснасная літоўскаму гідроніму ''Ašva,'' латышскаму *''Asva'', са значэннем «кабыла»&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 200.&lt;/ref&gt;.

Такога ж памяншальнага афармлення тут назвы наступных пасля Асвіцы прытокаў Арэсы рэчак Рыжыцы (паблізу [[Рыжыца|Рыжыцы]]), Добрыцы-Ступніцы (выцякала з-пад [[Добрынка (Старадарожскі раён)|Добрынкі]]).

Гомельскі філолаг [[А. Рогалеў]] аналагам лічыць дзесенскі гідронім ''Сеў'' (''Сева'') іранскага паходжання, які ён тлумачыць як «чорная рэчка»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 15, 20.&lt;/ref&gt;. Прыхільніца &quot;фінскай&quot; атрыбуцыі беларускіх гідронімаў навуковец [[Р. Аўчыннікава]] параўноўвала назву з фіна-угорскім ''сав'' «выток з возера або балота»&lt;ref&gt;Р. І. Аўчыннікава. Тапанімія сярэдняга цячэння р. Заходняя Дзвіна // Чэрскі Іван Дзяменцьевіч (да 160-годдзя з дня нараджэння). Вып. 1. Мінск, 2005. С. 34-35.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 9 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаецца за 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Гутніца]] Слуцкага раёна, вусце за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Навасёлкі (Старадарожскі раён)|Навасёлкі]] Старадарожскага раёна.

Цячэ па лясістай мясцовасці.

== Гл. таксама ==
* [[Асвея]]

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы/ Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў — Мн.: БелЭн, 2007. — 480 с.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Пцічы]]</text>
      <sha1>oldf1duucah6ufo0v0r5ts6kmh1irzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тучанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55705</id>
    <revision>
      <id>5209354</id>
      <parentid>5097668</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="7zl340kibvle2vl5697cgv9c7ei91m8" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Тучанка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 18
 |Плошча басейна          = 93
 |Басейн                  = Дняпро
 |Басейн рэк              = [[Чорнае мора]]
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі [[Ліскава]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 48
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 31|s_lon_sec = 47
 |Вусце                   = [[Нача (прыток Лані)|Нача]]
  |Месцазнаходжанне вусця = за 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Бабкі (Клецкі раён)|Бабкі]]
  |Вышыня вусця           = 160&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=16|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}&lt;/ref&gt;
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 54|m_lat_sec = 39.5
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 31|m_lon_sec = 36.5
 |Ухіл ракі              = 1,4
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Клецкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Туча{{націск}}нка''' ('''Ту́чанка'''&lt;ref name=&quot;epb&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 127.&lt;/ref&gt;), '''Туча''' — [[рака]] ў [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Нача (прыток Лані)|Нача]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

Даўжыня ракі 18 км. Плошча [[вадазбор]]у 93 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 1,4 м/км. Пачынаецца за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі [[Ліскава]], вусце за 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Бабкі (Клецкі раён)|Бабкі]]. Вадазбор у межах Клецкай раўніны&lt;ref name=&quot;epb&quot; /&gt;. На рацэ каля вёскі [[Туча]] [[Плаціна (архітэктура)|плаціна]] і [[сажалка]] (плошча 39 [[Гектар|га]]). Рэчышча каналізаванае.

== Назва ==
У XVI ст. назва засведчаная як &quot;Туча&quot;&lt;ref&gt;Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная Пинским старостою Станиславом Хвальчевским в 1552-1555 г. Вильна, 1884. С. 520.&lt;/ref&gt;.

На карце ХІХ ст. (Шуберта) - &quot;Шушенка&quot;; гэты варыянт і ў даследчыка дняпроўскай гідраніміі П. Маштакова (не згадваючы варыянту Туча)&lt;ref&gt;П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 144.&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 127.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=16|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Рэкі Клецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Лані]]</text>
      <sha1>7zl340kibvle2vl5697cgv9c7ei91m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арол-вужаед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56586</id>
    <revision>
      <id>5209509</id>
      <parentid>5064126</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T04:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13531" sha1="028v3xvzxq4x0leq7x5amjde7fhk2l5" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Circaetus gallicus in Kiev Zoo.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Дарослы арол-вужаед у {{нп3|Кіеўскі заапарк|Кіеўскім заапарку|ru|Киевский зоопарк}}
 |regnum            = Жывёлы
 |parent            = Circaetus
 |ref               = 
 |comment           = 
 |rang              = Від
 |latin             = Circaetus gallicus
 |author            = [[Gmelin]], 1788
 |syn               = 
 |typus             = 
 |range map         = Circaetus gallicus distr.png
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = '''Аранжавы''': гнездаванне &lt;br /&gt; '''Зялёны''': аседлы &lt;br /&gt; '''Блакітны''': зімой
 |iucnstatus        = LC
 |iucn              = 160032257
 |wikispecies       = Circaetus gallicus
 |commons           = Category:Circaetus gallicus
 |itis              = 175502
 |ncbi              = 43465
 |eol               = 1047571
}}
'''Арол-вужаед''', або '''крачун''', або '''змеяед''', або '''змяіны арол''' (''Circaetus gallicus'' або ''Circaetus ferox'') — драпежная птушка з сямейства {{bt-bellat|ястрабіныя|Accipitridae}} атраду {{bt-bellat|сокалападобныя|Falconiformes}}.

== Апісанне ==
[[Файл:Circaetus gallicus 01.JPG|250px|міні|злева|Арол-вужаед у Францыі]]
Агульная даўжыня — 67-72 см, размах крылаў 160—190 см, даўжыня крыла 52-60 см. Саміцы буйнейшыя за самцоў, але пафарбаваныя аднолькава з імі. Афарбоўка спіннога боку птушкі — шэра-бурая, маладыя птушкі па афарбоўцы падобныя да дарослых&lt;ref&gt;[http://www.birds.kz/Circaetus%20gallicus/index.html Птицы Казахстана — Обыкновенный змееяд (Circaetus gallicus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927084108/http://www.birds.kz/Circaetus%20gallicus/index.html |date=27 верасня 2007 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ecoclub.nsu.ru/raptors/species/circa_gal.shtm Клуб исследователей русских пернатых хищников] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Пашырэнне ==
[[Файл:Circaetus gallicus Punta Carnero 2.jpg|250px|міні|Арол-вужаед у палёце]]
Засяляюць зону мяшаных лясоў і лесастэп. Гняздуюць у Паўночна-Заходняй Афрыцы, у [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]] і збольшага ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], на [[Каўказ]]е (за выключэннем стэпавых [[Перадкаўказзе|Перадкаўказзя]] і {{нп3|Прыкаспій|Прыкаспія|ru|Прикаспий}}), у [[Малая Азія|Малой Азіі]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], Паўднёва-Заходняй Сібіры, у паўночнай частцы [[Манголія|Манголіі]], на поўдні да [[Пакістан]]а і [[Індыя|Індыі]].

Біятопы ў паўночнай частцы арэала — вялікія па плошчы старыя і вільготныя лясы паблізу балот і лугоў. На поўдні — сонечныя, сухія, скалістыя і пясчаныя тэрыторыі з лясамі, лесапаркамі, сухімі кустамі (напрыклад, [[маквіс]]ам). У гарах — да 1600—2000 м. Узімку — падножжы гор, паўпустыні, саванны і нават сельскагаспадарчыя тэрыторыі.

== Асаблівасці біялогіі ==

Адна з самых пужлівых і недаверлівых да чалавека птушак-драпежнікаў. Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя зімуюць у паўночна-ўсходніх і цэнтральна-заходніх раёнах Афрыкі і ў Паўднёвай Азіі (галоўным чынам на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]).

=== Харчаванне ===

Арол-вужаед выкормлівае птушанят у асноўным [[змеі|змеямі]], хоць дарослыя птушкі часта сілкуюцца і іншымі [[паўзуны|паўзунамі]], [[земнаводныя|земнаводнымі]], дробнымі [[звяры|звярамі]] і палявымі птушкамі. [[Стэнафагія]] рэзка звужае арэал гнездавання гэтага віду.

=== Гнездаванне ===
[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2011-wwf3-30 qəpik.jpg|250px|left|міні|Паштовая марка Азербайджана]]
[[Файл:Литография «Орел-змееяд».jpg|250px|міні|злева|«Арол-вужаед». {{нп3|Оскар фон Райзенталь|О. фон Райзенталь|en|Oskar von Riesenthal}}]]
[[Файл:Circaetus gallicus MHNT.ZOO.2010.11.87.5.jpg|thumb|left| ''Circaetus gallicus'']]
Арол-вужаед вельмі скрытны, асцярожны, маўклівы. Для гнездавання абірае аддаленыя ад чалавека ўчасткі лесу з палянамі і балотамі, зручнымі для палявання&lt;ref&gt;Галушин, В. М. Хищные птицы леса. М., 1990. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гняздо высока на дрэвах, звычайна ў сярэдняй частцы кроны ў развілцы галін, на вышыні 3-7 м над зямлёй (у выключных выпадках да 25 м), толькі выпадкова на скалах або зямлі. Пабудавана з некалькіх слаёў плоска складзеных галін, часта прасвечвае знізу. Высцілка адсутнічае, але па краях гнязда ляжаць свежыя галінкі розных памераў. Пабудаваныя гнёзды птушкі могуць выкарыстоўваць на працягу некалькіх гадоў. Часам займае гнёзды іншых птушак.

У кладцы звычайна адно белае яйка (у выключных выпадках да 2 яек, але ў другім яйку эмбрыён заўсёды гіне, бо яго наседжванне спыняецца пасля з’яўлення птушаняці з першага яйка). Наседжваюць яйкі каля 40 дзён абое бацькоў. На крыло птушаняты становяцца на 70-80-ы дзень жыцця.

== Ахова ==

Ахоўваецца [[Канвенцыя па міжнародным гандлі выміраючымі відамі дзікай фаўны і флоры|Канвенцыяй па міжнародным гандлі выміраючымі відамі дзікай фаўны і флоры (CITES)]] (Дадатак II), [[Бонская канвенцыя|Бонскай]] (Дадатак II) і [[Бернская канвенцыя|Бернскай]] (Дадатак II) канвенцыямі.

Як вельмі рэдкі, знікаючы від птушак, занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоныя кнігі Беларусі]]&lt;ref&gt;[http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=35 Красная книга Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]]&lt;ref&gt;[http://www.redbook.ru/article393.html Птицы Челябинской области, занесенные в Красную книгу РСФСР|Красная Книга Челябинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070123061613/http://www.redbook.ru/article393.html |date=23 студзеня 2007 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чырвоная кніга Украіны|Украіны]] і [[Чырвоная кніга Балгарыі|Балгарыі]].

Ва Украіне ахоўваецца ў [[Палескі прыродны запаведнік|Палескім]], [[Ровенскі прыродны запаведнік|Ровенскім]], [[Крымскі прыродны запаведнік|Крымскім]] прыродных запаведніках, [[Карпацкі біясферны запаведнік|Карпацкім біясферным запаведніку]], [[Дзяснянска-Старагуцкі нацыянальны прыродны парк|Дзяснянска-Старагуцкім нацыянальным прыродным парку]].

== У культуры ==

=== У філатэліі ===

Выява арла-вужаеда была выкарыстана на паштовых марках Грузіі і Таджыкістана. Пошта Азербайджана выпусціла паштовы блок.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Stamps of Georgia, 2007-09.jpg|Паштовая марка Грузіі
Файл:Circaetus ferox tajikistan stamp..jpg|Паштовая марка Таджыкістана
&lt;/gallery&gt;

[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2011-wwf1.jpg|міні|300px|цэнтр|Паштовы блок Азербайджана]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7|Змеяед}}
* Арол-вужаед // Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* И. В. Карякин. [https://web.archive.org/web/20160304054250/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/circ_gal/Karyakin_circ_gal_1998.pdf Змееяд (Circaetus gallicus)] // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. — 483 с.
* Г. П. Дементьев. [https://web.archive.org/web/20160304073115/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat/circ_gal/Dem_gallicus.pdf Змееяд (Circaetus gallicus)] // Птицы Советского Союза, т. 1. — М.: Сов. наука, 1951.
* Галушин, В. М. Хищные птицы леса. М., 1990. {{ref-ru}}
* {{кніга| аўтар = Домашевський С. В., Письменний К. А.| частка = Змієїд | загаловак = Червона книга України. Тваринний світ |арыгінал = |спасылка = |адказны = За ред. І. А. Акімова |выданне = |месца = К.|выдавецтва = Глобалконсалтинг |год  = 2009 |том = |старонкі = 425 |старонак = |серыя = |isbn = 978-966-7059-0-7 |тыраж = }}
* Стригунов В. І. Змієїд // Червона книга України. Тваринний світ. — К., 1994.
* {{нп3|Віталь Міхайлавіч Зубароўскі|Зубаровський В. М.|ru|Зубаровський Віталій Михайлович}} Фауна України. Т. 5. Птахи. Вип. 2. Хижі птахи. — К.: Наук. думка, 1977. — 322 с.

== Спасылкі ==
{{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла|35|II}}
* [http://redbook.minpriroda.gov.by/animalsinfo.html?id=35 Арол-вужаед у Чырвонай кнізе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170322003611/http://redbook.minpriroda.gov.by/animalsinfo.html?id=35 |date=22 сакавіка 2017 }}
* [http://ptushki.org/bird/76.html Арол-вужаед на сайце ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180626085954/http://ptushki.org/bird/76.html |date=26 чэрвеня 2018 }}
* [http://mail.menr.gov.ua/publ/redbook/redbook.php?lang=ukr&amp;kingdom=1&amp;class=10&amp;ordo=51&amp;fam=129&amp;num=326 Стаття про змієїда у ЧКУ (1994)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120219135037/http://mail.menr.gov.ua/publ/redbook/redbook.php?lang=ukr&amp;kingdom=1&amp;class=10&amp;ordo=51&amp;fam=129&amp;num=326 |date=19 лютага 2012 }}
* [http://short-toed-eagle.net/ Сайт, прысвечаны арлу-вужаеду]
* [http://redbook-ua.org/item/circaetus-gallicus-gmelin/ Змієїд в Червоній книзі України]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ястрабіныя]]
[[Катэгорыя:Птушкі Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Птушкі Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1788 годзе]]</text>
      <sha1>028v3xvzxq4x0leq7x5amjde7fhk2l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуглас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58332</id>
    <revision>
      <id>5209567</id>
      <parentid>4814324</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тапонім */</comment>
      <origin>5209567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="bsdbzk8t9jipydfjxlq47lykibx1s3w" xml:space="preserve">'''Дуглас''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==

=== Прозвішча ===
* [[Аляксандр Дуглас-Х’юм]] (1903—1995) — прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (1963—1964).
* [[Габрыэль Дуглас]] — амерыканская гімнастка, алімпійская чэмпіёнка.
* [[Джэсі Дуглас]] — амерыканскі матэматык.
* [[Кейт Дуглас]] — амерыканская плыўчыха.
* [[Кірк Дуглас]] (нар. 1916) — амерыканскі акцёр.
* [[Майкл Дуглас]] (нар. 1944) — амерыканскі акцёр.
* [[Мелвін Дуглас]] (1901—1981) — амерыканскі акцёр.
* [[Стывен Дуглас]] — амерыканскі палітык.
* [[Фрэдэрык Дуглас]] (1818—1895) — амерыканскі пісьменнік.
* [[Эрык Дуглас]] (1958—2004) — амерыканскі акцёр, сын Кірка Дугласа.

=== Імя ===
* [[Дуглас Адамс]] (1952—2001) — брытанскі пісьменнік.

== Тапонім ==
* [[Дуглас (акруга, Каларада)]]
* [[Дуглас (Арызона)]]
* [[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]] — горад на востраве Мэн, Вялікабрытанія.

== Іншае ==
* [[Douglas Aircraft Company|Дуглас Эркрафт]] — колішняя амерыканская аэракасмічная карпарацыя.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>bsdbzk8t9jipydfjxlq47lykibx1s3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сівельга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60163</id>
    <revision>
      <id>5209337</id>
      <parentid>5208538</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4614" sha1="akk74ms0tnbykfvhtig3qbtpf3vrj5s" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Сівельга
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 19,5
 |Плошча басейна          = 200
 |Басейн                  = Случ (прыток Прыпяці)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2,5 км ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 52|s_lat_sec = 47.8
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 23|s_lon_sec = 19.6
 |Вусце                   = Случ (прыток Прыпяці)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км ад вёскі [[Вялікі Быкоў]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 27.4
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 37|m_lon_sec = 22.2
 |Ухіл ракі              = 0,7
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Слуцкі раён/Салігорскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Сівельга''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Слуцкі раён|Слуцкім]] і [[Салігорскі раён|Салігорскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Назва ==
Як &quot;Сівельга&quot; пазначаная на карце ХІХ ст. (Шуберта). На ранешай карце XVIII ст. (ПГМ) пазначаная як '''Сівалка'''. Пачыналася з балота на поўначы ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]].

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 19,5 км. Плошча [[вадазбор]]у 200 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰. Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] Салігорскага раёна, вусце за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Вялікі Быкоў]] Слуцкага раёна. Рэчышча каналізаванае. Прыток леваруч — рака [[Дзявіца (прыток Сівельгі)|Дзявіца]]. Прымае сцёк з [[Ручай|ручаёў]] і меліярацыйных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=32|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240607030055/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl4.pdf |date=7 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Прытокі Случы (прыток Прыпяці)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Салігорскага раёна]]</text>
      <sha1>akk74ms0tnbykfvhtig3qbtpf3vrj5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209338</id>
      <parentid>5209337</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4616" sha1="k1i3vwt3e6s018pmxaync8tb6pnktxq" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Сівельга
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 19,5
 |Плошча басейна          = 200
 |Басейн                  = Случ (прыток Прыпяці)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2,5 км ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 52|s_lat_sec = 47.8
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 23|s_lon_sec = 19.6
 |Вусце                   = Случ (прыток Прыпяці)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км ад вёскі [[Вялікі Быкоў]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 27.4
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 37|m_lon_sec = 22.2
 |Ухіл ракі              = 0,7
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Слуцкі раён/Салігорскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Сівельга''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Слуцкі раён|Слуцкім]] і [[Салігорскі раён|Салігорскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

== Назва ==
Як &quot;Сівельга&quot; пазначаная на карце ХІХ ст. (Шуберта). На ранейшай карце XVIII ст. (ПГМ) пазначаная як '''Сівалка'''. Пачыналася з балота на поўначы ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]].

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 19,5 км. Плошча [[вадазбор]]у 200 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰. Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] Салігорскага раёна, вусце за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Вялікі Быкоў]] Слуцкага раёна. Рэчышча каналізаванае. Прыток леваруч — рака [[Дзявіца (прыток Сівельгі)|Дзявіца]]. Прымае сцёк з [[Ручай|ручаёў]] і меліярацыйных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=32|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240607030055/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl4.pdf |date=7 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Прытокі Случы (прыток Прыпяці)]]
[[Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Салігорскага раёна]]</text>
      <sha1>k1i3vwt3e6s018pmxaync8tb6pnktxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вісліца (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60641</id>
    <revision>
      <id>5209348</id>
      <parentid>5056501</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="3nm8afcj5tw98uq4f45hac875g4gije" xml:space="preserve">{{Рака 
  | Назва           = Вісліца
  | Вусце           = [[Бобрык 1]]
  | Даўжыня         = 41,8
  | Плошча вадазбору = 543
}}
{{значэнні|Вісліца}}
'''Вісліца''' — рака ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], правы прыток ракі [[Бобрык 1|Бобрык 1-ы]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 41,8 км. Плошча вадазбору 543 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 [[праміле|‰]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як '''Вісла'''.

== Гідраграфія ==
Пачынаецца асушальнай канавай за 2 км на поўдзень ад вёскі Рэчкі, цячэ па заходняй частцы нізіны [[Прыпяцкае Палессе]]. Да [[1978]] года Вісліца цякла праз возера [[Возера Пагосцкае|Пагосцкае]], пасля стварэння на яго месцы наліўнога вадасховішча [[вадасховішча Пагост]] цячэ па новым рэчышчы (канале), агінаючы з поўдня вадасховішча і сажалкі рыбгаса «Палессе». Упадае ў Бобрык 1-ы каля вёскі [[Дубнавічы]].

Даліна ў высокай плыні невыразная, паміж вёскамі [[Юзафіны (Пінскі раён)|Юзафіны]] і [[Новы Двор (Пінскі раён)|Новы Двор]] трапецападобная, шырынёй 1—3 км. [[Пойма|Абалона]] двухбаковая, шырынёй 0,3—0,7 км. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае (шырыня да 4 м, ніжэй вёскі Новы Двор да 20 м), абвалаванае дамбамі.

Асноўныя прытокі: каналы [[Канал Ліпнікі|Ліпнікі]] і [[Рака Дабраслаўка|Дабраслаўка]] (левыя).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная кніга Беларусі}}

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10301/|ВІСЛІЦА}}

[[Катэгорыя:Басейн Бобрыка 1]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>3nm8afcj5tw98uq4f45hac875g4gije</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209350</id>
      <parentid>5209348</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="0cs09x8ko200czin635z58j5fasz6qw" xml:space="preserve">{{Рака 
  | Назва           = Вісліца
  | Вусце           = [[Бобрык 1]]
  | Даўжыня         = 41,8
  | Плошча вадазбору = 543
}}
{{значэнні|Вісліца}}
'''Вісліца''' — рака ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], правы прыток ракі [[Бобрык 1|Бобрык 1-ы]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 41,8 км. Плошча вадазбору 543 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 [[праміле|‰]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная перша як Вісла, тады як Вісліца.

== Гідраграфія ==
Пачынаецца асушальнай канавай за 2 км на поўдзень ад вёскі Рэчкі, цячэ па заходняй частцы нізіны [[Прыпяцкае Палессе]]. Да [[1978]] года Вісліца цякла праз возера [[Возера Пагосцкае|Пагосцкае]], пасля стварэння на яго месцы наліўнога вадасховішча [[вадасховішча Пагост]] цячэ па новым рэчышчы (канале), агінаючы з поўдня вадасховішча і сажалкі рыбгаса «Палессе». Упадае ў Бобрык 1-ы каля вёскі [[Дубнавічы]].

Даліна ў высокай плыні невыразная, паміж вёскамі [[Юзафіны (Пінскі раён)|Юзафіны]] і [[Новы Двор (Пінскі раён)|Новы Двор]] трапецападобная, шырынёй 1—3 км. [[Пойма|Абалона]] двухбаковая, шырынёй 0,3—0,7 км. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае (шырыня да 4 м, ніжэй вёскі Новы Двор да 20 м), абвалаванае дамбамі.

Асноўныя прытокі: каналы [[Канал Ліпнікі|Ліпнікі]] і [[Рака Дабраслаўка|Дабраслаўка]] (левыя).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная кніга Беларусі}}

== Спасылкі ==
* {{belarusenc|slovnik/10301/|ВІСЛІЦА}}

[[Катэгорыя:Басейн Бобрыка 1]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>0cs09x8ko200czin635z58j5fasz6qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменка (прыток Бярэзіны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61123</id>
    <revision>
      <id>5209388</id>
      <parentid>5090825</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="0vss01ieqgm9fge0lrd6d3nme432mwu" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=тапонім|Каменка}}
{{Рака2
 |Назва                   = Каменка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 19
 |Плошча басейна          = 82
 |Басейн                  = Дняпро
 |Басейн рэк              = [[Чорнае мора]]
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км на паўночны ўсход ад пасёлка Градзянка
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 35|s_lat_sec = 25.5
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 46|s_lon_sec = 26.7
 |Вусце                   = [[Бярэзіна]]
  |Месцазнаходжанне вусця = на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі Прыцерпа
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 31|m_lat_sec = 25.1
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 57|m_lon_sec = 23.0
 |Ухіл ракі              = 1,1
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Асіповіцкі раён
}}
'''Ка́менка''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Бярэзіна]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

Даўжыня ракі 19 км. Плошча [[вадазбор]]у 82 км². Вадазбор у межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 1,1 м/км. Пачынаецца за 3 км на паўночны ўсход ад пасёлка [[Градзянка]], вусце на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі [[Прыцерпа (Асіповіцкі раён)|Прыцерпа]]. Рэчышча каналізаванае на працягу 4 км (выток — 1,5 км на паўночны захад ад аграгарадка [[Каменічы]]).

У ніжнім цячэнні ракі на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаўся хутар [[Гасціжаўка (Асіповіцкі раён)|Гасціжаўка]]. У Верхнім Падняпроўі нярэдкія рачныя, верагодна балцкія назвы Гасціжа&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 217.&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|2}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-94. Выданне 1982 г.{{ref-ru}}

{{Бярэзіна}}

[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны]]</text>
      <sha1>0vss01ieqgm9fge0lrd6d3nme432mwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цітус Далеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62292</id>
    <revision>
      <id>5209712</id>
      <parentid>5205462</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7869" sha1="60q3rx2q5036n8fumd9paidmzngpg47" xml:space="preserve">{{асоба
| выява = [[File:Tytus Dalewski (ML).jpg|thumb|Цітус Далеўскі. Музей літаратуры Адама Міцкевіча, Варшава]]
}}
{{цёзкі2|Далеўскі}}
'''Цітус Далеўскі''' ({{ДН|13|5|1840|1}}, фальв. Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага пав.]], месца фальварка не лакалізавана — {{ДС|11|1|1864|30|12|1863}}, [[Вільня]]) — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863-1864|Паўстання 1863—1864]].&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Tytus // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 396.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/citus-daleuski-10-faktau-pra-najblizejszaha-sjabr|title=Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага|first=Ганна|last=Ермаковіч|website=Новы Час|date=2024-05-13|access-date=2026-09-16}}&lt;/ref&gt;
== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям'і дробнага шляхціча Дамініка Далеўскага. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе сябраваў з [[Ф. Багушэвіч]]ам&lt;ref&gt;1891. Выйшла ў свет…&lt;/ref&gt;. 

Паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх жыцці студэнтаў. У 1863 г., пасля выбуху паўстання, ездзіў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] з мэтай дамовіцца пра ўдзел тамтэйшай моладзі ва ўзброеным руху. 

У маі 1863 г. прыбыў у Вільню і тут увайшоў у самыя цесныя зносіны з паўстанцкім урадам (так званым Аддзелам, які кіраваў правінцыямі Літвы), да якога належалі яго брат [[Францішак Далеўскі|Францішак]] і блізкі сябар [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]. Надзвычай дзейны, рашучы, поўны патрыятычнага запалу і ахвярнасці, ён падтрымліваў пастаянны кантакт з [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]], старшынёй Аддзела, аж да яго арышту (12 ліпеня 1863 г.). Пасля чаго, у выніку разгрому Аддзела і арышту амаль усіх яго членаў (увосень 1863 г.), як бліжэйшы супрацоўнік Каліноўскага, нягледзячы на маладыя гады, нёс на сваіх плячах амаль увесь цяжар цывільнага цэнтральнага ўрада на Літве. 

Пасля затрымання і пакарання смерцю свайго швагра [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], пасля арышту брата Францішка і высылкі ў глыб Расіі (у Пермскую губерню і ў Ноўгарад) маці з чатырма сёстрамі — Зузанай, Юзэфай, [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй, удавой Серакоўскага]], — хаваўся ў Вільні пад фальшывым пашпартам пад імем Юзафа Парафяновіча. Нарэшце, у выніку паказанняў арыштаванага ў канцы лістапада Людвіка Дзічкоўскага, цывільнага ваяводы паўстанцкага ўрада ў Коўне, а таксама правакатара Юзафа Кушалеўскага, быў арыштаваны 20 снежня 1863 г. у кватэры Паўліны Кандратовіч, удавы [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]], на Скапоўцы, і пастаўлены перад ваенным судом, на якім трымаўся з незвычайнай годнасцю і адвагай. 

«Нічога не прызнаў» — гавораць следчыя акты — «не выдаў прозвішчаў ніякіх супольнікаў і ўпарта адмаўляўся даваць якія-небудзь тлумачэнні наконт акалічнасцяў і асобаў, звязаных з рэвалюцыйным урадам». 

Паводле рашэння ваеннага аўдытарыята, зацверджанага Мураўёвым 24 снежня 1863 г., быў расстраляны ў Вільні на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 11 студзеня 1864 г., забраўшы таямніцу сваіх дзеянняў у магілу. 

== Памяць ==
У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Фларыян Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Францішак Далеўскі]] (1825 — 25.4.1904, фальв. Руднікі Лідскага пав.), брат Цітуса. Адзін з кіраўнікоў партыі белых. Асуджаны да 10 гадоў катаргі ў Сібіры да паўстання і да 20 гадоў катаргі пасля паўстання.
* [[Канстанцін Далеўскі]] (1837 — 25.5.1871) брат Цітуса, камандзір атрада на Ковеншчыне. У эміграцыі, расстраляны версальцамі пад час разгрому Парыжскай камуны.
* [[Апалонія Серакоўская|Апалонія з Далеўскіх]] (1841—1915), сястра Цітуса, жонка [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* 1891. Выйшла ў свет кніга Францішка Багушэвіча «Дудка беларуская» // Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Вільнюс, 2000.
* Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т.5. — Мн.:, 1981 г.
* Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4.

== Спасылкі ==

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Цітус}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]</text>
      <sha1>60q3rx2q5036n8fumd9paidmzngpg47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209729</id>
      <parentid>5209712</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7797" sha1="8o4wkf5xsrbqmg5mwizcqka35gg6vp5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Далеўскі}}
{{асоба}}

'''Цітус Далеўскі''' ({{ДН|13|5|1840|1}}, фальв. Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага пав.]], месца фальварка не лакалізавана — {{ДС|11|1|1864|30|12|1863}}, [[Вільня]]) — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863-1864|Паўстання 1863—1864]].&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Tytus // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 396.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/citus-daleuski-10-faktau-pra-najblizejszaha-sjabr|title=Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага|first=Ганна|last=Ермаковіч|website=Новы Час|date=2024-05-13|access-date=2026-09-16}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і дробнага шляхціча Дамініка Далеўскага. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе сябраваў з [[Ф. Багушэвіч]]ам&lt;ref&gt;1891. Выйшла ў свет…&lt;/ref&gt;.

Паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх жыцці студэнтаў. У 1863 г., пасля выбуху паўстання, ездзіў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] з мэтай дамовіцца пра ўдзел тамтэйшай моладзі ва ўзброеным руху.

У маі 1863 г. прыбыў у Вільню і тут увайшоў у самыя цесныя зносіны з паўстанцкім урадам (так званым Аддзелам, які кіраваў правінцыямі Літвы), да якога належалі яго брат [[Францішак Далеўскі|Францішак]] і блізкі сябар [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]. Надзвычай дзейны, рашучы, поўны патрыятычнага запалу і ахвярнасці, ён падтрымліваў пастаянны кантакт з [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]], старшынёй Аддзела, аж да яго арышту (12 ліпеня 1863 г.). Пасля чаго, у выніку разгрому Аддзела і арышту амаль усіх яго членаў (увосень 1863 г.), як бліжэйшы супрацоўнік Каліноўскага, нягледзячы на маладыя гады, нёс на сваіх плячах амаль увесь цяжар цывільнага цэнтральнага ўрада на Літве.

Пасля затрымання і пакарання смерцю свайго швагра [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], пасля арышту брата Францішка і высылкі ў глыб Расіі (у Пермскую губерню і ў Ноўгарад) маці з чатырма сёстрамі — Зузанай, Юзэфай, [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй, удавой Серакоўскага]], — хаваўся ў Вільні пад фальшывым пашпартам пад імем Юзафа Парафяновіча. Нарэшце, у выніку паказанняў арыштаванага ў канцы лістапада Людвіка Дзічкоўскага, цывільнага ваяводы паўстанцкага ўрада ў Коўне, а таксама правакатара Юзафа Кушалеўскага, быў арыштаваны 20 снежня 1863 г. у кватэры Паўліны Кандратовіч, удавы [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]], на Скапоўцы, і пастаўлены перад ваенным судом, на якім трымаўся з незвычайнай годнасцю і адвагай.

«Нічога не прызнаў» — гавораць следчыя акты — «не выдаў прозвішчаў ніякіх супольнікаў і ўпарта адмаўляўся даваць якія-небудзь тлумачэнні наконт акалічнасцяў і асоб, звязаных з рэвалюцыйным урадам».

Паводле рашэння ваеннага аўдытарыята, зацверджанага Мураўёвым 24 снежня 1863 г., быў расстраляны ў Вільні на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 11 студзеня 1864 г., забраўшы таямніцу сваіх дзеянняў у магілу.

== Памяць ==
У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Фларыян Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Францішак Далеўскі]] (1825 — 25.4.1904, фальв. Руднікі Лідскага пав.), брат Цітуса. Адзін з кіраўнікоў партыі белых. Асуджаны да 10 гадоў катаргі ў Сібіры да паўстання і да 20 гадоў катаргі пасля паўстання.
* [[Канстанцін Далеўскі]] (1837 — 25.5.1871) брат Цітуса, камандзір атрада на Ковеншчыне. У эміграцыі, расстраляны версальцамі пад час разгрому Парыжскай камуны.
* [[Апалонія Серакоўская|Апалонія з Далеўскіх]] (1841—1915), сястра Цітуса, жонка [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* 1891. Выйшла ў свет кніга Францішка Багушэвіча «Дудка беларуская» // Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Вільнюс, 2000.
* Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т.5. — Мн.:, 1981 г.
* Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Цітус}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]</text>
      <sha1>8o4wkf5xsrbqmg5mwizcqka35gg6vp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209749</id>
      <parentid>5209729</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7807" sha1="6hq10w5u146y0rwz1firm25lfpb2dii" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Далеўскі}}
{{асоба}}

'''Цітус Далеўскі''' ({{ДН|13|5|1840|1}}, фальв. Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага пав.]], месца фальварка не лакалізавана — {{ДС|11|1|1864|30|12|1863}}, [[Вільня]]) — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863-1864|Паўстання 1863—1864]].&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Tytus // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 396.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/citus-daleuski-10-faktau-pra-najblizejszaha-sjabr|title=Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага|first=Ганна|last=Ермаковіч|website=Новы Час|date=2024-05-13|access-date=2026-09-16}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і дробнага шляхціча Дамініка Далеўскага. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе сябраваў з [[Ф. Багушэвіч]]ам&lt;ref&gt;1891. Выйшла ў свет…&lt;/ref&gt;.

Паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх жыцці студэнтаў. У 1863 г., пасля выбуху паўстання, ездзіў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] з мэтай дамовіцца пра ўдзел тамтэйшай моладзі ва ўзброеным руху.

У маі 1863 г. прыбыў у Вільню і тут увайшоў у самыя цесныя зносіны з паўстанцкім урадам (так званым Аддзелам, які кіраваў правінцыямі Літвы), да якога належалі яго брат [[Францішак Далеўскі|Францішак]] і блізкі сябар [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]. Надзвычай дзейны, рашучы, поўны патрыятычнага запалу і ахвярнасці, ён падтрымліваў пастаянны кантакт з [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]], старшынёй Аддзела, аж да яго арышту (12 ліпеня 1863 г.). Гейштар паспеў да таго перадаць пячатку Аддзела Цітусу Далеўскаму, які з гэтага часу становіцца найбольш блізкім паплечнікам Каліноўскага.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 193.&lt;/ref&gt; 

Пасля затрымання і пакарання смерцю свайго швагра [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], пасля арышту брата Францішка і высылкі ў глыб Расіі (у Пермскую губерню і ў Ноўгарад) маці з чатырма сёстрамі — Зузанай, Юзэфай, [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй, удавой Серакоўскага]], — хаваўся ў Вільні пад фальшывым пашпартам пад імем Юзафа Парфіяновіча. Нарэшце, у выніку паказанняў арыштаванага ў канцы лістапада Людвіка Дзічкоўскага, цывільнага ваяводы паўстанцкага ўрада ў Коўне, а таксама правакатара Юзафа Кушалеўскага, быў арыштаваны 8 (20) снежня 1863 г. у кватэры Паўліны Кандратовіч, удавы [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]], на Скапоўцы, і пастаўлены перад ваенным судом, на якім трымаўся з незвычайнай годнасцю і адвагай.

«Нічога не прызнаў» — гавораць следчыя акты — «не выдаў прозвішчаў ніякіх супольнікаў і ўпарта адмаўляўся даваць якія-небудзь тлумачэнні наконт акалічнасцяў і асоб, звязаных з рэвалюцыйным урадам».

Паводле рашэння ваеннага аўдытарыята, зацверджанага Мураўёвым 24 снежня 1863 г., быў расстраляны ў Вільні на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 11 студзеня 1864 г., забраўшы таямніцу сваіх дзеянняў у магілу.

== Памяць ==
У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Фларыян Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Францішак Далеўскі]] (1825 — 25.4.1904, фальв. Руднікі Лідскага пав.), брат Цітуса. Адзін з кіраўнікоў партыі белых. Асуджаны да 10 гадоў катаргі ў Сібіры да паўстання і да 20 гадоў катаргі пасля паўстання.
* [[Канстанцін Далеўскі]] (1837 — 25.5.1871) брат Цітуса, камандзір атрада на Ковеншчыне. У эміграцыі, расстраляны версальцамі пад час разгрому Парыжскай камуны.
* [[Апалонія Серакоўская|Апалонія з Далеўскіх]] (1841—1915), сястра Цітуса, жонка [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* 1891. Выйшла ў свет кніга Францішка Багушэвіча «Дудка беларуская» // Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Вільнюс, 2000.
* Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т.5. — Мн.:, 1981 г.
* Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Цітус}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]</text>
      <sha1>6hq10w5u146y0rwz1firm25lfpb2dii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209752</id>
      <parentid>5209749</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7642" sha1="41fw0bpfna9svxntc1amo722m6ulbvv" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Далеўскі}}
{{асоба}}

'''Цітус Далеўскі''' ({{ДН|13|5|1840|1}}, фальв. Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага пав.]], месца фальварка не лакалізавана — {{ДС|11|1|1864|30|12|1863}}, [[Вільня]]) — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863-1864|Паўстання 1863—1864]].&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Tytus // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 396.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/citus-daleuski-10-faktau-pra-najblizejszaha-sjabr|title=Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага|first=Ганна|last=Ермаковіч|website=Новы Час|date=2024-05-13|access-date=2026-09-16}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і дробнага шляхціча Дамініка Далеўскага. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе сябраваў з [[Ф. Багушэвіч]]ам&lt;ref&gt;1891. Выйшла ў свет…&lt;/ref&gt;.

Паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх жыцці студэнтаў. У 1863 г., пасля выбуху паўстання, ездзіў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] з мэтай дамовіцца пра ўдзел тамтэйшай моладзі ва ўзброеным руху.

У маі 1863 г. прыбыў у Вільню і тут увайшоў у самыя цесныя зносіны з паўстанцкім урадам (так званым Аддзелам, які кіраваў правінцыямі Літвы), да якога належалі яго брат [[Францішак Далеўскі|Францішак]] і блізкі сябар [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]. Надзвычай дзейны, рашучы, поўны патрыятычнага запалу і ахвярнасці, ён падтрымліваў пастаянны кантакт з [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]], старшынёй Аддзела, аж да яго арышту (12 ліпеня 1863 г.). Гейштар паспеў да таго перадаць пячатку Аддзела Цітусу Далеўскаму, які з гэтага часу становіцца найбольш блізкім паплечнікам Каліноўскага.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 193.&lt;/ref&gt; 

Пасля затрымання і пакарання смерцю свайго швагра [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], пасля арышту брата Францішка і высылкі ў глыб Расіі (у Пермскую губерню і ў Ноўгарад) маці з чатырма сёстрамі — Зузанай, Юзэфай, [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй, удавой Серакоўскага]], — хаваўся ў Вільні пад фальшывым пашпартам пад імем Юзафа Парфіяновіча. Нарэшце, у выніку паказанняў арыштаванага ў канцы лістапада Людвіка Дзічкоўскага, цывільнага ваяводы паўстанцкага ўрада ў Коўне, а таксама правакатара Юзафа Кушалеўскага, быў арыштаваны 8 (20) снежня 1863 г. у кватэры Паўліны Кандратовіч, удавы [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]], на Скапоўцы, і пастаўлены перад ваенным судом, на якім трымаўся з незвычайнай годнасцю і адвагай.

«Нічога не прызнаў» — гавораць следчыя акты — «не выдаў прозвішчаў ніякіх супольнікаў і ўпарта адмаўляўся даваць якія-небудзь тлумачэнні наконт акалічнасцяў і асоб, звязаных з рэвалюцыйным урадам».

Паводле рашэння ваеннага аўдытарыята, зацверджанага Мураўёвым 24 снежня 1863 г., быў расстраляны ў Вільні на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 11 студзеня 1864 г., забраўшы таямніцу сваіх дзеянняў у магілу.

== Памяць ==
У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Фларыян Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г.
* [[Францішак Далеўскі]],брат Цітуса. Адзін з кіраўнікоў партыі белых. Асуджаны да 10 гадоў катаргі ў Сібіры да паўстання і да 20 гадоў катаргі пасля паўстання.
* [[Канстанцін Далеўскі]] (1837 — 25.5.1871), брат Цітуса, камандзір атрада на Ковеншчыне. У эміграцыі, расстраляны версальцамі пад час разгрому [[Парыжская камуна|Парыжскай камуны]].
* [[Апалонія Серакоўская|Апалонія з Далеўскіх]] (1841—1915), сястра Цітуса, жонка [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 18.
* [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 198.
* Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Цітус}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]</text>
      <sha1>41fw0bpfna9svxntc1amo722m6ulbvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яванскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62805</id>
    <revision>
      <id>5209193</id>
      <parentid>4555205</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="f6e69l4otopax43e3zjht4t2sx0lyeb" xml:space="preserve">{{Мора
 |Назва         = Яванскае мора
 |Выява         = Straat van soenda.jpg
  |Шырыня выявы = 
  |Подпіс = 
 |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 04|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 112|lon_min = 36|lon_sec = 
 |region                 = 
 |CoordScale             = 
 |Размяшчэнне            = 
  |Даўжыня               = 
  |Шырыня                = 
  |Плошча                = 552 000
 |Аб'ём                  = 61 000
 |Даўжыня берагавой лініі= 
 |Найбольшая глыбіня     = 1272
 |Сярэдняя глыбіня       = 111
 |Плошча вадазбору       = 
  |Якія ўпадаюць рэкі    = 
 |Пазіцыйная карта       = Інданезія
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Java Sea
}}
'''Ява́нскае мора''' — міжвостраўнае [[мора]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], размешчанае ў сярэдзіне [[Зондскі архіпелаг|Зондскага архіпелага]] паміж астравамі [[Востраў Калімантан|Барнэа]], [[востраў Сулавесі|Сулавесі]], [[востраў Суматра|Суматра]] і [[востраў Ява|Ява]]. 

Плошча мора 522 тыс. км². Найбольшая глыбіня 1272 м, сярэдняя 111 м. Пераважаюць глыбіні 30—80 м. Салёнасць 29,5—33,5 г/л.

Яванскае мора сфармавалася ў канцы апошняга ледавіковага перыяду. [[Зондскі праліў|Зондскім пралівам]] мора злучаецца з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]].

Больш за 3 тысячы марскіх [[Біялагічны від|відаў]]. Рыбалоўства і здабыча [[жэмчуг]]у. Галоўныя парты: [[Джакарта]], [[Семаранг]], [[Банджармасін]]. 

== Гл. таксама ==
* [[Бавеян]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||226}}

== Спасылкі ==
* {{з ВСЭ||title=Яванское море}}
* [http://scharks.ru/oceans/61-yavanskoe_T/index.shtm Яванское море] {{ref-ru}}
* [http://geosfera.info/aziya/indoneziya/596-yavanskoe-more.html Інфармацыя на сайце ''Geosfera.info''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150519073839/http://geosfera.info/aziya/indoneziya/596-yavanskoe-more.html |date=19 мая 2015 }} {{ref-ru}}
{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Інданезіі]]</text>
      <sha1>f6e69l4otopax43e3zjht4t2sx0lyeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміцер Колас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69853</id>
    <revision>
      <id>5209262</id>
      <parentid>5206718</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:10:19Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10920" sha1="oqlg2hykx5vsee4tep3xlywg8tl7gte" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Колас}}
{{пісьменнік}}

'''Зміцер Колас''' ({{ВДП}}) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[літаратуразнавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і вядомага тэатральнага крытыка і літаратара [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. Малодшы брат [[Уладзімір Колас|Уладзіміра Коласа]]. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[МДЛУ|Інстытута замежных моў]] (1979). Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]].

Працаваў паводле кантракту перакладчыкам у [[Алжыр]]ы і Сірыі. Выкладаў і 2 гады вёў курс мастацкага перакладу на перакладчыцкім факультэце Інстытута замежных моў.

Загадваў выдавецтвам пры [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускім гуманітарным ліцэі]], з 1998 г. працаваў галоўным рэдактарам прыватнага выдавецтва «Энцыклапедыкс».

Займаўся выдавецкай справай, кіруваў уласным выдавецтвам.

=== Пераслед ===
У 2023 годзе Коласа затрымалі супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] на фоне масавых допытаў і затрыманняў пасля [[Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы»|атакі на вайсковым аэрадроме ў Мачулішчах]] у лютым таго ж года; ён правёў у следчым ізалятары КДБ каля дзесяці сутак, пасля чаго быў вызвалены без публічна агучаных абвінавачванняў. Неўзабаве пасля гэтага выдавецтва «Зміцер Колас» прыпыніла сваю дзейнасць і было ліквідавана праз пазоў [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]]&lt;ref name=&quot;viasna&quot;&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/zmicer-kolas|title=Зміцер Колас|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

Зміцер Колас быў зноў затрыманы падчас хвалі масавых ператрусаў і затрыманняў кнігароў 17—18 лютага 2026 года. У сакавіку таго ж года «кааліцыю» друкаваных выдавецтваў са згадваннем Коласа [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] дадало ў спіс «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]», а праваабаронцы прызналі Коласа палітычным вязнем. Вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам з 24 іншымі палітвязнямі&lt;ref name=viasna/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/119818|title=Заява аб прызнанні 11 чалавек палітычнымі зняволенымі|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Пераклады ==

Пераклаў на беларускую мову наступныя творы:

* [[Альбер Камю|Альбера Камю]] — раман «Чужаніца»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;&gt;Камю А. «Чужаніца: Раман, аповесць, апавяданні» (1986)…&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;&gt;серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (2005)…&lt;/ref&gt;, аповесць «Падзенне»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, апавяданні&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, п’есы «Калігула»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах» (1995)&lt;/ref&gt;, «Праведнікі»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2&lt;/ref&gt; і іншыя&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, эсэ&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt; і іншыя асобныя творы&lt;ref&gt;часопіс «Крыніца»&lt;/ref&gt;;
* [[Жан-Поль Сартр|Жана-Поля Сартра]] — п’есы «Пры зачыненых дзвярах»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;, «Мухі»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2)&lt;/ref&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;зборнік «Мур: Апавяданні» (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Мур» (2004, серыя «Літаратурная скарбонка»)&lt;/ref&gt;;
* [[Гі дэ Мапасан]]а — апавяданні «У моры», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «Вяроўка», «Аздоба»&lt;ref&gt;зборнік «Навелы», 1987&lt;/ref&gt;;
* [[Ален Роб-Грые|Алена Роб-Грые]] — раман «Праект рэвалюцыі ў Нью-Ёрку»&lt;ref&gt;серыя «Літаратурная скарбонка», 2005&lt;/ref&gt;, апавяданне «Сцэна»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;(«Французская навела ХХ ст.», 1992)&lt;/ref&gt;;
* [[Наталі Сарот]] — апавяданне «Трапізмы»&lt;ref&gt;«Французская навела ХХ ст.», 1992…&lt;/ref&gt;;
* [[Луі Арагон]]а — апавяданне «Падсадная качка»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;;
* [[Франсуа Рабле]] — раман «Гарганцюа і Пантагруэль»&lt;ref&gt;«Крыніца», № 7 (1), 1994&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;«Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету», Ч. 1.&lt;/ref&gt;;
* [[Бруна Шульц]]а — апавяданне «Самота»&lt;ref&gt;зборнік «Цынамонавыя крамы», 2006&lt;/ref&gt;;
* [[Жаашэн дзю Беле]] — урыўкі з трактата «Абарона і ўсхваленне французскай мовы»&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакраю»&lt;/ref&gt;;
* [[Сафія дэ Сегюр]] — кніга для дзяцей «Зачараваная хатка» (1992);
* [[Шарль Перо]] — кніга для дзяцей «Чарадзейныя казкі» (1993);
* [[Франсуа Віён]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;(анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакрая»)&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Шэнье]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;
* [[Шарль Бадлер]] — маленькія паэмы прозай&lt;ref&gt;(альманах «[[Далягляды]]», 1983)&lt;/ref&gt;;
* [[Рэнэ Дэкарт]]а — «Развагі аб метадзе: Як правільна накіроўваць свой розум і шукаць праўду ў навуках»&lt;ref&gt;(«Галерэя чалавечай думкі», 2007)&lt;/ref&gt;;
* [[Нікало Макіявелі]] — «Уладар»&lt;ref&gt;«Галерэя чалавечай думкі», 2008&lt;/ref&gt;;
* [[Жак Дэрыда|Жака Дэрыды]] — «Акрамя імя» (1997);
* [[Поль Вейн|Поля Вейна]] — «Ці верылі грэкі ў свае міфы? Эсэ пра стваральнае ўяўленне» (2000);
* [[Эжэн Іанеска|Эжэна Іанеска]] — п’есы «Непадкупны забойца»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 1&lt;/ref&gt;, «Лысая спявачка»&lt;ref&gt;альманах «[[Далягляды]]», 1992&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах», 1995&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Русэн]]а — п’еса «Хатка»&lt;ref&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 1)&lt;/ref&gt;
* [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэля Бекета]] — п’еса «Канец гульні»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
* [[Франсіс Вебер|Франсіса Вебера]] — п’еса «Вячэра з дурнем»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 3&lt;/ref&gt;
* [[Жан Лакуцюр|Жана Лакуцюра]] — кніга «Шарль дэ Голь»&lt;ref&gt;серыя «Постаці гісторыі», 2009&lt;/ref&gt;
* [[Патрык Бесон|Патрыка Бесона]] — раман «Ліст да страчанага сябра»&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2010&lt;/ref&gt;.
* [[Мішэль Уэльбек|Мішэля Ўэльбека]] — «Магчымасць выспы» (2012)&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2012&lt;/ref&gt;

Таксама пераклаў урыўкі з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]»&lt;ref&gt;«Хрэстаматыі па літаратуры народаў свету», Ч.1.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* [http://prajdzisvet.org/translators/93-kolas-zmitsier.html Колас, Зміцер] // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Перакладчыкі — Эл.рэсурс [http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org]
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Колас Зміцер}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>oqlg2hykx5vsee4tep3xlywg8tl7gte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209411</id>
      <parentid>5209262</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:38:53Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10920" sha1="bt8g6bchcoq37swj5ykp3uh1o1ty3gm" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Колас}}
{{пісьменнік}}

'''Зміцер Колас''' ({{ВДП}}) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[літаратуразнавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і вядомага тэатральнага крытыка і літаратара [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. Малодшы брат [[Уладзімір Колас|Уладзіміра Коласа]]. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[МДЛУ|Інстытута замежных моў]] (1979). Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]].

Працаваў паводле кантракту перакладчыкам у [[Алжыр]]ы і Сірыі. Выкладаў і 2 гады вёў курс мастацкага перакладу на перакладчыцкім факультэце Інстытута замежных моў.

Загадваў выдавецтвам пры [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускім гуманітарным ліцэі]], з 1998 г. працаваў галоўным рэдактарам прыватнага выдавецтва «Энцыклапедыкс».

Займаўся выдавецкай справай, кіраваў уласным выдавецтвам.

=== Пераслед ===
У 2023 годзе Коласа затрымалі супрацоўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] на фоне масавых допытаў і затрыманняў пасля [[Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы»|атакі на вайсковым аэрадроме ў Мачулішчах]] у лютым таго ж года; ён правёў у следчым ізалятары КДБ каля дзесяці сутак, пасля чаго быў вызвалены без публічна агучаных абвінавачванняў. Неўзабаве пасля гэтага выдавецтва «Зміцер Колас» прыпыніла сваю дзейнасць і было ліквідавана праз пазоў [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]]&lt;ref name=&quot;viasna&quot;&gt;{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/zmicer-kolas|title=Зміцер Колас|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

Зміцер Колас быў зноў затрыманы падчас хвалі масавых ператрусаў і затрыманняў кнігароў 17—18 лютага 2026 года. У сакавіку таго ж года «кааліцыю» друкаваных выдавецтваў са згадваннем Коласа [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] дадало ў спіс «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]», а праваабаронцы прызналі Коласа палітычным вязнем. Вызвалены 16 верасня 2026 года і вывезены ў Літву разам з 24 іншымі палітвязнямі&lt;ref name=viasna/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/119818|title=Заява аб прызнанні 11 чалавек палітычнымі зняволенымі|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}&lt;/ref&gt;.

== Пераклады ==

Пераклаў на беларускую мову наступныя творы:

* [[Альбер Камю|Альбера Камю]] — раман «Чужаніца»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;&gt;Камю А. «Чужаніца: Раман, аповесць, апавяданні» (1986)…&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;&gt;серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (2005)…&lt;/ref&gt;, аповесць «Падзенне»&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, апавяданні&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, п’есы «Калігула»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах» (1995)&lt;/ref&gt;, «Праведнікі»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2&lt;/ref&gt; і іншыя&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt;, эсэ&lt;ref name=&quot;ЧужанРАА&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;СкарбыСЛ-2005&quot;/&gt; і іншыя асобныя творы&lt;ref&gt;часопіс «Крыніца»&lt;/ref&gt;;
* [[Жан-Поль Сартр|Жана-Поля Сартра]] — п’есы «Пры зачыненых дзвярах»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;, «Мухі»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 2)&lt;/ref&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;зборнік «Мур: Апавяданні» (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Мур» (2004, серыя «Літаратурная скарбонка»)&lt;/ref&gt;;
* [[Гі дэ Мапасан]]а — апавяданні «У моры», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «Вяроўка», «Аздоба»&lt;ref&gt;зборнік «Навелы», 1987&lt;/ref&gt;;
* [[Ален Роб-Грые|Алена Роб-Грые]] — раман «Праект рэвалюцыі ў Нью-Ёрку»&lt;ref&gt;серыя «Літаратурная скарбонка», 2005&lt;/ref&gt;, апавяданне «Сцэна»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;(«Французская навела ХХ ст.», 1992)&lt;/ref&gt;;
* [[Наталі Сарот]] — апавяданне «Трапізмы»&lt;ref&gt;«Французская навела ХХ ст.», 1992…&lt;/ref&gt;;
* [[Луі Арагон]]а — апавяданне «Падсадная качка»&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;;
* [[Франсуа Рабле]] — раман «Гарганцюа і Пантагруэль»&lt;ref&gt;«Крыніца», № 7 (1), 1994&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;«Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету», Ч. 1.&lt;/ref&gt;;
* [[Бруна Шульц]]а — апавяданне «Самота»&lt;ref&gt;зборнік «Цынамонавыя крамы», 2006&lt;/ref&gt;;
* [[Жаашэн дзю Беле]] — урыўкі з трактата «Абарона і ўсхваленне французскай мовы»&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt; і іншыя творы&lt;ref&gt;анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакраю»&lt;/ref&gt;;
* [[Сафія дэ Сегюр]] — кніга для дзяцей «Зачараваная хатка» (1992);
* [[Шарль Перо]] — кніга для дзяцей «Чарадзейныя казкі» (1993);
* [[Франсуа Віён]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;(анталогія [[М. Скобла|М. Скоблы]] «Галасы з-за небакрая»)&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Шэнье]]&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;
* [[Шарль Бадлер]] — маленькія паэмы прозай&lt;ref&gt;(альманах «[[Далягляды]]», 1983)&lt;/ref&gt;;
* [[Рэнэ Дэкарт]]а — «Развагі аб метадзе: Як правільна накіроўваць свой розум і шукаць праўду ў навуках»&lt;ref&gt;(«Галерэя чалавечай думкі», 2007)&lt;/ref&gt;;
* [[Нікало Макіявелі]] — «Уладар»&lt;ref&gt;«Галерэя чалавечай думкі», 2008&lt;/ref&gt;;
* [[Жак Дэрыда|Жака Дэрыды]] — «Акрамя імя» (1997);
* [[Поль Вейн|Поля Вейна]] — «Ці верылі грэкі ў свае міфы? Эсэ пра стваральнае ўяўленне» (2000);
* [[Эжэн Іанеска|Эжэна Іанеска]] — п’есы «Непадкупны забойца»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 1&lt;/ref&gt;, «Лысая спявачка»&lt;ref&gt;альманах «[[Далягляды]]», 1992&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;зборнік «Пры зачыненых дзвярах», 1995&lt;/ref&gt;;
* [[Андрэ Русэн]]а — п’еса «Хатка»&lt;ref&gt;(серыі «Бібліятэка французскай драматургіі», том 1)&lt;/ref&gt;
* [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэля Бекета]] — п’еса «Канец гульні»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
* [[Франсіс Вебер|Франсіса Вебера]] — п’еса «Вячэра з дурнем»&lt;ref&gt;серыя «Бібліятэка французскай драматургіі», т. 3&lt;/ref&gt;
* [[Жан Лакуцюр|Жана Лакуцюра]] — кніга «Шарль дэ Голь»&lt;ref&gt;серыя «Постаці гісторыі», 2009&lt;/ref&gt;
* [[Патрык Бесон|Патрыка Бесона]] — раман «Ліст да страчанага сябра»&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2010&lt;/ref&gt;.
* [[Мішэль Уэльбек|Мішэля Ўэльбека]] — «Магчымасць выспы» (2012)&lt;ref&gt;серыя Littera scripta, 2012&lt;/ref&gt;

Таксама пераклаў урыўкі з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]»&lt;ref&gt;«Хрэстаматыі па літаратуры народаў свету», Ч.1.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* [http://prajdzisvet.org/translators/93-kolas-zmitsier.html Колас, Зміцер] // Часопіс «[[ПрайдзіСвет]]»: Асоба: Перакладчыкі — Эл.рэсурс [http://prajdzisvet.org/ prajdzisvet.org]
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Колас Зміцер}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]]</text>
      <sha1>bt8g6bchcoq37swj5ykp3uh1o1ty3gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70174</id>
    <revision>
      <id>5209783</id>
      <parentid>4429887</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9938" sha1="ku2zxhsxewbcpvsdb6cmoy5xvasj4xl" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = 
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =Касьцёл, Міхалішкі.jpg
 |Подпіс выявы            =Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|412Г000051}}
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = XVII
|Заканчэнне будаўніцтва  = XVII
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = 
|Сайт                    = 
}}

'''Касцёл Святога Міхаіла Арханёла''' — помнік [[Сармацкае барока|сармацкага барока]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]] ([[Астравецкі раён]]). Над ім працавалі запрошаныя для гэтага архітэктар [[Крыштаф Пэнс]] і скульптар [[П’етра Перці]].

== Гісторыя ==
[[File:Michališki. Міхалішкі (1871).jpg|thumb|злева|Касцёл Св. Міхаіла Арханёла, 1871]]
[[File:Michališki. Міхалішкі (1910).jpg|thumb|злева|Касцёл Св. Міхаіла Арханёла, 1910]]
[[File:Michališki. Міхалішкі (XX).jpg|thumb|Касцёл Св. Міхаіла Арханёла, да 1918]]
Касцёл узведзены ў [[1653]] г. паводле праекта віленскага архітэктара-[[Бельгія|бельгійца]] [[Крыштаф Пенс|Крыштафа Пенса]] на месцы папярэдняга драўлянага храма. Будаўніцтва вялося на замову [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Цыпрыяна Паўла Бжастоўскага]].

== Архітэктура ==
Касцёл двухвежавы, [[неф|аднанефавы]]. Да прамавугольнага ў плане асноўнага аб’ёму з паўночнага ўсходу прымыкае пяцігранная апсіда з дзвюма невысокімі сакрысціямі. Асноўны аб’ём накрыты двухсхільным дахам з [[вальма]]мі над [[апсіда]]й. Галоўны [[фасад]] падзелены на два ярусы простым [[карніз]]ам, завершаны чацверыкамі вежаў з чатырохсхільнымі шатровымі дахамі і атыкавым [[франтон]]ам паміж імі. Нязначны перапад вышынь зальнай часткі, апсіды і вежаў стварае ступеньчатасць сілуэта будынка. Пры ўваходзе невысокі паўкруглыаб’ём накрыты конусападобным дахам. Сцены прарэзаны вокнамі з паўцыркульнымі завяршэннямі і раскрапаваны філянговымі нішамі.

=== Інтэр’ер ===
[[File:Michališki. Church of St. Michael the Archangel 02.JPG|thumb|Інтэр’ер касцёла]]
У інтэр’еры асноўны аб’ём мае цыліндрычнае перакрыцце з распалубкамі на папружных [[арка]]х, якія пераходзяць у магутныя [[пілястры]]. Алтарная частка з паўцыркульнымі арачнымі праёмамі. Пад [[хоры|хорамі]] размешчаны два ўваходы ў ніжнія ярусы вежаў, дзе знаходзяцца капліцы. Сцены паўкруглага аб’ёму члянёны шасцю паўцыркульнымі нішамі для скульптур. У аздабленні касцёла ў [[1684]]—[[1700]] гг. прымала ўдзел група замежных дэкаратараў у складзе [[Джаванні Марыя Галі]], [[Андрэа Капонэ]], сына архітэктара [[Ян Пенс|Яна Пенса]] пад кіраўніцтвам прыдворнага мастака [[Ян Казімір Сапега|Яна Казіміра Сапегі]] — [[П’етра Перці]] з удзелам мясцовага майстра Мікалая Жылевіча&lt;ref name=&quot;Габрусь&quot;&gt;[http://media.catholic.by/nv/n33/art12.htm?forprint=1 САКРАЛЬНАЯ ПАМЯЦЬ АСТРАВЕЧЧЫНЫ]&lt;/ref&gt;. У дэкаратыўным убранні, сканцэнтраваным на паверхні сцен цэнтральнага аб’ёму, дамінуюць бела-блакітныя стукавыя [[барэльеф]]ы з выявамі святых і пышны раслінны [[арнамент]], які аб’ядноўвае ўвесь дэкор у адзінае пластычнае цэлае.

==== Алтар ====
[[File:Касьцёл Сьв. Міхаіла Міхалішкі алтар.jpg|thumb|злева|Галоўны алтар касцёла]]
Асаблівым багаццем вылучаецца аздоба двух’яруснага галоўнага алтара з вітымі калонкамі. Па карнізе першага трохчасткавага яруса фігуры ўкленчаных епіскапаў, у цэнтры фігуры двух [[анёлы|анёлаў]]. У навершы алтара рэльеф «Новазапаветная Тройца». Галоўны алтар, як і восем іншых, абрамлены [[акант]]ам, з завіткоў якога нібы вырастаюць галовы [[дракон]]а, [[сірэна|сірэн]] і іншых фантастычных істот. На шырокіх сценавых [[пілоны|пілонах]] [[гарэльеф]]ы [[12 апосталаў]]. Пастаўленыя на квадратныя [[Кансоль (архітэктура)|кансолі]] з [[маскароны|маскаронамі]] розных тыпаў і памераў, яны амаль поўнасцю аддзелены ад сцен і ствараюць эфект руху. У прасценках паміж пілонамі знаходзяцца стукавыя алтары ў пышных барочных абрамленнях. Два бакавыя алтары з вітымі калонкамі і пілястрамі, якія падтрымліваюць папружную арку. У ляпных рамах алтарныя карціны: «Святая Сям’я» ў сярэбраным з пазалотай [[абклад]]зе пачатку [[XVIII ст.]], «Маці Божая Ружанцавая» (пачатак [[XIX ст.]]). Побач з карцінамі сюжэтныя барэльефы. [[Амбон]], упрыгожаны пазалочаным раслінным арнаментам, падтрымліваецца ўнізе разным арлом, які трымае ў кіпцюрах картуш з гербам [[Бжастоўскія|Бжастоўскіх]]. [[Балдахін]] драўляны, разны, у выглядзе кароны.

==== Агароджа ====
Каваная жалезная агароджа ў капліцах Св. Іосіфа (XVIII ст.) і Хрыста (XIX ст.).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|412Г000051}}
{{Commons|Category:}}
* [http://www.radzima.org/be/pub/1406_p/ Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)] на [[Radzima.org]]
* [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100681.html Міхалішкі — парафія Св. Міхаіла Арханёла] на [[Catholic.by]]
* [http://nchas.iatp.by/arhiv/13/artyk/20.html Касцёл у Міхалішках — цуд італьянскіх майстроў]{{Недаступная спасылка}}
{{Астравецкі дэканат}}
[[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:Касцёлы Астравецкага раёна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1653 годзе]]
[[Катэгорыя:Міхалішкі (Астравецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Сармацкае барока]]
[[Катэгорыя:Храмы Святога Міхаіла|Міхалішкі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі сармацкага барока]]</text>
      <sha1>ku2zxhsxewbcpvsdb6cmoy5xvasj4xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грычынавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74979</id>
    <revision>
      <id>5209343</id>
      <parentid>5121587</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7500" sha1="32ua5wipdgj6bpd1t3ji2alx9166a5e" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Грычынавічы
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = 
 |CoordAddon              = type:city_region:BY-HO
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Жыткавіцкі
 |сельсавет2              = Ленінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 389
 |год перапісу            = 2004
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 3
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243009664
}}
'''Грычы́навічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hryčynavičy}}, {{lang-ru|Гричиновичи}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]].

Вакол лес.

== Геаграфія ==

=== Размяшчэнне ===
У 49 км на паўночны захад ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Мікашэвічы (станцыя)|Мікашэвічы]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 176 км ад [[Гомель|Гомелю]].

== Гідраграфія ==
На ўсходзе [[Беразняцкі канал]].

На карце XIX ст. (Шуберта) на захадзе ад Грычынавічаў, цераз раку [[Лань (рака)|Лань]], вялізнае балота Грычына.

== Транспартная сетка ==
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Мікашэвічы]] — [[Слуцк]]. Планіроўка складаецца з доўгай просталінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, да якой на поўначы далучаецца кароткая вуліца, На поўдні паралельна асноўнай праходзіць кароткая просталінейная вуліца. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу.

== Гісторыя ==
Паводле пісьмовых крыніц вядомая з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] як вёска ў Слуцкам павеце [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхоцкая ўласнасць. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзела Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1839 годзе вёска ў маёнтку Ленін, валоданне князя Л. П. Вітгенштэйна. У 1879 годзе згадваецца як паселішча ў Ленінскім царкоўным прыходзе. У 1908 годзе ў Ленінскай воласці [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага дагавора]] з 18 сакавіка 1921 года ў складзе Польшчы. З верасня 1939 года ў складзе БССР. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў лютым 1943 года нямецкія акупанты спалілі 200 двароў і забілі 76 жыхароў. 34 жыхара загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года ў складзе саўгаса «Ленінскі» (цэнтр — вёска [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]]). Дзейнічаюць 9-гадовая школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі.

== Насельніцтва ==

=== Колькасць ===
* 2004 год — 157 гаспадарак, 389 жыхароў.

=== Дынаміка ===
* 1897 год — 34 двары, 450 жыхароў (паводле перапісу).
* 1908 год — 88 двароў, 611 жыхароў.
* 1940 год — 201 двор, 876 жыхароў.
* 1959 год — 708 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 157 гаспадарак, 389 жыхароў.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|1-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}}

[[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]]</text>
      <sha1>32ua5wipdgj6bpd1t3ji2alx9166a5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209422</id>
      <parentid>5209343</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7286" sha1="ddt8k322tl1v4t0tvwg42kmldihl23o" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Грычынавічы
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = 
 |CoordAddon              = type:city_region:BY-HO
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Жыткавіцкі
 |сельсавет2              = Ленінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 389
 |год перапісу            = 2004
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 3
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243009664
}}
'''Грычы́навічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hryčynavičy}}, {{lang-ru|Гричиновичи}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]].

З 49 км на паўночны захад ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Мікашэвічы (станцыя)|Мікашэвічы]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 176 км ад [[Гомель|Гомелю]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Мікашэвічы]] — [[Слуцк]]. Вакол лес. На ўсходзе [[Беразняцкі канал]].

== Гісторыя ==
На карце XIX ст. (Шуберта) на захадзе ад Грычынавічаў, цераз раку [[Лань (рака)|Лань]], вялізнае балота Грычына.

Паводле пісьмовых крыніц вядомая з XVI стагоддзя як вёска ў Слуцкам павеце [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхоцкая ўласнасць. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзела Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1839 годзе вёска ў маёнтку Ленін, валоданне князя Л. П. Вітгенштэйна. У 1879 годзе згадваецца як паселішча ў Ленінскім царкоўным прыходзе. У 1908 годзе ў Ленінскай воласці [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага дагавора]] з 18 сакавіка 1921 года ў складзе Польшчы. З верасня 1939 года ў складзе БССР. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў лютым 1943 года нямецкія акупанты спалілі 200 двароў і забілі 76 жыхароў. 34 жыхара загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года ў складзе саўгаса «Ленінскі» (цэнтр — вёска [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]]).

Планіроўка складаецца з доўгай просталінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, да якой на поўначы далучаецца кароткая вуліца, На поўдні паралельна асноўнай праходзіць кароткая просталінейная вуліца. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу.

Дзейнічаюць 9-гадовая школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі.

== Насельніцтва ==
* 1897 год — 34 двары, 450 жыхароў (паводле перапісу).
* 1908 год — 88 двароў, 611 жыхароў.
* 1940 год — 201 двор, 876 жыхароў.
* 1959 год — 708 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 157 гаспадарак, 389 жыхароў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|1-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]]</text>
      <sha1>ddt8k322tl1v4t0tvwg42kmldihl23o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белае (возера, Жыткавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75005</id>
    <revision>
      <id>5209344</id>
      <parentid>5128403</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="aqtvai6b0fcsr8elej58t8xqgzmkm47" xml:space="preserve">{{Возера2
 |Назва                    = Белае
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 20|lat_sec =10
  |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec =49
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Гомельская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 135,2&lt;ref&gt;[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-140.jpg Ліст карты N-35-140] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502192952/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-140.jpg |date=2 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 2,6
 |Шырыня                   = 0,75
 |Плошча                   = 1,56
 |Аб'ём                    = 0,0074
 |Даўжыня берагавой лініі  = 6,0
 |Найбольшая глыбіня       = 9,0
  |Сярэдняя глыбіня        = 4,75
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 0,6
 |Плошча вадазбору         = 130,5
  |Упадаюць                = [[Рэпішчанскі канал]]
  |Выцякаюць               = 
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Гомельская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
{{значэнні2|тып=тапонім|Возера Белае}}
'''Бе́лае во́зера''' — [[возера]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У басейне ракі [[Прыпяць]], за 14 км на паўночны захад ад [[Жыткавічы|Жыткавіч]], каля вёскі [[Белае (Жыткавіцкі раён)|Белае]].

== Геаграфія ==
На карце XVIII ст. (ПГМ) з Белага возера на поўдзень цячэ рака [[Белач (рака, Жыткавіцкі раён)|Белач]] (&quot;Белочь&quot;).

== Водаапісанне ==
Плошча паверхні 1,56 км². Даўжыня 2,6 км, шырыня 0,75 км. Найбольшая глыбіня 9 м, сярэдняя — 4,75 м. Празрыстасць 0,6 м. Даўжыня берагавой лініі 6,0 км. Аб'ём вады 7,41 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 130,5 км².

[[Катлавіна]] лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. [[Бераг]]і пясчаныя. Возера злучана [[пратока]]мі з [[Даманавіцкі канал|Даманавіцкім каналам]] і рэкамі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]] і [[Скрыпіца]]. Упадае [[Рэпішчанскі канал]]. З ракі Случ вада перампоўваецца ў возера, а потым паступае ў сажалкі [[ААТ «Вопытны рыбгас «Белае»|рыбгаса «Белае»]], што ў вёсцы [[Баравая (Жыткавіцкі раён)|Баравая]].

У возеры водзяцца [[шчупак]], [[лешч]], [[лінь]], [[акунь]], [[карась]], [[плотка]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]. У раёне возера адзначаны рэдкі від паўзуноў, які занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]], — [[балотная чарапаха еўрапейская|балотная чарапаха]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/gomel_char.pdf Агульная характарыстыка азёр Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/gomel_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113837/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/gomel_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|||384}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=12, 21|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Жыткавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Прыпяці]]</text>
      <sha1>aqtvai6b0fcsr8elej58t8xqgzmkm47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амедэа Мадыльяні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77618</id>
    <revision>
      <id>5209370</id>
      <parentid>5203211</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27196" sha1="0bz5c2iryrno286htf2tpcrjoeso4no" xml:space="preserve">{{Мастак
|фон              = 
|імя              = Амедэа Мадыльяні
|імя пры нараджэнні = 
|партрэт          = Amedeo Modigliani Photo.jpg
|шырыня           = 200px
|загаловак        = Мадыльяні ў 1918 годзе
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|дата смерці = 
|месца смерці = 
|грамадзянства =
|нацыянальнасць =
|жанр = яскравы прадстаўнік [[экспрэсіянізм]]у
|вучоба =
|стыль =
|працы =
|заступнікі =
|уплыў = [[Канстанцін Брынкушы|Брынкушы]], [[Тулуз-Латрэк]], [[Поль Сезан|Сезан]], [[Пабла Пікаса|Пікаса]], [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуар]]
|уплыў на =
|узнагароды =
|вікісховішча = Category:Amedeo Modigliani
}}
'''Амедэа (Едыда) Клементэ Мадыльяні'''&lt;ref name=pr&gt;Таксама сустракаецца напісанне· імя і прозвішча '''Амедэо Мадыльяні''', як у БЭ ў 18 тамах. Т.9., Мн., 1999, С.493.&lt;/ref&gt; ({{lang-it|Amedeo Clemente Modigliani}}; {{ДН|12|7|1884}}, Ліворна, [[Італія]] — {{ДС|24|1|1920}}, {{МС|Парыж||}}, [[Францыя]]) — італьянскі мастак і скульптар, адзін з самых вядомых мастакоў канца XIX — пачатку XX стагоддзя, яркі прадстаўнік [[экспрэсіянізм]]у.

Мадыльяні вырас у Італіі, дзе вывучаў антычнае мастацтва і творчасць майстроў эпохі Адраджэння, пакуль у 1906 годзе не пераехаў у Парыж. У Парыжы ён пазнаёміўся з такімі значнымі мастакамі, як [[Пабла Пікаса]] і [[Канстанцін Брынкушы]], якія аказалі вялікі ўплыў на творчасць Мадыльяні. Мадыльяні меў слабое здароўе — ён часта пакутаваў ад захворванняў лёгкіх і ва ўзросце 35 гадоў памёр ад [[сухоты|сухотаў]]. Пра жыццё мастака вядома толькі з нешматлікіх вартых даверу крыніц.

Спадчыну Мадыльяні складаюць пераважна карціны і эскізы, аднак з [[1909]] па [[1914]] гады ён займаўся ў асноўным [[скульптура]]мі. Як на палотнах, так і ў скульптуры, асноўным матывам Мадыльяні з’яўляўся чалавек. Акрамя гэтага захаваліся некалькі [[пейзаж]]аў; [[нацюрморт]]ы і карціны жанравага характару не цікавілі мастака. Часта Мадыльяні звяртаўся да твораў прадстаўнікоў [[Рэнесанс]]у, а таксама да папулярнага ў той час [[афрыка]]нскага мастацтва. У той жа час творчасць Мадыльяні нельга аднесці ні да аднаго з сучасных напрамкаў таго часу, як напрыклад, [[кубізм]] або [[фавізм]]. З-за гэтага мастацтвазнаўцы разглядаюць творчасць Мадыльяні асобна ад асноўных плыняў таго часу. Пры жыцці працы Мадыльяні не мелі поспеху і сталі папулярнымі толькі пасля смерці мастака — на апошніх аўкцыёнах «Сотбіс» у 2010 годзе дзве карціны Мадыльяні былі прададзеныя па рэкордных для яго спадчыны цэнах — 60,6 і 68,9 мільёна долараў [[ЗША]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Modigliani Birthplace Livorno.jpg|thumb|Дом у Ліворна, у якім нарадзіўся Мадыльяні]]

=== Дзяцінства ===
Амедэа Мадыльяні нарадзіўся ў сям’і [[яўрэі|яўрэяў]]-[[Сефарды|сефардаў]] Фламінія Мадыльяні і Яўгеніі Гарсен у Ліворна ([[Таскана]], [[Італія]]). Ён быў самым малодшым (чацвёртым) з дзяцей. Яго старэйшы брат, Джузэпэ Эмануэле Мадыльяні ([[1872]]—[[1947]], сямейнае імя Мена), — пасля вядомы італьянскі палітык-антыфашыст. Прадзед яго маці, Саламон Гарсен, і яго жонка Раджына Спіноза пасяліліся ў Ліворна яшчэ ў [[XVIII]] стагоддзі (аднак іх сын Джузэпэ ў [[1835]] годзе пераехаў у [[Марсель]]); сям’я бацькі перабралася ў Ліворна з [[Рым]]а ў сярэдзіне [[XIX]] стагоддзя (сам бацька нарадзіўся ў Рыме ў [[1840]] годзе). Фламінія Мадыльяні (сын Эмануэле Мадыльяні і Алімпіі Дэла Рокка) быў горным інжынерам, кіраваў вугальнымі шахтамі ў [[Сардзінія|Сардзініі]] і кіраваў амаль трыццаццю акрамі лясных угоддзяў, якімі валодала яго сям’я.

Да часу з’яўлення на свет Амедэа справы сям’і прыйшлі ў заняпад; маці прыходзілася зарабляць на жыццё выкладаннем французскай мовы і перакладамі, у тым ліку твораў Габрыэля д’Анунцыа. У [[1886]] годзе ў доме Мадыльяні пасяліўся яго дзед — збяднелы Ісак Гарсен, які да сваёй смерці займаўся выхаваннем унукаў. У доме таксама жыла яго цётка Габрыэла Гарсэн (пасля скончыла жыццё самагубствам) і такім чынам Амедэа з дзяцінства быў пагружаны ў французскую гаворку, што пазней палегчыла яму інтэграцыю ў [[Парыж]]ы. Лічыцца, што менавіта рамантычная натура маці аказала велізарны ўплыў на светапогляд юнага Мадыльяні. Яе дзённік, які яна пачала весці неўзабаве пасля нараджэння Амедэа, з’яўляецца адным з нямногіх дакументальных крыніц аб жыцці мастака.

Ва ўзросце 11 гадоў Мадыльяні захварэў плеўрытам, у 1898 годзе — тыфам, які быў у той час невылечным захворваннем. Гэта стала паваротнай кропкай яго жыцця. Па аповядах яго маці, лежачы ў ліхаманкавым трызненні, Мадыльяні трызніў шэдэўрамі італьянскіх майстроў, а таксама распазнаў сваё прызначэнне ў якасці мастака. Пасля выздараўлення бацькі дазволілі Амедэа кінуць школу, каб той мог пачаць браць урокі малявання і жывапісу ў ліворнскай Акадэміі мастацтваў.

=== Вучоба ў Італіі ===
У [[1898]] годзе Мадыльяні пачаў наведваць у Ліворна прыватную мастацкую студыю Гульельма Мікеле. У свае 14 гадоў ён быў малодшым з вучняў у сваім класе. Акрамя ўрокаў у студыі з моцнай арыентацыяй на [[імпрэсіянізм]], у атэлье Джына Раміці Мадыльяні вучыўся маляваць аголеную натуру. Да [[1900]] года здароўе юнага Мадыльяні пагоршылася, у дадатак ён захварэў на сухоты і вымушаны быў разам са сваёй маці правесці зіму 1900—1901 гадоў у [[Неапаль|Неапалі]], Рыме і на [[Капры]]. Са свайго падарожжа Мадыльяні напісаў пяць лістоў свайму сябру Оскару Гілья, з якіх можна даведацца пра стаўленне Мадыльяні да Рыма.

Увесну [[1901]] года Мадыльяні рушыў услед за Оскарам Гілья ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]] — яны сябравалі нягледзячы на дзевяцігадовую розніцу ва ўзросце. Пасля праведзенай у Рыме зімы вясной [[1902]] года Мадыльяні паступіў у Вольную школу жывапісу аголенай натуры (Scuola libera di Nudo) у Фларэнцыі, дзе навучаўся майстэрству ў Джавані Фаторы. Менавіта ў той перыяд ён пачаў наведваць фларэнційскія музеі і цэрквы, вывучаць мастацтва [[Адраджэнне|Адраджэння]].

Праз год, у 1903 годзе, Мадыльяні зноў рушыў услед за адным Оскарам, у гэты раз у Венецыю, дзе застаўся да пераезду ў Парыж. У сакавіку ён паступіў у венецыянскі Інстытут прыгожых мастацтваў (Istituto di Belle Arti di Venezia), працягваючы пры гэтым вывучэнне работ старых майстроў. На [[Венецыянская біенале|Венецыянскай біенале]] [[1903]] і [[1905]] гадоў Мадыльяні пазнаёміўся з працамі французскіх імпрэсіяністаў — скульптурамі [[Агюст Радэн|Радэна]] і прыкладамі [[сімвалізм]]у. Лічыцца, што менавіта ў Венецыі ён заахвоціўся да гашышу і пачаў прымаць удзел у спірытычных сеансах.

=== Парыж ===
У пачатку [[1906]] года, з невялікай сумай грошай, якую змагла сабраць для яго была маці, Мадыльяні пераехаў у [[Парыж]], пра які марыў ужо некалькі гадоў, таму што спадзяваўся знайсці разуменне і стымул да творчасці ў асяроддзі парыжскіх мастакоў. У пачатку [[XX]] стагоддзя Парыж з’яўляўся цэнтрам сусветнага мастацтва, маладыя невядомыя мастакі хутка станавіліся знакамітымі, адкрываліся ўсё больш [[авангард]]ныя напрамкі жывапісу. Першыя месяцы Мадыльяні праводзіў у парыжскіх музеях і цэрквах, знаёміўся з жывапісам і скульптурай у залах [[Луўр]]а, а таксама з прадстаўнікамі сучаснага мастацтва. Спачатку Мадыльяні жыў у камфартабельным гатэлі на правым беразе, бо лічыў яго адпаведным свайму сацыяльнаму становішчу, аднак неўзабаве зняў невялікую студыю на [[Манмартр]]ы і пачаў наведваць заняткі ў Акадэміі Каларосі. У той жа час Мадыльяні пазнаёміўся з [[Марыс Утрыло|Марысам Утрыло]], з якім яны засталіся сябрамі на ўсё жыццё. Тады ж Мадыльяні бліжэй сышоўся з паэтам [[Макс Жакоб|Максам Жакобам]], якога затым неаднаразова маляваў, і [[Пабла Пікаса]], якія пражывалі паблізу ад яго ў Бата-Лавуар. Нягледзячы на сваё няважнае здароўе, Мадыльяні прымаў актыўны ўдзел у шумнай жыцця Манмартра. Адным з першых яго парыжскіх сяброў стаў нямецкі мастак [[Людвіг Майднер]], які яго назваў «апошнім прадстаўніком багемы».

Падчас пражывання ў Парыжы Мадыльяні адчуваў вялікія фінансавыя цяжкасці: хоць яго маці рэгулярна пасылала яму грошы, іх не хапала для выжывання ў Парыжы. Мастаку прыходзілася часта змяняць кватэры. Часам ён нават пакідаў свае творы ў кватэрах, калі быў вымушаны сыходзіць з чарговага прытулку, так як не мог аплаціць кватэру.
[[Файл:Amedeo Modigliani 005.jpg|thumb|«Яўрэйка», 1908]] год
У [[1907]] годзе Мадыльяні пасяліўся ў асабняку, які здаваў маладым мастакам доктар Поль Аляксандр. Малады лекар стаў першым заступнікам Мадыльяні, іх сяброўства доўжылася сем гадоў. Аляксандр купляў малюнкі і карціны Мадыльяні (у яго калекцыі апынуліся 25 жывапісных і 450 графічных работ), а таксама арганізоўваў для яго заказы на партрэты. У 1907 годзе некалькі работ Мадыльяні былі выстаўлены ў Восеньскім салоне, у наступным годзе па патрабаванні Поля Аляксандра ён выставіў пяць сваіх работ у Салоне Незалежных, сярод іх партрэт «Яўрэйка». Работы Мадыльяні засталіся без увагі публікі, паколькі не належалі да моднага тады кірунку кубізм, які паўстаў у 1907 годзе і чыімі заснавальнікамі з’яўляюцца Пікаса і [[Жорж Брак]]. Увесну [[1909]] года праз Аляксандра Мадыльяні атрымлівае першы заказ і піша партрэт «Амазонка».

=== Скульптура ===
[[Файл:'Woman's Head', limestone sculpture by Amedeo Modigliani, 1912, Metropolitan Museum of Art.jpg|thumb|110px|left|Галава. 1912]] У красавіку 1909 года Мадыльяні пераехаў у атэлье на [[Манпарнас]]. Праз свайго заступніка ён пазнаёміўся з [[Румынія|румынскім]] скульптарам [[Канстанцін Бранкузі|Канстанцінам Бранкузі]], які пасля зрабіў на Амедео велізарны ўплыў. Некаторы час Мадыльяні аддаваў перавагу заняткам скульптурай перад маляваннем. Казалі нават, што для сваіх скульптур Мадыльяні краў каменныя блокі і драўляныя шпалы з будаўнічых пляцовак метро, якое ўводзіцца ў той час. Сам мастак ніколі не клапоціцца адмаўленнем чутак і выдумак у свой бок. Існуюць некалькі версій, чаму Мадыльяні змяніў сферу дзейнасці. Па адной з іх, мастак даўно марыў заняцца скульптурай, але не меў тэхнічных магчымасцей, якія сталі яму даступныя толькі пасля пераезду ў новае атэлье. Па іншай, Мадыльяні захацеў выпрабаваць свае сілы ў скульптуры з-за няўдачы яго карцін на выставах.

У 1910 годзе Мадыльяні пазнаёміўся з маладой рускай паэткай [[Ганна Андрэеўна Ахматава|Ганнай Ахматавай]]. Іх гарачае рамантычнае захапленне адзін адным доўжылася да жніўня 1911 года, калі яны рассталіся, каб ніколі больш не ўбачыцца.

У 1911 годзе Мадыльяні выставіў каменныя скульптуры галоў (слупы пяшчоты) у атэлье [[Партугалія|партугальскага]] мастака Амадэа дэ Соуза-Кардосу. Тады ў яго ўзнікла ідэя стварэння «храма Прыгажосці», для якога ён распрацаваў матыў карыятыды. У [[1912]] годзе Мадыльяні выставіў у Восеньскім салоне сем скульптурных галоў, некаторыя з іх былі нават набытыя. Там жа ён пазнаёміўся са скульптарамі Жакобам Эпштэйнам і Жакам Ліпшыцам. Вясной [[1913]] года Мадыльяні правёў у Ліворна, дзе пасяліўся непадалёк ад кар’ера. У тым жа годзе Мадыльяні вярнуўся да жывапісу.

=== Вяртанне да жывапісу і Першая сусветная вайна ===
[[Файл:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|thumb|Мыдыльяні, Пікаса и Андрэ Сальмон каля ўваходу ў «Ратонда». 1916]] У [[1914]] годзе выбухнула [[Першая сусветная вайна]]. Мадыльяні, насуперак яго жаданню, не ўзялі на вайсковую службу з прычыны дрэннага здароўя, таму ён правёў ваенныя гады разам з невялікай групай мастакоў, якія засталіся ў Парыжы. Пікаса, Хуан Грыс і [[Хаім Саламонавіч Суцін|Хаім Суцін]] былі ў тыя гады заўсёднікамі кафэ «Ратонда» на [[Манпарнас]]е. Прызваны ў армію Поль Аляксандр разарваў кантракт з мастаком, і новым заступнікам Мадыльяні становіцца ўладальнік мастацкай галерэі і калекцыянер Поль Гіём, які выстаўляў працы мастака ў сваёй галерэі.

У чэрвені [[1914]] года Мадыльяні пазнаёміўся з таленавітай і эксцэнтрычнай англічанкай Беатрыс Гасцінгс, якая ўжо паспела паспрабаваць сябе на ніве артысткі цырку, паэткі, падарожніка і мастацтвазнаўцы. Беатрыс стала спадарожніцай Амедэа, яго музай і ўпадабанай мадэллю — ён прысвяціў ёй 14 партрэтаў. Сувязь з Беатрыс доўжылася больш за два гады. Паэтка працавала ў Парыжы аглядальнікам англійскай газеты «The New Age» і апісвала грамадскае жыццё горада. Акрамя іншага яна напісала ў газеце пра ўжыванне Мадыльяні і яго сябрамі Марысам Утрылло і Хаімам Суціным алкаголю і гашышу. Тэма ўжывання наркотыкаў мастакамі была падхопленая прэсай.

У [[1915]] годзе Мадыльяні пераехаў разам з Беатрыс на вуліцу Норвейн на Манмартры, дзе ён напісаў партрэты сваіх сяброў Пікаса, Суціна, [[Жак Ліпшыц|Жака Ліпшыца]] і іншых знакамітасцей таго часу. Менавіта партрэты зрабілі Мадыльяні адной з цэнтральных фігур парыжскай багемы.

Праз Майсея Кіслінга Мадыльяні пазнаёміўся з польскім паэтам Леапольдам Збароўскім, які разам з жонкай Ганнай узяў мастака пад заступніцтва. Леапольд пасяліў падапечнага ў сваёй кватэры, даваў яму грошы і аплачваў расходныя матэрыялы.

Па замове Збароўскі ў перыяд [[1916]]—[[1917]] гадоў былі напісаны каля 30 палотнаў у жанры [[Ню (мастацтва)|ню]]. 3 снежаня 1917 года была адкрыта выстаўка работ Мадыльяні ў галерэі Берты Вэйл. Галерэя размяшчалася насупраць паліцэйскага ўчастка, і вартавыя закона, абураныя выглядам выстаўленых ню Мадыльяні, прымусілі апошняга зачыніць экспазіцыю ўсяго праз некалькі гадзін пасля адкрыцця.

=== Паўднёвая Францыя — Парыж ===
[[Файл:Jeanne Hebuterne seated.jpg|thumb|right|165px|Жанна Эбютэрн]]
У красавіку [[1917]] года Мадыльяні сустрэў дзевятнаццацігадовую Жанну Эбютэрн, студэнтку Акадэміі Каларосі. Жанна стала асноўнай мадэллю мастака — Мадыльяні адлюстраваў яе на палотнах не менш за 25 разоў. Праз некаторы час маладыя людзі пачалі жыць сумесна, а ў 1918 годзе пакінулі Парыж з-за пагрозы приходу нямецкіх войскаў, адправіўшыся на поўдзень Францыі. У гэты перыяд Мадыльяні вярнуўся да жанру партрэта, гатовыя працы ён адпраўляў на продаж у Парыж.

Пра жыццё Мадыльяні ў гэты перыяд вядома няшмат: спачатку кампанія жыла ў Кань-сюр-Мер, затым пераехала ў [[Ніца|Ніцу]]. 29 лістападзе [[1918]] года на свет з’явілася дачка Мадыльяні і Эбютэрн, якую — у гонар маці — назвалі Жаннай. Дзякуючы Збароўскаму, працы Мадыльяні былі выстаўлены ў [[Лондан]]е і атрымалі захопленыя водгукі.

У маі [[1919]] года мастак вярнуўся ў Парыж, дзе прыняў удзел у Восеньскім салоне. Даведаўшыся аб паўторнай цяжарнасці Жанны, пара вырашыла заручыцца, аднак вяселле так і не адбылася з-за захворвання Мадыльяні на сухоты ў канцы 1919 года.

Мадыльяні памёр 24 студзеня 1920 года ад сухотнага менінгіту ў адной з парыжскіх клінік. Днём пазней, 25 студзеня, скончыла жыццё самагубствам Жанна Эбютэрн, якая знаходзілася на 9-м месяцы цяжарнасці. Амедэа быў пахаваны ў сціплай магіле без помніка на яўрэйскім участку могілак [[Пер-Лашэз]]. У [[1930]] годзе, праз 10 гадоў пасля гібелі Жанны, яе рэшткі былі пахаваны ў суседняй магіле. Іх дзіця ўдачарыла сястра Мадыльяні.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Выява:Modigliani, Amedeo - Maude Abrantes.jpg|Партрэт Мод Абрантэ, 1907 г.
Выява:Amedeo Modigliani 010.jpg|&quot;Маленькі селянін&quot;, 1918 г., Лондан
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/модильяни/БСЭ/Модильяни%20Амедео/|title=Модильяни Амедео}} {{V|28|7|2010}}
* [https://web.archive.org/web/20090220032757/http://modigliani.ru/ Амедэа Мадыльяні. Карціны і біяграфія]
* [http://www.museum-online.ru/Cubism/Amedeo_Modigliani Усе карціны і жыццяпіс Амедэа Мадыльяні]
* [http://www.modigliani-amedeo.com/HomeENG.htm Архівы Амедэа Мадыльяні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071019041252/http://www.modigliani-amedeo.com/HomeENG.htm |date=19 кастрычніка 2007 }}
* [http://www.gq.ru/people/article/172390/ Амедэа Мадыльяні як ікона стылю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101228224855/http://www.gq.ru/people/article/172390/ |date=28 снежня 2010 }} [[GQ]] жнівень 2009

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мадыльяні Амедэа}}
[[Катэгорыя:Мастакі Італіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз]]
[[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]]</text>
      <sha1>0bz5c2iryrno286htf2tpcrjoeso4no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Жан дзю Плесі Рышэльё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79622</id>
    <revision>
      <id>5209507</id>
      <parentid>5186554</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T03:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3309" sha1="cg22jg8qi0mo7pzrtkr1zcd388m98uv" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Рышэлье}}
{{Іерарх}}
'''Арма́н Жан дзю Плесі́, герцаг дэ Рышэльё, Кардына́л Рышэльё'''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|title=36. Прозвішчы Depardieu і Mathieu па-беларуску – Моўная даведка|access-date=2026-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260812110553/https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|archive-date=12 жніўня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, мянушка «'''Чырвоны Кардынал'''» ({{lang-fr|Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|скарочана}}; [[9 верасня]] [[1585]], [[Парыж]] — [[4 снежня]] [[1642]], [[Парыж]]) — французскі [[кардынал]], [[арыстакратыя|арыстакрат]] і дзяржаўны дзеяч. Кардынал Рышэльё быў дзяржаўным сакратаром з [[1616]] года і галавой ураду («галоўным міністрам караля») з [[1624]] года да сваёй смерці.

== Факты і памяць ==
* Кардынал сваім прывілеем ад [[29 студзеня]] [[1635]] года заснаваў вядомую [[Французская акадэмія|Французскую акадэмію]], якая існуе па сённяшні дзень і мае 40 сяброў — «бессмяротных». Як пазначалася ў прывілеі, Акадэмія створаная, «каб зрабіць французскую мову не толькі элегантнай, але і здольнай трактаваць усе мастацтвы і навукі».
* Кардынал Рышэльё заснаваў горад імені самога сябе. Сёння гэты горад так і называецца — [[Рышэльё, камуна|Рышэльё]]. Горад размешчаны ў [[Рэгіёны Францыі|рэгіёне]] [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]], у [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаменце]] [[Эндр і Луара]].
* У Францыі існаваў тып [[лінкор]]аў [[Рышэльё, тып лінкора|Рышэльё]], названы ў гонар кардынала.

{{зноскі}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рышэльё Арман Жан дзю Плесі}}
[[Катэгорыя:Кардыналы Францыі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Францыі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Духу]]
[[Катэгорыя:Сям'я Рышэльё]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты]]</text>
      <sha1>cg22jg8qi0mo7pzrtkr1zcd388m98uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асноўны саюзнік па-за НАТА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81870</id>
    <revision>
      <id>5209541</id>
      <parentid>5200378</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7049" sha1="sk428gvr4cfmxptv07x70xmi4fn6kw9" xml:space="preserve">[[Файл:American major non-NATO allies.svg|thumb|right|350px|Краіны, якія маюць статус MNNA.]]
'''«Асноўны саюзнік па-за НАТА»''' ({{lang-en|Major Non-NATO Ally}} або {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|MNNA}}) — азначэнне ўрада [[ЗША|Злучаных Штатаў Амерыкі]], якое характарызуе выключна цесныя стратэгічныя і ваенныя адносіны з краінамі, якія не з’яўляюцца членамі [[НАТА]]. Увядзенне падобнага статусу ў двухбаковых адносінах вызначае прыярытэтнасць развіцця адносін ЗША з гэтымі краінамі, у тым ліку, магчымасць удзелу ў сумесных абаронных ініцыятывах, магчымасць правядзення сумесных даследаванняў ваеннага характару, удзел у шэрагу абмежаваных контртэрарыстычных мерапрыемствах, пастаўка абмежаваных відаў узбраення, сумесны ўдзел у касмічных праектах. Статус MNNA быў заканадаўча вызначаны ў 1989 годзе&lt;ref&gt;[http://law2.house.gov/uscode-cgi/fastweb.exe?getdoc+uscview+t09t12+1329+0++10%3Acite%20w%2F3%202350a Title 10, section 2350a of U.S. Code] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120721221849/http://law2.house.gov/uscode-cgi/fastweb.exe?getdoc+uscview+t09t12+1329+0++10:cite%20w%2F3%202350a |date=21 ліпеня 2012 }}&lt;/ref&gt;. Наяўнасць статусу не вызначаецца ўваходжаннем краін у тыя ці іншыя ваенныя блокі.

; Статус MNNA станам на сакавік 2024 года маюць
* {{flagicon|Аўстралія}} [[Аўстралія]]
* {{flagicon|Аргенціна}} [[Аргенціна]]
* {{flagicon|Бахрэйн}} [[Бахрэйн]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bahrain Joins Iran in Opposing Strike|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,60715,00.html|accessdate=July 7, 2012|newspaper=[[Fox News]]|date=August 18, 2002|agency=[[Associated Press]]|archive-date=9 лютага 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209111611/http://www.foxnews.com/story/0,2933,60715,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Егіпет}} [[Егіпет]]
* {{flagicon|Ізраіль}} [[Ізраіль]] (мае больш высокі статус ''асноўнага стратэгічнага партнёра'')
* {{flagicon|Іарданія}} [[Іарданія]]
* {{Кенія}} [[Кенія]]
* {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=US tightens military relationship with Kuwait|url=http://docs.newsbank.com/g/GooglePM/APAB/lib00581,1006A9E4C0DAF1EC.html|accessdate=July 7, 2012|date=January 15, 2004|agency=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Марока}} [[Марока]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=US rewards Morocco for terror aid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3776413.stm|accessdate=July 7, 2012|newspaper=[[BBC News]]|date=June 4, 2004}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]]
* {{flagicon|Пакістан}} [[Пакістан]]
* {{flagicon|Рэспубліка Карэя}} [[Паўднёвая Карэя]]
* {{flagicon|Тайвань}} [[Тайвань]] (на спецыяльных умовах)&lt;ref&gt;[http://uscode.house.gov/view.xhtml?req=(title:22%20section:2321k%20edition:prelim) 22 USC 2321k: Designation of major non-NATO allies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170205101417/http://uscode.house.gov/view.xhtml?req=(title:22%20section:2321k%20edition:prelim) |date=5 лютага 2017 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Тайланд}} [[Тайланд]]
* {{flagicon|Туніс}} [[Туніс]]
* {{flagicon|Філіпіны}} [[Філіпіны]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bush 'upgrades' Philippines|url=http://www.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/05/19/bush.philippines/|accessdate=July 7, 2012|newspaper=[[CNN]]|date=May 20, 2003}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Японія}} [[Японія]]

; Краіны-кандыдаты&lt;ref&gt;[https://beta.congress.gov/bill/113th-congress/senate-bill/2277/text S.2277 — Russian Aggression Prevention Act of 2014]&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Грузія}} [[Грузія]]
* {{Азербайджан}} [[Азербайджан]]
* {{Арменія}} [[Арменія]]
* {{В'етнам}} [[В’етнам]]
* {{flagicon|Малдова}} [[Малдова]]
* {{Мексіка}} [[Мексіка]]
* {{flagicon|Украіна}} [[Украіна]]
* {{Індыя}} [[Індыя]]
* {{Саудаўская Аравія}} [[Саудаўская Аравія]]
* {{Сінгапур}} [[Сінгапур]]
* {{ААЭ}} [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]
* {{Аман}} [[Аман]]
* {{Сцяг Ірака}} [[Ірак]]

; Нейкі час мелі статус
* {{flagicon|Афганістан|2013}} [[Афганістан]]&lt;ref&gt;[http://photos.state.gov/libraries/afghanistan/231771/PDFs/2012-05-01-scan-of-spa-english.pdf Enduring Strategic Partnership Agreement between the Islamic Republic of Afghanistan and the United States of America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140621102322/http://photos.state.gov/libraries/afghanistan/231771/PDFs/2012-05-01-scan-of-spa-english.pdf|date=21 чэрвеня 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|accessdate=July 7, 2012|newspaper=[[BBC News]]|date=July 7, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120825180829/http://www.state.gov/secretary/rm/2012/08/196675.htm&lt;/ref&gt; (2012—2022)
{{зноскі}}
{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі]]
[[Катэгорыя:НАТА]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]]
[[Катэгорыя:Палітыка Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Палітыка Бахрэйна]]
[[Катэгорыя:Палітыка Егіпта]]
[[Катэгорыя:Палітыка Іарданіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Кувейта]]
[[Катэгорыя:Палітыка Марока]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Новай Зеландыі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Пакістана]]
[[Катэгорыя:Палітыка Тайланда]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Паўднёвай Карэі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Філіпінаў]]
[[Катэгорыя:Япона-амерыканскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Амерыкана-ізраільскія адносіны]]</text>
      <sha1>sk428gvr4cfmxptv07x70xmi4fn6kw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэ Жак Гарнерэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86592</id>
    <revision>
      <id>5209473</id>
      <parentid>4033802</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2772" sha1="l8yjxxeuxstmvgarexczu130jn86ie8" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гарнерэн}}
{{Персона
 |імя          = Гарнерэн Андрэ Жак
 |арыгінал імя = 
 |выява = André-Jacques Garnerin by Edward Hawke Locker 1802.jpg
 |шырыня = 
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні = 
 |род дзейнасці     = 
 |дата нараджэння   = 31.1.1769
 |месца нараджэння  = 
 |грамадзянства     = {{FRA}}
 |падданства        = 
 |дата смерці       = 18.8.1823
 |месца смерці      = 
 |бацька            = 
 |маці              = 
 |муж               = 
 |жонка             = 
 |дзеці             = 
 |узнагароды і прэміі = 
 |сайт                = 
 |вікісховішча        = 
}}
'''Андрэ-Жак Гарнерэн''' ({{lang-fr|Andre-Jacques Garnerin}}; [[31 студзеня]] [[1769]] — [[18 жніўня]] [[1823]]) — вядомы французскі паветраплавальнік і першы ў свеце парашутыст. 
[[Выява:Luftfahrt Garnerin 1803 Berlin.jpg|thumb|left|150px|Андрэ Жак Гарнерэн (1803)]]
[[Выява:First parachute2.jpg|thumb|150px|left|Схематычная выява парашута, які выкарыстаў 22 кастрычніка 1797 года Андрэ Жак Гарнерэн]]

[[22 кастрычніка]] [[1797]] года А. Ж. Гарнерэн здзейсніў першы ў гісторыі чалавека скачок з [[парашут]]ам з паветранага шара, саскочыўшы з вышыні каля 1 км над адным з паркаў [[Парыж]]а. У 1793 годзе, пасля таго як ён стаў тэхнічным інспектарам французскай арміі, Андрэ Жак стаў актыўна займацца магчымасцямі тэхнічнай рэалізацыі выкарыстання паветраных шароў ў ваенных мэтах.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:André-Jacques Garnerin}}
* [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/AVgarnerin.htm  Brief biography and picture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060909223342/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/AVgarnerin.htm |date=9 верасня 2006 }} — біяграфія {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20250612033254/https://art.thelib.ru/science/inventions/andrezhak_garneren.html Андрэ-Жак Гарнерэн]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарнерэн}}
[[Катэгорыя:Паветраплавальнікі Францыі]]
[[Катэгорыя:Парашутызм]]</text>
      <sha1>l8yjxxeuxstmvgarexczu130jn86ie8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Мікалаевіч Смаляк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95096</id>
    <revision>
      <id>5209488</id>
      <parentid>4758858</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T22:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8132" sha1="jnzeygbi16cjna700098kn4wnwn9c48" xml:space="preserve">{{Мастак
|фон              = 
|імя              = Андрэй Смаляк
|арыгінал імя   =  
|імя пры нараджэнні = Андрэй Мікалаевіч Смаляк
|партрэт          = Smolyak.jpg
|шырыня           = 200px
|загаловак        = На «XVIII Мінскай міжнароднай кніжнай выстаўцы-кірмашы» (12.02.2009)
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|дата смерці      = 
|месца смерці     = 
|паходжанне    = 
|падданства       = 
|грамадзянства      = 
|жанр             = Жывапіс
|вучоба            =  
|стыль            = [[Імпрэсіянізм]]
|працы           = 
|заступнікі      = 
|уплыў          = 
|уплыў на       = 
|узнагароды          = Cярэбраны медаль Еўрапарламента за ўклад у еўрапейскае мастацтва
|сайт             = [http://smolyak.eu/ Сайт А. Усмала]
|вікісховішча        = 
}}
{{Цёзкі2|Смаляк}}
'''Андрэй Мікалаевіч Смаляк''' ({{ДН|2|12|1954}}, [[Малая Сляпянка]] (цяпер частка [[Мінск]]а, [[БССР]]) — беларускі [[мастак]], член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Рэспублікі Беларусь]], Ганаровы акадэмік Еўрапейскай акадэміі мастацтваў&lt;ref name=&quot;Био&quot;&gt;{{cite web| url =http://www.smolyak.eu/biogr.html| title =Биография| work =Андрей Смоляк| publisher =Andrey Smolyak| accessdate =2011-02-17| archiveurl =https://web.archive.org/web/20110416111345/http://www.smolyak.eu/biogr.html| archivedate =16 красавіка 2011| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Андрэй Смаляк у дзяцінстве паступіў у [[Рэспубліканская школа-інтэрнат па выяўленчым мастацтве і музыцы|Рэспубліканскую школу-інтэрнат па выяўленчым мастацтве і музыцы]] імя [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|І. Ахрэмчыка]] (у пятым класе, дзякуючы старанням мамы).&lt;ref name=&quot;Art&quot;&gt;{{cite web| author =| date =2011-01-27| url =http://arts.in.ua/artists/Smolyak/| title =Смаляк Андрэй| work =Аўтары| publisher =Arts.In.UA| accessdate =2011-02-17| lang =| archive-url =https://web.archive.org/web/20120630140814/http://arts.in.ua/artists/Smolyak/| archive-date =30 чэрвеня 2012| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;. Жаданне стаць сапраўдным мастаком, навучыцца майстэрству не пакідала яго ні на хвіліну. Як «лепшы вучань сярод дзяцей», Андрэй тры разы пабываў ва Усесаюзным піянерскім лагеры «[[Артэк]]» імя Леніна.

У 1973 годзе паступіў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] на аддзяленне [[Станковая жывапіс|станковага жывапісу]]. На трэцім курсе пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай — Вольгай, студэнткай акцёрскага факультэта.

У 1980 годзе скончыў БДМТІ (дыпломная праца «Партызанская пераправа») і атрымаў размеркаванне на кінастудыю «[[Беларусьфільм]]» мастаком. Працаваў у кінастужках «Людзі на балоце», «Раскіданае гняздо».

З 1982 года, пасля нараджэння сына, прыйшлося займацца такімі нятворчымі працамі («халтурамі»), як маляванне Леніна, перадавікоў вытворчасці, калгасы-саўгасы, нават папрацаваў у [[Чачэнская Рэспубліка|Чачні]] — распісваў спартыўную залу.

Творчы ўздым у Андрэя Смаляка здарыўся пасля таго, як пасля авіякатастрофы ён перажыў клінічную смерць, пасля якой ён напісаў сваю карціну «Сіні пакой».

У 1989 годзе адбылася яго першая персанальная выстаўка ў Саюзе мастакоў. Па яе выніках яго прынялі ў члены гэтай арганізацыі.&lt;ref name=&quot;Art&quot; /&gt;

У 1996 годзе яму выдзяляюць уласную творчую майстэрню, у якой было напісана амаль усё, што ўвайшло ў яго першы альбом (Андрэй Смаляк. Мінск. Ольгапресс, 1997).

Сёння Андрэй Смаляк аўтар больш 30 персанальных выставак, яму быў замоўлены партрэт прынцэсы [[Бельгія|Бельгіі]], ён браў удзел у Другім міжнародным Шагалаўскім пленэры. Мастак Андрэй Смаляк таксама адкрыў персанальную аўтарскую галерэю «Эрмітаж».&lt;ref name=&quot;Art&quot; /&gt; Яго працы знаходзяцца ў дзяржаўных і прыватных калекцыях Рэспублікі Беларусь, а таксама [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[ЗША]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Расія|Расіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]].&lt;ref name=&quot;Био&quot; /&gt;
[[File:Leonid Svetlana Shchemelevy Andrey Smalyak.jpg|thumb|Мастакі Андрэй Смаляк і [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леанід Шчамялёў]] з жонкай Святланай у [[Музей гісторыі горада Мінска|Музеі гісторыі Мінска]].]]

== Узнагароды, званні ==
* Сярэбраны медаль [[Еўрапарламент]]а за ўклад у еўрапейскае мастацтва (1999 год)
* Ганаровы акадэмік Еўрапейскай акадэміі мастацтваў ([[Парыж]])
* Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Рэспублікі Беларусь]]
* Лаўрэат міжнароднага Шагалаўскага пленэру ў Віцебску&lt;ref name=&quot;Био&quot; /&gt;

== Буйныя міжнародныя выстаўкі ==
* 1998 год — выстаўка ў Еўрапарламенце.
* 2000 год — выстаўка ў Нацыянальным Каралеўскім музеі Бельгіі.
* 2001—2002 гг. — Удзельнік Сусветных выстаў у [[Хельсінкі]] і [[Вільнюс]]е.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.smolyak.eu/biogr.html Біяграфія на сайце А. Смаляка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110416111345/http://www.smolyak.eu/biogr.html |date=16 красавіка 2011 }}
* [https://web.archive.org/web/20120630140814/http://arts.in.ua/artists/Smolyak/ Аўтабіяграфія А. Смаляка на партале выяўленчага мастацтва «Arts.In.UA»]
* {{bis.nlb.by|137948|Смаляк Андрэй Мікалаевіч}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Смаляк Андрэй Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]</text>
      <sha1>jnzeygbi16cjna700098kn4wnwn9c48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Уладзіміравіч Ларукоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96555</id>
    <revision>
      <id>5209458</id>
      <parentid>5092030</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5318" sha1="1p6x62yenm5lfm6x7ic2j6cazoagfv1" xml:space="preserve">{{Спартсмен
| імя                 = Анатоль Уладзіміравіч Ларукоў
| выява               = 
| пол                 = 
| поўнае імя          =  
| мянушкі             = 
| грамадзянства       = {{Сцягафікацыя|СССР}}&lt;br/&gt; {{Сцягафікацыя|Расія}}
| спецыялізацыя =
| клуб = Явара-Нява
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці =
| трэнеры =
| рост = 175 см
| вага = 73 кг
| медалі =
{{турнір|[[Алімпійскія гульні]]}}
{{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2000|Сідней 2000]]|[[Дзюдо на летніх Алімпійскіх гульнях 2000|73 кг]]}}
{{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо сярод юніёраў 1990|Анкара 1990]]|71 кг}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 1997|Астэндэ 1997]]|71 кг}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2002|Марыбор 2002]]|73 кг}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па дзюдо 2003|Дзюсельдорф 2003]]|73 кг}}
{{турнір|[[Чэмпіянат СНД па дзюдо|Чэмпіянаты СНД]]}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат СНД па дзюдо 1992|Разань 1992]]|71 кг}}
{{турнір|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо|Чэмпіянаты Расіі]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо 1995|Краснаярск 1994]]|71 кг}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо 1995|Разань 1995]]|71 кг}}
{{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо 1996|Перм 1996]]|71 кг}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо 1997|Масква 1997]]|71 кг}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Расіі па дзюдо 1998|Кстова 1998]]|71 кг}}
}}
'''Анатоль Уладзіміравіч Ларукоў''' (нар. {{ДН|28|10|1970}}, [[Архонская]], Паўночна-Асецінская АССР, СССР) — расійскі і беларускі [[дзюдаіст]], заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь, [[трэнер]]

== Дасягненні ==
* Бронзавы прызёр Алімпіяды ў Сіднеі (2000 год)
* Першы беларускі дзюдаіст, які заваяваў медаль на Алімпійскіх гульнях.
* Сямнацціразовы чэмпіён і прызёр кубкаў свету.
* Чэмпіён Еўропы ў 2002 годзе.
* Чэмпіён Еўропы сярод юніёраў у 1990 годзе.
* Чэмпіён СНД у 1992 годзе.
* Чэмпіён Расіі 1996 года.
* Удзельнік Алімпійскіх гульняў у Афінах 2004 годзе ў катэгорыі да 73 кг.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.judoinside.com/uk/?factfile/view/7478/anatoly_laryukov# Асабістыя даныя пра спартсмена]{{ref-en}} {{праверана|30|01|2010}}
* [http://www.sambo.spb.ru/turnir/judo_ussr_rus/judo_sng_1992.htm Вынікі першага чэмпіянату СНД па дзюдо]
* [http://www.judobelarus.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=167:2009-10-26-07-59-35&amp;catid=6:our-pride&amp;Itemid=15 сайт Беларускага дзюдо]{{праверана|30|01|2010}}
* [http://st-arhonskaya.narod.ru/Faces/Faces.htm Выбітныя людзі станіцы Архонская]{{праверана|30|01|2010}}
* [https://web.archive.org/web/20070824014159/http://www.databaseolympics.com/players/playerpage.htm?ilkid=LARYUANA01 База гэтых Алімпійскіх гульняў]{{праверана|30|01|2010}}
* [http://www.judovision.org/?p=1503 Відэаролік паядынку з Дж. Мадалоні у Сіднеі-2000]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ларукоў Анатоль Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Дзюдаісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]]
[[Катэгорыя:Дзюдаісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]]
[[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па дзюдо]]
[[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны Беларусі па дзюдо]]</text>
      <sha1>1p6x62yenm5lfm6x7ic2j6cazoagfv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Casus belli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99017</id>
    <revision>
      <id>5209780</id>
      <parentid>4394179</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Прычыны войнаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4511" sha1="sakycsctdbb6kt2fe9y2hlef2envisz" xml:space="preserve">'''Casus belli''' ('''Ка́зус бэ́лі''', літ.: ''выпадак вайны'') — юрыдычны тэрмін [[рымскае права|рымскага права]], які пазначае фармальны повад для аб’явы вайны. Шырока выкарыстоўваецца ў [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]], дзе таксама вызначаецца [[casus foederis]], які прадугледжвае ўступ у вайну, зыходзячы з умоў саюзнага дагавора з адным з ваюючых бакоў.

Тэрмін быў вернуты ў шырокае выкарыстанне ў [[17 стагоддзе|XVII]] – [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзях]] дзякуючы працам [[Гуга Гроцый|Гуга Гроцыя]] ([[1653]]) і [[Карнэліус ван Бенкешук|Карнэліуса ван Бенкешука]] ([[1707]]) ў часы станаўлення дактрыны [[jus ad bellum]] ({{lang-be|права вайны}}).

== Гістарычныя прыклады ==
=== Першая сусветная вайна ===

Класічным прыкладам casus belli з’яўляецца забойства аўстрыйскага эрцгерцага [[Франц Фердынанд|Франца Фердынанда]] ў [[Сараева]] [[28 чэрвеня]] [[1914]] [[Сербія|сербскім]] студэнтам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]], які з’яўляўся членам рэвалюцыйнай арганізацыі «[[Млада Босна]]», што дала [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] права выставіць ўльтыматум Сербіі. Няпоўнае выкананне ўмоў ультыматума стала повадам для аб’явы [[Аўстра-Венгрыя]]й [[1СВ|вайны]] [[Сербія|Сербіі]].

=== Другая сусветная вайна ===

У сваёй асноўнай працы «[[Мая барацьба]]» ([[1925]]) [[Адольф Гітлер]] дае абгрунтаванні [[2СВ|будучай вайне]] як барацьбе за «[[жыццёвая прастора|жыццёвую прастору]]» для немцаў шляхам экспансіі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]].

[[31 жніўня]] [[1939]] перапранутыя ў [[Польшча|польскую]] форму [[Германія|нямецкія]] салдаты [[Гляйвіцкі інцыдэнт|атакавалі радыёстанцыю ў Гляйвіцэ]]. [[Гітлер]] скарыстаў гэта як повад для пачатку [[Польская абарончая вайна 1939|ўварвання ў Польшчу]]. [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] выконваюць умовы саюзнага дагавора і аб’яўляюць [[2СВ|вайну]] [[Германія|Германіі]].

[[26 лістапада]] [[1939]] савецкія войскі каля [[Майніла|вёскі Майніла]] на [[СССР|савецка]]-[[Фінляндыя|фінляндскай]] мяжы былі абстраляныя артылерыяй, у выніку чаго 4 вайскоўцаў загінула і 9 былі параненыя. Савецкі ўрад накіраваў ноту пратэста [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У адказ фінляндскі пасол прапанаваў стварыць камісію для расследавання інцыдэнта, бо, згодна фінляндскім памежнікам, стрэлы былі зробленыя з савецкай тэрыторыі. [[СССР]] выступіў супраць расследавання і абвясціў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|вайну Фінляндыі]].

[[22 чэрвеня]] [[1941]] [[Германія]] ўрываецца ў [[СССР]], выкарыстоўвая casus belli [[прэвентыўная вайна|прэвентыўнай вайны]] супраць савецкай агрэсіі.

[[Катэгорыя:Рымскае права]]
[[Катэгорыя:Лацінскія выслоўі]]
[[Катэгорыя:Прычыны войнаў]]</text>
      <sha1>sakycsctdbb6kt2fe9y2hlef2envisz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209782</id>
      <parentid>5209780</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5209782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4549" sha1="f7cgn2fbaza8fuq914tdgtuoqzdne1b" xml:space="preserve">'''Casus belli''' ('''Ка́зус бэ́лі''', літ.: ''выпадак вайны'') — юрыдычны тэрмін [[рымскае права|рымскага права]], які пазначае фармальны повад для аб’явы вайны. Шырока выкарыстоўваецца ў [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]], дзе таксама вызначаецца [[casus foederis]], які прадугледжвае ўступ у вайну, зыходзячы з умоў саюзнага дагавора з адным з ваюючых бакоў.

Тэрмін быў вернуты ў шырокае выкарыстанне ў [[17 стагоддзе|XVII]] – [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзях]] дзякуючы працам [[Гуга Гроцый|Гуга Гроцыя]] ([[1653]]) і [[Карнэліус ван Бенкешук|Карнэліуса ван Бенкешука]] ([[1707]]) ў часы станаўлення дактрыны [[jus ad bellum]] ({{lang-be|права вайны}}).

== Гістарычныя прыклады ==
=== Першая сусветная вайна ===

Класічным прыкладам casus belli з’яўляецца забойства аўстрыйскага эрцгерцага [[Франц Фердынанд|Франца Фердынанда]] ў [[Сараева]] [[28 чэрвеня]] [[1914]] [[Сербія|сербскім]] студэнтам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]], які з’яўляўся членам рэвалюцыйнай арганізацыі «[[Млада Босна]]», што дала [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] права выставіць ўльтыматум Сербіі. Няпоўнае выкананне ўмоў ультыматума стала повадам для аб’явы [[Аўстра-Венгрыя]]й [[1СВ|вайны]] [[Сербія|Сербіі]].

=== Другая сусветная вайна ===

У сваёй асноўнай працы «[[Мая барацьба]]» ([[1925]]) [[Адольф Гітлер]] дае абгрунтаванні [[2СВ|будучай вайне]] як барацьбе за «[[жыццёвая прастора|жыццёвую прастору]]» для немцаў шляхам экспансіі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]].

[[31 жніўня]] [[1939]] перапранутыя ў [[Польшча|польскую]] форму [[Германія|нямецкія]] салдаты [[Гляйвіцкі інцыдэнт|атакавалі радыёстанцыю ў Гляйвіцэ]]. [[Гітлер]] скарыстаў гэта як повад для пачатку [[Польская абарончая вайна 1939|ўварвання ў Польшчу]]. [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]] выконваюць умовы саюзнага дагавора і аб’яўляюць [[2СВ|вайну]] [[Германія|Германіі]].

[[26 лістапада]] [[1939]] савецкія войскі каля [[Майніла|вёскі Майніла]] на [[СССР|савецка]]-[[Фінляндыя|фінляндскай]] мяжы былі абстраляныя артылерыяй, у выніку чаго 4 вайскоўцаў загінула і 9 былі параненыя. Савецкі ўрад накіраваў ноту пратэста [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У адказ фінляндскі пасол прапанаваў стварыць камісію для расследавання інцыдэнта, бо, згодна фінляндскім памежнікам, стрэлы былі зробленыя з савецкай тэрыторыі. [[СССР]] выступіў супраць расследавання і абвясціў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|вайну Фінляндыі]].

[[22 чэрвеня]] [[1941]] [[Германія]] ўрываецца ў [[СССР]], выкарыстоўвая casus belli [[прэвентыўная вайна|прэвентыўнай вайны]] супраць савецкай агрэсіі.

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рымскае права]]
[[Катэгорыя:Лацінскія выслоўі]]
[[Катэгорыя:Прычыны войнаў]]</text>
      <sha1>f7cgn2fbaza8fuq914tdgtuoqzdne1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блу-Рыдж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99238</id>
    <revision>
      <id>5209800</id>
      <parentid>5198582</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="h9fmxrr6dqntfrwwckxexamsjg851aw" xml:space="preserve">{{Горная сістэма |Тып = хрыбет
 |Назва               = Блакітны хрыбет
  |Нацыянальная назва = en/Blue Ridge Mountains
 |Выява               = Rainy Blue Ridge-27527.jpg
  |Подпіс             =  
 |Горная сістэма      = Апалачы
 |Плошча              = 
  |Даўжыня            = 1000
  |Шырыня             = 
 |Найвышэйшая вяршыня = 
  |Вышыня             = 2037
 |Краіна              = ЗША
 |Рэгіён              = 
 |Пазіцыйная карта    = 
  |Пазіцыйная карта 1 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Блакі́тны хрыбе́т''', '''Блу-Рыдж''' ({{lang-en|Blue Ridge Mountains}}) — ланцуг [[горны хрыбет|горных хрыбтоў]] і масіваў на ўсходзе [[ЗША]], уздоўж паўднёва-ўсходняй ускраіны [[Апалачы|Апалачаў]]. Уздымаецца над [[плато]] [[Підмант]].

Працягласць гор складае больш 1000 км. Найбольш высокая вяршыня — гара [[Мітчэл (гара)|Мітчэл]] (2037 м). Горы складзены [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]]. На схілах растуць [[шыракалістыя лясы|шыракалістыя]] і [[хвойныя лясы]], у міжгорных [[упадзіна]]х і [[катлавіна]]х — [[сенажаць|сенажаці]]. На заходніх схілах - выток [[Роанак (рака)|ракі Роанак]].

{{Няма крыніц|дата=2022-06-28}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Апалачы]]
[[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]]</text>
      <sha1>h9fmxrr6dqntfrwwckxexamsjg851aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сем цудаў Партугаліі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101674</id>
    <revision>
      <id>5209751</id>
      <parentid>5122128</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>174798</id>
      </contributor>
      <comment>Replace with Jerónimos April 2009-4.jpg</comment>
      <origin>5209751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3429" sha1="7p9unmo1ouvgbsn2uw3xfb9nge2axln" xml:space="preserve">'''Сем цудаў Партугаліі''' ({{lang-pt|Sete Maravilhas de Portugal}}) — спіс культурных аб'ектаў [[Партугалія|Партугаліі]], адабраных у 2007 годзе ў выніку конкурсу, абвешчанага [[Міністэрства культуры Партугаліі|міністэрствам культуры Партугаліі]] і праведзенага кампаніямі Y&amp;R Brands S.A. і Realizar S.A.

Першапачаткова на конкурс былі інстытутам [[IGESPAR]] (Партугальскі Інстытут Архітэктурнай Спадчыны) высунуты 793 [[Нацыянальны манумент Партугаліі|Нацыянальных манумента Партугаліі]]. У першым туры камісія экспертаў адабрала 77 з іх. Затым быў адабраны 21 фіналіст у чатырох розных катэгорыях.

[[7 снежня]] [[2006]] года пачаліся выбары, якія працягваліся шэсць месяцаў. Насельніцтва магло галасаваць у інтэрнэце, па тэлефоне і пасродкам адпраўкі смс-паведамленняў. [[7 ліпеня]] [[2007]] года на стадыёне [[стадыён Да Луж|Да Луж]] у [[Лісабон]]е былі абвешчаны вынікі выбараў, адначасова з вынікамі праекта [[Новыя сем цудаў свету]].

== Сем цудаў Партугаліі ==

{| class=&quot;wikitable&quot;  align=center
!width=60px| Нумар
!width=300px| Назва
!width=300px| Размяшчэнне
!width=200px| Фатаграфія
|-
| align=center| 1 || [[Замак Гімарайнш]], X-XIII стст. ||[[Гімарайнш]], [[акруга Брага|Брага]] || [[Выява:Nt-castelo-guimaraes-01.jpg|200px]]
|-
| align=center| 2 || [[Замак Обідуш]], 1195 ||[[Обідуш]], [[акруга Лейрыя|Лейрыя]] || [[Выява:Obidos 05.JPG|200px]]
|-
| align=center| 3 || [[Манастыр Баталья]], 1385 ||[[Горад Баталья, Партугалія|Баталья]], [[акруга Лейрыя|Лейрыя]] || [[Выява:Mosteiro da Batalha (8).JPG|200px]]
|-
| align=center| 4 || [[Манастыр Алкабаса]], 1153 ||[[горад Алкабаса|Алкабаса]], [[акруга Лейрыя|Лейрыя]] || [[Выява:Alcobaca.mosteiro.westfront.part.jpg|200px]]
|-
| align=center| 5 || [[Жэронімуш|Манастыр іеранімітаў]], 1502 ||[[Санта-Марыя-дэ-Белены]], [[Лісабон]] || [[Выява:Jerónimos April 2009-4.jpg|200px]]
|-
| align=center| 6 || [[Палац Пена]], 1838 ||[[Сінтра]] || [[Выява:Ippar-palacio-pena-aerea.jpg|150px]]
|-
| align=center| 7 || [[Вежа Белен]], 1521 ||[[Санта-Марыя-дэ-Белен]], [[Лісабон]] || [[Выява:Torre de Belem 20050728.jpg|200px]]
|}

== Спасылкі ==

* [http://www.7maravilhas.sapo.pt/index.html Афіцыйны сайт праекта]

[[Катэгорыя:Культура Партугаліі]]
[[Катэгорыя:Славутасці Партугаліі]]
[[Катэгорыя:2007 год у Партугаліі]]</text>
      <sha1>7p9unmo1ouvgbsn2uw3xfb9nge2axln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армузскі праліў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102769</id>
    <revision>
      <id>5209508</id>
      <parentid>5156179</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T03:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6803" sha1="hjvlka8bwitl06vtel1ea705gxhwbsa" xml:space="preserve">{{праліў}}
[[Файл:Strait of Hormuz.jpg|thumb|250px|Карта Армузскага праліва]]
'''Армузскі праліў''' ({{lang-ar|مضيق هرمز}} — ''Madīq Hurmuz'', {{lang-fa|تنگه هرمز}} — ''Tangeh-ye Hormoz'') — праліў, які злучае [[Аманскі заліў]] на паўднёвым усходзе з [[Персідскі заліў|Персідскім залівам]] на паўднёвым захадзе. Паўночнае ўзбярэжжа належыць [[Іран]]у, а паўднёвае — [[ААЭ|Аб’яднаным Арабскім Эміратам]] і паўанклаву [[Аман]]а.
Праліў мае даўжыню 195 кіламетраў, а самае вузкае месца праліва каля 54 кіламетраў (29 марскіх міль). Пераважная глыбіня 50-70 метраў, максімальна дасягае 229 метраў. Праліў падзелены на два транспартныя каналы шырынёю каля 2,5 кіламетраў кожны, аддзеленыя паміж сабою буфернай зонай у 5 кіламетраў. На дадзены момант праліў з’яўляецца адзіным марскім шляхам, які дазваляе экспарціраваць арабскія газ і [[нафта|нафту]] ў іншыя краіны, у тым ліку ў [[ЗША]].

== Пагроза блакавання канала для вывазу нафту Іранам у адказ на новыя санкцыі ЗША ==

27 снежня 2011 года першы віцэ-прэзідэнт Ірана Махамад Рэзы-Рахімі (Mohammad-Reza Rahimi) выступіў з крытыкаю падрыхтаваных новых эканамічных санкцыяў ЗША і заявіў, што ў адказ на любы ціск яго краіна адкажа блакаваннем паставак нафты праз Армузскі праліў, праз які праходзіць прыкладна адна пятая ўсіх сусветных паставак нафты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.inosmi.ru/asia/20111228/181555702.html |title=ЗША рыхтуюць санкцыі, а Іран пагражае іх заблакаваць |access-date=7 верасня 2012 |archive-date=3 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303050457/http://www.inosmi.ru/asia/20111228/181555702.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
Яшчэ 30 чэрвеня 2008 года віцэ-адмірал Кевін Дж. Косгрыф, камандзір 5-га флота ЗША, які размешчаны ў Бахрэйне, заўважыў: штодня праз Армузскі праліў праходзіць 25 мільёнаў барэляў нафты, што эквівалентна 3 мільярдам долараў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,374905,00.html |title=ВМС ЗША папярэджвае Іран не закрываць Армузскі заліў (30 чэрвеня 2008 года) |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020081555/http://www.foxnews.com/story/0,2933,374905,00.html |archive-date=20 кастрычніка 2012 |access-date=11 студзеня 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
Пад канец 2011 года амаль адначасова з прыняццем новых санкцыяў ЗША і ЕС супраць Цэнтральнага банка Ірана, праз які ідзе аплочванне за прададзеную ім нафту, ў Армузскім праліве ВМС Ірана пачалі вялікія вучэнні. Гэта выклікала рост коштаў на нафту да 112 долараў за барэль&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2012/01/09/getready/ У Армузскім праліве расце супрацьстаянне паміж Іранам і ЗША]&lt;/ref&gt;. Да месца вучэнняў 29 снежня 2011 года наблізілася Амерыканская ўдарная група ваенных караблёў, а кіраўнік ВМС Ірана Хабібула Саяры заявіў: «Закрыць Арзускі праліў для Узброеных Сіл Ірана насамрэч не праблема. Іранцы гавораць, што гэта будзе прасцей зрабіць, чым выпіць шклянку вады»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=sZVJr4UcKH8&amp;feature=related Караблі ЗША ў Армузскім праліве і заява кіраўніка ВМС Ірана]&lt;/ref&gt;. Новыя санкцыі супраць Ірана ўступілі ў дзеянне 1 студзеня 2012 года&lt;ref&gt;[http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204720204577132923798499772.html Мэта ЗША — Цэнтральны банк Ірана]&lt;/ref&gt;. 8 студзеня 2012 года ў эфіры амерыканскага канала Сі-Бі-ЭС міністр абароны ЗША Леон Панета адзначыў: «ЗША не будуць мірыцца з закрыццём Армузскага канала. Гэта тая чырвоная лінія, якую нельга пераходзіць, і мы адкажам на гэта»&lt;ref&gt;[http://spb.kp.ru/online/news/1055656 ЗША не будуць мірыцца з закрыццём Армускага праліва]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
{{commonscat|Strait of Hormuz}}
* востраў [[Абу Муса]]
* [[спіс астравоў Ірана]]
* [[Канвенцыя ААН па марскім праве]] (''United Nations Convention on the Law of the Sea'')

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|1|Арму́зскі пралі́ў||496}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fas.org/nuke/guide/iran/facility/abu-musa.htm Abu Musa Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210331225246/http://www.fas.org/nuke/guide/iran/facility/abu-musa.htm |date=31 сакавіка 2021 }} // [[Федэрацыя Амерыканскіх Вучоных]] (''Federation of American Scientists'') пра ўзбраенні на астравах

{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Геаграфія Амана]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Ірана]]
[[Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Азіі]]
[[Катэгорыя:Персідскі заліў]]</text>
      <sha1>hjvlka8bwitl06vtel1ea705gxhwbsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аліша Кіз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104497</id>
    <revision>
      <id>5209362</id>
      <parentid>5155749</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18116" sha1="0goi4ryxxmgs5l6y84vl5jmmiwn1822" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кіз}}
{{Музыкант
| Імя = Аліша Кіз
| Сучаснасць_імя = Alicia J. Augello-Cook
| Гады = [[2001]] — цяпер. час
| Супрацоўніцтва = Krucial Brothers, Jimmy Cozier, [[Ашэр Рэйманд|Usher]], John Mayer, Linda Perry,  [[Jay-Z]]
| Лэйбл = [[Columbia Records]], &lt;br /&gt;[[Sony Music Entertainment|Arista Records]] (2000), &lt;br /&gt;[[J Records]]&lt;br /&gt; (2000—2011), &lt;br /&gt;[[RCA Records]]&lt;br /&gt;(2011 — па цяперашні час)
}}
'''Аліша Кіз''' (таксама Аліша Кіс, Alicia Keys, сапр. імя: Alicia J. Augello-Cook, {{ДН|25|1|1981}}, {{МН|Нью-Ёрк||}}) — амерыканская {{спявачка|ЗША}}, [[Піяніст|піяністка]], {{кампазітар|ЗША}}, [[паэт-спеўнік]], {{актрыса|ЗША}}, {{прадзюсар|ЗША}}, [[Філантроп|філантрапіст]], [[рэжысёр]]&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/03/29/project-five-jennifer-aniston_n_842136.html 'Project Five': Jennifer Aniston, Alicia Keys, Demi Moore Directing Film For 'Lifetime']&lt;/ref&gt;, якая выступае ў стылях рытм-энд-блюз, соўл і неасоўл, лаўрэат чатырнаццаці ўзнагарод «[[Грэмі]]»

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot;&gt;
  &lt;div class=&quot;NavHead&quot;&gt;Спіс студыйных і канцэртных альбомаў&lt;/div&gt;
  &lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;80&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Год
!width=&quot;150&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Альбом*
!colspan=&quot;10&quot;| Верхнія пазіцыі ў сусветных чартах
!colspan=&quot;1&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[Сертыфікацыя]] &lt;br /&gt;[[RIAA]]&lt;ref&gt;[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&amp;table=SEARCH_RESULTS&amp;artist=Alicia%20Keys&amp;sort=Artist&amp;perPage=25 RIAA — Gold &amp; Platinum]. Recording Industry Association of America&lt;/ref&gt;
!width=&quot;40&quot;| Прададзена дзід у свеце,&lt;br /&gt;млн.&lt;ref&gt;[http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&amp;in_page_id=7 Alicia adds tour dates] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200404082729/http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&amp;in_page_id=7 |date=4 красавіка 2020 }}. Metro. Associated Newspapers&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece The ascent of Alicia Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080516200257/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece |date=16 мая 2008 }}. The Times&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nme.com/news/alicia-keys/36357 Alicia Keys to find backing singer via Myspace]. NME&lt;/ref&gt;
|-
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|ЗША}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Billboard 200]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/#/artist/alicia-keys/chart-history/433721?f=305&amp;g=Albums Alicia Keys Album &amp; Song Chart History]. Billboard&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|ЗША}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|Top R&amp;B]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/artist/alicia-keys/chart-history/433721#/artist/alicia-keys/chart-history/433721?f=333&amp;g=Albums Alicia Keys R&amp;B Hip-Hop Albums Chart History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111218224311/http://www.billboard.com/artist/alicia-keys/chart-history/433721#/artist/alicia-keys/chart-history/433721?f=333&amp;g=Albums |date=18 снежня 2011 }}. Billboard&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Аўстралія}}&lt;ref name=&quot;Discography Alicia Keys&quot;&gt;[http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discography Alicia Keys]. australian-charts.com&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Канада}}&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/artist/alicia-keys-p469431/charts-awards/billboard-albums Alicia Keys — Charts &amp; Awards — Billboard Albums]. Allmusic&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Францыя}}&lt;ref&gt;[http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discographie Alicia Keys]. lescharts.com&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Ірландыя}}&lt;ref name=&quot;irish-charts.com&quot;&gt;[http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discography Alicia Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171111205303/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys |date=11 лістапада 2017 }}. irish-charts.com&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Нідэрланды}}&lt;ref name=&quot;Discografie Alicia Keys&quot;&gt;[http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discografie Alicia Keys]. dutchcharts.nl&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Новая Зеландыя}}&lt;ref name=&quot;charts.org.nz&quot;&gt;[http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discography Alicia Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171118232014/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys |date=18 лістапада 2017 }}. charts.org.nz&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Швейцарыя}}&lt;ref name=&quot;Discographie Alicia Keys&quot;&gt;[http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discographie Alicia Keys]. hitparade.ch&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|{{Сцяг|Вялікабрытанія}}&lt;ref name=&quot;Chart Stats - Alicia Keys&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20121019141106/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=64 Chart Stats — Alicia Keys]. chartstats.com&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;Усяго&lt;/small&gt;
|-
|[[2001]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[5 чэрвеня]]&lt;/small&gt;
|'''Songs in A Minor'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1-й студыйны альбом&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|6x Плацінавы
|align=&quot;center&quot;|12
|-
|[[2003]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[1 снежня]]&lt;/small&gt;
|'''The Diary of Alicia Keys'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;2-й студыйны альбом&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|25
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|4х Плацінавы
|align=&quot;center&quot;|9
|-
|[[2005]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[7 кастрычніка]]&lt;/small&gt;
|'''Unplugged'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1-й канцэртны альбом&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|33
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot;|49
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|28
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|52
|align=&quot;center&quot;|Плацінавы
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|[[2007]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[9 лістапада]]&lt;/small&gt;
|'''[[As I Am]]
'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3-й студыйны альбом&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|15
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|3х Плацінавы
|align=&quot;center&quot;|6
|-
|[[2009]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[11 снежня]]&lt;/small&gt;
|'''The Element of Freedom'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4-й студыйны альбом&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|Плацінавы
|align=&quot;center&quot;|4
|-
|[[2012]]&lt;br /&gt;
|5-й студыйны альбом
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|
|-
| colspan=&quot;15&quot;  style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;|«—» пазначае адсутнасць альбома ў чарце, паколькі альбом не быў выпушчаны ў гэтай краіне ці не патрапіў у чарт.&lt;br /&gt;
«*» першыя 4 студыйных альбома і першы канцэртны альбом былі выпушчаны на [[J Records]].
|}
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

==== Кампіляцыі і бокс-сэты ====
* 2010: ''The Platinum Collection'' (бокс-сэт уключае першыя тры студыйных альбома)

==== Альбомы рэміксаў ====
* 2002: ''Remixed &amp; Unplugged in A Minor''
* 2008: ''Remixed''

==== Перавыданні ====
* 2011: ''Songs in A Minor — 10th Anniversary Edition''

=== Сінглы ===
&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot;&gt;
  &lt;div class=&quot;NavHead&quot;&gt;Спіс сінглаў з пазіцыямі ў сусветных чартах&lt;/div&gt;
  &lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Год
!rowspan=&quot;2&quot;|Сінгл
!colspan=&quot;10&quot;|Верхнія пазіцыі
!rowspan=&quot;2&quot;|Альбом
|-
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{сцяг|ЗША}}[[Hot 100]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/#/artist/alicia-keys/chart-history/433721 Alicia Keys Album &amp; Song Chart History — Hot 100]. Billboard&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{сцяг|ЗША}}Hot R&amp;B&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/artist/alicia-keys/chart-history/433721#/artist/alicia-keys/chart-history/433721?f=367&amp;g=Singles Alicia Keys Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs Chart History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111218224311/http://www.billboard.com/artist/alicia-keys/chart-history/433721#/artist/alicia-keys/chart-history/433721?f=367&amp;g=Singles |date=18 снежня 2011 }}. Billboard&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Аўстралія}}&lt;ref name=&quot;Discography Alicia Keys&quot;/&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Канада}}&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/artist/alicia-keys-p469431/charts-awards/billboard-singles Alicia Keys &gt; Charts &amp; Awards &gt; Billboard Singles]. Allmusic&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Ірландыя}}&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;irish-charts.com&quot;/&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Нідэрланды}}&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Discografie Alicia Keys&quot;/&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Новая Зеландыя}}&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;charts.org.nz&quot;/&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Швецыя}}&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Alicia+Keys Discography Alicia Keys]. swedishcharts.com&lt;/ref&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Швейцарыя}}&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Discographie Alicia Keys&quot;/&gt;
!width=&quot;35&quot;|&lt;small&gt;{{Сцяг|Вялікабрытанія}}&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Chart Stats - Alicia Keys&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zobbel.de/cluk/CLUK2008.HTM Chart Log UK — 2008 — Special Single-File Version]. zobbel.de&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2001
| «Fallin'»
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|7
| align=&quot;center&quot;|24
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|7
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|3
| rowspan=&quot;4&quot;|''Songs in A Minor''
|-
| «A Woman's Worth»
| align=&quot;center&quot;|7
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|16
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|25
| align=&quot;center&quot;|22
| align=&quot;center&quot;|5
| align=&quot;center&quot;|31
| align=&quot;center&quot;|32
| align=&quot;center&quot;|18
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2002
| «How Come You Don't Call Me»
| align=&quot;center&quot;|59
| align=&quot;center&quot;|30
| align=&quot;center&quot;|29
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|32
| align=&quot;center&quot;|73
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|60
| align=&quot;center&quot;|26
|-
| «Girlfriend»
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|82
| align=&quot;center&quot;|13
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|40
| align=&quot;center&quot;|18
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|24
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2003
| «You Don't Know My Name»
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|33
| align=&quot;center&quot;|20
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|54
| align=&quot;center&quot;|26
| align=&quot;center&quot;|19
| rowspan=&quot;4&quot;|''The Diary of Alicia Keys''
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2004
|«If I Ain't Got You»
| align=&quot;center&quot;|4
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|44
| align=&quot;center&quot;|11
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|35
| align=&quot;center&quot;|18
|-
|«Diary» &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(пры ўдзеле [[Tony! Toni! Tone!]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot;|8
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
|-
|«Karma»
| align=&quot;center&quot;|20
| align=&quot;center&quot;|17
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|40
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|71
| align=&quot;center&quot;|—
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2005
| «Unbreakable»
| align=&quot;center&quot;|34
| align=&quot;center&quot;|4
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|45
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| rowspan=&quot;2&quot;|''Unplugged''
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2006
| «Every Little Bit Hurts»
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2007
| «No One»
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|8
| align=&quot;center&quot;|4
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|5
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|6
| rowspan=&quot;4&quot;|''[[As I Am]]''
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2008
| «Like You'll Never See Me Again»
| align=&quot;center&quot;|12
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|77
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|48
| align=&quot;center&quot;|84
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|57
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|53
|-
|«Teenage Love Affair»
| align=&quot;center&quot;|54
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|21
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|199
|-
|«Superwoman»
| align=&quot;center&quot;|82
| align=&quot;center&quot;|12
| align=&quot;center&quot;|57
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|75
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|32
| align=&quot;center&quot;|48
| align=&quot;center&quot;|128
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2009
| «Doesn't Mean Anything»
| align=&quot;center&quot;|60
| align=&quot;center&quot;|14
| align=&quot;center&quot;|96
| align=&quot;center&quot;|66
| align=&quot;center&quot;|34
| align=&quot;center&quot;|43
| align=&quot;center&quot;|22
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|5
| align=&quot;center&quot;|8
| rowspan=&quot;6&quot;|''The Element of Freedom''
|-
|«Try Sleeping with a Broken Heart»
| align=&quot;center&quot;|27
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|37
| align=&quot;center&quot;|22
| align=&quot;center&quot;|44
| align=&quot;center&quot;|12
| align=&quot;center&quot;|10
| align=&quot;center&quot;|21
| align=&quot;center&quot;|7
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|2010
| «Put It in a Love Song» &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(пры ўдзеле [[Беёнсэ]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|60
| align=&quot;center&quot;|18
| align=&quot;center&quot;|71
| align=&quot;center&quot;|26
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|24
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
|-
|«Empire State of Mind (Part II) Broken Down»
| align=&quot;center&quot;|55
| align=&quot;center&quot;|76
| align=&quot;center&quot;|61
| align=&quot;center&quot;|40
| align=&quot;center&quot;|8
| align=&quot;center&quot;|6
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|59
| align=&quot;center&quot;|19
| align=&quot;center&quot;|4
|-
|«Un-Thinkable (I'm Ready)»
| align=&quot;center&quot;|21
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
|-
|«Wait Til You See My Smile»
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2011
| «Speechless» &lt;small&gt;(з [[Верб, спявачка|Eve]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|76
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| align=&quot;center&quot;|—
| rowspan=&quot;1&quot;|Сінгл без альбома
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|2012
|—
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| align=&quot;center&quot;|
| rowspan=&quot;1&quot;|Пяты студыйны альбом
|-
| colspan=&quot;15&quot;  style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;|«—» пазначае адсутнасць сінгла ў чарце, паколькі сінгл не быў выпушчаны ў гэтай краіне ці не патрапіў у чарт.
|}
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

=== Відэаальбомы ===
* 2003: ''From Start to Stardom''
* 2004: ''The Diary Of Alicia Keys''
* 2005: ''Unplugged''

== Турнэ ==
* 2001/2002: ''Songs in A Minor Tour''
* 2004: ''Verizon Ladies First Tour''
* 2005: ''The Diary Tour''
* 2008: ''As I Am Tour''
* 2010: ''The Freedom Tour''
* 2011: ''Piano &amp; I: A One Night Only Event With Alicia Keys'' (прома-тур)

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Alicia Keys}}
* [http://www.aliciakeys.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091212185036/http://www.aliciakeys.com/ |date=12 снежня 2009 }}{{ref-en}}
* {{twitter|aliciakeys|Аліша Кіз}}
* [http://youtube.com/AliciaKeys Аліша Кіз] на [[YouTube]]{{ref-en}}
* {{imdb name|id=1006024|name=Alicia Keys}}
* [http://www.allmusicguide.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:dvfexq8kld0e Alicia Keys]{{ref-en}} на сайце [[AllMusic|All Music Guide]]
* [http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys Alicia Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509205553/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys |date=9 мая 2006 }}{{ref-en}} на сайце [[Rolling Stone]]
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кіз Аліша}}
[[Катэгорыя:Поп-музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы рытм-н-блюза]]
[[Катэгорыя:Піяністы ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]]
[[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]]</text>
      <sha1>0goi4ryxxmgs5l6y84vl5jmmiwn1822</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барысаўскі замак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110947</id>
    <revision>
      <id>5209833</id>
      <parentid>4470678</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13499" sha1="6vh51ws3ed3hjqqc7u0uee0krunfnj6" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[File:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|thumb|Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы]]
[[File:Рэшткі турмы на месцы былого Барысаўскага замка.JPG|thumb|Рэшткі турмы]]
{{ГККРБ|613В000001}}
'''Барысаўскі замак''' — абарончае збудаванне XIII—XVIII ст. Размяшчалася па цяперашняй вуліцы [[Вуліца Гогаля (Барысаў)|Гогаля]] ў [[Барысаў|Барысаве]].

Драўляна-земляны замак плошчай 2 га, пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў на левым беразе [[Бярэзіна|Бярэзіны]], у межах сучаснага Барысава, на востраве ўтвораным старымі рэчышчамі і такім чынам акружаны глыбокім вадзяным ровам. З часам плошча ўмацаванняў павялічана.

== Архітэктура і стыль ==
Узводзіўся Барысаўскі замак у перыяд з канца XII да пачатку XIV стагоддзяў.

Замак размяшчаўся на востраве паміж старымі рэчышчамі Бярэзіны, якія ўтваралі натуральныя вадзяныя рвы, займаў плошчу 2 га і быў акружаны высокім земляным валам з драўлянымі сценамі і вежамі. У плане меў (2-я палова XVII ст.) авальную форму, паўднёвую сцяну з рэданам і перадзамкавае ўмацаванне на ўсходзе, аддзеленае ад замка ровам з вадой. У перадзамкавым ўмацаванні знаходзілася праваслаўная царква. Заходней крэпасці праходзіў мост праз Бярэзіну, пазначаны на плане сярэдзіны XVII стагоддзя.

Замак пакідаў у відавочцаў розныя ўражанні. Напрыклад, маскоўскі дзяк Трыфан Карабейнікаў у студзені 1593 года пісаў, што ён «драўляны, невялікі, побач сажалка, а цераз раку ў напрамку Мінска пабудаваны драўляны мост даўжынёй 200 сажняў». Пасол аўстрыйскага імператара Мікалай Воркач у жніўні 1593 года адзначыў, што каля Барысава стаіць «даволі вялікі замак, увесь пабудаваны з дрэва».

Паводле крыніц польскага гісторыка [[А. Гваньіні]], у XVI ст. замак быў умацаваны вежамі і сценамі. Замак меў стратэгічнае значэнне, бо кантраляваў суднаходны шлях з Балтыйскага ў Чорнае мора і сухапутны шлях у цэнтр Вялікага Княства Літоўскага.

У выніку войнаў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай Барысаўскі замак шмат разоў пераходзіў з рук у рукі, разбураўся, аднаўляўся і перабудоўваўся.

У Барысаўскім краязнаўчым музеі дэманструецца макет замка—востраў, на земляным вале драўляная сцяна з вежамі, уязная брама. Сцяна ўтварае авал, [[Рэдан (фартыфікацыя)|рэданаў]] няма.

На плане горада канца XVIII стагоддзя сцяна крэпасці не пазначана. Толькі будынкі ў самім замку.

У 1810 годзе расійскія інжынеры распрацавалі план перабудовы замка ў бастыённую крэпасць адпаведна патрабаванняў свайго часу, але ён не быў ажыццяўлёны, хоць некалькі разоў крэпасць з’яўлялася на генеральных планах Барысава, напрыклад, у 1810 годзе і апошнім разам у 1830-я гады. Пасля паўстання 1831 года валы замка зрытыя.

На карце Барысава 1817 года пазначаны ўмацаванні крэпасці. Паўночная сцяна мае пашкоджанні, паўднёвая сцяна з рэданам.

На карце сярэдзіны 1860-х гадоў замкавыя сцены не пазначаны.

У сярэдзіне XIX стагоддзя на месцы заняпалых замкавых пабудоў пабудавалі тыповы турэмны замак з чырвонай цэглы, абкружаны каменнай сцяной.

== Гісторыя ==
Замак пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў пасля пераноса горада Барысава з першапачатковага месца (цяпер в. Стары Барысаў) на 4 км ніжэй па цячэнні Бярэзіны. Размяшчаўся фактычна на востраве ўтвораным рэчышчамі Бярэзіны.

У 1514 годзе Барысаў абложвалі войскі маскоўскіх ваяводаў, аднак узяць замак не здолелі. Спробы маскоўскіх ваяводаў захапіць замак паўтараліся неаднаразова. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў у замку пастаянна знаходзіўся гарнізон салдат.

У сярэдзіне XVII стагоддзя ў замку пабудавалі 5 бастыёнаў, захавалася замалёўка аўтарства князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]. Моцна пацярпеў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. У 1654 годзе да замка накіравалі маскоўскага ваяводу Ю. Барацінскага з 700 салдатамі і драгунамі, яго задачай было заняць горад з замкам і разбіць атрад [[Канстанцін Паклонскі|К. Паклонскага]], які ўцёк з Магілёва пасля здрады цару. У выніку атрад Паклонскага пацярпеў паражэнне і вымушаны быў адступіць да [[Мінск|Менска]]. Узяць замак маскоўскі ваявода не здолеў, гарнізон адбіў неаднаразовыя штурмы і нанёс маскоўцам значны ўрон. Тады на Барысаў была накіравана група войскаў акольнічага ваяводы Б. М. Хітраво. Пасля працяглага бою 19 чэрвеня 1655 года замак быў узяты і спалены. Рэшта гарнізона адступіла на правы бераг Бярэзіны і спаліла за сабой мост.

Неўзабаве маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў адбудаваць замак, для хуткага аднаўлення замка сагналі сялян з бліжэйшых вёсак. Вайна зацягнулася, і замак сталі ўмацоўваць грунтоўна. У 1657 годзе В. Шарамецеў дакладваў цару, што «замак зроблены чатырма сценамі, а паміж сценамі засыпаны пяском». Для падачы вады зрабілі таемны ход да Бярэзіны, выкапалі калодзеж, узвялі жылыя і гаспадарчыя пабудовы, галоўным чынам збожжавыя свірны.

У 1658 годзе замак двойчы пераходзіў з рук у рукі, і ад гэтага моцна пацярпеў, а ў наступным годзе маскоўскія войскі нанова адбудавалі замак. На вале пастаўлены сасновыя зрубы з падвоенымі сценамі вышэйшымі за 3,5 аршыны і байніцамі з шырокім сектарам абстрэлу.

Барысаўскі замак выконваў і іншую функцыю, быў складам і перавалачнай базай зброі і харчавання: запасаў сухароў, соладу, круп, гароху, мукі, жыта, аўса, пшаніцы, бабоў і іншага, захоўваўся запас пораху, ядраў і куль. Толькі ў канцы 1660 года з замка адправілі ў Смаленск і Маскву 73 гарматы, 252 пуды пораху, 290 пудоў свінцу і мушкетных куль. Адсюль жа вывозілі партыі кваліфікаваных рамеснікаў з вялікалітоўскіх гарадоў, фуры з даспехамі, латамі, халоднай зброяй. У час аблогі гарнізон замка мог карыстацца ўсімі звезенымі туды прыпасамі і правіянтам, што і было зроблена ў 1661 годзе.

У чэрвені 1661 года Барысаўскі замак пастаянна знаходзіўся ў аблозе. Нешматлікі маскоўскі гарнізон не мог трымаць абарону па ўсім перыметры замка, таму ў неўзабаве ўмацаванні на дзве трэці былі спалены. Дзякуючы запасам зброі і хлеба замак цэлы год трымаў аблогу вялікалітоўскіх войскаў С. Чарнецкага, В. Валовіча, А. Русецкага і пяхотнага палка П. Сапегі. 9 ліпеня 1662 года знясілены гарнізон пакінуў замак і адступіў на ўсход.

У канцы XVII стагоддзя Барысаўскі замак прывялі ў парадак, і яго ўмацаванні знаходзіліся ў добрым стане да канца XVIII стагоддзя.

== Сучасны стан ==

У 1920 годзе ў час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] лінія фронту доўгі час праходзіла па [[Бярэзіна|Бярэзіне]], і будынак турмы моцна пацярпеў ад абстрэлаў. Турма дзейнічала да 1950-х гадоў, потым закрытая, а будынкі разбіралі на цэглу і на цяперашні час засталіся толькі іх рэшткі. Паўночны роў амаль цалкам засыпаны пры будаўніцтве пешаходнага моста і жылога дома. Да цяперашняга часу захавалася толькі частка турмы, частка агароджы з цэглы і рвы, запоўненыя вадой.

У адпаведнасці з дзяржаўнай праграмай «Замкі Беларусі» ў 2013—2017 гадах будуць праведзены добраўпарадкаванне тэрыторыі, распрацоўка праекта зон адпачынку.

Апроч рэштак Барысаўскага замка ў Барысаве ёсць рэшткі [[Барысаўская крэпасць|Барысаўскіх умацаванняў]] расійскага часу ([[тэт-дэ-пон]] і батарэі), пабудаваных у 1812—1813 гады.

== Літаратура ==
* {{Артыкул|ref=Ткачёв|год=2002|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв М. А.]]|спасылка=https://orda.of.by/.lib/tkachev/zamki2002/54|загаловак=Средневековый Борисов|аўтар выдання=|выданне=Замки Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=Беларусь|адказны=М. А. Ткачёв|старонкі=54-58}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* {{Архіварта|barysauski-zamak}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Замкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]]
[[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>6vh51ws3ed3hjqqc7u0uee0krunfnj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Apple</title>
    <ns>10</ns>
    <id>111373</id>
    <revision>
      <id>5209482</id>
      <parentid>5142161</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5209482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="7di8wj7y0m3jdttlp4pbybn56r8fsho" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца 
 |імя                       = Apple
 |state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |клас_спісаў               = hlist
 |загаловак                 = [[Apple]] Inc.

 |загаловак1   = [[:Катэгорыя:Працаўнікі Apple Inc.|Савет дырэктараў]]
 |спіс1      =
* [[Уільям Кэмпбел]]
* [[Мілард Дрэкслер]]
* [[Альберт Гор]]
* [[Стыў Джобс]]
* [[Андрэа Юнг]]
* [[Артур Левінсан]]
* [[Эрык Шміт]]
* [[Джэры Ёрк]]

 |загаловак2   = [[:Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.|Абсталяванне]]
 |спіс2      =
* [[Apple TV]]
* [[iPad]]
* [[iPhone]]
* [[iPod]]
** [[iPod classic|classic]]
** [[iPod nano|nano]]
** [[iPod shuffle|shuffle]]
** [[iPod touch|touch]]
* [[Macintosh|Mac]]
** [[iMac]]
** MacBook 
*** [[MacBook Air|Air]]
*** [[MacBook Pro|Pro]]
*** [[MacBook Neo|Neo]]
** [[Mac mini|mini]]
** [[Mac Pro|Pro]]
** [[Xserve]]
*[[Apple Vision Pro]]

 |загаловак3   = [[:Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.|Аксэсуары]]
 |спіс3      =
* [[AirPort]]
* [[AirTag]]
* [[Apple Cinema Display|Cinema Display]]
* [[Apple Pro Mouse|Pro Mouse]]
* [[Mighty Mouse]]
* [[Magic Mouse]]
* [[Time Capsule]]
* [[Xserve RAID]]

 |загаловак4   = [[:Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Apple Inc.|Праграмнае забеспячэнне]]
 |спіс4      =
* [[Aperture, праграма|Aperture]]
* [[FileMaker]] Pro
* [[Final Cut Studio]]
* [[iLife]]
* [[iTunes]]
* [[iWork]]
* [[Logic Studio]]
* [[Mac OS X]] ([[Mac OS X Server|Server]])
* [[QuickTime]]
* [[Safari]]
* [[Xsan]]
* [[App Store]]

 |загаловак5   = [[:Катэгорыя:Паслугі Apple Inc.|Паслугі і магазіны]]
 |спіс5      =
* [[Apple Developer Connection|ADC]]
* [[AppleCare]]
* [[Apple Specialist]]
* [[Apple Store]]
* [[Праграмы сертыфікацыі Apple|Сертыфікаты]]
* [[Genius Bar]]
* [[iTunes Store]]
* [[iWork.com]]
* [[MobileMe]] ([[MobileMe|.Mac]])
* [[One to One]]
* [[ProCare]]
* [[iCloud]]

 |загаловак6   = [[:Катэгорыя:Канферэнцыі Apple|Канферэнцыі Apple]]
 |спіс6      =
* [[Worldwide Developers Conference|WWDC]]
* [[Macworld Expo|MacWorld]]

 |загаловак7   = [[:Катэгорыя:Apple|Гл. таксама]]
 |спіс7      =
* [[Стыў Возняк]]
* [[Рэклама Apple|Рэклама]]
** [[Get a Mac]]
** [[Рэклама iPod|iPod]]
** [[Спіс слоганаў Apple|Слоганы]]
* [[Braeburn Capital]]
* [[FileMaker Inc.]]
* [[Гісторыя Apple|Гісторыя]]
** [[Спіс набыццяў Apple Inc.|Набыцці]]
** [[Спіс не выпусканай прадукцыі Apple|Не выпусканая прадукцыя]]
** [[Судовыя разгляды Apple|Судовыя разгляды]]
** [[Шрыфты Apple|Шрыфты]]
** [[Apple Music Awards]]

 |унізе        = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Apple Inc.]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7di8wj7y0m3jdttlp4pbybn56r8fsho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5209330</id>
      <parentid>5208692</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+7 новых</comment>
      <origin>5209330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="9nkmg4x4faj7s0oc1n6lupwnw1tgp1p" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Элгуджа Амашукелі|2026-09-30T06:30:13Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Энрыке Амарым|2026-09-30T06:18:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амангельды Іманаў|2026-09-30T05:32:01Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Махамад Хасан аль-Таішы|2026-09-29T16:31:26Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Жабацінскі|2026-09-29T11:26:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Ахмад Бабакулаў|2026-09-29T10:43:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Надзея Мікалаеўна Парчук|2026-09-29T10:42:09Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Інэса Уладзіміраўна Кур’ян|2026-09-28T22:29:55Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Іван Кірылавіч Шаўцоў|2026-09-28T14:38:22Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Лука Паўлавіч Саленік|2026-09-28T13:57:28Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Нота Хаімавіч Ноткін|2026-09-28T13:07:19Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Кінскі|2026-09-28T12:00:55Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Франсуа Віктор Альфонс Алар|2026-09-28T11:35:07Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nkmg4x4faj7s0oc1n6lupwnw1tgp1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афінская вежа 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123397</id>
    <revision>
      <id>5209650</id>
      <parentid>4006335</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2766" sha1="96tx74o6z0kv3p2wr4nbqbf065zni4a" xml:space="preserve">{{coord|37.984587|N|23.760874|E|region:GR-A1_type:landmark|display=title}}
[[Выява:Athens view from Kifissias Avenue.JPG|міні|250пкс|Панарамны від на Афінскую вежу 1]]
'''Афінская вежа 1''' — [[Спіс самых высокіх будынкаў і збудаванняў Грэцыі|самае высокае архітэктурнае збудаванне Грэцыі]] вышынёй 103 м, лічыцца адзіным сапраўдным [[небаскроб]]ам краіны&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/application/?nav=building&amp;id=110579&amp;lng=3 Athens Tower 1] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Збудаваная ў [[1971]] годзе вежа перасягнула пабудаваны ў [[1964]] годзе 14-павярховы афінскі атэль сеткі Хілтан — Hilton Athens — вышынёй 65 м&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/application/?nav=building&amp;lng=3&amp;id=110575 Hilton Athens] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. На момант завяршэння будаўніцтва Афінская вежа 1 таксама была найвышэйшым збудаваннем усяго [[Балканы|Балканскага рэгіёна]].

Архітэктарам праекта быў Іааніс Вікелас&lt;ref&gt;[http://www.emporis.com/application/?nav=company&amp;lng=3&amp;id=ioannisvikelas-astreetns-greece Ioannis Vikelas] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, вядомы таксама па праекце [[Музей кікладскага мастацтвы|Музея кікладскіх мастацтваў]]. Вежа мае 28 паверхаў, пабудавана ў раёне Афін [[Абелокіпі]]. Цяпер у ёй арандуюць памяшканні для сваіх офісаў вядучыя грэчаскія і замежныя кампаніі, у прыватнасці [[Emporiki Bank]].

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Спіс самых высокіх будынкаў і збудаванняў Грэцыі]]

== Спасылкі ==
* [http://www.skyscraperlife.com/modern-architecture/2808-athens-tower-first-only-real-athens-skyscraper.html Athens Tower — The First and Only Real Athens Skyscraper ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306071213/http://www.skyscraperlife.com/modern-architecture/2808-athens-tower-first-only-real-athens-skyscraper.html |date=6 сакавіка 2009 }}

[[Катэгорыя:Архітэктура Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 100 да 149 метраў]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афінаў]]</text>
      <sha1>96tx74o6z0kv3p2wr4nbqbf065zni4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алімпійскі стадыён (Лондан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123877</id>
    <revision>
      <id>5209358</id>
      <parentid>4669933</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4412" sha1="62jbh7jss7238ird0kojig6dyuw6ftt" xml:space="preserve">{{Стадыён
 |назва        = Алімпійскі стадыён  &lt;br /&gt; {{lang-en|Olympic stadium}}
 |поўная назва = &lt;!-- Поўная назва стадыёна, калі адрозніваецца ад назвы, азначанай вышэй --&gt;
 |былыя назвы = &lt;!-- Тут пералічыце былыя назвы стадыёна, калі яны былі --&gt;
 |арыгінальная назва = &lt;!-- Назва стадыёна на мове арыгінала --&gt;
 |неафіцыйная назва = &lt;!-- Неафіцыйная назва(я) стадыёна --&gt;
 |выява     = [[Выява:2012 Hours To Go Olympic stadium.jpg|300px]]
 |памер          = 
 |каментар     = Алімпійскі стадыён падчас цырымоніі адкрыцця
 |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 32|lat_sec = 19
 |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 01|lon_sec = 00
 |region        = UK
 |CoordScale    = 5000
 |месцазнаходжанне  = [[Стрэтфард, Лондан|Стрэтфард]], [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]
 |закладзены         = [[2007]]
 |пабудаваны        = [[2011]]
 |рэканструяваны = &lt;!-- Год рэканструкцыі стадыёна, калі такая праводзілася --&gt;
 |уладальнік        =  &lt;!-- Уладальнік стадыёна --&gt;
 |кошт            =  £486 млн&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/8699319.stm|title=Construction cost of Stadium|lang=en|accessdate=2010-07-27}}&lt;/ref&gt;
 |адкрыты          = [[5 мая]] [[2012]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nbnews.com.ua/news/39258/|title=У Лондане 9-гадовая дзяўчынка адкрыла алімпійскі стадыён|work=BBC News|publisher=НБН|date=6 мая 2012|lang=ru|accessdate=2010-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193345/http://nbnews.com.ua/news/39258/|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 |зачынены          = &lt;!-- Дата афіцыйнага зачынення стадыёна --&gt;
 |разбураны        = &lt;!-- Дата разбурэння стадыёна --&gt;
 |архітэктар      = [[Populous, кампанія|Populous]] (раней HOK Sport)
 |каманда         = 
 |ёмістасць     = 80 000
 |габарыты        = &lt;!-- Габарыты стадыёна --&gt;
 |пакрыццё        = &lt;!-- Пакрыццё стадыёна --&gt;
 |Commons         = 
}}
[[Файл:Olympic Stadium (London), 16 April 2012.jpg|thumb|300пкс|Стадыён зверху]]
'''Алімпійскі стадыён''' ({{lang-en|Olympic stadium}}) — шматфункцыянальны стадыён, які знаходзіцца ў [[Лондан]]е, на ім прайшлі спаборніцтвы ў рамках летніх [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх]] і Паралімпійскіх гульняў 2012 года. Спартыўная арэна размешчана на Мэршгейт Лэйн, у раёне Стрэтфард. Праект стадыёна разлічаны на 80 000 месцаў, што зрабіла Алімпійскі трэцім у Вялікабрытаніі падобным комплексам па ўмяшчальнасці пасля «[[Уэмблі]]» (90000 месцаў) і Туікенема (82000 месцаў). Будаўнічую пляцоўку падрыхтоўвалі з 2007 года, будаўніцтва аб’екта пачалося 22 мая 2008. Урачыста адкрыты [[5 мая]] [[2012]] года пад лозунгам «2012 гадзін да Алімпіяды». Пасля правядзення алімпійскіх гульняў шматфункцыянальны стадыён быў перабудаваны, пры гэтым яго ўмяшчальнасць зменшылася.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Olympic Stadium (London)}}
* [https://web.archive.org/web/20090211035831/http://www.bbc.co.uk/london/content/webcams/2012_webcam2.shtml Вэб-камера стадыёна — Агульны выгляд] {{ref-en}}

{{Алімпійскія аб'екты 2012}}

[[Катэгорыя:Стадыёны Лондана]]</text>
      <sha1>62jbh7jss7238ird0kojig6dyuw6ftt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхалішкі (Астравецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126418</id>
    <revision>
      <id>5209779</id>
      <parentid>5200707</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="tqludbmo69ch2bda59wdzd6l5r56hn6" xml:space="preserve">{{значэнні|Міхалішкі}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        =Міхалішкі
 |выява                   = Mikailiskiu baznycia.jpg
 |подпіс                  = [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]]
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Астравецкі
 |сельсавет               = Міхалішкаўскі
}}
'''Міха́лішкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Michališki}}, {{lang-ru|Михалишки}}) — [[аграгарадок]] у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]].

Насельніцтва 720 чал. ([[2006]]). Знаходзіцца за 35 км на паўночны ўсход ад [[Астравец|Астраўца]], за 41 км ад чыгуначнай станцыі [[Гудагай]]; на аўтамабільнай дарозе рэспубліканскага значэння {{Таблічка-by|Р|45}}.

Міхалішкі — былое [[мястэчка]]&lt;ref name=&quot;sg&quot;&gt;Michaliszki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/296 296].&lt;/ref&gt; [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Віленшчыны]].

== Назва ==
Тапонім «Міхалішкі» ўтварыўся ад прозвішча ўладальнікаў маёнтка Міхальскіх&lt;ref&gt;[[Аляксандр Яфімчык|Яфімчык А.]] Міхалішкі // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 214.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Першы пісьмовы ўспамін пра Міхалішкі як [[маёнтак]] [[ваявода троцкі|ваяводы троцкага]] Рыгора Станкавіча Осціка датуецца [[1518]] годам{{sfn|ЭнцВКЛ|2010}}. З [[1526]] года маёнтак знаходзіўся ў валоданні [[Радзівілы|Радзівілаў]], потым Пронскіх, Я. Кенішкі. Станам на [[1528]] год у Міхалішках быў 71 двор. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) паселішча як цэнтр [[Міхалішкаўскае староства|нягродавага староства]]&lt;ref name=&quot;sg&quot;/&gt; ўвайшло ў склад [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]].

[[24 чэрвеня]] [[1604]] года Міхалішкі набыў [[Ян Цыпрыян Бжастоўскі]], які ў [[1622]] годзе фундаваў тут кляштар [[аўгусціны|аўгусцінаў]]. Пры кляштары дзейнічаў шпіталь. Сын Я. Ц. Бжастоўскага [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Цыпрыян Павел]] збудаваў у мястэчку [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|касцёл Святога Міхаіла Арханёла]].

Адам Кіркор у нарысе на польскай мове пад назвай «Краязнаўчыя вандроўкі па губерні Віленскай» ад 8 ліпеня 1855 г. піша наступнае:

&lt;blockquote&gt;«Мястэчка Міхалішкі колішняя ўласнасць гр. Бжастоўскага, над ракой Віліяй, уключае ў сябе 50 дамоў, мае прыгожы касцёлчык з могільнікам і шпіталем, яўрэйскую бажніцу, бровар, гасцінны дом і 8 шынкоў. Міхалішскі касцёл пад назвай Св. Міхала, фундаваны праз Цыпрыяна Паўла Бжастоўскага ў 1615 годзе, адноўлены ў 1820 годзе мясцовым пробашчам кс. Юзафам дэ Блокам. Унутры касцёл па-майстэрску аздоблены гіпсатурай работы Пензы, родам з Фларэнцыі, у 1620 годзе».&lt;/blockquote&gt;

У [[1669]] [[спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міхал Вішнявецкі]] надаў Міхалішкам прывілей, паводле якога новыя пасяленцы на 10 гадоў вызваляліся ад падаткаў, жыхары мелі свой суд, праводзілася 4 кірмашы ў год. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ў маі [[1705]] года тут спыняўся цар маскоўскі [[Пётр I]]. У [[1771]] годзе мястэчка перайшло ў валоданне Ю. Пузыны.

[[Файл:Michališki. Міхалішкі (K. Tyškievič, XIX).jpg|thumb|left|Сядзіба. [[Канстанцін Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]]
У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Міхалішкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Віленскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1832]] годзе, па здушэнні [[паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] ліквідавалі аўгусцінскі кляштар. Станам на [[1885]] год у мястэчку дзейнічалі касцёл, сінагога, яўрэйская школа, працаваў бровар, праводзіліся кірмашы ў нядзелі.

У [[1920]] Міхалішкі апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у [[1922]] — у складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Віленскім павеце [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

У [[1939]] Міхалішкі ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Астравецкага раёна. Статус паселішча панізілі да вёскі. З [[25 снежня]] [[1962]] да [[6 студзеня]] [[1965]] Міхалішкаўскі сельсавет уваходзіў у склад [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]].

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Старыя выявы&quot;&gt;
Файл:Michališki. Міхалішкі (1871).jpg|Касцёл. [[Канстанцін Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]
Файл:Michališki. Міхалішкі (1910).jpg|Касцёл, [[1910]]
Файл:Michališki. Міхалішкі (XX).jpg|Касцёл і кляштар, каля [[1915]]
Файл:Michališki. Міхалішкі (1916).jpg|Агульны выгляд, каля [[1916]]
Файл:Michališki, Міхалішкі, Вілія, Вялля, аэрафотаздымак, Michaliszki, Wilija, zdjęcie lotnicze, Михалишки, Вилия, аэрофотоснимок (1930-39).jpg|Мястэчка на фотаздымку з паветра, 30-я гг. ХХ ст.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1885 год — 843 чал., 62 двары; 1897 год — 1009 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1905 год — 850 чал.; 1970 год — 459 чал.; 1998 год — 791 чал., 297 двароў.
* '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 720 чал.; 2009 год — 801 чал.

== Інфраструктура ==
У Міхалішках працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, бальніца, бібліятэка, дом культуры, пошта.

== Славутасці ==
[[Файл:Michališki. Міхалішкі (15.03.2009).jpg|thumb|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]]
* Гістарычная забудова (1-я пал. XX ст.; фрагменты)
* Капліца могілкавая (1864)
* [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] ([[1653]]&lt;ref name=&quot;sg&quot;/&gt;)
* Могілкі яўрэйскія
* Сядзіба Бжастоўскіх

== Страчаная спадчына ==
* [[Міхалішкаўскі кляштар аўгусцінцаў|Кляштар аўгусцінаў]]
* Сінагога

== Гл. таксама ==
* [[Бой за Міхалішкі (1944)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=356|артыкул=Міхалішкі|аўтар=[[Герман Брэгер|Брэгер Г.]]}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5}}
* Michaliszki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/296 296].
* Kirkor Adam. Wycieczka archeologiczna po guberni wileńskiéj przez Jana ze Śliwina//Biblioteka Warszawska.- t. 2-3.-1855.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.radzima.org/be/pub/1406_p/ мяст. Міхалішкі] на [[Radzima.org]]
* [http://generation.by/news3190.html Падарожжа ў Міхалішкі] на [[Generation.by]]
* [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100681.html Міхалішкі — парафія Св. Міхала Арханёла] на [[Catholic.by]]

{{Міхалішкаўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Міхалішкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Міхалішкі (Астравецкі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>tqludbmo69ch2bda59wdzd6l5r56hn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анжуан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126590</id>
    <revision>
      <id>5209492</id>
      <parentid>4409753</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3386" sha1="tm6xnm8kglopksbj26txwq2z6y6t73x" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                = Анжуан
  |Нацыянальная назва  = wni/Ndzwani/fr/Anjouan/ar/أنجوان
 |Карта                   = Anjouan (Comoros) map.jpg
  |Подпіс карты          = Карта вострава Анжуан
 |Архіпелаг               = Каморскія астравы, архіпелаг{{!}}Каморскія астравы
 |Акваторыя               = Індыйскі акіян
 |Краіна                  = Каморскія астравы
  |Рэгіён                 = 
   |Раён                 = 
 |Пазіцыйная карта       = Індыйскі акіян
  |lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 13|lat_sec = 39
  |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 27|lon_sec = 28
  |CoordScale             = 
 |Плошча                 = 424
 |Найвышэйшы пункт         = 1565
 |Насельніцтва               = 277500
  |Год перапісу           = 2006
 |Выява             = Lac dzialandze.JPG
  |Подпіс выявы    = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Anjouan
}}
'''Анжуа́н''' — востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] ў [[Каморскія Астравы|архіпелагу Каморскія астравы]]. З'яўляецца другім па велічыні востравам архіпелага. Насельніцтва вострава паводле перапісу 2003 года — 259 100 чал, па ацэнках на 2006 год — больш 270 000 чал. Анжуан уваходзіць у склад [[Каморскія астравы|Саюза Каморскія астравы]] ў якасці аўтаномнага рэгіёна. Яго сталіца і найбуйнейшы горад — [[Муцамуду]]. З [[2007]] па [[2008 год]] на тэрыторыі Анжуана існавала аднайменная непрызнаная дзяржава, ліквідаваная падчас [[Аперацыя на востраве Анжуан|аперацыі на востраве]].

На востраве быў распаўсюджаны падвід [[ястраб-перапёлачнік вострава Анжуан]], які, магчыма, з'яўляецца вымерлым.

[[Выява:Flag of Anjouan (1997-2012).svg|thumb|left|[[Сцяг Анжуана]]]]

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20101210081335/http://www.beit-salam.km/ Афіцыйны сайт Урады Саюза Каморскіх Астравоў]
* [http://www.anjouan.net/en_default.shtml Анжуан сетка] (На англійскай і французскай мовах)
* [http://www.bancecom.com/ Афіцыйны сайт Цэнтральнага банка Каморскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429082029/http://www.bancecom.com/ |date=29 красавіка 2011 }}

{{Адміністрацыйны падзел Каморскіх астравоў}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Каморскіх астравоў]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Каморскіх астравоў]]
[[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]]</text>
      <sha1>tm6xnm8kglopksbj26txwq2z6y6t73x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferdydurke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140192</id>
    <revision>
      <id>5209353</id>
      <parentid>5055559</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1281" sha1="b3u7ziibnswlmljru7yxq39gnr78umv" xml:space="preserve">[[File:Ferdydurke.Rój.jpg|thumb|Вокладка польскага першавыдання]]
'''Ferdydurke''' – метафарычны раман [[Вітольд Гамбровіч|Вітольда Гамбровіча]], быў апублікаваны ў [[1937]] ([[1938]]) годзе і перакладзены на мноства моў свету. Яшчэ да Другой сусветнай вайны твор набыў вялікую вядомасць.

Пераклад твора на беларускую мову ажыццявіў [[Васіль Сёмуха]] ў [[2008]] годзе.

== Змест ==
Героем рамана з’яўляецца пісьменнік-пачатковец Юзё, які раптам сустракае свайго былога настаўніка, прафесара Пімку і трапляе ў свой былы клас сярэдняй школы.

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Літаратура Польшчы]]
[[Катэгорыя:Раманы на польскай мове]]
[[Катэгорыя:Сатырычныя раманы]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1937 года]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>b3u7ziibnswlmljru7yxq39gnr78umv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браўн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150424</id>
    <revision>
      <id>5209203</id>
      <parentid>5185808</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5670" sha1="3mm3u2bb2dja704oupnartigpoqcrxe" xml:space="preserve">'''Браўн''' ({{lang-en|Brown}}, {{lang-de|Braun}}) — карычневы.

* [[Brawn GP]] Ltd. — каманда Формулы-1.
* [[Браўн (кратар)|Браўн]] — кратар на Месяцы.

== Асобы ==
=== А ===
* [[Аляксандр Браўн]] (1805-1877)— нямецкі біёлаг, батанік, міколаг і палеантолаг.

=== Б ===
* [[Барнум Браўн]] (1873—1963) — амерыканскі палеантолаг.

=== В ===
* [[Вернер фон Браўн]] (1912—1977) — нямецкі канструктар ракетна-касмічнай тэхнікі.

=== Г ===
* [[Гаральд Браўн]] (1927—2019) — міністр абароны ЗША ў 1977—1981 гадах.
* [[Георг Браўн]] (1541—1622) — сярэднявечны тэолаг і клірык, укладальнік (супольна з Ф. Хогенбергам) і выдавец вядомага атласу еўрапейскіх гарадоў.
* [[Герберт Чарлз Браўн]] (1912—2004) — лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1979).
* [[Гордан Браўн]] (нар. 1951) — прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі з 27 чэрвеня 2007 да 11 мая 2010.
* [[Грэйс Браўн]] (нар.1992) — аўстралійская велагоншчыца, алімпійская чэмпіёнка.
* [[Гжэгаж Браўн]] (нар. 1967) —  польскі палітык, рэжысёр, сцэнарыст, выкладчык і публіцыст.

=== Д ===
* [[Джо Эванс Браўн]] — амерыканскі акцёр
* [[Джон Браўн]] (1800—1859) — адзін з лідараў абаліцыянісцкага руху ў ЗША.
* [[Джордж Браўн]] (Броўн) (1801—1879) — гісторык, бібліёграф, педагог.
* [[Джордж Браўн (ваенны)|Джордж Браўн]] (1918—1978) — амерыканскі ваенны дзеяч, генерал ВПС ЗША, удзельнік Другой сусветнай, Карэйскай і В’етнамскай войнаў.
* [[Дэн Браўн]] (нар.1964) — амерыканскі пісьменнік, журналіст, музыкант, аўтар раманаў «Код да Вінчы» і «Анёлы і дэманы».
* [[Джэймс Браўн]] — амерыканскі спявак
* [[Джэймс Браўн (акцёр)|Джэймс Браўн]] — амерыканскі [[акцёр]] і [[спявак]].
* [[Джэймс Кук Браўн]] (1921—2000) — стваральнік [[штучная мова|штучнай мовы]] [[лаглан]].
* [[Джэйсан Браўн (фігурыст)]]
* [[Дэвід Мак-Даўэл Браўн]] — астранаўт НАСА

=== Е ===
* [[Ева Браўн]] (1912—1945) — жонка Адольфа Гітлера.
=== І ===
* [[Ірвінг Браўн]] — амерыканскі прафсаюзны дзеяч
=== К ===
* [[Кайлін Браўн]] — амерыканскі лёгкаатлет.
* [[Карл Фердынанд Браўн]] (1850—1918) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1909).
* [[Кертыс Браўн]] (нар. 1956) — касманаўт ЗША.
* [[Кларэнс Браўн]] — амерыканскі кінарэжысёр.

=== Л ===
* [[Лея Браўн]] (1890—1970) — грамадская дзяячка.
* [[Луіза Браўн]] (нар. 1978) — першы чалавек, які з’явіўся на свет у выніку [[Экстракарпаральнае апладненне|экстракарпаральнага апладнення]].

=== М ===
* [[Майкл Сцюарт Браўн]] (нар.1941)— лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1985).
* [[Маціяш Бернард Браўн]] (1684-1738) — чэшскі скульптар.
* [[Мікалай Леапольдавіч Браўн]] (1902-1975) — рускі паэт.
* [[Мішэль Браўн]] - брытанскі даследчык сярэднявечных рукапісаў

=== О ===
* [[Олівер Браўн]], англійскі гулец у снукер

=== Р ===
* [[Роберт К. Браўн]], амерыканскі вайсковец і журналіст

=== С ===
* [[Скай Браўн]], брытанская скейтбардыстка

=== Т ===
* [[Т’ерп Браўн]] (нар. 1979) — амерыканскі [[Баскетбол|баскетбаліст]].

=== У ===
* [[Уладзімір Генадзевіч Браўн]] (нар. 1946) — беларускі архітэктар.

=== Ф ===
* [[Форд Мэдакс Браўн]] — англійскі мастак

=== Х ===
* [[Хасэ Луіс Браўн]] (нар. 1956) — аргенцінскі футбаліст.

=== Ч ===
* [[Чарлз Брокдэн Браўн]] — амерыканскі пісьменнік.

=== Э ===
* [[Эдзісан Браўн]] (1830—1913) — амерыканскі батанік, федэральны суддзя ЗША
* [[Эрнэст Уільям Браўн]] (1866—1938) — брытанскі матэматык і астраном

== Тапонім ==
* [[Браўн (акруга, Ілінойс)]]

== Гл. таксама ==
* [[Жозіяс Браўн-Бланке]]

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>3mm3u2bb2dja704oupnartigpoqcrxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харунжы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156295</id>
    <revision>
      <id>5209412</id>
      <parentid>4190194</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="pp4d5le53vv1ftelz1wt4k4twmtwm45" xml:space="preserve">[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|180px|thumb|[[Станіслаў Сабескі]], харунжы вялікі каронны ў 1605 годзе]]
'''Харужы - ад славянскага і бел. слова харугва''' — [[воінскае званне]] і ганаровая шляхецка-рыцарская пасада ў шмат якіх краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]].  У рус. мове паходзіць з {{lang-pl|chorąży}} і слова ''chorągiew'' — «[[Харугва (подраздзяленне)|харугва]]», што азначае вялікі вайсковы або рэлігійны [[сцяг]]. Адпавядае рымскім [[аквіліфер]]у, [[вексілярый|вексілярыю]], [[драканарый|драканарыю]], [[сігніфер]]у.

З XV ст. у [[ВКЛ]] харужым называлася асоба, якая адказвала за збор павятовага рушання. Гэты атрад называўся [[Харугва (падраздзяленне)|харугвай]] і быў асобнай баявой адзінкай арміі ВКЛ, меў свой сцяг — харугву. У часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паветовы харужы падпарадкоўваўся мясцоваму кашталяну. Падчас бою ці ўрачыстасцяў меў сімвалічнае значэнне - адказваў за захаванне, нёс і трымаў харугву свайго павета.

Са стварэннем у XVIII ст. рэгулярнай арміі ВКЛ харужы стаў малодшым афіцэрскім званнем, спачатку толькі ў кавалерыі, а затым у пяхоце і драгунаў.
[[Файл:Symon Šydłoŭski, Viciebsk, Pahonia. Сымон Шыдлоўскі, Віцебск, Пагоня (1863).jpg|міні|Віцебскі харужы Шымон Шыдлоўскі - паўстанец 1863 г.]]
З увядзеннем знакаў адрознення меў на [[пагон]]ах адну зорачку. Адпавядаў [[прапаршчык]]у ў пяхоце і [[карнет]]у ў кавалерыі [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], фенрыху ў саксонскай і прускай арміях. З падзеламі Рэчы Паспалітай і працягам яе вайсковых традыцый у форме Літоўскага асобнага корпуса, званне харунжы саступіла месца агульнарасійскім званням прапаршчык і карнет. У Расійскай імперыі званне харунжы было толькі ў казацкіх падраздзяленнях.

У сучасных [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]] адпавядае званню «[[малодшы лейтэнант]]». Да сённяшняга дня званне харунжы захавалася ў Войску Польскім для падафіцэрскіх званняў.

== Літаратура ==
* ''Чаропка Станіслаў.'' Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

{{Табель аб рангах}}

[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]]
[[Катэгорыя:Воінскія званні]]</text>
      <sha1>pp4d5le53vv1ftelz1wt4k4twmtwm45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209413</id>
      <parentid>5209412</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3900" sha1="4jxzjuqxrarchhipk8hag1aouhja5u5" xml:space="preserve">[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|180px|thumb|[[Станіслаў Сабескі]], харунжы вялікі каронны ў 1605 годзе]]
'''Харужы - ад славянскага і бел. слова харугва''' — [[воінскае званне]] і ганаровая шляхецка-рыцарская пасада ў шмат якіх краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]].  У рус. мове паходзіць з {{lang-pl|chorąży}} і слова ''chorągiew'' — «[[Харугва (подраздзяленне)|харугва]]», што азначае вялікі вайсковы або рэлігійны [[сцяг]]. Адпавядае рымскім [[аквіліфер]]у, [[вексілярый|вексілярыю]], [[драканарый|драканарыю]], [[сігніфер]]у.

З XV ст. у [[ВКЛ]] харужым называлася асоба, якая адказвала за збор павятовага рушання. Гэты атрад называўся [[Харугва (падраздзяленне)|харугвай]] і быў асобнай баявой адзінкай арміі ВКЛ, меў свой сцяг — харугву. У часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паветовы харужы падпарадкоўваўся мясцоваму кашталяну. Падчас бою ці ўрачыстасцяў меў сімвалічнае значэнне - адказваў за захаванне, нёс і трымаў харугву свайго павета.

Са стварэннем у XVIII ст. рэгулярнай арміі ВКЛ харужы стаў малодшым афіцэрскім званнем, спачатку толькі ў кавалерыі, а затым у пяхоце і драгунаў.
[[Файл:Symon Šydłoŭski, Viciebsk, Pahonia. Сымон Шыдлоўскі, Віцебск, Пагоня (1863).jpg|міні|Віцебскі харужы [[Сымон Шыдлоўскі]] - паўстанец 1863 г.]]
З увядзеннем знакаў адрознення меў на [[пагон]]ах адну зорачку. Адпавядаў [[прапаршчык]]у ў пяхоце і [[карнет]]у ў кавалерыі [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], фенрыху ў саксонскай і прускай арміях. З падзеламі Рэчы Паспалітай і працягам яе вайсковых традыцый у форме Літоўскага асобнага корпуса, званне харунжы саступіла месца агульнарасійскім званням прапаршчык і карнет. У Расійскай імперыі званне харунжы было толькі ў казацкіх падраздзяленнях.

У сучасных [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]] адпавядае званню «[[малодшы лейтэнант]]». Да сённяшняга дня званне харунжы захавалася ў Войску Польскім для падафіцэрскіх званняў.

== Літаратура ==
* ''Чаропка Станіслаў.'' Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

{{Табель аб рангах}}

[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]]
[[Катэгорыя:Воінскія званні]]</text>
      <sha1>4jxzjuqxrarchhipk8hag1aouhja5u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209605</id>
      <parentid>5209413</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5209605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3917" sha1="5sihxljwfn5qbvtfcd4jmoxadcvfhm6" xml:space="preserve">[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|180px|thumb|[[Станіслаў Сабескі]], харунжы вялікі каронны ў 1605 годзе.]]

'''Харужы''' (ад ''[[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]]'' — сцяг) — [[воінскае званне]] і ганаровы шляхецка-рыцарскі ўрад ва многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]]. Адпавядае рымскім [[аквіліфер]]у, [[вексілярый|вексілярыю]], [[драканарый|драканарыю]], [[сігніфер]]у.

Напісанне '''харунжы''' — запазычанне праз рускую з польскай або проста з польскай ({{lang-pl|chorąży, chorągiew}}) у такім самым значэнні.

З XV ст. у [[ВКЛ]] харунжы — ураднік, які адказваў за збор павятовага рушэння. Атрад рушэння таксама называўся ''[[Харугва (падраздзяленне)|харугвай]]'' і быў асобнай баявой адзінкай арміі ВКЛ, меў свой сцяг — ''харугву''. У часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] павятовы харунжы падпарадкоўваўся мясцоваму кашталяну. Падчас бою ці ўрачыстасці меў сімвалічнае значэнне — адказваў за захаванне, трымаў і нёс харугву свайго павета.

Са стварэннем у XVIII ст. рэгулярнай арміі ВКЛ харунжы стаў малодшым афіцэрскім званнем, спачатку толькі ў кавалерыі, а затым у пяхоце і драгунаў.

[[Файл:Symon Šydłoŭski, Viciebsk, Pahonia. Сымон Шыдлоўскі, Віцебск, Пагоня (1863).jpg|міні|Віцебскі харужы [[Сымон Шыдлоўскі]], паўстанец 1863 года.]]
З увядзеннем знакаў адрознення меў на [[пагон]]ах адну зорачку. Адпавядаў [[прапаршчык]]у ў пяхоце і [[карнет]]у ў кавалерыі [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], фенрыху ў саксонскай і прускай арміях. З падзеламі Рэчы Паспалітай і працягам яе вайсковых традыцый у форме Літоўскага асобнага корпуса, званне харунжы саступіла месца агульнарасійскім званням прапаршчык і карнет. У Расійскай імперыі званне харунжы было толькі ў казацкіх падраздзяленнях.

У сучасных [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]] адпавядае званню «[[малодшы лейтэнант]]». Да сённяшняга дня званне харунжы захавалася ў Войску Польскім для падафіцэрскіх званняў.

== Літаратура ==
* ''Чаропка Станіслаў.'' Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

{{Табель аб рангах}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]]
[[Катэгорыя:Воінскія званні]]</text>
      <sha1>5sihxljwfn5qbvtfcd4jmoxadcvfhm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209610</id>
      <parentid>5209605</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5209610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3887" sha1="ll7nbqkh9jzpz6hsxs87owh3gt5nmgd" xml:space="preserve">[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|180px|thumb|[[Станіслаў Сабескі]], харунжы вялікі каронны ў 1605 годзе.]]

'''Харужы''' (ад ''[[Харугва (вайсковы сцяг)|харугвы]]'' — вайсковага сцягу) — [[воінскае званне]] і ганаровы шляхецка-рыцарскі ўрад ва многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]]. Адпавядае рымскім [[аквіліфер]]у, [[вексілярый|вексілярыю]], [[драканарый|драканарыю]], [[сігніфер]]у.

Напісанне '''харунжы''' — запазычанне праз рускую з польскай або проста з польскай ({{lang-pl|chorąży, chorągiew}}) у такім самым значэнні.

З XV ст. у [[ВКЛ]] харунжы — ураднік, які адказваў за збор павятовага рушэння, якой выступала асобным атрадам -- таксама ''[[Харугва (падраздзяленне)|харугвай]]''. У баі або падчас урачыстасці харунжы меў сімвалічнае значэнне — адказваў за захаванне, трымаў і нёс сцяг (харугву) атрады (харугвы) свайго павета. У часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] павятовы харунжы падпарадкоўваўся мясцоваму кашталяну. 

Са стварэннем у XVIII ст. рэгулярнай арміі ВКЛ харунжы стаў малодшым афіцэрскім званнем, спачатку толькі ў кавалерыі, а затым у пяхоце і драгунаў.

[[Файл:Symon Šydłoŭski, Viciebsk, Pahonia. Сымон Шыдлоўскі, Віцебск, Пагоня (1863).jpg|міні|Віцебскі харужы [[Сымон Шыдлоўскі]], паўстанец 1863 года.]]
З увядзеннем знакаў адрознення меў на [[пагон]]ах адну зорачку. Адпавядаў [[прапаршчык]]у ў пяхоце і [[карнет]]у ў кавалерыі [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], фенрыху ў саксонскай і прускай арміях. З падзеламі Рэчы Паспалітай і працягам яе вайсковых традыцый у форме Літоўскага асобнага корпуса, званне харунжы саступіла месца агульнарасійскім званням прапаршчык і карнет. У Расійскай імперыі званне харунжы было толькі ў казацкіх падраздзяленнях.

У сучасных [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]] адпавядае званню «[[малодшы лейтэнант]]». Да сённяшняга дня званне харунжы захавалася ў Войску Польскім для падафіцэрскіх званняў.

== Літаратура ==
* ''Чаропка Станіслаў.'' Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

{{Табель аб рангах}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]]
[[Катэгорыя:Воінскія званні]]</text>
      <sha1>ll7nbqkh9jzpz6hsxs87owh3gt5nmgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гусарыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157572</id>
    <revision>
      <id>5209368</id>
      <parentid>5209141</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Заняпад */</comment>
      <origin>5209368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111836" sha1="23189iibmw60bm1yi8ljcovv9pepcc8" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва              = Гусарыя
|выява           = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс               = Узор гусарскага даспеху з крыламі сяр. [[XVII]] ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзі
|краіна                = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]], [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне            = 
|у складзе             = 
|тып                   = Цяжкая [[кавалерыя]]
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне            = 
|мянушка              = Крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік           = 
|дэвіз                 = 
|колеры                 = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак            = [[Гусарская піка|Доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы              = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення         = 
|цяперашні_камандзір     = 
|вядомыя_камандзіры   = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палях баёў з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў варожай конніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя была ўтворана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ўяўляла з сябе атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя адметныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войска Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Найбольш шматлікаю і баяздольнаю часткай войска Рэчы Паспалітай была [[кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' з’яўляліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі сабе роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|&lt;small&gt;[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў [[16 стагоддзе|XVI ст.]]&lt;/small&gt;]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 

5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і геральды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606-1611) ]]
[[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусарыя паводле стакгольмскага скрутка]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).
[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|250px|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] (1605).]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў бітве пад Клушынам (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]

Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).

Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: пачот, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдалі. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўра з-за плечаў харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэйпералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёккіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запароскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тырчэў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах у сядзельнай лукі́ або — укарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусіныя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''ерыхонка'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>23189iibmw60bm1yi8ljcovv9pepcc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209381</id>
      <parentid>5209368</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111791" sha1="ealy290rnbjg5ytgupqpccvm9yorcjx" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = Цяжкая [[кавалерыя]]
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палях баёў з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў варожай конніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя была ўтворана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ўяўляла з сябе атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя адметныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войска Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Найбольш шматлікаю і баяздольнаю часткай войска Рэчы Паспалітай была [[кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' з’яўляліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі сабе роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|&lt;small&gt;[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў [[16 стагоддзе|XVI ст.]]&lt;/small&gt;]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і геральды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606—1611) ]]
[[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусарыя паводле стакгольмскага скрутка]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|250px|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] (1605).]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў бітве пад Клушынам (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]

Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).

Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: пачот, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдалі. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўра з-за плечаў харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэйпералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёккіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запароскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тырчэў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах у сядзельнай лукі́ або — укарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусіныя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''ерыхонка'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
:  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
:  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
:  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
:  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>ealy290rnbjg5ytgupqpccvm9yorcjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209387</id>
      <parentid>5209381</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Станаўленне */</comment>
      <origin>5209387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111652" sha1="drqjdxs1e23bc9bqqj7z76ynvsmvf9h" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = Цяжкая [[кавалерыя]]
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палях баёў з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў варожай конніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя была ўтворана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ўяўляла з сябе атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя адметныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войска Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Найбольш шматлікаю і баяздольнаю часткай войска Рэчы Паспалітай была [[кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' з’яўляліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі сабе роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606—1611) ]]
[[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусарыя паводле стакгольмскага скрутка]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] (1605).]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў бітве пад Клушынам (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]

Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).

Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
:  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
:  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
:  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
:  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>drqjdxs1e23bc9bqqj7z76ynvsmvf9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209392</id>
      <parentid>5209387</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Росквіт */</comment>
      <origin>5209392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111635" sha1="nywjao7j8arsdk0dmzxnrdyn39v1jgt" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = Цяжкая [[кавалерыя]]
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палях баёў з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў варожай конніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя была ўтворана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і ўяўляла з сябе атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя адметныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войска Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Найбольш шматлікаю і баяздольнаю часткай войска Рэчы Паспалітай была [[кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' з’яўляліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі сабе роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606—1611) ]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]

Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).

Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
:  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
:  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
:  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
:  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>nywjao7j8arsdk0dmzxnrdyn39v1jgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209397</id>
      <parentid>5209392</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111487" sha1="7t97vyru622bwilro1wiwkf21syda03" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606—1611) ]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]

Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).

Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
:  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
:  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
:  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
:  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>7t97vyru622bwilro1wiwkf21syda03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209570</id>
      <parentid>5209397</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фінансаванне */</comment>
      <origin>5209570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111630" sha1="26nuppc4kqbgap7p16wp7mr66pgajmb" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя'''&lt;ref&gt;''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&amp;q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;hl=en&amp;ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] (1606—1611) ]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
:  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
:  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
:  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
:  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>26nuppc4kqbgap7p16wp7mr66pgajmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209657</id>
      <parentid>5209570</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111190" sha1="a3or8cy94xg3dkfp4myh9mpnhipi5pj" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя''' ({{lang-pl|husaria}}) або '''крыла́тыя гуса́ры''' — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі (вершнік)|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576 год.}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] 1606—1611 гадоў.]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>a3or8cy94xg3dkfp4myh9mpnhipi5pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209665</id>
      <parentid>5209657</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Іншая зброя */</comment>
      <origin>5209665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111132" sha1="ivdixrt5hr1hwe0lbzad01ks07rzo88" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя''' ({{lang-pl|husaria}}) або '''крыла́тыя гуса́ры''' — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі (вершнік)|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576 год.}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] 1606—1611 гадоў.]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, або пераследуючы ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[нунцый|папскі нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ўланамі — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>ivdixrt5hr1hwe0lbzad01ks07rzo88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209668</id>
      <parentid>5209665</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вопратка і вупраж */</comment>
      <origin>5209668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111110" sha1="dr4vufirle2w78gp1p3utuem6k9ogu0" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя''' ({{lang-pl|husaria}}) або '''крыла́тыя гуса́ры''' — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі (вершнік)|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576 год.}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам, паножамі, наручамі і карвашамі, шлем, тарча, [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся канцэж, [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] 1606—1611 гадоў.]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Процідзеянне ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, або пераследуючы ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж каня таварыша, XVII ст.]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[нунцый|папскі нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі сярэдзіны XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ўланамі — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га Брэсцакага танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>dr4vufirle2w78gp1p3utuem6k9ogu0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209738</id>
      <parentid>5209668</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Процідзеянне */</comment>
      <origin>5209738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112442" sha1="1d0r4faecwaa57u7s7i7tl08welsp7c" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя''' ({{lang-pl|husaria}}) або '''крыла́тыя гуса́ры''' — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі (вершнік)|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576 год.}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцерэц, умацаваныя зверху або кірасай або нагрудным бляхавым даспехам ([[Кіраса|пласцінчатымі кірасамі]] і пазней [[Карацэна|карацэнамі]]) , [[Паножы|паножамі]], [[Карваш (наруч)|наручамі]], [[шлем]], [[Шчыт|тарча]], [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для бліжняга бою ўжываліся [[канчар]], [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[Чакан|клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] 1606—1611 гадоў.]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== [[Бітва на Белай Гары|Процідзеянне]] ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння таранным ударам гусарскіх харугваў. Насуперак сцверджанням гістарыяграфіі ХХ ст. якасць вывучкі і ахоўнага узбраення гусар была высокай, а эфектыўнасць (трапнасць і прабіўная здольнасць) мушкетнай і артылерыйскай пальбы у 17-18 ст. была нізкай, што кавалерыя Рэчы Паспалітай даказвала на практыцы ў сутыкненнях з лепшымі еўрапейскімі арміямі ([[Бітва пад Белым Каменем|Белы камень]], [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольм]], [[Бітва пад Клушынам|Клушына,]] [[Бітва на Белай Гары|Белая гара]], [[Хацін|Хоцін]], [[Бітва пад Палонкай|Палонка]], [[Бітва пад Венай (1683)|Вена]]). Таму асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі дзеля таго каб ня даць вершнікам поля для манеўра, разагнацца ці скалечыць коні:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнык'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, або пераследуючы ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж каня таварыша, XVII ст.]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[нунцый|папскі нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі сярэдзіны XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ўланамі — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га Брэсцакага танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>1d0r4faecwaa57u7s7i7tl08welsp7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209747</id>
      <parentid>5209738</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Росквіт */</comment>
      <origin>5209747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112951" sha1="1ivy4ybwtyns4kl8irzthkdgdgckdjw" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкай кавалерыяй XV—XX стагоддзяў.}}

{{Вайсковае фарміраванне
|назва                 = Гусарыя
|выява                 = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]]
|подпіс                = Узор гусарскага даспеху з крыламі сярэдзіны XVII ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]
|гады                  = XVI—XVIII ст.
|краіна                =
* [[Вялікае Княства Літоўскае]]
* [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]]
* [[Рэч Паспалітая]]
|падпарадкаванне       = 
|у складзе             = 
|тып                   = цяжкая кавалерыя
|уключае_ў_сябе        = 
|роля                  = асноўная частка войскаў Рэчы Паспалітай
|памер                 = 
|камандная_структура   =
* [[Гуф (вайсковая адзінка)|гуфы]] (2-4 харугвы да 400 коней)
* [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] (100-200 коней)
|размяшчэнне           = 
|мянушка               = крылатая кавалерыя, крылатыя гусары
|заступнік             = 
|дэвіз                 = 
|колеры                = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак              = [[Гусарская піка|доўгія пікі]], [[канчар]]ы
|бітвы                 = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш.
|знакі_адрознення      = 
|цяперашні_камандзір   = 
|вядомыя_камандзіры    = 
}}

'''Гуса́рыя''' ({{lang-pl|husaria}}) або '''крыла́тыя гуса́ры''' — элітная [[кавалерыя]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з пачатку XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя&lt;ref name=Sik8&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых шыхтоў конніцы або пяхоты праціўніца канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам&lt;ref&gt;''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&amp;q=Крылатые+гусары&amp;dq=Крылатые+гусары&amp;hl=en&amp;ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&amp;q=польские+гусары&amp;dq=польские+гусары&amp;hl=en&amp;ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&amp;nbsp;383.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гусарыя створана на рубяжы XV—XVI стагоддзяў&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;&gt;''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; як атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войскаў Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі.

Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войскаў Рэчы Паспалітай была кавалерыя, значную частку яе складала гусарыя&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана кепска, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' былі асноўнай сілай войска таго часу. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]&lt;ref&gt;''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя гусарыі ==

=== Паходжанне назвы ===

Паводле адной з версій у X стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; і стала сінонімам слова ''бандыт''. У XIV стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Стары-Рас|Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з’явіцца слова [[Гусары|гусар]]&lt;ref name=NS-3-6&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;17—24. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншай версіі ў 1458 годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;, ''ar'' — заробак&lt;ref&gt;''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&amp;dq=Polish+Armies+1569-1696&amp;hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары».

=== Станаўленне ===

{{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі (вершнік)|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576 год.}}

Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары.

[[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў ВКЛ і Польшчы ў XVI ст.]]

Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер’яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

Першымі польскімі гусарамі былі сербы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. У 1500 годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні 1501 года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;).

Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і як ахоўны рыштунак выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Польскія і літоўскія гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя мелі лепшы нямецкі рыштунак і імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней кароль [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік ці кірасу. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мела абавязковы набор ўзбраення, рыштунку, атрыбутыкі і коні.  Дзеля таго, каб быць залічаным у склад роты кожны яе сябр (таварыш) павінен быў іх мець прычым адной (высокай) якасці. гэта было неабходна, каб тактычная адзінка заставалася маналітнай на полі боя, магла выконываць свае функцыі і задачы.

Польскамоўныя і старабеларускія крыніцы ВКЛ часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''&lt;ref name=Sikora&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''pancerz, przylbica, tarcza, drzewo''. Ахоўны даспех складалі: панцыр (кальчуга) або бехцярэц, узмацненыя зверху або [[Кіраса|кірасай]] або нагрудным бляхавым даспехам (рэдка [[Карацэна|карацэнамі]]) , [[Паножы|паножамі]], [[Карваш (наруч)|наручамі]], [[шлем]], [[Шчыт|тарча]]. Наступальнае ўзбраенне складалі: [[Кап’ё (зброя)|дзіда]], для паўторнай сшыбкі і бліжняга бою ўжываліся [[канчар]], [[Шабля|шаблі]], [[пярнач]], [[Чакан|клявец]], [[пісталет]]ы&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Росквіт ===

[[Файл:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]]

Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у 1514 годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў 1531 годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}&lt;ref name=NS-3-6 /&gt; ў 1600 годзе. Пасля ў гусараў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў 1605 годзе, а таксама над руска-шведй арміяй [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] ў 1610 годзе&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.3&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;3. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kismeta&quot;&gt;''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Падчас удалых войнаў у Інфлянтах і Маскве атрады вершнікаў даўзброіліся і пацяжэлі — гусары складалі да 75 %&lt;ref name=&quot;Марков&quot;&gt;''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай. Пэўны час яны лічыліся непераможнымі ў полі. Найбольш знакамітымі баявымі афіцэрамі і таварышамі гусарскіх рот на службе ВКЛ у 1600—1621 г. былі: [[Ян Караль Хадкевіч]], [[Ян Пётр Сапега|Ян Тышкевіч]], [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], [[Ян Пётр Сапега]], [[Томаш Дамброва]], [[Андрэй Млоцкі]], [[Ян Кернажыцкі]], Марк Велямоўскі, [[:pl:Aleksander Zborowski|Аляксандр Збароўскі]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуіл Маскевіч]], [[Юзаф Будзіла|Юзаф (Восіп) Будзіла]], [[Бальцар Стравінскі|браты Стравінскія]], [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] і інш.

Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнула ў 1621 годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек&lt;ref&gt;''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&amp;nbsp;16. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусар у [[Бітва пад Клушынам|бітве пад Клушынам]] на малюнку Шымона Багушовіча (каля 1620 г.)]]
[[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Частка абавязковага камплекту даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]]

У бітве [[Бітва пад Клушынам|пры Клушыне]] войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 палякаў, запарожскіх казакаў і літвінаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбілі 35-тысячную маскоўскую армію, у складзе якой было каля 5000 шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}
… на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар …
{{Канец цытаты}}
На іх плячах гусары ўварваліся ў маскоўскі лагер.
[[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Гусары і герольды ў вясельным парадзе [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] паводле [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]] 1606—1611 гадоў.]]
Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць маскоўцаў і турак у 1610 годзе (т.зв. «шчаслівы год»)&lt;ref&gt;''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&amp;nbsp;II. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), [[Бітва пад Палонкай|Палонкай]] (1660) была здабыта перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).

[[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81236.jpg|міні|Гусары на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да вальнага [[сейм|сойма]] ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;». У 1683 годзе польскія і літоўскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам&lt;ref&gt;Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&amp;nbsp;141.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;».

[[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.

=== Заняпад ===

[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]]
З развіццём палявых умацаванняў, [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку XVII стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя, у кірунку непрывілеяваных рэкруцкіх, арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары шляхецкія элітныя атрады сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.17-24&quot; /&gt;. У жніўні 1622 года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, бо не мелі месца на яе, а спешаны штурм быў бы празмерна крывавым марнатраўствам. Назіраючы за тым, як варожыя саперы працягваюць рыць равы перад іх коньмі і ставяцть перашкоды, а яго гусары прыціснутыя агнём шведаў [[Густаў II Адольф|Густава Адольфа]] з-за ўмацаванняў, польны гетман ВКЛ [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф ІІ Радзівіл]] занатаваў што «аж плакаў, але нічога ня мог зрабіць назіраючы як шведы горад бяруць»:
{{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}}

Падобныя сцэны паўтараліся ў 1626 годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]&lt;ref&gt;''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, пры [[Дыршаў]] (1627) і у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]&lt;ref name=NS-32&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З асэнсаваннем росту «кошту» жыцця шляхты і даспехаў гэта элітная кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай і маскоўскай колькасці і дыцыпліне, абапертай на палявых умацаваннях, тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму агню артылерыі і мушкетаў. У 1652 годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} квет польска гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. Войска ВКЛ у гэтай бітве не ўдзельнічала, літоўскія гусарскія роты [[Павел Ян Сапега|П. Я. Сапегі]], [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]] і іншых праславіліся у [[:pl:Bitwa pod Warszawą (1656)|бітвах пад Варшавай]], [[Бітва пад Палонкай|на Палонцы]] і [[Бітва на Басі|Басі]].

У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою&lt;ref name=Sik8 /&gt;.

Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]].

== Арганізацыя ==

=== Фарміраванне і камплектаванне ===
[[Файл:The captain of hussars.jpg|thumb|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, якая ўкладала ўласныя грошы ў набыццё коней і даспехаў, таму яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — у 1600 годзе ў ВКЛ ён складаў 18 літоўскіх злотых і 20 польскіх у Кароне за чвэрць года&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.  Вільня, 2024, с.182}}&lt;/ref&gt;, з улікам псавання манеты жолд рос і на сярэдзіну стагоддзя складаў ўжо 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал&lt;ref name=NS-10 /&gt;.

Камплектаванне рот гусарыі ў XVII стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з 1620 года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot;/&gt;.

=== Фінансаванне ===
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]

Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне&lt;ref name=NS-10 /&gt;. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.

Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200&lt;ref&gt;''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&amp;q=%22Польские+гусары%22&amp;dq=%22Польские+гусары%22&amp;hl=en&amp;ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10&amp;ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.

Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар’еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без пазык і фінансавай дапамогі дзяржаўнага скарбу. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў [[Кап’ё (зброя)|дзіды]], леапардавыя чапракі&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «[[Прыпаведны ліст|прыпаведнага ліста]]» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст з указаннем колькасці і тыпу ўзбранення падпісваўся каралём і замацоўваўся вялікай пячаткай ВКЛ для вялікалітоўскай і Кароны для польскай гусарыі. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў, тыя наймалі або прыводзілі сваіх пахолкаў''.

Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап’ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;5. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тактыка ==

=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]].]]
Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].

Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»&lt;/ref&gt;. Папулярнымі на пачатку XVII стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх.

Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому&lt;ref name=NS-22&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Склад і шыхт харугвы ===
[[Файл:Choragiew-husarska.png|міні|Гусарская харугва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]. Малюнак Пітара Снайдэрса (1630-1640-я, Фламандыя-Францыя)]]
Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней).
[[Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|міні|Гусарскі латны (бляхавы) даспех. Музей польскага войска. Варшава.]]
Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў, пахолкаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы ці прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур.

Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на пахолкаў (чэлядзь пачтавую) і чэлядзь лёзную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Пачтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу шыхтоў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Лёзная або абозная / табаровая чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт і рамонт падчас пахода&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня 1658 значацца&lt;ref name=NS-10&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;: Почт пана ротмістра — 24 кані, почт пана паручніка — 6 коней, почт пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх з почтам у 3 кані і 2 з почтам у 2 кані.

У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове XVII стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіліся пачтовыя&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;''Па'''ч'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt; (ці, іншыя назвы: почт, почат, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся:
* Флангавыя або крылавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз’язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней.
* [[Харунжы|Харужы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік.
* Заезныя або заплечныя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два дасведчаныя ''таварышы'', якія сачылі за парадкам падчас ажыццяўлення манеўру з-за плячэй харугвы. Калі хтосьці з шыхту вывальваўся, рабіў спробу ўцячы, яны яго вярталі, або мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб унікнуць панікі.

Акрамя вышэй пералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў&lt;ref name=NS-7&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой&lt;ref name=NS-26&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад 1704 года ротмістр падаваў наступныя каманды&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-27&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася жаўнерам без шлемаў або ў лёгкіх прылбіцах і місюрках. Лічылася ганьбай страціць шапку падчас бою;
* Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі;
* Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка;
* Злажыць коп’і! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.

=== Атака ===
[[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]]
Для атакі [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту.

Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кар’ер — самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;27. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.

Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар:
{{Пачатак цытаты}}
Ток&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.&lt;/ref&gt; павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок&lt;ref&gt;''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{канец цытаты}}
Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка.

У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.

Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы&lt;ref&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;29. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== [[Бітва на Белай Гары|Процідзеянне]] ===
{{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}}
Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння таранным ударам гусарскіх харугваў. Насуперак сцверджанням гістарыяграфіі ХХ ст. якасць вывучкі і ахоўнага узбраення гусар была высокай, а эфектыўнасць (трапнасць і прабіўная здольнасць) мушкетнай і артылерыйскай пальбы у 17-18 ст. была нізкай, што кавалерыя Рэчы Паспалітай даказвала на практыцы ў сутыкненнях з лепшымі еўрапейскімі арміямі ([[Бітва пад Белым Каменем|Белы камень]], [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольм]], [[Бітва пад Клушынам|Клушына,]] [[Бітва на Белай Гары|Белая гара]], [[Хацін|Хоцін]], [[Бітва пад Палонкай|Палонка]], [[Бітва пад Венай (1683)|Вена]]). Таму асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі дзеля таго каб ня даць вершнікам поля для манеўра, разагнацца ці скалечыць коні:
* «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка.
* Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі&lt;ref&gt;''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
* «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''&lt;ref&gt;''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Naron&gt;''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца.
* «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся&lt;ref name=Naron /&gt;.
* «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону.
* Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запарожскімі і рэестравымі казакамі.
* [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]&lt;ref&gt;''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай.
* «[[Кальчатка]]» (''часнык'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тарчаў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.&lt;/ref&gt;. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта&lt;ref name=Naron /&gt;.

Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма&lt;ref name=Sk&gt;''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узбраенне ==
Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі&lt;ref name=NS-3-6 /&gt;.

=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м&lt;ref&gt;''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.&lt;/ref&gt; і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.

Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}}

=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&amp;nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю&lt;ref&gt;Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.&lt;/ref&gt;. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго&lt;ref&gt;''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-29&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання&lt;ref&gt;Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.&lt;/ref&gt;.
* [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару&lt;ref&gt;Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.&lt;/ref&gt;. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба&lt;ref&gt;Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.&lt;/ref&gt;.
* [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю&lt;ref&gt;''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах каля сядзельнай лукі́ або ўкарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NS-15&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{панарама|Koncerz.png|600px|Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, або пераследуючы ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка&lt;ref name=&quot;Марков&quot; /&gt;.}}

== Засцерагальны рыштунак ==
Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot; /&gt;:
* [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі XVI стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусавыя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў&lt;ref name=BelDumka&gt;[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65&lt;/ref&gt;.
* [[Кальчуга]] з зярцалам&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.&lt;/ref&gt; ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі&lt;ref&gt;Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца XVI стагоддзя.
* [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем&lt;ref name=BelDumka /&gt; і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''[[ерыхонка]]'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.

&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў XVI ст.
Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, XVI ст. [[Музей Войска Польскага]], [[Варшава]].
Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу.
Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава.
Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры.
Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех XVII ст. з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}).
Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка.
&lt;/gallery&gt;

=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.

Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.

Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''&lt;ref name=&quot;Vasiliew&quot; /&gt;.

=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж каня таварыша, XVII ст.]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і іншай. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У 1568 годзе [[нунцый|папскі нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»&lt;ref name=NS-21&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання&lt;ref&gt;''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі сярэдзіны XVII ст., Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара.

Першае сведчанне аб з’яўленні крылаў у гусар адносіцца да 1533 года, калі тры вершнікі з’явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Кракаве. У 1574 годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}

У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У 1576 годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу&lt;ref name=BelDumka /&gt; і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца XVI стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).&lt;/ref&gt; адзначае:
{{Пачатак цытаты}}
Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі&lt;ref name=NS-17-19&gt;''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана.

Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў 1588 годзе папскі легат Іпаліта Альдабрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў 1949 годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам&lt;ref name=NS-17-19 /&gt;.

Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі.

{{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі&lt;ref name=&quot;Cichowsky&quot;&gt;''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&amp;nbsp;105. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}

У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў 1576 годзе, адзначаў:
{{Пачатак цытаты}}
Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях&lt;ref name=&quot;Sol19&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;19.&lt;/ref&gt;.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі&lt;ref name=autonazwa1&gt;''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}}
Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца XVII стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі 1646 года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»&lt;ref name=&quot;Sol19&quot; /&gt;.

Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі 1998 года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі&lt;ref name=NS-17-19/&gt;.

== Сведчанні сучаснікаў ==
Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю&lt;ref name=&quot;Boplan1&quot;&gt;''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}
Гусары на службе ўланамі — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі.
{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур’ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў:
{{цытата|&lt;poem&gt;
Гусары апусцілі дзіды,
На лёзах засталося шмат працятых,
Збянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, 
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзве персоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім&lt;ref group=&quot;заўв.&quot;&gt;Нелітаратурны пераклад.&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;{{Арыгінал|pl|&lt;poem&gt;
Husarz kopije jeno co swe złoży
Niejeden na szpil zostaje wetchniony,
Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży,
Sztych nieuchronny i nie odłożony,
Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży
Biorący czasem i po dwie persony,
A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem,
Jak muchy przykrym sobie przed ukropem&lt;ref&gt;''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&amp;s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;}}}}

== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам&lt;ref name=&quot;Soldatenko-S.31&quot;&gt;''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&amp;nbsp;3, — 1993. С.&amp;nbsp;31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== У кінематографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне&lt;ref&gt;[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]&lt;/ref&gt; ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974);
* «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[Расія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).

== Ушанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га Брэсцакага танкавага батальёна ВП.]]

* Гусарская тэматыка з’яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=wBs&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=b775F-5jnX7ktM:&amp;imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&amp;docid=O97GzxlqAN7lpM&amp;imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&amp;w=568&amp;h=800&amp;ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=619&amp;page=1&amp;tbnh=190&amp;tbnw=144&amp;start=0&amp;ndsp=13&amp;tx=92&amp;ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&amp;imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&amp;docid=Wwmnavpo2PLf-M&amp;imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&amp;w=439&amp;h=600&amp;ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&amp;iact=rc&amp;dur=491&amp;page=1&amp;tbnh=163&amp;tbnw=136&amp;start=0&amp;ndsp=19&amp;tx=76&amp;ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]&lt;/ref&gt;.
* Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з’яўляюцца элементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы з’яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.
* У 2004 годзе гусарыя ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], 1988 год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, 2002 год.
* На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы&lt;ref&gt;[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]&lt;/ref&gt; і [[ЗША]]&lt;ref&gt;[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].&lt;/ref&gt;.
* У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі&lt;ref&gt;[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html  Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.google.by/imgres?safe=off&amp;client=firefox-a&amp;hs=QO&amp;sa=X&amp;rls=org.mozilla:ru:official&amp;biw=1252&amp;bih=570&amp;tbm=isch&amp;tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&amp;imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&amp;docid=MUR_TBFvTzIRVM&amp;imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&amp;w=600&amp;h=600&amp;ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&amp;zoom=1&amp;ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&amp;iact=rc&amp;dur=522&amp;page=2&amp;tbnh=182&amp;tbnw=182&amp;start=12&amp;ndsp=19&amp;tx=88&amp;ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Кавалерыя]]
* [[Гусары]]
* [[Элеары]]
* [[Уланы]]

== Заўвагі ==
{{reflist|group=&quot;заўв.&quot;}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}}
* Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}}
* Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}}
* Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}}
* Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}}
* Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}}
* Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}}
* Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}}
* Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}}
* Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}}
* Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}}
* Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{External media
|topic  = 
|subtopic  = 
|width     = 180px
|image1      = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі]
}}
{{Commons|Category:Polish Winged Hussars}}
* {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii'''
* {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej'''
* {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»'''
* [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}}
* [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}}
* [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}}
* [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Гісторыя}}

[[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гусарскія палкі]]
[[Катэгорыя:Кавалерыя]]</text>
      <sha1>1ivy4ybwtyns4kl8irzthkdgdgckdjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александрыя (Кіраваградская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165708</id>
    <revision>
      <id>5209400</id>
      <parentid>4971677</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5209400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14818" sha1="187pphbu34a4le838i20z3xd0tqk25i" xml:space="preserve">{{значэнні|Александрыя}}
{{НП-Украіна
 |статус                  =горад
 |беларуская назва        =Александрыя
 |арыгінальная назва   =Олександрія
 |падпарадкаванне              =горад абласнога значэння
  |lat_dir = |lat_deg = 48.69|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.1052399|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |памер карты краіны     =300
 |памер карты рэгіёна    =300
 |памер карты раёна     =300
 |вобласць                 =Кіраваградская вобласць{{!}}Кіраваградская
 |вобласць у табліцы       =
 |від раёна              =
 |раён                   =
 |раён у табліцы         =
 |від абшчыны              = гарадскі савет
 |абшчына                  = Александрыйскі гарадскі савет{{!}}Александрыйскі
 |абшчына ў табліцы        = Александрыйскі
 |унутраны падзел      = 12 мікрараёнаў
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання          = 1746
 |першае згадванне       = 1746
 |ранейшыя імёны           = Вусаўка, Бечая
 |статус з                = 1784
 |плошча                 = 55
 |від вышыні              =
 |вышыня цэнтра НП        = 99
 |клімат                  = умерана кантынентальны
  |насельніцтва              = {{спад}}76097
  |год перапісу           = 2022
  |шчыльнасць              = 1 503
  |агламерацыя            =
  |канфесійны склад= украінцы, рускія і іншыя
  |этнахаронім            = 
|тэлефонны код = +380 5235
 |паштовы індэкс         =
 |паштовыя індэксы        = 28000-28019
 |КААТУУ                  = 3510300000
 |add1n                   = Александрыйскі  &lt;br /&gt;гарадскі савет
 |add1                    = 28000,  г. Александрыя, праспект Леніна, 59
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |катэгорыя ў Commons     = Oleksandria
}}
'''Александры́я'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Олександрія}}) — горад у [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Плошча 55 км². Насельніцтва 76 097 чал. ([[1 студзеня]] [[2022]])

== Гісторыя ==
* 1746 ці 1754: заснаванне.
* 1784: атрымаў статус горада.

== Насельніцтва ==

&lt;CENTER&gt;
'''Насельніцтва'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897 !! 1926 !! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! [[2026]]
|-
| 16 000 || 18 000 || 20 000 || 35 190 || 69 416 || 82 059 || 102 611 || 93 357 || 81 тыс.
|}
&lt;/CENTER&gt;

Перапіс насельніцтва 1897 года паказвае, што ў Александрыі пражывала 14007 чалавек, з іх 7085 мужчыны і 6922 жанчыны, а ўсяго ў Александрыйскім павеце пражывала 416576 чалавек. У горадзе найбольшыя векавыя групы складалі людзі узростам 1-19 гадоў. Сапраўды ўсталяваць этнічны склад XIX стагоддзя насельніцтва вельмі цяжка, паколькі падчас перапісу вызначалася не нацыянальнасць, а «родная мова». Ва ўмовах Расійскай Імперыі для вывучэння ўсіх моў акрамя рускай, а асабліва ўкраінскай, не было эканамічных стымулаў і было практычна немагчыма: у Александрыйскім павеце не існавала навучальных устаноў з выкладаннем на ўкраінскай мове. Таму адукаваныя пласты насельніцтва хутка русіфікавадіся, пераходзячы на вялікарускую мова, асабліва ў гарадах (афіцыйна ў перапісу 1897 года ўкраінскай мовы быць не магло, было толькі маларасійская гаворка вялікарускай мовы). Тым не менш, маларасійскую гаворку вялікарускай мовы назвалі роднай 54,7% (ва ўсім павеце — 85%), яўрэйскую — 26,3%, вялікарускую — 16,8%, польскую — 1,24%, нямецкую — 0,5% , малдаўскую і румынскую — 0,09%. У пачатку ХХ стагоддзя насельніцтва працягвала павялічвацца, у 1912 годзе насельніцтва складалася з 16000 чалавек, а абапіраючыся на «Усеагульны рускі каляндар» 1919, — 20500 чалавек. Перапіс насельніцтва 2001 года паказала, што ў горадзе пражывае 104 500 чалавек, што складала 91% ад колькасці насельніцтва 1989 года. Па дадзеных Вярхоўнай Рады Украіны на тэрыторыі Александрыі пражывае 103 856 чалавек. Не змянілася колькасць украінцаў і армян, колькасць рускіх зменшылася ўдвая. На 2005 год насельніцтва зменшылася да 102 200 чалавек.

== Геаграфія ==
Горад размешчаны на 32° 15' усходняй даўгаты, 48° 30' паўночнай шыраты, на ўсходзе вобласці, на адлегласці 75 км на паўночны ўсход ад Кіраваграда. Разам з падначаленымі Александрыі пасёлкамі [[Алэксандрыйскэ]], Пантаеўка плошчу горада складае 6142 га. Па дыяметры горада праходзіць аўтадарога «Кішынёў - Луганск». Праз Александрыю працякаюць дзве найбуйнейшыя рэкі: Інгулец і Бярозаўка, Бярозаўка ўпадае ў Інгулец на тэрыторыі горада.
Рэльеф

Александрыя размешчана на Прыдняпроўскім ўзвышшы з агульным нахілам тэрыторыі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Рэльеф ўяўляе сабой пераважна плато, або ўзнёслую хвалістую раўніну раздзелены густой сеткай рачных далін і бэлек, а таксама [[яр]]аў. У бэльках, якія працягнуліся з захаду на ўсход, паўднёвыя схілы спадзістыя, а паўночныя стромкія, моцна пакрытыя ярамі, у такіх месцах адкрываюцца старажытныя дакембрыйскія пароды.

Сярэдняя вышыня плато — каля 200 м над узроўнем мора. Аднак назіраецца значная розніца абсалютных вышынь. Атачаюць горад з трох бакоў вышыні, якія маюць адзнакі 136-142 м. Менавіта на іх размешчаныя асноўныя прамысловыя зоны горада.

== Клімат ==
Клімат умерана кантынентальны. Лета працяглы і спякотнае, зіма кароткая, маласнежная. Ападкі за год размяркоўваюцца нераўнамерна, за летні перыяд выпадае колькасць ападкаў 336 мм, за халодны — 177 мм.

Праз Александрыю з паўднёвага захаду на паўночны ўсход праходзіць вось высокага атмасфернага ціску, якая падзяляе вобласць на дзве часткі па панавання розных паветраных мас — паўночна-заходнюю (лесастэп), вільготныя масы з Атлантыкі і паўночна-ўсходнюю (стэп).

У зімовыя месяцы пераважаюць паўночныя і паўночна-ўсходнія вятры. Улетку гаспадараць вятры паўночныя і паўночна-заходнія.

Цыклоны (міжземнаморскія, атлантычныя і іншыя) і антыцыклоны (сібірскія, ўсходнія кантынентальныя і іншыя) часта прыводзяць да рэзкага пахаладання летам і адлігі зімой. Такія кліматычныя ўмовы абумоўліваюць вельмі зменлівае надвор'е, асабліва зімой.

Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Александрыі +7,3 — 7,8 ° С. Пераважаюць вятры паўночныя, паўночна-заходнія і паўночна-ўсходнія. Сярэднегадавая хуткасць ветру складае 3,9 м/с, вільготнасць паветра 61-65% (максімальная у снежні — 84-86%, мінімальная ў жніўні — 43-48%). Безмарозны перыяд доўжыцца 246-255 дзён, а вегетацыйны складае 207-215 дзён.

Гадовы перыяд — 114-130 дзён. Тэмпература самога цёплага месяца (ліпеня) складае 20,2 — 21,2 °С, максімальная — +39 °С.

Зіма доўжыцца 110-119 дзён. Сярэдняя тэмпература самога халоднага месяца (лютага) складае -5,7 — 6,1 °С, максімальна нізкая -35 °С.

== Гідралогія ==
Сцёк рэк залежыць ад атмасферных ападкаў, якія вельмі зменлівыя ў розныя часы года. Велізарнае значэнне гуляе раставанне снегу і вясновыя дажджы, таму каля 70% сцёку прыпадае на сакавік-красавік, на ліпень-жнівень 10%, на восень каля 5%, а на зіму 15%. Таксама вялікую ролю гуляе падземнае сілкаванне вод.

Александрыя знаходзіцца ў зоне не ўстойлівага ўвільгатнення. Сярэднегадавая колькасць ападкаў прыблізна 510-530 мм. Нераўнамерна размяркоўваюцца ападкі ў розныя сезоны. Іх мінімум трапляе на зіму — 14%-16%, максімум на лета — 40%.

За цёплы перыяд года выпадае 70% ад усіх атмасферных ападкаў, у халодны перыяд — 30%.

Да павярхоўных вод горада ставяцца Інгулец, Бешка, Бярозаўка, Войнаўскае вадасховішча на рацэ Інгулец, затопленыя і адпрацаваныя кар'еры, буравугальныя разрэзы.

== Прырода ==
Прыродна-кліматычныя ўмовы спрыяльныя для вырошчвання азімай пшаніцы, кукурузы, цукровых буракоў, бульбы і іншых культур, а таксама садоўніцтва і агародніцтва.

== Расліннасць ==
Лясная расліннасць — дуб, клён палявой, акацыя, таполя, каліна, каштан, елка. На тэрыторыі горада знаходзіцца два лясных масіва: Звенігародскі лясны масіў і лясны масіў каля Дома ветэранаў. Агульная плошча лясных масіваў складае 862,48 га.

== Жывёльны свет ==
Жывёльны свет прадстаўлены вялікай колькасцю відаў: казулі, дзікі, зайцы-русак, вожыкі, краты, лясныя мышы, лятучыя мышы, шмат птушак, у вадаёмах — рыб: карасі, ляшчы, акуні і іншыя віды.

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Александрыі (Кіраваградская вобласць)}}
* [[Яўген Львовіч Заслаўскі]] (1920—2007) — савецкі і беларускі архітэктар.
* [[Таццяна Мікалаеўна Грабар]] (нар. 1957) — беларускі архітэктар.
* [[Андрэй Якаўлевіч Грыгор’еў]] (нар. 1958) — беларускі навуковец у галіне машынабудавання і матэрыялазнаўства.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
# [http://Чисельність%20наявного%20населення%20України%20на%201%20січня%202012%20року,%20Київ-2012%20(rar)%20—%20Державний%20комітет%20статистики%20України Чисельність наявного населення України на 1 січня 2012 року, Київ-2012 (rar) — Державний комітет статистики України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=20 лютага 2017 }}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты Кіраваградскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Александрыя (Кіраваградская вобласць)| ]]
[[Катэгорыя:Гарады Кіраваградскай вобласці]]</text>
      <sha1>187pphbu34a4le838i20z3xd0tqk25i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209406</id>
      <parentid>5209400</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Spokiyny|Spokiyny]]) і адноўлена версія 4971677, зробленая Artsiom91Bot: навошта заменай 2012 на 2026, замест дадаванне яшчэ адной лічбы, і сувымернай парадкамі, 81***, а не тыс.</comment>
      <origin>5209406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14810" sha1="kyh1wgaucs65slze0e6x23l1e2gr9co" xml:space="preserve">{{значэнні|Александрыя}}
{{НП-Украіна
 |статус                  =горад
 |беларуская назва        =Александрыя
 |арыгінальная назва   =Олександрія
 |падпарадкаванне              =горад абласнога значэння
  |lat_dir = |lat_deg = 48.69|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.1052399|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |памер карты краіны     =300
 |памер карты рэгіёна    =300
 |памер карты раёна     =300
 |вобласць                 =Кіраваградская вобласць{{!}}Кіраваградская
 |вобласць у табліцы       =
 |від раёна              =
 |раён                   =
 |раён у табліцы         =
 |від абшчыны              = гарадскі савет
 |абшчына                  = Александрыйскі гарадскі савет{{!}}Александрыйскі
 |абшчына ў табліцы        = Александрыйскі
 |унутраны падзел      = 12 мікрараёнаў
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання          = 1746
 |першае згадванне       = 1746
 |ранейшыя імёны           = Вусаўка, Бечая
 |статус з                = 1784
 |плошча                 = 55
 |від вышыні              =
 |вышыня цэнтра НП        = 99
 |клімат                  = умерана кантынентальны
  |насельніцтва              = {{спад}}76097
  |год перапісу           = 2022
  |шчыльнасць              = 1 503
  |агламерацыя            =
  |канфесійны склад= украінцы, рускія і іншыя
  |этнахаронім            = 
|тэлефонны код = +380 5235
 |паштовы індэкс         =
 |паштовыя індэксы        = 28000-28019
 |КААТУУ                  = 3510300000
 |add1n                   = Александрыйскі  &lt;br /&gt;гарадскі савет
 |add1                    = 28000,  г. Александрыя, праспект Леніна, 59
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |катэгорыя ў Commons     = Oleksandria
}}
'''Александры́я'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Олександрія}}) — горад у [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Плошча 55 км². Насельніцтва 76 097 чал. ([[1 студзеня]] [[2022]])

== Гісторыя ==
* 1746 ці 1754: заснаванне.
* 1784: атрымаў статус горада.

== Насельніцтва ==

&lt;CENTER&gt;
'''Насельніцтва'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1897 !! 1926 !! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2012
|-
| 16 000 || 18 000 || 20 000 || 35 190 || 69 416 || 82 059 || 102 611 || 93 357 || 83 072
|}
&lt;/CENTER&gt;

Перапіс насельніцтва 1897 года паказвае, што ў Александрыі пражывала 14007 чалавек, з іх 7085 мужчыны і 6922 жанчыны, а ўсяго ў Александрыйскім павеце пражывала 416576 чалавек. У горадзе найбольшыя векавыя групы складалі людзі узростам 1-19 гадоў. Сапраўды ўсталяваць этнічны склад XIX стагоддзя насельніцтва вельмі цяжка, паколькі падчас перапісу вызначалася не нацыянальнасць, а «родная мова». Ва ўмовах Расійскай Імперыі для вывучэння ўсіх моў акрамя рускай, а асабліва ўкраінскай, не было эканамічных стымулаў і было практычна немагчыма: у Александрыйскім павеце не існавала навучальных устаноў з выкладаннем на ўкраінскай мове. Таму адукаваныя пласты насельніцтва хутка русіфікавадіся, пераходзячы на вялікарускую мова, асабліва ў гарадах (афіцыйна ў перапісу 1897 года ўкраінскай мовы быць не магло, было толькі маларасійская гаворка вялікарускай мовы). Тым не менш, маларасійскую гаворку вялікарускай мовы назвалі роднай 54,7% (ва ўсім павеце — 85%), яўрэйскую — 26,3%, вялікарускую — 16,8%, польскую — 1,24%, нямецкую — 0,5% , малдаўскую і румынскую — 0,09%. У пачатку ХХ стагоддзя насельніцтва працягвала павялічвацца, у 1912 годзе насельніцтва складалася з 16000 чалавек, а абапіраючыся на «Усеагульны рускі каляндар» 1919, — 20500 чалавек. Перапіс насельніцтва 2001 года паказала, што ў горадзе пражывае 104 500 чалавек, што складала 91% ад колькасці насельніцтва 1989 года. Па дадзеных Вярхоўнай Рады Украіны на тэрыторыі Александрыі пражывае 103 856 чалавек. Не змянілася колькасць украінцаў і армян, колькасць рускіх зменшылася ўдвая. На 2005 год насельніцтва зменшылася да 102 200 чалавек.

== Геаграфія ==
Горад размешчаны на 32° 15' усходняй даўгаты, 48° 30' паўночнай шыраты, на ўсходзе вобласці, на адлегласці 75 км на паўночны ўсход ад Кіраваграда. Разам з падначаленымі Александрыі пасёлкамі [[Алэксандрыйскэ]], Пантаеўка плошчу горада складае 6142 га. Па дыяметры горада праходзіць аўтадарога «Кішынёў - Луганск». Праз Александрыю працякаюць дзве найбуйнейшыя рэкі: Інгулец і Бярозаўка, Бярозаўка ўпадае ў Інгулец на тэрыторыі горада.
Рэльеф

Александрыя размешчана на Прыдняпроўскім ўзвышшы з агульным нахілам тэрыторыі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Рэльеф ўяўляе сабой пераважна плато, або ўзнёслую хвалістую раўніну раздзелены густой сеткай рачных далін і бэлек, а таксама [[яр]]аў. У бэльках, якія працягнуліся з захаду на ўсход, паўднёвыя схілы спадзістыя, а паўночныя стромкія, моцна пакрытыя ярамі, у такіх месцах адкрываюцца старажытныя дакембрыйскія пароды.

Сярэдняя вышыня плато — каля 200 м над узроўнем мора. Аднак назіраецца значная розніца абсалютных вышынь. Атачаюць горад з трох бакоў вышыні, якія маюць адзнакі 136-142 м. Менавіта на іх размешчаныя асноўныя прамысловыя зоны горада.

== Клімат ==
Клімат умерана кантынентальны. Лета працяглы і спякотнае, зіма кароткая, маласнежная. Ападкі за год размяркоўваюцца нераўнамерна, за летні перыяд выпадае колькасць ападкаў 336 мм, за халодны — 177 мм.

Праз Александрыю з паўднёвага захаду на паўночны ўсход праходзіць вось высокага атмасфернага ціску, якая падзяляе вобласць на дзве часткі па панавання розных паветраных мас — паўночна-заходнюю (лесастэп), вільготныя масы з Атлантыкі і паўночна-ўсходнюю (стэп).

У зімовыя месяцы пераважаюць паўночныя і паўночна-ўсходнія вятры. Улетку гаспадараць вятры паўночныя і паўночна-заходнія.

Цыклоны (міжземнаморскія, атлантычныя і іншыя) і антыцыклоны (сібірскія, ўсходнія кантынентальныя і іншыя) часта прыводзяць да рэзкага пахаладання летам і адлігі зімой. Такія кліматычныя ўмовы абумоўліваюць вельмі зменлівае надвор'е, асабліва зімой.

Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Александрыі +7,3 — 7,8 ° С. Пераважаюць вятры паўночныя, паўночна-заходнія і паўночна-ўсходнія. Сярэднегадавая хуткасць ветру складае 3,9 м/с, вільготнасць паветра 61-65% (максімальная у снежні — 84-86%, мінімальная ў жніўні — 43-48%). Безмарозны перыяд доўжыцца 246-255 дзён, а вегетацыйны складае 207-215 дзён.

Гадовы перыяд — 114-130 дзён. Тэмпература самога цёплага месяца (ліпеня) складае 20,2 — 21,2 °С, максімальная — +39 °С.

Зіма доўжыцца 110-119 дзён. Сярэдняя тэмпература самога халоднага месяца (лютага) складае -5,7 — 6,1 °С, максімальна нізкая -35 °С.

== Гідралогія ==
Сцёк рэк залежыць ад атмасферных ападкаў, якія вельмі зменлівыя ў розныя часы года. Велізарнае значэнне гуляе раставанне снегу і вясновыя дажджы, таму каля 70% сцёку прыпадае на сакавік-красавік, на ліпень-жнівень 10%, на восень каля 5%, а на зіму 15%. Таксама вялікую ролю гуляе падземнае сілкаванне вод.

Александрыя знаходзіцца ў зоне не ўстойлівага ўвільгатнення. Сярэднегадавая колькасць ападкаў прыблізна 510-530 мм. Нераўнамерна размяркоўваюцца ападкі ў розныя сезоны. Іх мінімум трапляе на зіму — 14%-16%, максімум на лета — 40%.

За цёплы перыяд года выпадае 70% ад усіх атмасферных ападкаў, у халодны перыяд — 30%.

Да павярхоўных вод горада ставяцца Інгулец, Бешка, Бярозаўка, Войнаўскае вадасховішча на рацэ Інгулец, затопленыя і адпрацаваныя кар'еры, буравугальныя разрэзы.

== Прырода ==
Прыродна-кліматычныя ўмовы спрыяльныя для вырошчвання азімай пшаніцы, кукурузы, цукровых буракоў, бульбы і іншых культур, а таксама садоўніцтва і агародніцтва.

== Расліннасць ==
Лясная расліннасць — дуб, клён палявой, акацыя, таполя, каліна, каштан, елка. На тэрыторыі горада знаходзіцца два лясных масіва: Звенігародскі лясны масіў і лясны масіў каля Дома ветэранаў. Агульная плошча лясных масіваў складае 862,48 га.

== Жывёльны свет ==
Жывёльны свет прадстаўлены вялікай колькасцю відаў: казулі, дзікі, зайцы-русак, вожыкі, краты, лясныя мышы, лятучыя мышы, шмат птушак, у вадаёмах — рыб: карасі, ляшчы, акуні і іншыя віды.

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Александрыі (Кіраваградская вобласць)}}
* [[Яўген Львовіч Заслаўскі]] (1920—2007) — савецкі і беларускі архітэктар.
* [[Таццяна Мікалаеўна Грабар]] (нар. 1957) — беларускі архітэктар.
* [[Андрэй Якаўлевіч Грыгор’еў]] (нар. 1958) — беларускі навуковец у галіне машынабудавання і матэрыялазнаўства.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
# [http://Чисельність%20наявного%20населення%20України%20на%201%20січня%202012%20року,%20Київ-2012%20(rar)%20—%20Державний%20комітет%20статистики%20України Чисельність наявного населення України на 1 січня 2012 року, Київ-2012 (rar) — Державний комітет статистики України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=20 лютага 2017 }}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Населеныя пункты Кіраваградскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Александрыя (Кіраваградская вобласць)| ]]
[[Катэгорыя:Гарады Кіраваградскай вобласці]]</text>
      <sha1>kyh1wgaucs65slze0e6x23l1e2gr9co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лілія Мікалаеўна Анохіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171637</id>
    <revision>
      <id>5209245</id>
      <parentid>4860222</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2133" sha1="28tlgdbiydop8722tv2k3mhu3lm989y" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = Лілія Мікалаеўна Анохіна
 |Арыгінал імя         = Лилия Николаевна Анохина
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Месца нараджэння     = [[Новарасійск]]
 |Месца смерці         = [[Растоў-на-Доне]]
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая сфера      = [[руская мова]] і [[літаратура]]
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = [[педагог]]
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = 
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}

'''Лілія Мікалаеўна Анохіна''' ([[11 лютага]] [[1932]] года ў [[Новарасійск]], [[Краснадарскі край]] — [[23 жніўня]] [[2006]] года, [[Растоў-на-Доне]]) — [[Ветэран працы]], [[заслужаны настаўнік школы РСФСР|заслужаны настаўнік рускай літаратуры]], Ганаровы жыхар [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]].

== Узнагароды ==
* [[Медаль «Ветэран працы»]]
* [[Ордэн Леніна]]
* [[Заслужаны настаўнік РСФСР]]
{{НК}}
{{дапісаць}}
{{Ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Анохіна Лілія Мікалаеўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Растове-на-Доне]]
[[Катэгорыя:Педагогі СССР]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Ветэран працы»]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]]</text>
      <sha1>28tlgdbiydop8722tv2k3mhu3lm989y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блу-Маўнтынс (Аўстралія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173467</id>
    <revision>
      <id>5209796</id>
      <parentid>4754109</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Блакітныя горы (Аўстралія)]] у [[Блу-Маўнтынс (Аўстралія)]]: паводле БЭ</comment>
      <origin>4754109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4748" sha1="43s6c1yairtyy937gk2irxbrg8up3lk" xml:space="preserve">{{Горная сістэма
 |Назва                = Блакітныя горы
  |Нацыянальная назва  = 
 |Выява             = Jamison Valley, Blue Mountains, Australia_-_Nov 2008.jpg
  |Подпіс                = &lt;small&gt;[[блакітны колер|Блакітная]] [[смуга]] ў [[даліна|даліне]] [[даліна Джэмісан|Джэмісан]]..&lt;/small&gt;
  |lat_dir= S |lat_deg= 33 |lat_min = 43 |lat_sec = 05
  |lon_dir= E |lon_deg= 150 |lon_min = 18 |lon_sec = 38
  |CoordScale             = 
 |Краіна                 = Аўстралія
  |Рэгіён                 = Новы Паўднёвы Уэльс
 |Перыяд утварэння      = 
 |Плошча                 = 1 436
  |Даўжыня                  = каля 50
  |Шырыня                 = 
 |Найвышэйшая вяршыня      = 
  |Вышыня                 = 
 |Карта                   = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Blue Mountains, New South Wales
}}
{{іншыя значэнні|Блакітныя горы}}
'''Блакітныя горы''' ({{lang-en|Blue Mountains}}, {{coord|33|43|00|S|150|18|40|E}}) — горы ў штаце [[Новы Паўднёвы Уэльс]], частка [[Вялікі Водападзельны хрыбет|Вялікага Водападзельнага хрыбта]]. Блакітныя горы знаходзяцца на мяжы гарадской мяжы [[Сідней|Сіднея]] і цягнуцца на захад прыкладна на 50 км.

Вышыня гор 1190—1360 м над узроўнем мора. Горы парэзаныя каньёнамі глыбінёй 300—800 м. Геалагічна Блакітныя горы падзеленыя ракой Кокс на заходнюю вапняковую з карстамі і ўсходнюю пясчанікавую часткі.

Клімат субтрапічны, [[ападкі|ападкаў]] — 1000—1800 мм у год.

Расліннасць прадстаўлена ў асноўным [[эўкаліпт]]амі і дрэвападобнай папараццю, у больш засушлівай заходняй частцы — саванны. Менавіта з-за высокага ўтрымання ў паветры завісяў эфірнага алею, які вылучаецца больш 90 відамі эўкаліптаў, горы былі названыя Блакітнымі.

Паводле падання, у даліне Джэмісан жылі тры сястры з племя катумба, звалі іх Ганеду, Вімла і Міхні, яны закахаліся ў трох братоў з племя непін, але па звычаі не маглі выйсці за іх замуж. Браты вырашылі выкрасці іх і справакавалі крывавы канфлікт паміж плямёнамі. Тады шаман племя катумба ператварыў сёстраў у тры скальныя вяршыні, сам ён загінуў і з ім таямніца заклёну, такім чынам дзяўчыны засталіся скаламі — Міхні (Meehni 922 м), Вімла (Wimlah 918 м) і Ганеду (Gunnedoo 906 м).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://knownway.com/avstraliya_i_okeaniya/avstraliya/noviy_uzhniy_uels/katumba/tri_sestri__golubie_gori_Blue_Mountains/ |title=Тры сястры {{!}} Блакітныя Горы (Blue Mountains) |access-date=2 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402204250/https://knownway.com/avstraliya_i_okeaniya/avstraliya/noviy_uzhniy_uels/katumba/tri_sestri__golubie_gori_Blue_Mountains/ |archivedate=2 красавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Blue mountains_-_three sisters.jpg|[[Тры сястры, Аўстралія|Тры сястры]]
File:Perryslookdownbluemountains.jpg|[[Каньён]] у Блакітных гарах
File:2007 0805klklk0012.JPG|[[Пейзаж]] Блакітных гор
File:Upper Wentworth Falls, NSW, Australia 2_-_Nov 2008.jpg|[[Вадаспад]] у Блакітных гарах
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{Сусветная спадчына|917}}
&lt;references /&gt;

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Горы Новага Паўднёвага Уэльса]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Аўстраліі]]</text>
      <sha1>43s6c1yairtyy937gk2irxbrg8up3lk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209798</id>
      <parentid>5209796</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="j42wmq1rcfhbruoumelo5yzy4yezlcd" xml:space="preserve">{{Горная сістэма
 |Назва                = Блакітныя горы
  |Нацыянальная назва  = 
 |Выява             = Jamison Valley, Blue Mountains, Australia_-_Nov 2008.jpg
  |Подпіс                = &lt;small&gt;[[блакітны колер|Блакітная]] [[смуга]] ў [[даліна|даліне]] [[даліна Джэмісан|Джэмісан]]..&lt;/small&gt;
  |lat_dir= S |lat_deg= 33 |lat_min = 43 |lat_sec = 05
  |lon_dir= E |lon_deg= 150 |lon_min = 18 |lon_sec = 38
  |CoordScale             = 
 |Краіна                 = Аўстралія
  |Рэгіён                 = Новы Паўднёвы Уэльс
 |Перыяд утварэння      = 
 |Плошча                 = 1 436
  |Даўжыня                  = каля 50
  |Шырыня                 = 
 |Найвышэйшая вяршыня      = 
  |Вышыня                 = 
 |Карта                   = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Blue Mountains, New South Wales
}}
{{іншыя значэнні|Блакітныя горы}}
'''Блу-Маўнтынс''', '''Блакітныя горы''' ({{lang-en|Blue Mountains}}, {{coord|33|43|00|S|150|18|40|E}}) — горы ў штаце [[Новы Паўднёвы Уэльс]], частка [[Вялікі Водападзельны хрыбет|Вялікага Водападзельнага хрыбта]]. Блакітныя горы знаходзяцца на мяжы гарадской мяжы [[Сідней|Сіднея]] і цягнуцца на захад прыкладна на 50 км.

Вышыня гор 1190—1360 м над узроўнем мора. Горы парэзаныя каньёнамі глыбінёй 300—800 м. Геалагічна Блакітныя горы падзеленыя ракой Кокс на заходнюю вапняковую з карстамі і ўсходнюю пясчанікавую часткі.

Клімат субтрапічны, [[ападкі|ападкаў]] — 1000—1800 мм у год.

Расліннасць прадстаўлена ў асноўным [[эўкаліпт]]амі і дрэвападобнай папараццю, у больш засушлівай заходняй частцы — саванны. Менавіта з-за высокага ўтрымання ў паветры завісяў эфірнага алею, які вылучаецца больш 90 відамі эўкаліптаў, горы былі названыя Блакітнымі.

Паводле падання, у даліне Джэмісан жылі тры сястры з племя катумба, звалі іх Ганеду, Вімла і Міхні, яны закахаліся ў трох братоў з племя непін, але па звычаі не маглі выйсці за іх замуж. Браты вырашылі выкрасці іх і справакавалі крывавы канфлікт паміж плямёнамі. Тады шаман племя катумба ператварыў сёстраў у тры скальныя вяршыні, сам ён загінуў і з ім таямніца заклёну, такім чынам дзяўчыны засталіся скаламі — Міхні (Meehni 922 м), Вімла (Wimlah 918 м) і Ганеду (Gunnedoo 906 м).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://knownway.com/avstraliya_i_okeaniya/avstraliya/noviy_uzhniy_uels/katumba/tri_sestri__golubie_gori_Blue_Mountains/ |title=Тры сястры {{!}} Блакітныя Горы (Blue Mountains) |access-date=2 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402204250/https://knownway.com/avstraliya_i_okeaniya/avstraliya/noviy_uzhniy_uels/katumba/tri_sestri__golubie_gori_Blue_Mountains/ |archivedate=2 красавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Blue mountains_-_three sisters.jpg|[[Тры сястры, Аўстралія|Тры сястры]]
File:Perryslookdownbluemountains.jpg|[[Каньён]] у Блакітных гарах
File:2007 0805klklk0012.JPG|[[Пейзаж]] Блакітных гор
File:Upper Wentworth Falls, NSW, Australia 2_-_Nov 2008.jpg|[[Вадаспад]] у Блакітных гарах
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{Сусветная спадчына|917}}
&lt;references /&gt;

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Горы Новага Паўднёвага Уэльса]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Аўстраліі]]</text>
      <sha1>j42wmq1rcfhbruoumelo5yzy4yezlcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Апошнія навіны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>175189</id>
    <revision>
      <id>5209308</id>
      <parentid>5206603</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1651" sha1="erls6ynxqfod5nq043gycgtu54jtkil" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Дакументацыя}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- Актуальныя тэмы --&gt;
&lt;!--Падзяляйце элементы спіса маркерам &quot;|&quot; --&gt;
&lt;!--{{Актуальныя тэмы|}}--&gt;
* У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. &lt;small&gt;''(23&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
*  Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. &lt;small&gt;''(17&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. &lt;small&gt;''(16&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
* '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. &lt;small&gt;''(14&amp;nbsp;верасня)''&lt;/small&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>erls6ynxqfod5nq043gycgtu54jtkil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорны замак Альшанскі (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189044</id>
    <revision>
      <id>5209528</id>
      <parentid>4524280</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="3qqwiw1e9wr9742ve0lwxrp8fs5zo0r" xml:space="preserve">{{Фільм
| Беларуская назва         =
| Арыгінальная назва        =Черный замок Ольшанский| Выява    = Chyornyy zamok Olshansky movie poster.jpg
| Жанр           =
| Рэжысёр       = 
| Прадзюсар       = 
| Сцэнарыст      = 
| Акцёры         =
| Аператар       = [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
| Мастак       = 
| Кампазітар     = 
| Кампанія=[[Беларусьфільм]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=18126|title=Сення на СТБ — «Чорны замак Альшанскі»|website=www.nn.by}}&lt;/ref&gt;
| Бюджэт         = 
| Краіна         =
| Час          = 127 хвіл.
| Год            =
| Дзяржкіно_id     = 
| imdb_id        = 
}}
'''«Чорны замак Альшанскі»''' — 2-х серыйная гістарычная драма, знятая на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 1983 годзе паводле [[Чорны замак Альшанскі|аднайменнага рамана]] [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Рэжысёр [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|Міхаіл Пташук]]. Мастак-пастаноўшчык [[Валерый Мікалаевіч Назараў|Валерый Назараў]].

У ролях: Віктар Яўграфаў, Рыманта Крылавічутэ, Эдуард Марцэвіч, Леанід Маркаў, [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]], Стасіс Петронайтыс, Юрый Кацін-Ярцаў, Ігар Васільеў, Віктар Лебедзеў, Міхаіл Мацвееў, [[Здзіслаў Францавіч Стома|Здзіслаў Стома]], Ніна Розанцава, Пётр Юрчанкоў, [[Юрый Фёдаравіч Ступакоў|Юрый Ступакоў, Аляксандр Рахленка, Іван Мацкевіч і інш.]]

== Сюжэт ==
1611 год. Магутны і найбагацейшы ў Беларусі род князёў Альшанскіх раптам падупадае. Скарбы роду апынаюцца замураванымі ў адной з вежаў радавога замка. Апошні з князёў Альшанскіх хавае завяшчанне пра месцазнаходжанне скарбу ў вокладку кнігі.

Гэта кніга, пройдучы праз стагоддзі, становіцца ўжо ў наш час цэнтрам ланцуга падзей… дзіўных, загадкавых і крывавых.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1971—1983). — Минск: Беларуская навука, 2000. — Т. 2. — 299 с. — ISBN 985-08-0023-2

{{Фільмы Міхаіла Пташука}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы СССР]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы пра XVII стагоддзе]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1984 года]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]]
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы СССР]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Фільмы Міхаіла Пташука]]</text>
      <sha1>3qqwiw1e9wr9742ve0lwxrp8fs5zo0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлантызм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191928</id>
    <revision>
      <id>5209616</id>
      <parentid>5197822</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30977" sha1="qzpwluqolnv59u7t3uf80yybg5r96u0" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Marshall Plan poster.JPG|міні|Амерыканскі ўрадавы плакат 1950 года, які прапагандуе [[План Маршала]].]]

'''Атланты́зм''', '''Паўночнаатлантызм''', '''Трансатлантызм''' — [[Геапалітыка|геапалітычная]] філасофія палітычнага, эканамічнага і ваеннага збліжэння дзяржаў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] пад агульнымі каштоўнасцямі [[дэмакратыя|дэмакратыі]], індывідуальнай свабоды і вяршэнства [[Закон (права)|закона]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f4f0746-209b-4259-9cc5-05d40cb733f3|загаловак=Klinke, Ian (May 1, 2018). &quot;Geopolitics and the political right: lessons from Germany&quot;. International Affairs. 94 (3): 495–514}}&lt;/ref&gt;.

Злучаныя Штаты Амерыкі ад часоў [[Дактрына Манро|Дактрыны Манро]] мала цікавіліся еўрапейскімі і сусветнымі справамі, абмяжоўваючыся інтарэсамі і канфліктамі з Мексікай і Канадай. Аднак пасля таго, як ЗША прынялі ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай,]] а прэзідэнт [[Томас Вудра Вільсан|Вільсан]] абвесціў, сваю дактрыну штаты канчаткова выйші ў шэрагі краін — сусветных візіянераў і лідараў. Перад ЗША таго часу паўстала пытанне ўкладання адносінаў з традыцыйнымі канкурэнтамі — старымі [[Каланіяльная імперыя|каланіяльнымі імперыямі]], у першую чаргу Велікабрытаніяй і Францыяй. Калі Сенат ЗША абмяркоўваў пытанне аб ратыфікацыі [[Версальскі дагавор|Версальскага дагавора]] (у рэшце рэшт ён гэтага не зрабіў), некаторыя члены Рэспубліканскай партыі ў Кангрэсе выказалі падтрымку юрыдычна абавязковаму саюзу ЗША з Вялікабрытаніяй і Францыяй як альтэрнатыве абавязацельствам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] і асабліва абавязацельствам па Артыкулу 10 без тэрміну дзеяння; аднак прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан ад Дэмакратычнай партыі ніколі сур’ёзна не разглядаў іх прапанову, аддаючы перавагу засяродзіцца на сваёй (у рэшце рэшт няўдалай) барацьбе за ўступленне ЗША ў Лігу Нацый.
[[Файл:President Ronald Reagan Making His Berlin Wall Speech at Brandenburg Gate West Berlin - DPLA - e5f32e4ef48546eeda83f863a08fef32.jpg|міні|Рональд Рэйган выступае перад мурам ў Берліне. 1987 г.]]
Досвед сумеснага ўдзелу амерыканскіх і канадскіх войскаў у баях поплеч з брытанскімі, французскімі і іншымі еўрапейцамі ў Еўропе супраць нацыстаў падчас сусветных войнаў кардынальна змяніў гэтую сітуацыю. Нягледзячы на ​​тое, што Злучаныя Штаты (і ў пэўнай ступені Канада) занялі больш ізаляцыянісцкую пазіцыю паміж войнамі, да моманту высадкі ў Нармандыі саюзнікі былі добра інтэграваныя ва ўсіх палітычных пытаннях. [[Атлантычная хартыя 1941]] года, абвешчаная прэзідэнтам ЗША [[Франклін Рузвельт|Франклінам Д. Рузвельтам]] і прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|Уінстанам Чэрчылем]], вызначыла мэты саюзнікаў на пасляваенны свет і пазней была прынята ўсімі заходнімі саюзнікамі.

Тэорычнае абгрунтаванне атлантызму ўзнікла ў канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Заснавальнікам атлантызму лічыцца [[Вялікабрытанія|англійскі]] географ і геапалітык [[Хэлфард Мак-Кіндэр]]. Пасля Другой сусветнай вайны на аснове гэтай ідэі быў запушчаны [[план Маршала|план Маршала,]] а заходнееўрапейскія краіны імкнуліся пераканаць Злучаныя Штаты заставацца прыхільнымі да еўрапейскіх справаў, каб прадухіліць любую магчымую агрэсію з боку Савецкага Саюза. Стварэнне [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] і [[Бярлінскі крызіс]] прывялі да падпісання Паўночнаатлантычнага дагавора 1949 года, які заснаваў НАТА, галоўнае інстытуцыйнае наступства атлантызму, якое абавязвае ўсіх членаў абараняць іншых, і прывяло да доўгатэрміновага размяшчэння амерыканскіх і канадскіх войскаў у Заходняй Еўропе. Пасля заканчэння халоднай вайны адносіны паміж Злучанымі Штатамі і Еўропай кардынальна змяніліся і зрабілі бакі менш зацікаўленымі адзін у адным. Без рэальнай ці ўяўнай пагрозы дамінавання Савецкага Саюза ў Еўропе кантынент стаў значна меншым ваенным прыярытэтам для Злучаных Штатаў, і гэтак жа Еўропа больш не адчувала такой вялікай патрэбы ў ваеннай абароне з боку ЗША. У выніку адносіны страцілі значную частку свайго стратэгічнага значэння&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www.brookings.edu/~/media/research/files/articles/2003/6/summer%20europe%20daalder/20030601.pdf|загаловак=Daalder, Ivo (2003). &quot;The End of Atlanticism&quot; (PDF). Survival. 45 (2): 147–166. doi:10.1080/00396330312331343536. S2CID 154201721|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023071908/http://www.brookings.edu/~/media/research/files/articles/2003/6/summer%20europe%20daalder/20030601.pdf|archive-date=23 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=4D4B890B7E1EF78C7E52508D28EF1C18?doi=10.1.1.393.1224&amp;rep=rep1&amp;type=pdf|title=Asmus, Ronald D. and Alexandr Vondra: &quot;The Origins of Atlanticism in Central and Eastern Europe,&quot; July, 2005 Cambridge Review of International Affairs Volume 18, Number 2, Centre of International Studies, ISSN 0955-7571 print / ISSN 1474-449X,|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913193818/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=4D4B890B7E1EF78C7E52508D28EF1C18?doi=10.1.1.393.1224&amp;rep=rep1&amp;type=pdf|archive-date=13 верасня 2025|access-date=11 верасня 2026|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XXІ стагоддзя, калі першапачатковая прычына з’яўлення атлантызму некалькі дзесяцігоддзяў не існавала, гэта філасофія адрадзілася і набыла новае адценне ў святле [[ЗША|амерыканскай]] «[[Вайна супраць тэрарызму|Вайны супраць тэрарызму]]». З 1991 года НАТА разраслося з 16 да 26 удзельнікаў, паколькі практычна ўсе дзяржавы распалага [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] ўвайшлі ў Паўночнаатлантычны альянс. Глабальныя палітычныя змены канца 1980-х — пачатку 1990-х прывялі да таго, што філасофія атлантызму на дзяржаўным узроўні сёння вызнаецца больш у краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], тады як у [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] пачынаюць пераважаць [[Еўрапеізм|пан’еўрапейскія]] ідэі.

=== ХХІ стагоддзе ===
Сярод найбольш радыкальна атлантычна настроеных усходнееўрапейскіх дзяржаў — [[Польшча]], [[Румынія]] і (да студзеня 2010) [[Украіна]]. Першыя дзве былі нават уцягнуты ў 2004 годзе ў буйны міжнародны скандал, звязаны з «[[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтнымі турмамі ЦРУ]]».

Важнасць НАТА была пацверджана падчас прэзідэнцтва Барака Абамы, хоць некаторыя называлі яго адносна неатлантычным у параўнанні з папярэднікамі. У рамках дактрыны Абамы Вашынгтон падтрымліваў шматбаковасць з саюзнікамі ў Еўропе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.politico.eu/article/natos-obama-problem/|загаловак=&quot;NATO's 'Obama problem'&quot;. Politico. December 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2009/12/the-obama-doctrine-multilateralism-with-teeth/31655/|загаловак=Good, Chris (December 10, 2009). &quot;The Obama Doctrine: Multilateralism With Teeth&quot;. The Atlantic.}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыя Абамы таксама ўвяла санкцыі супраць Расіі з еўрапейскімі і ціхаакіянскімі саюзнікамі пасля анексіі Крыма Расіяй у 2014 годзе. Пасля свайго прэзідэнцтва Абама таксама падкрэсліваў важнасць Атлантычнага альянсу падчас першай адміністрацыі Трампа, ускосна выступаючы супраць Дональда Трампа ў гэтым пытанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/05/25/530051945/as-trump-slams-nato-allies-obama-defends-international-order|title=Horsley, Scott (May 25, 2017). &quot;As Trump Slams NATO Allies, Obama Defends 'International Order'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-26672604|загаловак=&quot;Obama urges Russia to show 'respect'&quot;. BBC News.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/yes-russia-is-a-threat-to-nato-so-are-the-alliances-anti-democratic-members/|title=Kirchick, Norman Eisen and James (July 14, 2018). &quot;Yes, Russia is a threat to NATO. So are the alliance's anti-democratic members&quot;}}&lt;/ref&gt;.

У гады прэзідэнцтва Трампа напружанасць у НАТА ўзрасла ў выніку адступлення ад дэмакратыі ў Венгрыі пры былым прэм’ер-міністры [[Віктар Орбан|Віктары Орбане]] і Турцыі пры цяперашнім прэзідэнце [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпе Таіпе Эрдагане,]] а таксама каментарыяў Трампа супраць членаў НАТА і альянсу. Нягледзячы на ​​гэта, НАТА за гэты час атрымала дзве новыя краіны-члены (Чарнагорыю і Паўночную Македонію)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/to-destroy-the-liberal-world-order-trump-putin-and-the-imperiled-trans-atlantic-alliance/|title=Reinert, Ted (July 20, 2018). &quot;&quot;To destroy the liberal world order&quot;: Trump, Putin, and the imperiled trans-Atlantic alliance&quot;}}&lt;/ref&gt;. Важнасць НАТА ў Еўропе ўзрасла з-за пастаяннай пагрозы з боку расійскага ваеннага і разведвальнага апарата, а таксама нявызначанасці дзеянняў Расіі ў былых савецкіх краінах, а таксама розных пагроз на Блізкім Усходзе. Нямецка-расійскія эканамічныя адносіны сталі праблемай у атлантычных адносінах з-за «Паўночнага патоку-2», на якія прынцыпова не пагаджалася Балтыя і Польшча, сярод іншых рознагалоссяў, такіх як гандлёвыя спрэчкі паміж Злучанымі Штатамі і Еўрапейскім Саюзам (ЕС)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/06/29/us-germany-relations-decline-over-g7-nord-stream-2-defense-spend.html|title=Ellyatt, Holly (June 29, 2020). &quot;America's relationship with Germany may never be the same again, Berlin warns&quot;. CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;EU keeps its shield up in the US trade war&quot;. POLITICO. November 10, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн падкрэсліваў шматбаковасць і важнасць міжнародных саюзаў, зрабіўшы аднаўленне і ўмацаванне атлантычнага альянсу ключавым прыярытэтам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ecfr.eu/article/americans-before-allies-bidens-limited-multilateralism/|title=Dworkin, Anthony (June 9, 2021). &quot;Americans before allies: Biden's limited multilateralism&quot;. ECFR.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2024/07/05/nato-summit-biden-russia-ukraine-europe-defense-security/|title=McFaul, Michael (March 6, 2025). &quot;This NATO Summit Is a Big Win for Biden&quot;. Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;. З пачаткам працы адміністрацыі Байдэна вышэйшыя чыноўнікі ЕС выказвалі аптымізм адносна атлантычных адносін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/biden-inauguration-joe-biden-donald-trump-europe-summits-351d484a9db78ade9aa7d8483bdfda80|title=&quot;EU sighs with relief as Biden readies to enter White House&quot;. AP NEWS. January 20, 2021}}&lt;/ref&gt;. Пасля расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года журналісты адзначылі, што расійская агрэсія прывяла да адзінага палітычнага адказу з боку ЕС,&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.npr.org/2022/03/24/1087891834/russia-invasion-ukraine-europe-eu-defense-unity|загаловак=Langfitt, Frank (March 24, 2022). &quot;Russia's invasion of Ukraine transforms Europe's political and military landscape&quot;. NPR}}&lt;/ref&gt; што зрабіла абарончую актуальнасць атлантычнага альянсу больш шырока вядомай&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.nytimes.com/2022/03/13/briefing/russia-ukraine-war-europe-superpower.html|загаловак=Lopez, German (March 13, 2022). &quot;Europe Awakens&quot;. The New York Times. ISSN 0362-4331}}&lt;/ref&gt; і павялічыла папулярнасць уступлення ў НАТА ў такіх краінах, як Швецыя і Фінляндыя. Фінляндыя ўступіла ў НАТА 4 красавіка 2023 года, а Швецыя — 7 сакавіка 2024 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/finland-set-join-nato-historic-shift-while-sweden-waits-2023-04-04/|title=Kauranen, Anne; Gray, Andrew (April 4, 2023). &quot;Finland joins NATO in historic shift, Russia threatens 'counter-measures'&quot;. Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/sweden-officially-joins-nato-ending-decades-of-post-world-war-ii-neutrality/ar-BB1jv2ZO|title=Matthew, Lee; Cook, Lorne (March 7, 2024). &quot;Sweden officially joins NATO, ending decades of post-World War II neutrality&quot;. The Assosciated Press}}&lt;/ref&gt;.

Падчас другой адміністрацыі Трампа напружанасць павялічылася яшчэ больш, калі Трамп абвесціў [[Дактрына Данро|дактрыну Донро]], у межах якой абедзьве Амерыкі павінны падначальвацца ЗША. ЗША паслядоўна западрабавала ад Даніі саступкі Грэнландыі, пачаліся мытныя войны з Мекскай і Канадай, быў выкрадзены [[Нікалас Мадура|Н. Мадура]] з захаваннем яго паплечнікаў пры ўладзе ў Венісуэлле, У студзені 2026 года, каментуючы крызіс у Грэнландыі, выкліканы прэзідэнтам ЗША Трампам і яго прапанаванай ЗША набыццём Грэнландыі, прэм’ер-міністр Бельгіі Барт Дэ Вевер заявіў, што восем дзесяцігоддзяў атлантызму могуць скончыцца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/20/trump-tariffs-over-greenland-are-an-error-says-ursula-von-der-leyen|title=Henley, Jon; Rankin, Jennifer; Wearden, Graeme; Crerar, Pippa (January 20, 2026). &quot;Europe condemns Trump's 'new colonialism' as Greenland crisis grows&quot;. The Guardian. ISSN 0261-3077}}&lt;/ref&gt;. Імкненне Трампа апанаваць Грэнландыю стварыла напружанне ў НАТА, якое ўжо знаходзілася пад ціскам пасля года крытыкі і канфрантацыйнай рыторыкі з боку яго адміністрацыі. Выступаючы на ​​Сусветным эканамічным форуме 21 студзеня, ён скіраваў некаторыя са сваіх наймацнейшых заўваг у адрас еўрапейскіх краін. У каментарыях, якія намякалі на тое, што Злучаныя Штаты неабходныя для глабальнай бяспекі і эканамічнай стабільнасці, ён заявіў: «Без нас большасць краін нават не працуюць», а таксама пажартаваў пра ўмяшанне ЗША ў Другую сусветную вайну, сказаўшы аўдыторыі, што без яе яны «ўсе размаўлялі б па-нямецку і ​​трохі па-японску»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/01/21/us/politics/trump-davos-speech-takeaways.html|title=Mendell, Erin; Bengali, Shanshank (January 21, 2026). &quot;Here's a Look at Everything (and Everyone) Trump Targeted at Davos&quot;. The New York Times}}&lt;/ref&gt;.

=== Ідэалогія ===
Атлантызм — гэта вера ў неабходнасць супрацоўніцтва паміж Паўночнай Амерыкай і Еўропай. Гэты тэрмін можа азначаць перакананне, што двухбаковыя адносіны паміж Еўропай і Злучанымі Штатамі важныя найважнейшыя за ўсё астатняе, у тым ліку ўнутрыеўрапейскае супрацоўніцтва, асабліва калі гаворка ідзе пра пытанні бяспекі. Гэты тэрмін таксама можа выкарыстоўвацца «як скарачэнне для трансатлантычнай архітэктуры бяспекі»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunne, Tim (2004). &quot;'When the shooting starts': Atlanticism in British security strategy&quot;. International Affairs. 80 (5): 895. doi:10.1111/j.1468-2346.2004.00424.x}}&lt;/ref&gt;. Наднацыянальная саюзная інтэграцыя Паўночнаатлантычнага рэгіёну стала цэнтрам думкі сярод інтэлектуалаў па абодва бакі Атлантыкі ўжо ў канцы 19 стагоддзя&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://streitcouncil.org/uploads/PDF/Straus-%20Atlanticism%20as%20the%20core%2020th%20century%20US%20Strategy%20for%20internationalism.pdf|загаловак=Straus, Ira (June 2005). &quot;Atlanticism as the core 20th century U.S. strategy for internationalism&quot; (PDF). Streit Council. Annual Meeting of the Society of Historians of American Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020152249/http://streitcouncil.org/uploads/PDF/Straus-%20Atlanticism%20as%20the%20core%2020th%20century%20US%20Strategy%20for%20internationalism.pdf|archive-date=20 кастрычніка 2013}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​тое, што ў той час гэта не было вядома як атлантызм (тэрмін быў прыдуманы ў 1950 годзе), яны распрацавалі падыход, які аб’ядноўвае як мяккую, так і цвёрдую сілу, што ў пэўнай ступені аб’яднала б абодва бакі Атлантыкі. Ідэя прывабнага саюза-«ядра» была найважнейшым элементам мяккай сілы; эмпірычным фактам гегемоннай глабальнай сілы, якую б меў такі саюз, быў элемент цвёрдай сілы. Гэты падыход у рэшце рэшт быў у пэўнай ступені рэалізаваны ў форме НАТА, Групы сямі (G7) і іншых атлантычных інстытутаў. У працяглых спрэчках паміж атлантызмам і яго крытыкамі ў 20 стагоддзі галоўным аргументам было тое, ці будзе глыбокая і фармальная атлантычная інтэграцыя прыцягваць тых, хто ўсё яшчэ знаходзіцца звонку, да імкнення далучыцца, як лічылі атлантысты, ці адштурхне астатнюю частку свету і ўвядзе іх у супрацьлеглыя саюзы. Атлантысцкая перспектыва, якая фарміравала схему адносін паміж Злучанымі Штатамі і краінамі Заходняй Еўропы пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, была абумоўлена палітычнай мэтазгоднасцю і моцнай цывілізацыйнай сувяззю. Рэалісты, нейтралісты і пацыфісты, нацыяналісты і інтэрнацыяналісты схільныя верыць у апошняе, спасылаючыся на Варшаўскі дагавор як доказ сваіх поглядаў і разглядаючы яго як непазбежны рэальпалітычны аналаг НАТА&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Lewkowicz, Nicolas (2018). The United States, the Soviet Union and the Geopolitical Implications of the Origins of the Cold War. New York: Anthem Press. p. 63. ISBN 9781783087990}}&lt;/ref&gt;.

У цэлым, атлантызм асабліва моцны ў Злучаным Каралеўстве, [38] якое звязана са спецыяльнымі адносінамі, а таксама ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе (краіны на ўсход ад Германіі і на захад ад сумежнай тэрыторыі Расіі).[41] Існуе мноства прычын яго сілы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе: у першую чаргу погляд на Злучаныя Штаты як на альтруістычную дзяржаву, асабліва пасля Першай сусветнай вайны («Чатырнаццаць пунктаў» прэзідэнта ЗША Вільсана) і Другой сусветнай вайны (хоць і непаслядоўнай), важная роля ЗША падчас халоднай вайны (якая завяршылася геапалітычнай паразай Савецкага Саюза і канцом камуністычнага панавання), іх адносны энтузіязм у пытанні ўключэння краін рэгіёну ў атлантычныя інстытуты, такія як НАТА, і падазрэнне да намераў буйных заходнееўрапейскіх дзяржаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Asmus, Ronald; Alexandr Vondra (July 2005). &quot;The Origins of Atlanticism in Central and Eastern Europe&quot;. Cambridge Review of International Affairs. 18 (2): 203–216. CiteSeerX 10.1.1.393.1224. doi:10.1080/09557570500164439. S2CID 154888987}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя каментатары лічаць такія краіны, як Польшча і Вялікабрытанія, сярод тых, хто ў цэлым прытрымліваецца моцных атлантычных поглядаў, у той час як такія краіны, як Германія і Францыя, схільныя прасоўваць кантынентальныя погляды і моцны ЕС&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://login.microsoftonline.com/9a97c27d-b83e-4694-b353-54bdbf18ab5b/oauth2/v2.0/authorize?client_id=7846e002-7ddc-42bb-b9d6-c54b48c9744e&amp;redirect_uri=https%3A%2F%2Fbusieco.samnet.sdu.dk%2Foauth%2Fclient%2Fredirect&amp;response_type=code&amp;scope=openid%20offline_access%20email%20openid%20profile%20User.Read&amp;nonce=5foC66JI2lzxZB7IuQKfA5A&amp;code_challenge_method=S256&amp;code_challenge=dGIIRJrjWdueyIyKowKlt4zvcryUaBLDesj2YWhvnug&amp;state=000fffff6f14f97a|title=Mouritzen, Hans (May 16, 2007). &quot;Denmark's Super Atlanticism&quot;. Nordic International Studies Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=8492549|title=&quot;The new kids on the block,&quot; The Economist, 2007-01-04}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 21 стагоддзя атлантызм, як правіла, быў крыху мацнейшым сярод палітычных правых у Еўропе (хаця існуе шмат варыяцый ад краіны да краіны) і сярод левацэнтрыстаў у Злучаных Штатах. Хоць гэты партыйны падзел не варта перабольшваць, ён існуе і ўзмацніўся з моманту заканчэння халоднай вайны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://trends.gmfus.org/doc/transpaper.pdf|загаловак=Asmus, Ronald; Phillip Everts; Pierangelo Isernia (2004). &quot;Across the Atlantic and Political Aisle: The Double Divide in U.S. - European Relations&quot; (PDF). German Marshall Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703174057/http://trends.gmfus.org/doc/transpaper.pdf|archive-date=3 ліпеня 2015}}&lt;/ref&gt;. Трансатлантычныя гандлёвыя і палітычныя сувязі заставаліся ў асноўным моцнымі на працягу ўсёй халоднай вайны і пасля яе; аднак большай тэндэнцыяй стала кантыненталісцкая эканамічная інтэграцыя з Еўрапейскай эканамічнай зонай (ЕЭЗ) і Паўночнаамерыканскім пагадненнем аб свабодным гандлі (НАФТА), што прывяло да падзелу Атлантычнага рэгіёну на два канкуруючыя гандлёвыя блокі. Нягледзячы на ​​гэта, палітычныя каментатары не лічаць гэтыя два працэсы абавязкова супрацьлеглымі адзін аднаму, і некаторыя лічаць, што рэгіянальная інтэграцыя можа ўмацаваць атлантызм&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Croci, Osvaldo (December 2008). &quot;Not a Zero-Sum Game: Atlanticism and Europeanism in Italian Foreign Policy&quot;. The International Spectator: Italian Journal of International Affairs. 43 (4): 137–155. doi:10.1080/03932720802486498}}&lt;/ref&gt;. Артыкул 2 Паўночнаатлантычнага дагавора, дададзены Канадай, таксама спрабаваў аб’яднаць краіны на эканамічным і палітычным франтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/canada-and-nato|title=NATO. &quot;Canada and NATO - 1949&quot;. NATO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty|title=NATO. &quot;The North Atlantic Treaty&quot;. NATO}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[НАТА]]
* [[Еўрапейскія каштоўнасці]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Геапалітыка]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]]</text>
      <sha1>qzpwluqolnv59u7t3uf80yybg5r96u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хатава (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192666</id>
    <revision>
      <id>5209448</id>
      <parentid>4125551</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="difp89vomu3dl5kde6rxdy4aw1ek2hw" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Хатава
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 24
 |Плошча басейна          = 138
 |Басейн                  = Ясельда/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км ад вёскі Смаляніца ([[Пружанскі раён]])
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = Ясельда
  |Месцазнаходжанне вусця = за 3 км ад вёскі [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]
  |Вышыня вусця           = 140
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 03.9
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 24|m_lon_min = 49|m_lon_sec = 40.0
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Брэсцкая вобласць
   |Раён                 = Пружанскі раён/Бярозаўскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Хатава́''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім]] і [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім]] раёнах [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы [[прыток]] ракі [[Ясельда]].

Даўжыня ракі 24 км, плошча [[вадазбор]]у 138 км². У верхнім цячэнні рэчышча на працягу 10 км каналізаванае.

На карце ХІХ ст. Шуберта пазначаны левы прыток рака Зобна і ўрочышча Зобны.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Хатава||560}}

[[Катэгорыя:Прытокі Ясельды]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]</text>
      <sha1>difp89vomu3dl5kde6rxdy4aw1ek2hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209449</id>
      <parentid>5209448</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="ns7lh5hbaqvuzfcasfp15dgvcuwk3wo" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Хатава
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 24
 |Плошча басейна          = 138
 |Басейн                  = Ясельда/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км ад вёскі Смаляніца ([[Пружанскі раён]])
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = Ясельда
  |Месцазнаходжанне вусця = за 3 км ад вёскі [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]
  |Вышыня вусця           = 140
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 03.9
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 24|m_lon_min = 49|m_lon_sec = 40.0
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Брэсцкая вобласць
   |Раён                 = Пружанскі раён/Бярозаўскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Хатава́''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім]] і [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім]] раёнах [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы [[прыток]] ракі [[Ясельда]].

Даўжыня ракі 24 км, плошча [[вадазбор]]у 138 км². У верхнім цячэнні рэчышча на працягу 10 км каналізаванае.

На карце ХІХ ст. Шуберта пазначаны левы прыток рака [[Зобна (прыток Хатавы)|Зобна]] і ўрочышча (былая вёска) Зобны.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Хатава||560}}

[[Катэгорыя:Прытокі Ясельды]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ns7lh5hbaqvuzfcasfp15dgvcuwk3wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209450</id>
      <parentid>5209449</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2514" sha1="4k3y0cz2zoj335i2o4zj0n9dl83179d" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Хатава
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 24
 |Плошча басейна          = 138
 |Басейн                  = Ясельда/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км ад вёскі Смаляніца ([[Пружанскі раён]])
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = Ясельда
  |Месцазнаходжанне вусця = за 3 км ад вёскі [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]
  |Вышыня вусця           = 140
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 03.9
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 24|m_lon_min = 49|m_lon_sec = 40.0
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Брэсцкая вобласць
   |Раён                 = Пружанскі раён/Бярозаўскі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Хатава́''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім]] і [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім]] раёнах [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], левы [[прыток]] ракі [[Ясельда]].

Даўжыня ракі 24 км, плошча [[вадазбор]]у 138 км². У верхнім цячэнні рэчышча на працягу 10 км каналізаванае.

На карце ХІХ ст. (Шуберта) у вярхах Хатавы пазначаны яе левы прыток рака [[Зобна (прыток Хатавы)|Зобна]] і ўрочышча (былая вёска) Зобны.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Хатава||560}}

[[Катэгорыя:Прытокі Ясельды]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна]]</text>
      <sha1>4k3y0cz2zoj335i2o4zj0n9dl83179d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5209331</id>
      <parentid>5208693</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5209331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="tls1ylxtebgp05sr21xs4l4wufoz3fa" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Авізм|2026-09-30T10:37:07Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Славалюбства|2026-09-30T06:48:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Грунколь|2026-09-28T16:36:33Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Алагенез|2026-09-28T06:52:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Перакрыжаванае апыленне|2026-09-28T06:46:37Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Смаржок ядомы|2026-09-26T08:24:23Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Анабалізм|2026-09-25T08:04:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анабазіс бязлісты|2026-09-25T07:16:27Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анабазін|2026-09-25T07:05:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андрагены|2026-09-25T06:45:28Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Каза снежная|2026-09-25T05:22:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уяўленне|2026-09-24T16:45:01Z|Icy Snake}}
{{Новы артыкул|Апатэцый|2026-09-24T11:58:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Апалоны (матылі)|2026-09-24T11:43:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амыленне|2026-09-23T10:59:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пескарыйка|2026-09-22T08:15:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сіра Акаборы|2026-09-22T07:30:08Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tls1ylxtebgp05sr21xs4l4wufoz3fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5209328</id>
      <parentid>5208690</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5209328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="skrrou7kya8ku9yhxtgoeysdbmvi5zs" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Аванзала|2026-09-29T11:17:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Іван Кірылавіч Шаўцоў|2026-09-28T14:38:22Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Лука Паўлавіч Саленік|2026-09-28T13:57:28Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Дом купца Ноткіна|2026-09-28T12:09:46Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Каро Алабян|2026-09-28T11:14:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Якаў Якімавіч Гаўрылаў|2026-09-27T11:44:46Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Грудопаль|2026-09-26T23:49:09Z|IshaBarnes}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі|2026-09-26T16:02:14Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Томаш Тышэцкі|2026-09-26T10:33:51Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Мінскі іпадром|2026-09-23T23:07:55Z|IshaBarnes}}
{{Новы артыкул|Шпіталь каралевы Лізаветы (Барбадас)|2026-09-23T15:32:18Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса|2026-09-23T14:46:50Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Генры Айртан|2026-09-21T10:40:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>skrrou7kya8ku9yhxtgoeysdbmvi5zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францішак Далеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196036</id>
    <revision>
      <id>5209748</id>
      <parentid>5200675</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9220" sha1="8veemly5go4vz6un2qeki0e6gy2wxe0" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Францішак Дамінікавіч Далеўскі''' ({{lang-pl|Franciszek Dalewski}}; {{ДН|||1825}}, Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] — {{ДС|25|4|1904}}, [[Варшава]]) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гадоў]].

== Біяграфія ==
Школьную навуку атрымліваў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|віленскай гімназіі]], з якой, аднак, як пазашлюбны, быў вымушаны сысці (у 1846 г.) да завяршэння VII класа, страціўшы права на ўніверсітэцкую вучобу. Ужо як вучань аказваў вялікі маральны і патрыятычны ўплыў на школьных калегаў, пашыраў і пасля выхаду са школы надалей сярод віленскай моладзі нацыянальны дух і заахвочваў яе да працы над сабой. 

Разам з братам [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандрам]] быў стваральнікам у 1846 г. [[Братні саюз літоўскай моладзі|Братняга]] [[Братні саюз літоўскай моладзі|саюза літоўскай моладзі]] ў [[Вільня|Вільні]] (так званай «змовы братоў Далеўскіх»). У выніку выкрыцця гэтай патрыятычнай арганізацыі быў у ноч з 9 на 10 красавіка 1849 г. арыштаваны і пасаджаны ў турму пры дамініканскім кляштары ў Вільні, і паводле прысуду, зацверджанага 19 лістапада 1850 г., як адзін з найбольш вінаватых, быў асуджаны на 15 гадоў катаргі. 

Гнаны разам з іншымі асуджанымі этапам у [[Сібір]], у самых цяжкіх умовах захварэў на [[тыф]]. Катаргу (разам з братам Аляксандрам) адбываў у [[Нерчынск|Нерчынску]], пасля чаго, вызвалены датэрмінова ў жніўні 1856 г., пасяліўся ў [[Іркуцк|Іркуцку]] і тут, у кузні, якую вялі абодва браты, забяспечыў сродкі да жыцця некалькім таварышам па няшчасці. 

Паводле амністыі Францішак Далеўскі вярнуўся ў Вільню толькі ў кастрычніку 1859 г. і знайшоў занятак пры будаўніцтве варшаўска-пецярбургскай чыгункі, якое якраз тады вяла французская кампанія. 

Адначасова прымаў вельмі актыўны ўдзел у грамадскім руху перадпаўстанцкага перыяду. Дом Далеўскіх часта наведваў [[Канстанцін Каліноўскі]], які часта спрачаўся пра падрыхтоўку паўстання з Францішкам Далеўскім,  менавіта падчас адной з сустрэч у Далеўскіх адбылося знаёмства Каліноўскага з землеўладальнікам [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]] [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]].&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 77.&lt;/ref&gt;

Быў сапраўдным ініцыятарам і адным са стваральнікаў так званай «краёвай арганізацыі белых», і адкрыта змагаўся з кірункам, які імкнуўся да неадкладнага паўстання.  Суполка “белых” з ліку Якуба Гейштара, Францішка Далеўскага, [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]], [[Антон Паўлавіч Яленскі|Антонія Яленскага]] пачала арганізоваўцца ў Вільні яшчэ ў 1860 годзе і мела ўжо пэўную структуру.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 82.&lt;/ref&gt;

З пачаткам паўстання Канстанцін Каліноўскі намагаўся дабіцца ўваходжання ў склад Літоўскага правінцыяльнага камітэта адной з найбольш аўтарытэтных асоб Вільні – Францішка Далеўскага – нават стоячы перад ім на каленях, але той усё роўна адмовіўся.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 168.&lt;/ref&gt;

Адразу пасля атрымання весткі пра пачатак паўстання ў Кароне Польскай “белыя” Вільні вымушаны былі неадкладна вырашаць, што рабіць ім. 25 студзеня быў абраны новы Камітэт, у які ўвайшлі Я. Гейштар, Ф. Далеўскі, А. Аскерка, А. Яленскі і І. Лапацінскі. Францішак Далеўскі ўзяў пячатку і разам з Аскеркам заняўся горадам Вільняй. Быў актыўным членам Аддзела &quot;белых&quot;, дзякуючы сваёй разважлівасці, трапнаму меркаванню пра справы і настойлівасці.

Арыштаваны 10 ліпеня 1863 г. у выніку падазрэнняў у падтрымцы ўзброенага руху (удзел у кіраванні паўстаннем не здолелі даказаць, а гэта неадменна прывяло б яго на шыбеніцу), быў асуджаны рашэннем ваеннага аўдытарыята на 12 гадоў катаргі, — гэтае пакаранне [[Мураўёў-вешальнік|Мураўёў]] у сваёй канфірмацыі ад 26 снежня 1863 г., як палітычнаму рэцыдывісту, які не ўмее належным чынам ацаніць даравана яму манаршую ласку, павялічыў да 20 гадоў. 

Гэтае пакаранне — пасля этапнай дарогі ў Сібір, хворы (хвароба сэрца і астма) — адбываў у Сіваково, заўсёды поўны стойкасці волі, веры і запалу. 

Вызвалены паводле маніфеста з катаргі, зноў знаходзіўся на пасяленні ў Іркуцку. 

У 1875 г. атрымаў дазвол на трохмесячнае знаходжанне ў сям'і ў [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго пражываў у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] аж да 1883 г., калі паводле агульнай амністыі змог нарэшце вярнуцца на радзіму і асесці на пастаянна ў Варшаве, дзе на працягу 20 гадоў працаваў у кантролі домбраўскай чыгункі. 

Быў жанаты з Амеліяй Сакалоўскай. 

Памёр у Варшаве 24 красавіка 1904 г., пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках]].{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Polski stownik biograficzny, t. 4. — Krakow, 1938;
* Беларуская энцыклапедыя. Т 6. — Мн., 1998.
* Далевские // Большая Советская энциклопедия: В 30 т. — 3-е изд. — М., 1969—1978. — Т. 7. — С. 511;
* Смирнов А. Ф. Революционные связи народов России и Польши. 30—60 гг. XIX в. — М., 1962.
* Wielka encyklopedia powszechna PWN. — Warszawa, 1963.

{{Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Францішак}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]]</text>
      <sha1>8veemly5go4vz6un2qeki0e6gy2wxe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арысаба (вулкан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196050</id>
    <revision>
      <id>5209599</id>
      <parentid>3896550</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="ajfxdaess8csrtpa2s0gfi1mj554a8f" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арысаба}}
{{Вулкан
 |Назва =Арысаба
  |Нацыянальная назва = es/Pico de Orizaba
 |Выява = Citlaltepetl-Pico de Orizaba after Fresh Snowfall - From Xalapa - Veracruz - Mexico - 02 (15924797459).jpg
  |Подпіс =
  |lat_dir =
  |lon_dir =
  |CoordScale =
 |Размяшчэнне ={{сцягафікацыя|Мексіка}}
{{coord|19|01|48|N|97|16|12|W|type:mountain_region:MX_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
 |Горная сістэма = Кардыльеры
  |Хрыбет ці масіў =
  |Форма вулкана =
  |Апошняе вывяржэнне = 1687 г.
  |Вышыня =5675
  |Крыніца вышыні =
  |Першае ўзыходжанне =1848 г.
 |Пазіцыйная карта = 
 |Пазіцыйная карта 1 = 
 |Краіна =Мексіка
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =Citlaltépetl
}}

'''Арысаба''' ({{lang-es|Pico de Orizaba}}) або '''Чытлалтэпетль''' ({{lang-nah|Cītlaltepētl}}, ад чытлалі — «зорка», тэпетль — «гара») — [[вулкан]] у [[Мексіка|Мексіцы]], самая высокая вяршыня краіны. Яе вышыня складае 5636 м па дадзеных GPS і 5611 м па дадзеных сістэмы INEGI. [[Стратавулкан]], зафіксаваныя вывяржэнні ў 1569, 1566, 1545—1565?, 1537, 1613 і 1630 гг. Апошняе вывяржэнне адбылося ў 1687 годзе.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]]
[[Катэгорыя:Стратавулканы]]</text>
      <sha1>ajfxdaess8csrtpa2s0gfi1mj554a8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209601</id>
      <parentid>5209599</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1785" sha1="elew65zj10iuv40oifkanpfokk6cqf5" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арысаба}}
{{Вулкан
 |Назва =Арысаба
  |Нацыянальная назва = es/Pico de Orizaba
 |Выява = Citlaltepetl-Pico de Orizaba after Fresh Snowfall - From Xalapa - Veracruz - Mexico - 02 (15924797459).jpg
  |Подпіс =
  |lat_dir =
  |lon_dir =
  |CoordScale =
 |Размяшчэнне ={{сцягафікацыя|Мексіка}}
{{coord|19|01|48|N|97|16|12|W|type:mountain_region:MX_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
 |Горная сістэма = Кардыльеры
  |Хрыбет ці масіў =
  |Форма вулкана =
  |Апошняе вывяржэнне = 1687 г.
  |Вышыня =5675
  |Крыніца вышыні =
  |Першае ўзыходжанне =1848 г.
 |Пазіцыйная карта = 
 |Пазіцыйная карта 1 = 
 |Краіна =Мексіка
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =Citlaltépetl
}}

'''Арысаба''' ({{lang-es|Pico de Orizaba}}) або '''Сітлальтэпетль''' ({{lang-nah|Cītlaltepētl}}, ад чытлалі — «зорка», тэпетль — «гара») — [[вулкан]] у [[Мексіка|Мексіцы]], самая высокая вяршыня краіны. Яе вышыня складае 5636 м па дадзеных GPS і 5611 м па дадзеных сістэмы INEGI. [[Стратавулкан]], зафіксаваныя вывяржэнні ў 1569, 1566, 1545—1565?, 1537, 1613 і 1630 гг. Апошняе вывяржэнне адбылося ў 1687 годзе.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]]
[[Катэгорыя:Стратавулканы]]</text>
      <sha1>elew65zj10iuv40oifkanpfokk6cqf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ар’ен Робен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201511</id>
    <revision>
      <id>5209517</id>
      <parentid>4917108</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15158" sha1="gyrzy6ahp5flnopjeuv4uhu16qn8z0z" xml:space="preserve">{{Футбаліст
| імя                = Ар’ен Робен
| выява              = 
| апісанне выявы     =
| мянушка            = 
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| грамадзянства      = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}
| рост               = 
| вага               = 
| пазіцыя            = [[Паўабаронца (футбол)|атакуючы паўабаронца]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]
| цяперашні клуб     = 
| нумар              = 
| моладзевыя клубы   = {{футбольная кар’ера
 ||{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Бедзюм|Бедзюм]]|
 ||{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Гронінген|Гронінген]]|}}
| клубы              = {{футбольная кар’ера
 |2000—2002|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Гронінген|Гронінген]]|46 (8)
 |2002—2004|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК ПСВ|ПСВ]]|56 (17)
 |2004—2007|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|67 (15)
 |2007—2009|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|63 (13)
 |2009—2019|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]|201 (99)
 |2020—2021|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Гронінген|Гронінген]]|7 (0) }}
| нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера
 |1999—2000|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Юнацкая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 17)]]|15 (5)
 |2001—2002|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Юніёрская зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 19)]]|8 (2)
 |2001—2003|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Моладзевая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 21)]]|8 (1)
 |2003—2017|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|96 (37) }}
| медалі               =
 {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}}
  {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ПАР 2010]]}}
  {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}}
 {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
  {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|Партугалія 2004]]}}
| абнаўленне дадзеных аб клубе = 15 ліпеня 2021
| абнаўленне дадзеных аб зборнай = 21 красавіка 2018
}}
'''Ар’ен Робен''' ({{lang-nl|Arjen Robben}}; нар. {{ДН|23|1|1984}}, [[Бедзюм]], [[Нідэрланды]]) — нідэрландскі футбаліст, які выступае на пазіцыях нападніка ці вінгера. Ігрок [[Зборная Нідэрландаў па футболе|нацыянальнай зборнай Нідэрландаў]] (2003—2017). З’яўляецца чэмпіёнам чатырох краін, гэта значыць [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Англія|Англіі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Германія|Германіі]].

== Клубная кар’ера ==

=== Раннія гады ===
Робен нарадзіўся і вырас у невялікім мястэчку [[Бедзюм]], размешчаным побач з горадам [[Гронінген (горад)|Гронінген]], дзе і пачаў гуляць у футбол у мясцовым клубе.

=== «Гронінген» ===
Гульня Робена і яго футбольныя здольнасці прыцягнулі ўвагу да яго скаўтаў клуба [[ФК Гронінген|«Гронінген»]]. У лістападзе 2000 года Робен упершыню апынуўся ў заяўцы першай каманды клуба, аднак на поле гэтак і не выйшаў. 3 снежня 2000 года ў матчы супраць [[ФК Валвейк|«Валвейка»]] упершыню выйшаў на замену на 79-й хвіліне. У хуткім часе футбаліст заняў месца ў асноўным складзе камады. Улетку 2002 года быў набыты клубам [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] за 3,9 млн еўра.

=== ПСВ ===
У першым сезоне за ПСВ Робен правёў 33 матчы і забіў 12 галоў&lt;ref&gt;[http://uk.eurosport.yahoo.com/football/arjen-robben.html Профіль на сайце eurosport]&lt;/ref&gt;. Па заканчэнні сезона яго назвалі іграком года ў ПСВ разам з іншым нападнікам [[Мацея Кежман|Мацеям Кежманам]], з якім Робен стварыў тандэм у нападзе каманды, названы заўзятарамі ПСВ «Бэтмен і Робен». У [[2004]] годзе пераехаў у англійскі клуб [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]].

=== «Чэлсі» ===
Робен быў вымушаны прапусціць пачатак свайго першага сезона ў [[Англія|Англіі]] з-за траўмы, атрыманай у таварыскай гульні з італьянскім клубам [[ФК Рома|«Рома»]], дзе Ар’ен у сутыкненні з [[Аліўе Дакур]]ам атрымаў пералом плюсневаў косці. У выніку ён змог дэбютаваць у складзе «арыстакратаў» толькі ў лістападзе, у гульні чэмпіянату Англіі супраць [[ФК Эвертан|«Эвертана»]], дзе быў прызнаны іграком матча. Свае першыя матчы Робен правёў добра, за што атрымаў тытул іграка месяца ў [[Прэм’ер-ліга|АПЛ]]&lt;ref&gt;[http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=setSelectedId&amp;nextPage=enNewsLatest&amp;id=678429&amp;type=com.fapl.website.news.NewsItem&amp;categoryCode=NewsSpecialFeatures&amp;breadcrumb=sfsub_breadcrumb FA Premier League Seasonal awards 2004/05] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061211030037/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=setSelectedId&amp;nextPage=enNewsLatest&amp;id=678429&amp;type=com.fapl.website.news.NewsItem&amp;categoryCode=NewsSpecialFeatures&amp;breadcrumb=sfsub_breadcrumb |date=11 снежня 2006 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Рэал Мадрыд» ===
[[22 жніўня]] [[2007]] года Робен стаў іграком [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэала»]], падпісаўшы кантракт на 5 гадоў. За пераход вінгера «Рэал» выплаціў «Чэлсі» суму ў 36,550 млн еўра&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_2681016,00.html Real secure Robben &amp; Heinze]. skysports.com&lt;/ref&gt;. Гэтая купля стала 5-й па суме трансферам у гісторыі «Рэала», пасля [[Зінэдзін Зідан|Зінэдзіна Зідана]], [[Луіш Фігу|Луіша Фігу]], [[Дэвід Бекхэм|Дэвіда Бекхэма]] і [[Раналду]]&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/08/24/2013850.htm Robben determined to prove his worth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121111145656/http://www.abc.net.au/news/2007-08-24/robben-determined-to-prove-his-worth/649012 |date=11 лістапада 2012 }}. abc.net&lt;/ref&gt;.

=== «Баварыя» Мюнхен ===
Улетку [[2009]] года Робен быў выстаўлены на трансфер. Прычынай гэтага стала купля «Рэалам» двух футбалістаў, [[Крыштыяну Раналду]] і [[Кака]]&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/70281252.html «Могучий голландец»]. sports.ru&lt;/ref&gt;. Неўзабаве Робен быў набыты нямецкім клубам [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыя»]] з [[Мюнхен]]а, які заплаціў за трансфер галандца 25 млн еўра&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8225783.stm Bayern Munich seal Robben signing]. bbc.co.uk&lt;/ref&gt;.

У снежні 2018 года стала вядома, што па заканчэнні сезона Робен пакіне «Баварыю»&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1069280577.html Роббен покинет «Баварию» по окончании сезона. Он в клубе почти 10 лет]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;. У ліпені 2019 года, нягледзячы на прапановы ад іншых клубаў, абвясціў аб завяршэнні кар’еры&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1075992691.html Роббен объявил о завершении карьеры]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;.

=== Вяртанне ў «Гронінген» ===
У чэрвені 2020 года вырашыў аднавіць кар’еру іграка ў складзе роднага [[ФК Гронінген|«Гронінгена»]]&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1086469004.html Роббен хочет возобновить карьеру в «Гронингене»]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;. Значную частку сезона 2020/21 прапусціў з-за траўмы. У ліпені 2021 года вырашыў паўторна завяршыць кар’еру&lt;ref&gt;[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1099168608.html 37-летний Роббен вновь завершил карьеру]. by.tribuna.com&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная кар’ера ==
У складзе [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]] Робен дэбютаваў [[30 красавіка]] [[2003]] года ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]], які скончыўся ўнічыю з лікам 1:1, у гэтай гульні Робен замяніў на 77-й хвіліне [[Марк Овермарс|Марка Овермарса]], таксама ў гэтай гульні дэбютаваў іншы малады футбаліст, [[Уэслі Снейдэр]]&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2003/05/01/pagina-21/527272/pdf.html?search=Robben Kluivert marca un tanto histórico a pase de Makaay]. hemeroteca&lt;/ref&gt;.

== Дасягненні ==

=== Клубныя ===
{{Сцяг|Нідэрланды}} '''ПСВ''':
* [[Чэмпіянат Нідэрландаў па футболе|Чэмпіён Нідэрландаў]]: 2003
* Уладальнік [[Суперкубак Нідэрландаў па футболе|Суперкубка Нідэрландаў]]: 2004

{{Сцяг|Англія}} '''Чэлсі''':
* [[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]] (2): 2005, 2006
* Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2005
* Уладальнік [[Кубак Англійскай Лігі|Кубка Лігі]] (2): 2005, 2007
* Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2007

{{Сцяг|Іспанія}} '''Рэал Мадрыд''':
* [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2008
* Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2008

{{Сцяг|Германія}} '''Баварыя''':
* [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Чэмпіён Германіі]] (8): 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019
* Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]] (5): 2010, 2013, 2014, 2016, 2019
* Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]] (2): 2012, 2018
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2013
* Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2013

=== Міжнародныя ===
{{Сцяг|Нідэрланды}} '''Нідэрланды''':
* Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянату свету]]: 2010
* Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянату свету]]: 2014

== Асабістае жыццё ==
Робен мае трох дзяцей: сыноў Люка [[2008]] года нараджэння і Кая [[2012]] года нараджэння і дачку Лін [[2010]] года нараджэння.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Arjen Robben}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Навігацыйны блок2
|стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Нідэрланды|1}} 
|state           = collapsed
|загаловак       = Склады зборнай Нідэрландаў
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 2006
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 2010
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012
|Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 2014
}}
{{Футбаліст года ў Германіі}}

{{DEFAULTSORT:Робен Ар’ен}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Гронінген]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ]]</text>
      <sha1>gyrzy6ahp5flnopjeuv4uhu16qn8z0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будынак акруговага суда (Магілёў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201782</id>
    <revision>
      <id>5209708</id>
      <parentid>5208609</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52561-80</username>
        <id>174883</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12296" sha1="e0cuj6e0eit2a0nvi0oekci3efa5g9y" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Будынак акруговага суда
|Арыгінальная назва    = 
| Выява = Акруговы суд. Магілёў 3.jpg
| Подпіс выявы =
| Шырыня выявы =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|512Г000045}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне           =  Магілёў, [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Савецкая]], 1
 |lat_dir = |lat_deg = 53.895121|lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = 30.329719|lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|На карце               = Беларусь Магілёў
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      = [[класіцызм]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1778 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1778 
|Будынкі                  = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары      = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                = 
|Сайт                     = 
|Commons                  =District Court Building, Mahilioŭ
}}
{{Значэнні|Будынак акруговага суда}}
'''Будынак акруговага суда''', таксама '''будынак Ніжняга суда, Урачэбнай управы і архіва''' — будынак у [[Магілёў|Магілёве]] на [[Плошча Славы (Магілёў)|плошчы Славы]], 1. Помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. [[Гісторыка-культурная каштоўнасць рэспубліканскага значэння]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Mahiloŭ, Rynak, Sud. Магілёў, Рынак, Суд (1906) (2).jpg|thumb|250px|злева|Акруговы суд у пач. XIX ст.]]
Пабудаваны ў [[1778]] годзе на [[Плошча Славы (Магілёў)|Губернатарскай плошчы]] (сучасная [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Савецкая]]) як будынак ніжняга [[земскі суд|земскага суда]], урачэбнай управы і губернскага архіва.

Першапачаткова класічнае аблічча гэтага корпуса вызначалі як частку параднай паўдугі ансамбля [[Плошча Славы (Магілёў)|Губернатарскай плошчы]] вядомыя рускія архітэктары [[Мікалай Аляксандравіч Львоў|М. А. Львоў]] і [[Васіль Пятровіч Стасаў|В. П. Стасаў]].
Калі прыйшоў час дэталёва ўладкоўваць і прыстасоўваць гэтыя каменныя карпусы пад пэўныя казённыя патрэбы (уключаючы Губернскі архіў і судзейскія ведамствы), гэта было даручана магілёўскаму губернскаму архітэктару [[Пётр Іванавіч Цістраў|Пятру Цістраву]], які дапрацоўваў чарцяжы фасадаў, склаў дакладныя планы ўнутраных памяшканняў і разлічыў каштарысы. На захаваным чарцяжы фасаду і планаў паверхаў мы бачым будынак менавіта ў той класічнай стылістыцы першай паловы XIX стагоддзі, якую ён курыраваў.

У [[1883]] годзе будынак часткова перабудаваны і прыстасаваны пад акруговы суд&lt;ref name=&quot;крыніцы/Дойлідства Беларусі&quot;&gt;{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}&lt;/ref&gt; паводле праекта [[Мікалай Паўлавіч Высоцкі|М. П. Высоцкага]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=79 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. с. 70] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Калі ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Магілёве знаходзілася [[Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага]], у будынку размяшчалася частка [[Світа Яго Імператарскай Вялікасці|світы Цара]] і чыны {{нп5|Міністэрства імператарскага двара|міністэрства двара|ru|Министерство императорского двора}}, знаходзілася ўпраўленне дзяжурнага генерала. Тут размяшчаліся камандзір канвою граф {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Грабэ|Грабэ-Нікіцін|ru|Граббе, Александр Николаевич}}, генерал [[Дзмітрый Мікалаевіч Дубенскі|Д. М. Дубенскі]] і цырымоніймайстар барон {{нп5|Рудольф Аляксандравіч фон Штакельберг|Штакельберг|ru|Штакельберг, Рудольф Александрович фон}}&lt;ref name=&quot;Дубенскі&quot;&gt;{{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Мікалаевіч Дубенскі|Дубенский Дмитрий Николаевич]]|частка = |загаловак = Революция, или Как произошел переворот в России |арыгінал =  |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = АСТ|год = 2017|том = |старонкі = |старонак = 432 |серыя = |isbn = 978-5-17-101779-8 |тыраж = |ref = }}&lt;/ref&gt;.

У ліпені-жніўні 1919 г. у будынку размяшчаўся штаб [[Беларуска-літоўская армія|16-й арміі]], якая ў [[1919]]—[[1920]] гг. вяла на тэрыторыі Беларусі баі супраць войскаў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У ліпені 1919 г. членам Рэўваенсавета 16-й арміі прызначаны [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Р. К. Арджанікідзэ]], які некаторы час працаваў у будынку, дзе размяшчаўся штаб&lt;ref name=&quot;крыніцы/ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|}}&lt;/ref&gt;.

Разбураны ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У [[1950-я]] гады адноўлены і пераабсталяваны пад [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]&lt;ref name=&quot;крыніцы/Дойлідства Беларусі&quot;/&gt;.

У [[1975]] г. на будынку ўстаноўлена мемарыяльная дошка [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Рыгору Канстанцінавічу Арджанікідзэ]]&lt;ref name=&quot;крыніцы/ЗП&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
[[Файл:Mahiloŭ, Rynak, Sud. Магілёў, Рынак, Суд (XIX).jpg|міні|злева|Фасад і планы будынка. XIX ст.]]
Уяўляе сабой мураваны прамавугольны ў плане будынак, які быў падзелены капітальнымі сценамі на тры часткі (для кожнай установы). З боку дваровага фасада кожная з устаноў мела асобны дворык, абнесены мураванай сцяной (не захаваліся). У [[1883]] г. часткова перабудаваны, надбудаваны трэці паверх, дэкарыраваны галоўны фасад, змененая ўнутраная планіроўка, будынак прыстасаваны пад [[акруговы суд]]&lt;ref name=&quot;крыніцы/Дойлідства Беларусі&quot;/&gt;.

Галоўны трохпавярховы (з паўпадвальным паверхам) фасад выходзіць на плошчу. Паверхі падзелены [[карніз]]нымі цягамі. У цэнтры галоўнага фасада — уваходны [[партал]], раней існавалі тры асобныя ўваходы, адпаведна фасад быў аздоблены трыма [[рызаліт]]амі, завершанымі [[атык]]амі з [[франтон]]амі. Цэнтральная частка фасада завершана над [[карніз]]ам прамавугольным прафіляваным [[атык]]ам і дэкарыраваная плоскімі [[пілястра]]мі па тры паабапал увахода. На першым паверсе пілястры [[руст]]аваныя, на другім — парныя, на трэцім — гладкія. Падобныя пілястры захаваліся на бакавых частках будынка, абапал першапачатковых уваходаў, і на вуглах фасадаў. Прамавугольныя аконныя праёмы ў простых [[ліштва]]х на першым і трэцім паверхах аздобленыя [[замковы камень|замковым каменем]], на другім завершаны праз адно прамавугольнымі [[сандрык]]амі або трохвугольнымі [[франтон]]амі. Будынак завершаны тонкапрафіляваным карнізам. Дэкаратыўныя дэталі, як то [[пілястры]], паясы, [[ліштвы]], [[сандрык]]і, вылучаны асобным колерам&lt;ref name=&quot;крыніцы/Дойлідства Беларусі&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}
* {{крыніцы/ЗП|}}
* {{крыніцы/БЭ|9|Магілёўскага акруговага суда будынак|[[Т. І. Чарняўская]]}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|512Г000045}}
{{Commons|Category:District Court Building, Mahilioŭ}}
* {{ГБ|http://globustut.by/mogilev/index.htm#sud_okruzhnoj}}
* {{Архіварта|budynak-akrugovaga-suda-magiljou}}

{{Славутасці Магілёва}}

[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва]]
[[Катэгорыя:Славутасці Магілёва]]
[[Катэгорыя:Плошча Славы (Магілёў)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1778 годзе]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]]
[[Катэгорыя:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава]]
[[Катэгорыя:1778 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве]]</text>
      <sha1>e0cuj6e0eit2a0nvi0oekci3efa5g9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Мастоўская-Радзівіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206379</id>
    <revision>
      <id>5209813</id>
      <parentid>5117617</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13079" sha1="suw2aig8qx611by5p0uobuvgh0limcz" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = Ганна Мастоўская-Радзівіл
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = 
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Герб               = Herb Traby.jpg
| Шырыня герба       =
| Подпіс герба       = Герб «Тромбы»
| Імя пры нараджэнні = Ганна Барбара Алімпія Радзівіл
| Псеўданімы         = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Грамадзянства      = {{сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}
| Род                = 
| Бацька             = 
| Маці               = Караліна з [[Пацеі|Пацеяў]]
| Жонка              =
| Муж                = 
| Дзеці              = Міхал Пшаздзецкі
| Род дзейнасці      =  
| Гады актыўнасці    = 1806—1809
| Кірунак            = 
| Жанр               = Готыка
| Дэбют              = «Мае забавы» («{{lang-pl|Moje rozrywki}}», 1806) 
| Мова твораў        = [[польская мова|польская]]
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}

'''Ганна Мастоўская-Радзівіл''' ({{ВДП}}) — [[пісьменнік|пісьменніца]].

== Біяграфія ==
Ганна Барбара Алімпія Радзівіл нарадзілася каля 1762 году ў сям’і падкаморыя літоўскага, генерал-лейтэнанта і маршалка [[Трыбунал ВКЛ|Трыбуналу ВКЛ]] [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (з чаго можна меркаваць, што месца яе нараджэння — [[Нясвіж]]). Яе маці [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліна]] пахо­дзіла з роду [[Пацеі|Пацеяў]], з сям’і троцкага ваяводы.

У 17 год была выдадзена замуж за старэйшага за яе на два гады мінскага старосту [[Аўгуст Дамінік Пшаздзецкі|Аўгуста Дамініка Пшаздзецкага]], род якога нядаўна авалодаў спадчынным [[Заслаўе]]м пад Мінскам, дзе яны і пачалі жыць. Ад шлюбу нарадзіўся сын Міхал. Але праз чатыры гады Дамінік памёр, і Ганна каля 1787 году пабралася другім шлюбам з кашталянам Тадэвушам Мастоўскім, будучым палітычным дзеячом [[Чатырохгадовы сейм|Чатырохгадовага сейму]] і Касцюшкаўскай інсурэкцыі, міністрам унутраных спраў Княства Варшаўскага. Тадэвуш Мастоўскі і звабіў яе да літаратурнай дзейнасці&lt;ref name=&quot;Дз&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Язэп Янушкевіч]] |загаловак=Папярэдніца Баршчэўскага і Караткевіча |спасылка=http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/radz2302ec.html?OpenDocument |мова= |выданне=[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]] |тып=часопіс |год=красавік—май 2006 |том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160812155504/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/radz2302ec.html?OpenDocument |archivedate=12 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Сам ён ад 1790 году, разам з паэтам Урсынам Нямцэвічам, выдаваў «Gazetę Narodową i Obcą» («{{lang-be|Газета айчынная і замежная}}»). Пасля перамогі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|таргавіцкай канфедэрацыі]] газета была ў 1792 годзе закрыта, а Тадэвуш разам з жонкай падаўся ў эміграцыю (Дрэздэн, Швейцарыя, Францыя). Па вяртанні з эміграцыі Тадэвуш Мастоўскі трапіў у зняволенне: расійскія ўлады абвінавацілі яго ў падтрымцы французскіх рэвалюцыянераў. Намаганнямі жонкі і сваякоў ён быў вызвалены, але вымушаны быў падаць асабістую дэкларацыю на вернападданніцтва расійскаму царызму. Аднак гэта не перашкодзіла яму прыняць удзел у [[Паўстанне 1794 года|інсурэкцыі 1794 году]] на баку [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]], за што быў этапіраваны ў Пецярбург і пасаджаны ў казематы. Намаганнямі жонкі ізноў быў вызвалены. Канчаткова вярнуўся ў Польшчу ў 1802 годзе, дзе яны развяліся.

Ганна Барбара пераехала на радзіму першага мужа — у Заслаўе. Тым не менш, энергічная літаратурная дзейнасць Тадэвуша Мастоўскага падштурхнула і яе адзначыцца на літаратарскай ніве. І ў 1806 годзе ў [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы яе буйны кніжны збор пад агульным загалоўкам «Мае забавы» («Moje rozrywki», 1806), куды ўвайшлі (на польскай мове) шэраг аповесцей, напоўненых таямнічымі прыгодамі: «Не заўсёды так робіцца, як гаворыцца», «Замак Канецпольскіх», «Матыльда і Даніла» ды іншыя&lt;ref name=&quot;Дз&quot; /&gt;. Таксама ёй належаць выдадзеныя ў 1806—1807 гадах у Вільні «Статуя і Саламандра», «Астольда, князёўна з роду Палямона, першага літоўскага князя», «Здань у Малым Замку»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ірына Бурдзялёва |загаловак=Традыцыі гатычнага рамана ў творчасці Г. Мастоўскай і Я. Баршчэўскага |спасылка= |мова= |выданне= |тып= |год= |том= |нумар= |старонкі=2 |doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

Памерла 4 (16) снежня 1813 года{{Няма АК}} ў [[Заслаўе|Заслаўі]]. Пахавана 16 (28) студзеня 1814 года на Заслаўскіх могілках{{Няма АК}}.

== Сям’я ==
* Першы муж — [[Аўгуст Дамінік Пшаздзецкі]] (1760—1782), старэйшы [[мінск]]і староста
* Другі муж — {{Не перакладзена 3|Тадэвуш Мастоўскі|Тадэвуш Мастоўскі|pl|Tadeusz Mostowski}} (1766—1842), палітычны дзеяч Чатырохгадовага сейму і Касцюшкаўскай інсурэкцыі, міністр унутраных справаў Княства Варшаўскага
* Сын — Міхал Пшаздзецкі
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Сям'я Ганны Радзівіл&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Stanislaw Radziwill (304743).jpg|[[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслаў Радзівіл]] — бацька Ганны Радзівіл
Выява:Karalina Radzivił (Paciej). Караліна Радзівіл (Пацей) (XVIII).jpg|Караліна Радзівіл (з Пацеяў) — маці Ганны Радзівіл
Выява:Tadeusz Mostowski (555277) (cropped).jpg|Тадевуш Мастоўскі — другі муж Ганны Радзівіл
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

=== На беларускай мове ===
* ''[[Ірына Аляксееўна Бурдзялёва|Бурдзялёва І.]]'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19694/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D1%96%20%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93.%20%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D0%AF.%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%87%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf Традыцыі гатычнага рамана ў творчасці Г. Мастоўскай і Я. Баршчэўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190207015744/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19694/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D1%96%20%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93.%20%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D0%AF.%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%87%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf |date=7 лютага 2019 }} // Вестник [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МГЛУ]]. Сер. 1, Филология. — 2009. — № 2 (32). — С. 179—187.
* {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |загаловак=Зданні  для бясстрашнай Ганны. Загадкавая дама-пісьменніца з роду Радзівілаў |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |выданне=[[Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], РВУ «[[Выдавецкі дом «Звязда»|Звязда]]» |год=10 сакавіка 2017 |выпуск=4913 |нумар=10 |старонкі=10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417023739/http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |archivedate=17 красавіка 2017 }}
* {{артыкул |аўтар=[[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Янушкевіч А.]] |загаловак=Ганна Мастоўская-Радзівіл |спасылка=http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/radz2302ec.html |выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] |тып=часопіс |год=2013 |том= |нумар=12 |старонкі= |archive-date=4 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904171845/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/radz2302ec.html }}

=== На польскай мове ===
* ''Mostowskа, Annа Olimpіа z Xiąząt Radziwiłłow''. Astolda, xięzniczka z krwi Palemona, pierwszego xiązęcia litewskiego, czyli Nieszczęśliwe skutki namiętnosci. Powiesc oryginalna z historyi litewskiey / Annа Olimpiа z Xiąząt Radziwiłłow Hrabinіа Mostowskа. — Wilnо, 1807. — T. 1. — 225 s.
* ''Mostowskа, Annа Olimpiа z Xiąząt Radziwiłłow''. Matylda i Daniło / Annа Olimpiа z Xiąząt Radziwiłłow Hrabinіа Mostowskа // Moie Rozrywkі. — T. 1.— Wilnо, 1806. — S. 5—54.

=== На рускай мове ===
* {{кніга|аўтар =Половцов А. А. |частка =Мостовская, граф. Анна |загаловак = Большая биографическая энциклопедия|арыгінал = |спасылка =http://enc-dic.com/enc_biography/Mostovskaja-graf-anna-52432.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год =2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мастоўская-Радзівіл Ганна}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Радзівілы|Ганна]]
[[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>suw2aig8qx611by5p0uobuvgh0limcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямегля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213733</id>
    <revision>
      <id>5209444</id>
      <parentid>4890656</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="5c03yl2ed9eool8xfd8c2y4v4f8the4" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Нямегля
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,3 км ад вёскі [[Аляксандраўка (Старадарожскі раён)|Аляксандраўка]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 05|s_lat_sec = 30.0
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 28|s_lon_min = 17|s_lon_sec = 56.0
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = каля вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 07|m_lat_sec = 24
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 49
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = 
 |Тып вываду для ПК = 21
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Няме́гля'''{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|ЭПБ|1985}} (у ніжнім цячэнні '''Руч''') — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]]).

== Назва ==
Назву Нямегля даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] разглядаў як балцкую&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як Нямегелька.

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 20,2&lt;ref&gt;[https://www.cricuwr.by/upload/iblock/012/kqcykm6lmy8z9bboz1wl7o76e20lwfqc.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Магілёўскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }}&lt;/ref&gt; км. Плошча [[вадазбор]]у 62 км². Пачынаецца за 1,3 км на паўночны захад ад вёскі [[Аляксандраўка (Старадарожскі раён)|Аляксандраўка]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], вусце каля вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]]. Вадазбор раўнінны. Рэчышча каналізаванае. У вярхоўі на левым беразе — [[біялагічны заказнік]] рэспубліканскага значэння «Фаліцкі Мох».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная|Няме́гля|274}}
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Няме́гля||409}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|4|Няме́гля||36}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=36|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-106. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1981 год.{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>5c03yl2ed9eool8xfd8c2y4v4f8the4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыжня (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213946</id>
    <revision>
      <id>5209438</id>
      <parentid>5042483</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6582" sha1="4kxl2nj4wu697t48ngvk00opv0w0yln" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арыжня}}
{{Рака
 |Назва                   = Арыжня
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72
 |Ухіл ракі              = 0,6
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён
 |Пазіцыйная карта 1     = Беларусь Мінская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]].

== Назва ==
Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатная форма мела быць блізкай да прускай азёрнай назвы ''Aryngine'', потым дала форму тыпу ''*Оряжня''&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.&lt;/ref&gt;.

У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. &quot;Каклінка&quot;, выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.&lt;/ref&gt;. Літоўскія назвы азёраў ''Kaklelis, Kaklinis'' гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з ''kaklas'' &quot;выгін, затока, выступ&quot;&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 24 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа).

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}}
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>4kxl2nj4wu697t48ngvk00opv0w0yln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209439</id>
      <parentid>5209438</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6582" sha1="jg0qyod58pfxb3tqbx8umhbnqzxtilh" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арыжня}}
{{Рака
 |Назва                   = Арыжня
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72
 |Ухіл ракі              = 0,6
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён
 |Пазіцыйная карта 1     = Беларусь Мінская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]].

== Назва ==
Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатная форма мела быць блізкай да прускай азёрнай назвы ''Aryngine'', потым дала форму тыпу ''*Оряжня''&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.&lt;/ref&gt;.

У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. &quot;Каклінка&quot;, выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 173.&lt;/ref&gt;. Літоўскія назвы азёраў ''Kaklelis, Kaklinis'' гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з ''kaklas'' &quot;выгін, затока, выступ&quot;&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 24 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа).

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}}
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>jg0qyod58pfxb3tqbx8umhbnqzxtilh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209441</id>
      <parentid>5209439</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6586" sha1="mq7hu1j2tnvjr2sp6k2it2k4dcqn4f6" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арыжня}}
{{Рака
 |Назва                   = Арыжня
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = 
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72
 |Ухіл ракі              = 0,6
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён
 |Пазіцыйная карта 1     = Беларусь Мінская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]].

== Назва ==
Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатную форму ён бачыў блізкай да назвы прускага возера ''Aryngine'', адкуль пазней назва тыпу ''*Оряжня''&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.&lt;/ref&gt;.

У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. &quot;Каклінка&quot;, выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 173.&lt;/ref&gt;. Літоўскія назвы азёраў ''Kaklelis, Kaklinis'' гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з ''kaklas'' &quot;выгін, затока, выступ&quot;&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал.

== Гідраграфія ==
Даўжыня ракі 24 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа).

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}}
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}}
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>mq7hu1j2tnvjr2sp6k2it2k4dcqn4f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сноўка (прыток Даколькі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214011</id>
    <revision>
      <id>5209394</id>
      <parentid>5198391</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="0f224e27vxrgbkyg3fpxcktr3lrmumv" xml:space="preserve">{{значэнні|Сноўка}}
{{Рака
 |Назва                   = Сноўка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 11
 |Плошча басейна          = 
 |Басейн                  = Даколька/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Вусце                   = Даколька
  |Месцазнаходжанне вусця = 
  |Вышыня вусця           = 140,9
  |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 30
  |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 27|m_lon_sec = 32
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Старадарожскі раён
}}
'''Сноўка''' — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток ракі [[Даколька]]. Даўжыня 11 км&lt;ref&gt;[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі [[Глядавічы (Старадарожскі раён)|Глядавічы]], вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Стражы (Старадарожскі раён)|Стражы]]. Рэчышча каналізаванае.

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) з-пад Глядавічаў пачынаецца Даколька, рэчкі Сноўкі на ёй няма, у Дакольку злева ўцякае рэчка Пятроўка (на сучасных картах гэта Даколька).

== Назва ==

Паходжанне назвы [[Сноўка]] дыскусійнае.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}}

== Спасылкі ==
* [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Басейн Пцічы]]
[[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>0f224e27vxrgbkyg3fpxcktr3lrmumv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрабіялогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215602</id>
    <revision>
      <id>5209547</id>
      <parentid>5175259</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79038" sha1="oxo93gty888d2cbb74j6v4pckje6uvx" xml:space="preserve">[[Файл:DNA Overview.png|thumb|right|140px|[[Нуклеінавыя кіслоты]] могуць з’яўляцца не адзінымі [[Біямалекулы|біямалекуламі]], здольнымі несці жыццёвую інфармацыю&lt;ref name=&quot;AstroDNA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/article2168.html|title=Launching the Alien Debates (part 1 of 7)|access-date=2008-10-20|date=December 8.2006|work=Astrobiology Magazine|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207084724/http://www.astrobio.net/news/article2168.html|archive-date=7 лютага 2009}}&lt;/ref&gt;.]]
'''Астрабіяло́гія''' ('''экзабіяло́гія''') — навука, прадметам якой з’яўляецца вывучэнне паходжання, [[Эвалюцыя|эвалюцыі]] і распаўсюджання [[Жыццё|жыцця]] ў [[Сусвет|Сусвеце]]. Астрабіялогія абапіраецца на навуковыя дасягненні ў галіне [[Фізіка|фізікі]], [[Астраномія|астраноміі]], [[Біялогія|біялогіі]], [[Экалогія|экалогіі]], [[Планеталогія|планеталогіі]], [[Геаграфія|геаграфіі]] і [[Геалогія|геалогіі]] для вывучэння магчымасці існавання жыцця на іншых [[планета]]х&lt;ref&gt;[http://www.itwire.com.au/content/view/11647/1066/ iTWire — Sciencist will look for alien life, but Where and How?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The life and death of planeth Earth |last=Ward |first=P. D |last2=Brownlee|first2=D. |year=2004 |publisher=Owl Books |location=New Yorc |isbn=0805075127 }}&lt;/ref&gt;. У вырашэнні асобных задач астрабіялогія цесна сутыкаецца з [[Касмічная біялогія|касмічнай біялогіяй]] і касмічнай медыцынай, якія ўзніклі ў сувязі з актыўным пранікненнем чалавека ў касмічную прастору. Астрабіялогія ажыццяўляе пошук прыдатнага для жыцця асяроддзя як у [[Сонечная сістэма|сонечнай сістэме]], так і за яе межамі, пошук доказаў [[Абіягенэз|перадбіятычнай хіміі]], лабараторныя і практычныя даследаванні паходжання і ранняга развіцця жыцця на [[планета Зямля|Зямлі]], а таксама даследавання магчымасцей жыцця, у прыватнасці, прыстасавання да складаных умоў на Зямлі і ў космасе&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cite web|url=http://astrobiology.nasa/gov/about-astrobiology/|title=About Astrobiology|access-date=2008-10-20|date=January 21, 2008|work=NASA Astrobiology Institute|publisher=NASA|archive-url=http://webcitation.org/65SpJMnNl|archive-date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt;.

== Агляд ==
[[Файл:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|thumb|right|220px|Невядома, ці будзе жыццё ў Сусвеце, у выпадку яго выяўлення, мець клеткі, падобныя да клетак зямных раслін (бачныя [[хларапласт]]ы ў клетках расліны).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/spectrum_plants.html|title=NASA Predicts Non-Green Plants on Other Planets|last=4 November 2007|publisher=Goddard Space Flight Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119215353/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/spectrum_plants.html|archive-date=19 лістапада 2014|access-date=6 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:ALH84001 structures.jpg|thumb|rught|220px|Марсіянскі метэарыт [[ALH84001]] мае мікраскапічныя ўтварэнні, якія могуць быць створаны мікраарганізмамі.]]
Тэрмін ''астрабіялогія'' ўтвораны са старажытнагрэчаскіх слоў ''астрон'' ({{lang-grc|αστρον}}) — «зорка», ''біос'' ({{lang-grc|βίος}}) — «жыццё» і ''логія'' ({{lang-grc|-λογια}}) — «вучэнне». Ёсць розныя сінонімы тэрміна «астрабіялогія», але ўсе яны ўключаюць дзве асноўныя навукі: астраномію і біялогію. Тэрмін-сінонім «экзабіялогія» паходзіць ад грэчаскага ''эксо'' ({{lang-grc|Έξω}}) — «па-за, звонку», ''біос'' ({{lang-grc|βίος}}) — «жыццё» і ''логія'' ({{lang-grc|-λογία}}) — «вучэнне». Іншы тэрмін, які выкарыстоўваўся ў мінулым — ксенабіялогія, гэта значыць «біялогія іншаземцаў». Гэта слова было прыдумана ў 1954 годзе пісьменнікам-фантастам [[Роберт Энсан Хайнлайн|Робертам Хайнлайнам]] у яго рамане «Зорны Звер»&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Heinlein R and Harold W |url=http://www.jstor.org/stable/1708323 |title=xenobiology |journal=Science |date=21 July 1961 |page=223 and 225 |access-date=2011-01-16}}&lt;/ref&gt;/

Пытанне «ці існуе жыццё недзе яшчэ ў Сусвеце» паддаецца праверцы, і такім чынам, пошукі адказу на яго з’яўляюцца эфектыўным напрамкам навуковых даследванняў. Сёння астрабіялогія стала фармалізаванай галіной даследаванняў, хаця некалі знаходзілася ўбаку ад асноўных навуковых пошукаў. Цікавасць [[NASA]] да астрабіялогіі пачалася з распрацоўкі касмічнай праграмы. У 1959 годзе НАСА прафінансавала свой першы праект па экзабіялогіі, а ў 1960 годзе стварыла Праграму вывучэння экзабіялогіі&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Living Universe:NASA and the Development of Astrobiology |url=https://archive.org/details/livinguniversena0000stev |author=Steven J. Dick and James E. Strick |publisher=Rutgers University Press |location=New Brunswick,NY |year=2004}}&lt;/ref&gt;. У 1971 годзе НАСА прафінансавала праект [[SETI]] па пошуку радыёсігналаў [[Пазаземныя цывілізацыі|пазаземных цывілізацый]]. [[Праграма «Вікінг»]], распачатая ў 1976 годзе, уключала тры біялагічныя эксперыменты, распрацаваныя для пошука магчымых прыкмет існавання жыцця на [[Планета Марс|Марсе]]. Навуковы апарат [[Mars Pathfinder]], прызямліўшыся ў 1997 годзе, змяшчаў навуковы груз, прызначаны для вывучэння мікробных акамянеласцей, заключаных у камянях&lt;ref&gt;{{cite conference | conference = Twenty-sixth Lunar and Planetary Science Conference|url=http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | title=Exoplanetology at the Pathfinder Landing Site | last1=Farmer |first1=Jack D.|last2= Des Marais|first2=David J.|last3=Greeley|first3=Ronald | publisher=NASA Ames Research Center | date=5 September 1996 | access-date=6 снежня 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041120182642/http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | archive-date=20 лістапада 2004 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 21-ым стагоддзі астрабіялогія робіцца цэнтрам растучай колькасці даследчыцкіх місій НАСА і [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|Еўрапейскага касмічнага агенцтва]] ў Сонечнай сістэме. Першы еўрапейскі семінар па астрабіялогіі адбыўся ў мае 2001 года ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP*Pr_27_2001_p_EN.html|title=First Ruropean Workshop onExo/Astrobiology|year=2001|work=ESA press Release|publisher=Europesa Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpKgHz1?url=http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=6 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога стала [[Аўрора, праграма|Праграма Аўрора]]&lt;ref&gt;{{cite journal |title=ESA Embaracts Astrobiology |journal=Science |date=2001-06-01 |volume=292 |number=5522 |page=1626-1627 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/292/5522/1626?maxtosho= |doi=10.1126/science.292.5522.1626 | issn = 0036-8075}}&lt;/ref&gt;. Цяпер НАСА курыруе {{Не перакладзена|Інстытут Астрабіялогіі НАСА||en|NASA Astrobiology Institute}}. Усё большая колькасць універсітэтаў ва ўсім свеце ўводзіць праграмы навучання па астрабіялогіі. У Злучаных Штатах гэта [[Арызонскі ўніверсітэт]]&lt;ref name=&quot;astrobiology.asu.edu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/home.html |title=Astrobiology at Arizona State University |access-date=6 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719141026/http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |archive-date=19 ліпеня 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, універсітэт Пенсільваніі, універсітэт штата Мантана і [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]]; у Велікабрытаніі — універсітэт Кардыфа (створаны Цэнтр Астрабіялогіі)&lt;ref name=&quot;case.glam.ac.uk&quot;&gt;[http://case.glam.ac.uk/CASE/Segrees/AstroBio,html CASE Undergraduate Degress]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у Аўстраліі [[Універсітэт Новага Паўднёвага Уэльса]]&lt;ref name=&quot;aca.unsw.edu.au&quot;&gt;{{Cite web |url=http://aca.unsw.edu.au/ |title=The Australian Centre of New South Wales |access-date=3 снежня 2014 |archive-date=22 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Дасягненні ў вобласці астрабіялогіі, назіральнай астраноміі і адкрыццё вялікай разнастайнасці [[Экстрэмафілы|экстрэмафілаў]], якія могуць існаваць у самых суровых умовах на Зямлі, прывялі да дапушчэння, што жыццё можа квітнець на многіх планетах і спадарожніках у Сусвеце. Асаблівая ўвага цяперашніх астрабіялагічных даследванняў надаецца пошуку жыцця на [[Планета Марс|Марсе]] з-за яго блізасці да Зямлі і геалагічнай гісторыі. Існуе ўсё больш сведчанняў, што раней на паверхні Марса мелася значная колькасць вады, якая разглядаецца ў якасці найважнейшага папярэдніка развіцця жыцця на аснове вуглярода&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/nova/mars/essentoal.html NOVA |Mars | Life’s Little Essential | PBS]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Місіямі, якія былі распрацаваны для пошука жыцця, былі [[Праграма «Вікінг»]] і пасадачны модуль [[Бігль 2]], накіраваныя да Марса. Асноўны вывад, які можна зрабіць па выніках працы «Вікінгаў»: альбо колькасць мікраарганізмаў у месцах пасадак апаратаў вельмі малая, альбо іх няма ўвогуле. Пасадачны модуль Бігль 2 верагодна прызямліўся ўдала, але на сувязь не выйшаў. Асноўнай прычынай выхаду са строю прызнана паломка абсталявання сувязі. Значную ролю ў астрабіялогіі павінна была адыграць місія {{Не перакладзена|Jupiter Icy Moons Orbiter||en|Jupiter Icy Moons Orbiter}}, прызначаная для даследавання лядовых спадарожнікаў [[Планета Юпітэр|Юпітэра]], але яна была адменена. У 2008 годзе пасадачны модуль [[Фенікс (касмічны апарат)|Фенікс]] даследаваў марсіянскі грунт на наяўнасць слядоў [[Жыццё на Марсе|мікробнага жыцця]], а таксама прысутнасці вады. Галоўным навуковым вынікам місіі стала знаходка лёду пад тонкім пластом грунту, а таксама яго хімічны аналіз.

У лістападзе 2011 года НАСА запусціла марсаход [[Curisity]], які працягнуў пошукі слядоў жыцця на [[Планета Марс|Марсе]]. Еўрапейскае касмічнае агенцтва распрацоўвае марсаход [[ЭкзаМарс|Exomars]], які плануецца да запуску ў 2018 годзе.

[[Міжнародны астранамічны саюз]] (МАС) рэгулярна праводзіць буйныя міжнародныя канферэнцыі пры дапамозе [[Камісія 51|Камісіі 51]] «Біяастраномія: пошук пазаземнага жыцця», якая была створана МАС для каардынацыі працы ў галіне пошука жыцця і [[розум]]а ў Сусвеце і цяпер функцыянуе на базе Інстытута астраноміі пры Універсітэце Гаваяў.

== Метадалогія ==

=== Звужэнне задачы ===
{{main|Планеты, прыдатныя для ўзнікнення жыцця}}

Для пошука жыцця на іншых планетах неабходна паменшыць памер задачы, для чаго выкарыстоўваюцца розныя дапушчэнні. Першае заключаецца ў тым, што пераважная большасць форм жыцця ў нашай [[Галактыка|Галактыцы]] заснавана на вугляроднай хіміі, як і ўсе формы жыцця на Зямлі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/C003763/indeex.pxp?page=interview07 |title=polycyclic Aromatic Hydrocarbons: An interview With Dr. Farid Salama |access-date=2009-10-20 |year=2000 |work=Astrobiology magazine }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, хаця не адмаўляецца магчымасць існавання [[Альтэрнатыўная біяхімія|невугляродных форм жыцця]]. Меркаванне заснавана на тым, што [[вуглярод]] з’яўляецца чацвёртым па [[Распаўсюджанасць хімічных элементаў|распаўсюджанасці]] элементам у Сусвеце, а таксама дазвляе фарміраваць вакол сабе вялікую разнастайнасць малекул. Здольнасць атамаў вуглярода лёгка звязвацца адзін з адным дазваляе ствараць даволі доўгія і [[Арганічныя рэчывы|складаныя малекулы]].

Наступнае дапушчэнне — наяўнасць вады ў вадкім стане. Вада з’яўляецца распаўсюджанным рэчывам, якое неабходна для фарміравання складаных вугляродных злучэнняў, якія, ў сваю чаргу, могуць прывесці да з’яўлення жыцця. Асобныя даследчыкі прапануюць таксама разглядаць асяроддзе [[аміяк]]у ці водна-аміячных сумесей, бо яна забяспечвае большы дыяпазон тэмператур для жыцця і, такім чынам, пашырае колькасць патэнцыяльных светаў. Гэтае асяроддзе лічаць прыдатным як для вугляроднага, так і для [[Альтэрнатыўная біяхімія|невугляроднага жыцця]].

Трэцяе дапушчэнне: пошук зорак, падобных да [[Сонца]]. Вельмі вялікія зоркі маюць адносна малы час жыцця, што, ў сваю чаргу, значыць, што ў жыцця не будзе дастаткова часу для развіцця на планетах, якія абарачаюцца вакол такіх зорак. Вельмі маленькія зоркі выдзяляюць так мала цяпла, што планеты могуць мець ваду ў вадкім стане, знаходзячыся толькі на вельмі блізкіх арбітах. Але пры гэтым, планеты будуць захоплены прыліўнымі сіламі зоркі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&amp;source=r|title=M Dwarfs: The Search for Life in On|date=29 August 2005|publisher=Red Orbit &amp; Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522053939/http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&amp;source=r|archive-date=22 мая 2011|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Без тоўстага слоя атмасферы адзін бок планеты будзе пастаянна нагрэты, а другі замарожаны. Але ў 2005 годзе пытанне прыдатнасці да жыцця планет вакол [[Чырвоны карлік|чырвоных карлікаў]] было зноў пастаўлена ў парадак дня навуковай супольнасці, бо доўгі час існавання чырвоных карлікаў (да 10 трыльёнаў гадоў) можа дапускаць наяўнасць жыцця на планетах са шчыльнай атмасферай. Гэта мае вялікае значэнне, таму што чырвоныя карлікі вельмі распаўсюджаныя ў Сусвеце. (Гл. [[Прыдатнасць да жыцця сістэмы чырвонага карліка]]). Па падліках вучоных каля 10 % зорак ў нашай галактыцы падобныя па сваіх характарыстыках да Сонца, а ў радыусе 100 [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад нас знаходзіцца каля тысячы такіх зорак. Гэтыя зоркі хучэй за ўсё будуць асноўнай мэтай падчас пошука жыцця ў іх сістэмах.

Паколькі Зямля з’яўляецца адзінай планетай, на якой дакладна вядома наяўнасць жыцця, то не ўяўляецца магчымым даведацца, карэктныя гэтыя дапушчэнні ці не.

=== Складаныя часткі астрабіялогіі ===
{{main|Астраномія}}

[[Файл:OGLE-2005-BLG-390Lb_planet.jpg|thumb|200px|Экзапланета [[OGLE-2005-BLG-390Lb]] на адлегласці 20 000 светлавых гадоў ва ўяўленні мастака.]]
[[Файл:Kepler Space Telescope spacecraft model 1.png|thumb|righr|200px|[[Кеплер (тэлескоп)|Місія Кеплер]] прызначана для пошука [[экзапланета|экзапланет]].]]
Большасць звязаных з астраноміяй астрабіялагічных даследаванняў адносіцца да пошука планет за межамі Сонечнай сістэмы ([[Экзапланета|экзапланет]]). Асноўнае дапушчэнне заключаецца ў тым, што калі жыццё ўзнікла на Зямлі, то яно можа ўзнікнуць і на іншых планетах з аналагічнымі характарыстыкамі. У сувязі з гэтым, у стадыі распрацоўкі знаходзіцца вялікая колькасць праектаў, прызначаных для пошука экзапланет, падобных да Зямлі. У першую чаргу гэта праграмы НАСА [[Terrestial Planet Finder]] (TPF) i [[Atlast]], а таксама праграма [[Дарвін, касічны праект|Darwin]] Еўрапейскага касмічнага агенцтва. Існуюць таксама менш амбіцыйныя праекты, у якіх мяркуецца выкарыстоўваць наземныя тэлескопы. Акрамя таго, НАСА ўжо запусціла [[Кеплер (тэлескоп)|місію Кеплер]] у сакавіку 2009 года, а Французскае касмічнае агенцтва — спадарожнік [[COROT]] у 2006 годзе. Мэтай запланаваных місій з’яўляецца не толькі выяўленне планет памерам з Зямлю, але і непасрэднае назіранне святла ад планеты для наступнага [[Спектраскапія|спектраскапічнага вывучэння]]. Даследуючы спектры планет, можна вызначыць асноўны састаў атмасферы экзапланеты і/ці яе паверхні. Даследчая група НАСА — Лабараторыя віртуальных планет выкарыстоўвае камп’ютарнае мадэляванне для стварэння разнастайных віртуальных планет, каб зразумець, як яны будуць выглядаць пры назіранні Дарвінам ці TPF&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|title=The Virtual Planet laboratory|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218094539/http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|archive-date=18 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Калі гэтыя місіі пачнуць збор дадзеных, атрыманыя спектры планет можна будзе параўнаць са спектрамі планет у частцы характарыстык, якія могуць указваць на наяўнасць жыцця. Вымярэнне фотаметрыі экзапланеты таксама можа даць дадатковую інфармацыю аб асаблівасцях паверхні і атмасферы планеты.

Ацаніць колькасць планет з [[Пазаземнае жыццё|разумным жыццём]] можна пры дапамозе [[ураўненне Дрэйка|ураўнення Дрэйка]]. Ураўненне вызначае [[імавернасць]] наяўнасці разумнага жыцця як здабытак такіх параметраў, як колькасць планет, якія могуць быць населенымі, і колькасць планет, на якіх можа ўзнікнуць жыццё&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.setileague.org/general/drake.htm|title=Wath is the Drace Equation?|last=Ford|first=Stewe|date=August 1995|publisher=SETI League|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522015515/http://www.setileague.org/general/drake.htm|archive-date=22 мая 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:

&lt;math&gt;N = R^{*} ~ \times ~ f_{p} ~\times ~ n_{e} ~ \times ~ f_{l} ~ \times ~ f_{i} ~ \times ~ f_{c} ~ \times ~ L,&lt;/math&gt;
: дзе N — колькасць разумных цывілізацый, гатовых да ўступлення ў кантакт;
: R* — колькасць зорак, якія ўтвараюцца штогод (зорак, падобных да Сонца);
: f&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; — доля зорак, каля якіх ёсць планеты;
: n&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; — сярэдняя колькасць планет і спадарожнікаў з прыдатнымі ўмовамі для зараджэння цывілізацыі;
: f&lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — імавернасць зараджэння жыцця на планеце з прыдатнымі ўмовамі;
: f&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; — імавернасць узнікнення разумных форм жыцця на планеце, на якой ёсць жыццё;
: f&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt; — адносіна колькасці планет, разумныя жыхары якой здольны да кантакту і шукаюць яго, да колькасці планет, на якіх ёсць разумнае жыццё;
: L — час жыцця такой цывілізацыі (гэта значыць час, на працягу якога цывілізацыя існуе, здольна ўступіць у кантакт і хоча ўступіць у кантакт).

Але на дадзены момант гэта ураўненне абгрунтавана толькі тэарэтычна і малаверагодна, што ураўненне будзе ўдакладнена разумнымі граніцамі хібнасці ў бліжэйшы час. Першы множнік R вызначаецца з астранамічных назіранняў і з’яўляецца найменш абмяркоўваемай велічынёй. Па другім і трэцім множніках (зоркі з планетамі і планеты з прыдатнымі ўмовамі) на сёння ідзе збор дадзеных. Астатнія параметры заснаваны выключна на дапушчэннях. Праблема формулы ў тым, што яна не можа выкарыстоўвацца для стварэння гіпотэз, бо ўтрымлівае параметры, якія нельга праверыць. Другая звязаная тэма — [[парадокс Фермі]], згодна з якім дапускаецца, што калі жыццё распаўсюджана ў Сусвеце, то павінны існаваць відавочныя прыкметы гэтага. На гэтым Парадоксе заснаваны такія праекты як [[SETI]], якія спрабуюць выявіць радыёсігналы ад разумных пазазямных цывілізацый.

Іншай актыўнай вобласцю даследаванняў ў астрабіялогіі з’яўляецца вывучэнне [[Планетная сістэма|планетнай сістэмы]]. Было выказана дапушчэнне, што асаблівасці нашай Сонечнай сістэмы (напрыклад, прысутнасць Юпітэра ў якасці ахоўнага шчыта)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=58&amp;Itemid=999|title=jupiter^Friend or foe?|last=Horner|first=Jonathan|last2=Jones|first2=Barrie|date=August 24, 2007|publisher=Europlanet|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622164436/http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content|archive-date=22 чэрвеня 2022|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; маглі значна павялічыць імавернасць развіцця разумнага жыцця на нашай планеце&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|title=The Role Of Astrobiology in Solar System Exploation|last=Jakowsky|first=Bruce|last2=Des Marais|first2=David|display-authors=etal|date=September 14, 2001|work=NASA|publisher=SpaceRef.com|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpNiuEo?url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|archive-date=15 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;id=1222|title=coming Soon: &quot;Good&quot; Jupiterus|last=Bortman|first=Henry|date=September 29, 2004|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpOlUJP?url=http://astrobio.net/exclusive/1222/coming-soon-good-jupiters|archive-date=15 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Але канчатковыя высновы яшчэ не зроблены.

=== Біялогія ===
{{main|Біялогія|Экстрэмафілы}}

[[Файл:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|thumb|right|200px|[[Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў|Чорныя курыльшчыкі]] падтрымліваюць жыццё асобных мікраарганізмаў на Зямле. Падобныя ўтварэнні могуць быць і на іншых планетах.]]
Біялогія і біяхімія ў адрозненне ад фізікі не дапускаюць імавернасцей і дапушчэнняў, гэта значыць, што альбо біялагічныя з’явы рэальныя, альбо не. Біёлагі не могуць сказаць, што працэс ці з’ява, з’яўляючыся матэматычна імавернымі, павінны існаваць на самой справе. Для біёлагаў аснова меркаванняў відавочная, і яны дакладна вызначаюць, што з’яўляецца гіпатэтычным, а што не.

Да 1970-ых гадоў вучоныя меркавалі, што жыццё цалкам залежыць ад энергіі Сонца. Расліны на Зямлі выкарыстоўваюць энергію сонечнага святла ў працэсе [[фотасінтэз]]а, у выніку якога ўтвараюцца арганічныя рэчывы з вуглякіслага газа і вады і вызваляецца [[кісларод]]. Далей жывёлы з’ядаюць расліны, тым самым ажыццяўляецца перадача энергіі па [[Харцовы ланцуг|харчовым ланцугу]]. Раней лічылася, што жыццё ў глыбінях акіяна, куды не даходзіць сонечнае святло, існуе дзякуючы харчовым рэчывам, якія ўтвараюцца ад выкарыстання арганічных рэштак, якія падаюць з паверхні акіяна, альбо ад мёртвых жывёл, гэта значыць, таксама залежыць ад Сонца. Меркавалася, што здольнасць жыцця да існавання залежыць ад яго доступа да сонечнага святла. Але ў 1977 годзе, падчас даследчыцкага пагружэння на глыбокаводным апараце [[Алвін]] каля [[Галапагоскія астравы|Галапагоскіх астравоў]] вучоныя знайшлі калоніі гігантскіх трубчатых чарвей, [[Малюскі|малюскаў]], [[Ракападобныя|ракападобных]], [[мідыі|мідый]] і іншых марскіх жыхароў, згрупаваных вакол падводных вулканічных утварэнняў, якія былі названыя [[Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў|чорныя курыльшчыкі]]. Гэтыя істоты квітнелі, нягледзячы на адсутнасць доступу да сонечнага святла. Пазней было высветлена, што яны складаюць цалкам незалежны харчовы ланцуг. Замест раслін аснову гэтага харчоывага ланцуга складае нейкая форма бактэрый, якая здабывае энергію з працэса акіслення рэактыўных хімічных рэчываў, такіх як [[вадарод]] ці [[серавадарод]], якія паступаюць з унутраных частак Зямлі. Гэты [[хемасінтэз]] выклікаў рэвалюцыю ў вывучэнні біялогіі, даказваючы, што жыццё не абавязкова залежыць ад сонца — яно толькі патрабуе вады і энергіі.

[[Экстрэмафілы]] (агранізмы, здольныя выжыць у экстрэмальных умовах) з’яўляюцца ключавым элементам у даследаваннях астрабіёлагаў. У якасці прыкладаў такіх арганізмаў можна прывесці [[Біёта|біёту]], якая здольна выжыць пад тоўшчай вады каля некалькіх кіламетраў паблізу ад гідратэрмальных крыніц, і [[Мікраарганізмы|мікробаў]], якія жывуць у вельмі кіслых асяроддзях&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livescience.com/anomalworld/050207_extremophiles.html|title=Wild Creatures|last=Carey|first=Bjorn|date=February 2005|work=Live Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20060319111832/http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.hrml|archive-date=19 сакавіка 2006|access-date=13 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Цяпер вядома, што [[экстрэмафілы]] жывуць у льдзе, кіпячай вадзе [[Кіслоты|кіслаце]], вадзе з [[Ядзерны рэактар|ядзернага рэактара]], солях крысталаў, таксічных адходах, і іншых месцах, якія раней лічыліся непрыдатнымі для жыцця&lt;ref name=&quot;Cavicchioli&quot;&gt;{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|volume=2|issue=3|pages=:281-92.|pmid=12530238 |doi=10.1089/153110702762027862 }}&lt;/ref&gt;. Яны адкрылі новыя напрамкі даследаванняў у астрабіялогіі за кошт значнага павелічэння месц пражывання за межамі Зямлі. Характарыстыка гэтых араганізмаў, іх асяроддзя пражывання і эвалюцыйнага шляха лічыцца важнейшым кампанентам у разуменні таго, як можа развівацца жыццё ў іншых месцах у Сусвеце.

2 снежня 2010 года вучоныя абвясцілі, што бактэрыі экстрэмафілы ([[GFAG-1]]) ва ўмовах недахопу [[фосфар]]у могуць замяняць яго ў малекуле [[ДНК]] на мыш’як&lt;ref name=&quot;arsenic extremophile&quot;&gt;{{cite news | last = Palmer | first = Jason | title = Arsenic-living bacteria may help in hunt for alien life | date = December 2, 2010 | url = http://www.bbc.co.uc/news/science-environment-11886943 | work = BBC News | access-date = 2010-12-02 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Гэтае адкрыццё надае значнасць старой ідэі, згодна з якой жыццё на іншых планетах можа мець зусім іншы хімічны склад, і таму яно можа дапамагчы ў пошуках пазаземнага жыцця&lt;ref name=&quot;arsenic extremophile&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | last = Bortman | first = Henry | title = Arsenic-Eating Bacteria Opens New Possibilites for Alien Life | date = December 2, 2010 | url = http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html |work = Space.com | access-date = 2010-12-02}}&lt;/ref&gt;. Пазней высветлілася, што гэта не так&lt;ref&gt;[http://elementry.ru/lib/431607 Две дамы, ДНК и мышьяк [[Элементы.ру]] (артыкул ''Алены Клешчанка'' з часопіса «[[Хімія і жыццё]]», № 3, 2012 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310201157/http://elementry.ru/lib/431607 |date=10 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Іншай галіной даследаванняў, якая распрацоўваецца цяпер, з’яўляецца вывучэнне [[Узнікненне жыцця|ўзнікнення жыцця]], якое адрозніваецца ад эвалюцыйнага шляха. [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Аляксандр Апарын]] і [[Джон Бёрдан Сандэрсан Холдэйн|Джон Холдэйн]] меркавалі, што ўмовы на ранняй Зямлі былі спрыяльнымі для фарміравання арганічных злучэнняў з неарганічных элементаў і, такім чынам, для фарміравання многіх хімічных рэчываў, характэрных для форм жыцця, якія мы зараз назіраем. У вывучэнні гэтага працэса, вядомага як перадбіятычная хімія, вучоныя дасягнулі пэўнага прагрэса, але дагэтуль незразумела, ці магло жыццё ўтварыцца такім чынам на Зямлі. Альтэрнатыўная [[Панспермія|тэорыя пансперміі]] зводзіцца да таго, што ўпершыню элементы жыцця, магчыма, сфарміраваліся на іншай планеце з яшчэ больш спрыяльнымі ўмовамі (ці нават у міжзорнай прасторы, на [[астэроід]]ах і г. д.), а потым былі нейкім чынам перанесены на Зямлю. Спадарожнік [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] цяпер разглядаецца ў якасці найбольш імавернага месца для існавання пазаземнага жыцця ў Сонечнай сістэме&lt;ref name=&quot;Cavicchioli&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jupiter's Moon Europa suspected Of fostering Life|url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|work=Daily University Science News|year=2002|format=PDF|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpPYEPc?url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;galileo&quot;&gt;{{cite journal|title=extremophiles and the search for estraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|volume=2|issue=3|pages=:281-92.|pmid=12630238|doi=10.1089/153110702762027862}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first=Leonard | last=David |title=Europa Mission: Lost in NASA Buget |date=2006-02-07 | publisher = space.com |url = http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html | access-date = 2009-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title = Clues to possible life on Europa may lie buried in antarctic ice | date = March 5, 1998 | publisher = NASA | url = http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | work = Marshal Space Flight Center | access-date = 13 снежня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090731015842/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | archive-date = 31 ліпеня 2009 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== Астрагеалогія ===
{{Асноўны артыкул|{{Не перакладзена|Геалогія планет зямнога тыпу ў Сонечнай сістэме||en|Geology of solar terrestrial planets}} }}

Астрагеалогія — навуковая дысцыпліна, тэмай вывучэння якой з’яўляецца вывучэнне геалогіі планет і іх спадарожнікаў, [[астэроід]]аў, [[Камета|камет]], [[метэарыт]]аў і іншых [[Астранамічны аб’ект|астранамічных аб’ектаў]]. Інфармацыя, сабраная гэтай дысцыплінай, дазваляе ацаніць прыдатнасць планеты ці яе спадарожніка для развіцця і падтрымання жыцця.

[[Геахімія]] — дадатковая галіна астрагеалогіі, уключае ў сябе вывучэнне хімічнага саставу Зямлі і іншых планет, хімічных працэсаў і рэакцый, якія рэгулююць састаў парод і глебы, цыклы матэрыі і энергіі і іх узаемадзеянне з [[гідрасфера]]й і [[атмасфера]]й. Спецыялізацыі ўключаюць [[Астрахімія|астрахімію]], [[Біяхімія|біяхімію]] і арганічную геахімію.

[[Акамянеласці]] з’яўляюцца найстарэйшымі вядомымі доказамі наяўнасці жыцця на Зямлі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/sicession.html|title=fossil Sucession|
access-date=2008-10-20|date=14 August 1997|publisher=U.S. Geological Survey|archive-url=http://www.webcitation.org/56SpQ1lFI|archive-date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt;. Аналізуючы іх, [[Палеанталогія|палеантолагі]] могуць лепей зразумець віды арганізмаў, якія ўзніклі на Зямлі ў далёкім мінулым. Асобныя рэгіёны Зямлі, такія як {{Не перакладзена|Пілбара||en|Pilbara}} ў Заходняй Аўстраліі і [[Сухія даліны]] ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], разглядаюцца ў якасці аналагаў асобных рэгіёнаў Марса, і такім чынам, могуць даць разуменне таго, як шукаць жыццё на Марсе, якое магчыма існавала там у мінулым.

== Жыццё ў Сонечнай сістэме ==
{{main|Жыццё на Марсе|Жыццё на Венеры|Жыццё на Тытане}}

[[Файл:PIA01130 Interior of Europa.jpg|thumb|200px|right|[[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] можа мець бактэрыі і мікраарганізмы ў акіяне пад замёрзлай паверхняй.]]
У разважаннях аб наяўнасці жыцця за межамі Зямлі нярэдка ўдзяляецца мала ўвагі абмежаванням, накладзенымі прынцыпамі [[Біяхімія|біяхіміі]]&lt;ref name=&quot;Pace&quot;&gt;{{cite journal|title=The universal nature of biochemitistry|journal=Proceding of the National academy of sciences of the USA|date=2001-01-30|first=Norman R.|last=Pace|volume=98|issue=3|pages=805-808|url=http://www.pnas.org/content/98/3/805.full|access-date=2010-03-20|pmid=11158550|doi=10.1073/pnas.98.3.805|pmc=33372|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917121822/http://www.pnas.org/content/98/3/805.full |archive-date=17 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Імавернасць таго, што жыццё ў Сусвеце заснавана на [[вуглярод]]зе, павялічваецца за кошт таго, што вуглярод з’яўляецца адным з найбольш распаўсюджаных элементаў. Толькі два элементы, вуглярод і [[крэмній]], могуць складаць аснову для дастаткова вялікіх малекул, здольных несці біялагічную інфармацыю. Як структурная аснова для жыцця, адной з важных асаблівасцей вуглярода з’яўляецца тое, што ў адрозненне ад крэмнія, ён можа лёгка ўдзельнічаць у фарміраванні [[Хімічная сувязь|хімічных сувязей]] з вялікай колькасцю іншых атамаў з вялікай колькасцю іншых атамаў, тым самым прадстаўляючы хімічную многабаковасць, неабходную для правядзення рэакцый [[метабалізм]]а і ўзнаўлення. Разнастайныя арганічныя функцыянальныя групы, якія складаюцца з вадароду, кіслароду, [[азот]]у, [[фосфар]]у, [[Сера|серы]], а таксама мноства [[Металы|металаў]], такіх як [[жалеза]], [[магній]] і [[цынк]], забяспечваюць вялікую разнастайнасць хімічных рэакцый. Крэмній, наадварот, узаемадзейнічае толькі з асобнымі атамамі і вялікія млекулы на базе крэмнія аднастайныя ў параўнанні з камбінаторным Сусветам макрамалекул на аснове вугляроду&lt;ref name=&quot;Pace&quot;/&gt;. На самай справе вельмі верагодна, што асноўныя будаўнічыя блокі жыцця дзе-нідзе будуць падобныя на нашы, калі не ў дэталях, то ў цэлым&lt;ref name=&quot;Pace&quot; /&gt;. Хаця зямное жыццё і жыццё, якое магло ўзнікнуць незалежна ад Зямлі, як мяркуецца, выкарыстоўвае многія падобныя, калі не ідэнтычныя, будаўнічыя блокі, у іншапланетнага жыцця, магчыма, будуць некаторыя асаблівыя біяхімічныя якасці. Калі жыццё мае супараўнальнае ўздзеянне на асяроддзе ў іншым месцы Сонечнай сістэмы, то адноснае ўтрыманне хімічных рэчываў, якімі б яны не былі, могуць выдаць яе прысутнасць&lt;ref&gt;{{cite news | last = Marchall | first = Michael | title = Tellitale chemistry could betray ET | date = 21 January 2011 | url = http://www.newscientist.com/article/mg20927962.700-telltale-chemistry-could-betray-et.html |work = New scientists |access-date = 2011-01-22}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Centauri Montes Region of Mars, 1999 and 2005.jpg|thumb|300px|left|Фатаграфіі, зробленыя даследчыцкай станцыяй [[Mars Global Surveyor]] 30 жніўня 1999 года (злева) і 10 верасня 2005 года. Апошняя фатаграфія мае размыў, які пакідаецца вадой.]]
Думка аб тым, дзе ў Сонечнай сістэме магло б узнікнуць жыццё, была гістарычна абмежавана меркаваннем, што жыццё ў выніку залежыць ад святла і цяпла Сонца і таму абмежавана паверхняй планеты&lt;ref name=&quot;Pace&quot; /&gt;. Трыма найбольш верагоднымі кандытатамі на наяўнасць жыцця ў Сонечнай сістэме з’яўляюцца Марс, спадарожнік Юпітэра — Еўропа і спадарожнік Сатурна — [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]]&lt;ref name=&quot;Europa&quot;&gt;{{cite web|url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|title=Possibility of Life on Europa|last=Tritt|first=Charles S.|year=2002|publisher=MilwaukeeSchool of Engneering|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su0p29F?url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Euroupdate&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore_europa/update_12142005.html|title=Projects: europa Mission Campaiign|access-date=2008-10-20|last=Friedman|first=Louis|date=December 14, 2005|publisher=The Planetary society|archive-url=http://www.webcitation.org/65Su1H0RW|archive-date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|title=Move Over Mars -- Europa Needs Equal Billing|last=David|first=Leonard|date=10 November 1999|publisher=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723145209/http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|archive-date=23 ліпеня 2008|access-date=13 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|title=New Instrument Designed to Sift for Life on Mars|last=Than|first=Ker|date=2008 February 2007|publisher=space.com|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su1iv0n?url=http://www.space.com/3491-instrument-designed-sift-life-mars.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Titan1&quot;&gt;{{cite news | first=Ker | last=Than | title=Scientists Reconsider Habitability of Saturn's Moon | date=13 September 2005 | url =http://www.space.com/scienceastronomy/050913_titan_life.html%20SPACE.com | work =science.com | access-date = 2008-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Гэтае меркаванне заснавана на тым, што (у выпадку Марса і Еўропы) астранамічныя целы могуць мець вадкую ваду, малекулы якой неабходны для жыцця ў якасці растваральніка ў клетках&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Вада на Марсе знаходзіцца ў палярных шапках, і новаўтвораныя яры, нядаўна назіраныя на Марсе, дазваляюць меркаваць, што вадкая вада можа існаваць, прынамсі часова, на паверхні планеты&lt;ref&gt;{{cite news | title = NASA Images in Brief Spurts on Mars | year = 2006 | publisher = NASA | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | access-date = 2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html |archive-date=7 жніўня 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Water ice in crater at Martian north pole | date=28 July 2005 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/SPECIALS/aMars_Express/SEMGKA808BE_0html | access-date=2008-10-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, і магчыма, у падземных умовах у [[Геатэрмальныя крыніцы|геатэрмальных крыніцах]]. Пры марсіянскіх нізкіх тэмпературах і нізкім ціску вадкая вада, верагодна будзе вельмі салёнай&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Martian Water: Are There Extant Halobacteria on Mars?|journal=Astrobiology|date=June 1, 2001|first=Geofrey A.|last=Landis|volume=1|issue=2|pages=161-164|doi=10.1089/153110701753198927|url=http://ww.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110701753198927?prevSearch=allfield%3A%28Halobacteria+on-Mars%29|access-date=2008-10-20|pmid=12467119|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Што тычыцца Еўропы, то вадкая вада, верагодна, існуе пад паверхневым лядовым слоем&lt;ref name=&quot;Europa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Euroupdate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;galileo2&quot; &gt;{{cite news | first=Maia | last=Weinstock | title=Galileo Unocovers Compelling Evidence of Ocean On Jupiters Moon Europa | date=24 August 2000 | url=http://www.space/com/scienceastronomy/solarsistem/europa_ocean_000824.html | work=Space.com | access-date=2008-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20001018074845/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | archive-date=18 кастрычніка 2000 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэтая вада можа быць нагрэта да вадкага стану вулканічнай актыўнасцю на дне акіяна, але асноўнай крыніцай цяпла, верагодна, застаецца нагрэў прыліўнымі сіламі&lt;ref&gt;{{cite news | first=Karl | last=Kruszelnicki |title=Life on Europa, Part 1 |date=5 November 2001 |publisher=ABC Science | url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/11/02/94459.htm?site=science/greatmomentscience | access-date = 2008-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Іншым астранамічным аб’ектам, які патэнцыяльна можа падтрымліваць пазаземнае жыццё з’яўляецца самы вялікі спадарожнік Сатурна — [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]]&lt;ref name=&quot;Titan1&quot; /&gt;. Лічыцца, што Тытан мае ўмовы, падобныя да ранняй Зямлі&lt;ref&gt;{{cite news |title =Titan: Life in Solar System? |url =http://www.bbc.co.uk/science/space/life/looking/titan.shtml |work =BBC - Science &amp; Nature |access-date =2008-10-20 |archive-date =31 студзеня 2009 |archive-url =https://web.archive.org/web/20090131190642/http://www.bbc.co.uk/science/space/life/looking/titan.shtml |url-status =dead }}&lt;/ref&gt;. На яго паверхні вучоныя выявілі першыя вадкія азёры за межамі Зямлі, але хучэй за ўсё яны складаюцца з [[этан]]а і/ці [[метан]]а&lt;ref&gt;{{cite news | first=robert Roy | last=Britt | title=Lakes Found on Saturn's Moon Titan | date=28 July 2006 | url=http://www.space.com/scienceastronomy/060728_titan_lace.html | work=Space.com | access-date=2008-10-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля вывучэння дадзеных з зонда [[Касіні (касмічны апарат)|«Касіні»]] у сакавіку 2008 года было абвешчана, што Тытан таксама можа мець падземны акіян, які складаецца з вадкай вады і аміяку&lt;ref&gt;{{cite news | first=Richard A. |last=Lovett | title=Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean | date=March 20, 2008 |url =http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean.html |work =National Geographic News | access-date = 2008-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, спадарожнік Сатурна [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлад]] можа мець акіян пад лядовай шапкай&lt;ref&gt;{{cite news | title = Saturn moon 'may have an ocean' | date = 2006-03-10 | work = [[BBC News]] | url = http://news.bbc.co.uc/2/hi/science/nature/4790126.stm | access-date = 2008-08-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гіпотэза ўнікальнай Зямлі ==
{{main|Гіпотэза ўнікальнай Зямлі}}

Дадзеная гіпотэза на падставе астрабіялагічных вывадаў сцвярджае, што шматклетачныя формы жыцця з’яўляюцца больш рэдкімі, чым першапачаткова меркавалі вучоныя. Яна дае магчымы адказ на [[парадокс Фермі]]: «калі пазаземныя цывілізацыі з’яўляюцца даволі распаўсюджанымі, то чаму мы не назіраем ніякіх слядоў разумнага пазаземнага жыцця?» Гэта тэорыя з’яўляецца процілеглай кропкай гледжання [[Прынцып звычайнасці|прынцыпа звычайнасці]], прапанаванага астраномамі [[Фрэнк Дональд Дрэйк|Фрэнкам Дрэйкам]], [[Карл Саган|Карлам Саганам]] і іншымі. [[Прынцып звычайнасці]] дапускае, што жыццё на Зямлі не з’яўляецца выключнай з’явай і з вялікай доляй імавернасці можа быць знойдзена на незлічоным мностве іншых планет.

Згодна з [[Антропны прынцып|антропным прынцыпам]] фундаментальныя законы Сусвету наладжаны такім чынам, каб была магчымасць існавання жыцця. Антропны прынцып падтрымлівае гіпотэзу ўнікальнай Зямлі, сцвярджаючы, што элементы, якія неабходны для падтрымання жыцця на Зямлі так «дакладна наладжаны», што шанс паўтарэння ў іншым месцы вельмі малы. [[Сцівен Джэй Гулд]] параўнаў сцвярджэнне, што «Сусвет добра прыстасаваны для нашага тыпу жыцця» з выказаваннямі, што «сасіскі былі створаны такімі доўгімі і вузкімі, каб іх было добра класці на сучасныя булачкі для хот-дога» ці «караблі былі вынайдзены ў якасці дома для малюскаў»&lt;ref&gt;{{cite conference | last=Gould | first=Stephen Jay | year=1998 | title=clear Thinking in the Sciences | book-title=Lectures at Harvard University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last=gould| first=Stefen Jay | year=2002| title=Why People Belive Weird Things:Pseudoscience, superstition, and Other confusions of Our Time}}&lt;/ref&gt;.

== Даследаванні ==
Хаця апісанне пазаземнага жыцця з’яўляецца нявырашаным пытаннем, а гіпотэзы і прагнозы наконт яе існавання і паходжання значна вар’іруюцца, тым не менш, развіццё тэорый для падтрымкі пошука жыцця ў бягучы момант можна лічыць найбольш канкрэтным практычным прымяненнем астрабіялогіі.

Біёлагі Джэк Коэн і матэматык Ян Сцюарт, сярод іншага разглядаюць [[Ксенабіялогія|ксенабіялогію]] асобна ад астрабіялогіі. Коэн і Сцюарт лічаць, што астрабіялогія — гэта пошук жыцця падобнага да таго, якое існуе на Зямле за межамі Сонечнай сістэмы, у той час, як [[ксенабіялогія]] займаецца даследаваннямі ў тых выпадках, калі мы мяркуем, што жыццё не заснавана на базе вуглярода ці кіслароднага дыхання, але пакуль яна мае вызначаючыя характарыстыкі жыцця. (Гл. [[Вугляродны шавінізм]]).

=== Вынікі даследаванняў ===
[[Файл:951 Gaspra.jpg|thumb|right|220px|Астэроіды маглі перанесці «зародкі жыцця» на Зямлю.]]

На гэты момант доказаў наяўнасці пазаземнага жыцця знойдзена не было.

Але 6 жніўня 1996 года вучоныя НАСА пасля даследавання метэарыта [[ALH84001]] абвясцілі, што метэарыт можа ўтрымліваць доказы жыцця на Марсе. Пры сканіраванні структур метэарыта [[Растравы электронны мікраскоп|растравым электронным мікраскопам]] былі выяўлены скамянеласці, якія нагадалі навукоўцам «сляды» зямных арганізмаў — так званых магнітатактычных бактэрый. Даследчыкі сцвярджалі, што менавіта такія спецыфічныя скамянеласці пакідаюць бактэрыі на Зямле, таму знаходка ідэнтычных скамянеласцей у мэтэарыце гаворыць на карысць існавання бактэрый на яго роднай планеце. Разам з тым, структуры, знойдзеныя на [[ALH 84001]], складаюць 20-100 нанаметраў у дыяметры, што блізка да тэарэтычных [[Нанабактэрыі|нанабактэрый]] і значна менш за любую вядомую навуцы форму клетачнага жыцця. Застаецца незразумелым, ці сведчыць гэта аб тым, што на Марсе было ці ёсць жыццё, ці верагодныя мікраарганізмы апынуліся на метэарыце ўжо на Зямлі, пасля яго падзення&lt;ref name=&quot;disbelief&quot;&gt;{{cite web|title=after 10 years, few belivwe life on Mars|url=http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|last=Crenson|first=Matt|publisher=[[Associated Press]]|website=space.com|date=2006-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809161936/http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|archive-date=9 жніўня 2006|access-date=14 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;life&quot;&gt;McKay, David S., et al. (1996) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/273/5277/924 «Searc for Past Life on Mars: Possible Relic biogenic Activity in Martian Meteorite ALH84001»]. [[Science, часопіс|Science]]. Vol. 273. no. 5277, pp. 924—930. URL accesed March 18, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title= Search for past life on Mars: Possible relic biogenic activity in Martian meteorite ALH84001|url= https://archive.org/details/sim_science_1996-08-16_273_5277/page/n87|author=McKay D. S., Gibson E. K., ThomasKeprta K. L., Vali H., Romanek C. S., Clemmett S. J., Chillier X. D. F., Maechling C. R., Zare R. N.|journal=Science|volume= 273|pages=924-930|year=1996|doi=10.1126/science.273.5277.924|pmid= 868069|issue= 5277}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jsc2009&quot;&gt;[http://www.nasa.gov/centers/jonson/pdf/403089main_7441-1.pdf USa.gov: The U.S. Goverment’s Official Web Portal]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Аб магчымай наяўнасці жывых істот на паверхні [[Планета Венера|Венеры]] абвясціў у студзені 2012 года галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут касмічных даследаванняў РАН|Інстытута касмічных даследаванняў РАН]] Леанід Ксанфомаліті. Пры вывучэнні фатаграфій, перасланых савецкімі апаратамі ў 1970-я і 1980-я гады, ён знайшоў нейкія аб’екты, якія з’яўляюцца і знікаюць на серыі паслядоўных здымкаў. Напрыклад, аб’ект «скарпіён» з’яўляецца праз 90 хвілін пасля ўключэння камеры і праз 26 хвілін знікае, пакінуўшы пасля сябе равок у глебе. Ксанфомаліті лічыць, што падчас пасадкі модуль стварыў моцны шум і «прабывальнікі» пакінулі месца пасадкі, а праз нейкі час, калі ўсё сцішылася, яны вярнуліся&lt;ref name=&quot;iki&quot;&gt;{{cite web|date=20 студзеня 2012|url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|title=Советские зонды, возможно, засняли живых существ на Венере|publisher=РИА Новости|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su2jqdp?url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=14 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Метан ===
У 2004 годзе наземнымі тэлескопамі і зондам [[Марс-экспрэс|Mars Express]] быў выяўлены спектральны маркер [[метан]]а ў [[Атмасфера Марса|Атмасферы Марса]]. З-за [[Сонечная радыяцыя|сонечнай радыяцыі]] і [[Касмічныя прамяні|касмічнага выпраменьвання]] згодна з прагнозамі навукоўцаў метан павінен быў знікнуць з атмасферы Марса на працягу некалькіх гадоў. Такім чынам, газ павінен быў актыўна папаўняцца, каб падтрымаць цяперашнюю канцэнтрацыю&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{cite journal | title = Some problem related to the origin of methane on Mars | author = Vladimir A. Krasnopersky | journal = Icarus | volume = 180 | issue = 2 | pages = 359-367 | date = February 2005 | url = http://www.sciencdirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_Udi=B6WGF-4HTCW36-2&amp;_User=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=searh&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | doi = 10.1016/j.icarus.2005.10.015 | access-date = 14 снежня 2014 | archive-date = 18 снежня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241218135918/http://www.sciencdirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_Udi=B6WGF-4HTCW36-2&amp;_User=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=searh&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fourier-spec&quot;&gt;[http://www.pfs-results.it/Planetary FourierSpectrometr website]{{Недаступная спасылка}} (ESA, Mars Express)&lt;/ref&gt;. Адным з вопытаў марсахода [[Curiosity|Mars Science laboratory]], запушчанага 25 снежня 2011 года, з’яўляецца выкананне больш дакладных вымярэнняў суадносін ізатопаў кісларода і вуглярода ў вуглякіслым газе і метане ў атмасферы Марса з мэтай вызначэння геахімічнага альбо біялагічнага паходжання метана&lt;ref name=&quot;SAM&quot;&gt;{{cite web|url=http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|title=Sample Analysis at Mars (SAM) Instrument Suite|date=October 2008|publisher=NASA|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su9rBK9?url=http://science.gsfc.nasa.gov/sed/index.cfm?fuseAction=home.main|archive-date=15 лютага 2012|access-date=14 снежня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=2765&amp;mode=thread&amp;order=0&amp;thold=0|title=Making Sense of Mars Methane|access-date=2008-10-08|last=Tenenbaum|first=David|date=June 09,2008|work=Astroiology Magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65SuAiZkd?url=http://astrobio.net/exclusive/2765/making-sense-of-mars-methane|archive-date=15 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Multilaser Herriot cell for planetary tunable laser spectrometrs | author=Tartsitano, C.G. and Webster, C.R. | journal=Applied Optics, | volume=46 | pages=6923-6935 |year=2007 | doi=10.1364/A).46.006923 |issue=28}}&lt;/ref&gt;.

=== Планетныя сістэмы ===
Магчыма, што ў асобных планет у Сонечнай сістэме, такіх як газавы гігант [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] могуць быць спадарожнікі з цвёрдай паверхняй ці вадкім акіянам, якія з’яўляюцца больш прыдатнымі для жыцця. Большасць планет, выяўленых да 2014 года за межамі Сонечнай сістэмы, з’яўляюцца гарачымі газавымі гігантамі і непрыдатныя для жыцця. Такім чынам, дакладна невядома, ці з’яўляецца Сонечная сістэма, з такой планетай як Зямля, унікальнай ці не. Палепшаныя метады выяўлення і павялічаны час назірання безумоўна дазволяць знайсці болей планетных сістэм і, магчыма асобныя з іх будуць падобныя да Зямлі. Напрыклад, [[Кеплер (тэлескоп)|місія Кеплер]], прызначаная для выяўлення планет памерам з Зямлю вакол іншых зорак шляхам вымярэння самых дробных змен у крывой бляску зоркі, калі планета праходзіць між зоркай і тэлескопам. Прагрэс у галіне інфрачырвонай і субміліметровай астраноміі дазволіў адкыць кампанеты іншых зорных сістэм. Інфрачырвоныя даследаванні выявілі паясы пылу і астэроідаў вакол далёкіх зорак, якія ляжаць у аснове фарміравання планет.

=== Прыгоднасць планеты да жыцця ===
{{main|Прыгоднасць планеты для жыцця}}

Намаганні, накіраваныя для адказу на пытанне: «Наколькі распаўсюджаныя патэнцыяльна населеныя планеты» мелі пэўны поспех. 2 лютага 2011 года вучоныя, якія даследавалі дадзеныя з тэлескопа Кеплер, абвясцілі, што ёсць 54 кандыдаты ў планеты, якія знаходзяцца ў населенай зоне сваіх зорак. Прычым 5 з іх маюць памер супастаўны з Зямлёй&lt;ref name=&quot;Kepler nevs&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |title=NASA Finds Earth-size Planet Canditates in the Habitable Zone |access-date=14 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212045426/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |archive-date=12 лютага 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Таксама вядзецца даследаванне адносна абмежаванняў навакольнага асяроддзя для жыцця і працы экстрэмальных экасістэм, дазваляючы даследчыкам прадказаць, якая планетная сістэма магла бы быць найбольш прыгоднай для жыцця. Такія місіі, як спускаемы апарат [[Фенікс, касімчны апарат|Фенікс]], [[Curiosity|Mars Science Laboratory]] і [[ЭкзаМарс|ExoMars]] да Марса, [[Касіні (касмічны апарат)|«Касіні»]] да спадарожніка Сатурна Тытан і місія «Ice Cliper» да спадарожнік Юпітэра Еўропы, даюць надзею на далейшае пашырэнне ведаў аб магчымасці жыцця на іншых планетах у Сонечнай сістэме.

== Навукова-папулярныя фільмы ==
* «Сусвет. Астрабіялогія» ({{lang-en|The Universe. Astrobiology}}) — навукова-папулярны фільм, зняты [[History Channel]] у 2008 годзе.

== Гл. таксама ==
* [[METI]]
* [[SETI]]
* [[Жыццё]]
* [[Пазаземнае жыццё]]
* [[Альтэрнатыўная біяхімія]]
* [[Прыгоднасць планеты для жыцця]]
* [[Гіпотэза ўнікальнай Зямлі]]
* [[Прыдатнасць для жыцця сістэмы чырвонага карліка]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|частка=Астробиология|загаловак=Большой энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1999}}

== Спасылкі ==
* [http://www.astrohemistry.ru Астрохимия и астробиология в России и мире]{{Недаступная спасылка}}
* [http://astrobio.eu Astrobio.eu]
* [http://astrobiology.nasa.gov Astrobiology.nasa.gov]
* [http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&amp;PID-alcn Astrobiology Lecture Course Network (a. y. 2005—2006)]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.astrobiology.com/ The Astrobiology Web]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.astrobio.net/ Astrobiology Magazine]
* [http://space.newsciencist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Spacer&amp;nsref=astrobiology-instant-expert Astrobiology Instant Expert on New Sciencist]{{Недаступная спасылка}}
* [http://aca.unsw.edu.au/ Australian Centre for Astrobiology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |date=22 чэрвеня 2013 }}
* [http://biocab.org/Exobiology.html Condition for Life Eweryhwere] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060718180056/http://www.biocab.org/Exobiology.html |date=18 ліпеня 2006 }}
* [http://standart3d.com Standart3D Stereoscopic Space Simulator including 30 exoplanet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311074115/http://www.standart3d.com/ |date=11 сакавіка 2016 }}
* [http://www.astrobiologia.pl/eana/European Astrobiology Network Association (EANA)]{{Недаступная спасылка}}
* [http://ifa.hawaii.edu/~meech/iau/ International Astronomical Union Commission 51: Bioastronomy, official website]
* [http://nai.nasa.gov/ NASA astrobiology Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060815002519/http://nai.nasa.gov/ |date=15 жніўня 2006 }}
* [http://pilbara.mq.edu.au/ NASA-Macquarie University Pilbara Education Project]
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA’s PlanetQuest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=25 лютага 2011 }}
* [http://www.exoplanetology.com Official Exoplanetology Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904052622/http://www.exoplanetology.com/ |date=4 верасня 2011 }}
* [http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ Podcast Interwiew with NAI’s Director Dr. Carl Pilcher] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130617142204/http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ |date=17 чэрвеня 2013 }}
* [http://pocey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html Possible Connections Between InterstellarChemistry and the Origin of Life on the Earth]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.nemoramjet.com/snduterus.html Snaiad, a world-building project with creatures designed with evolutionary biology in mind.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130613135659/http://www.nemoramjet.com/snduterus.html |date=13 чэрвеня 2013 }}
* [http://www.solstation.com/habitable.htm Stars and Habitable Planets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |date=1 кастрычніка 2008 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Пазаземнае жыццё}}
{{Раздзелы біялогіі}}

[[Катэгорыя:Астрабіялогія| ]]
[[Катэгорыя:Пазаземныя цывілізацыі]]
[[Катэгорыя:Раздзелы астраноміі]]
[[Катэгорыя:Раздзелы біялогіі]]</text>
      <sha1>oxo93gty888d2cbb74j6v4pckje6uvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Помнік Мініну і Пажарскаму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216275</id>
    <revision>
      <id>5209432</id>
      <parentid>4999243</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22481" sha1="rtydta1p85mlls9jn1ajwc1kexm818t" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = Помнік
|Беларуская назва         = Помнік Мініну і Пажарскаму
|Арыгінальная назва       = {{lang-ru|Памятник Минину и Пожарскому}}
 |Выява                   =Moskva plastika kniezata Dmitrija Michajlovica Požarskeho11.jpg
 |Подпіс выявы            =Помнік Мініну (стаіць) і Пажарскаму (сядзіць) на фоне [[Сабор Васіля Блажэннага|Сабору Васіля Блажэннага]]
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = Ахоўваецца Дзяржавай
|Краіна                   = Расія
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = Масква
  |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 45 |lat_sec = 10
  |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 37 |lon_sec = 21
  |region     = RU
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта            = [[Іван Пятровіч Мартас|І. П. Мартас]]
|Будаўнік                = [[Іван Пятровіч Мартас|І. П. Мартас]]
|Заснавальнік               = 
|Першае згадванне        = 1818
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1818
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1818
|Будынкі                  = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары      = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                = Аварыйны
|Сайт                     = 
|Commons                  = 
}}
'''Помнік Мініну і Пажарскаму''' — скульптурная група з латуні і медзі, створаная [[Іван Пятровіч Мартас|Іванам Мартасам]]; размешчана перад [[Сабор Васіля Блажэннага|Саборам Васіля Блажэннага]] на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]].

== Сюжэт ==
Прысвечаны {{нп3|Кузьма Мінін|Кузьме Мініну|ru|Кузьма Минин}} і [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыю Міхайлавічу Пажарскаму]], кіраўнікам {{нп3|Другое народнае апалчэнне|другога народнага апалчэння|ru|Второе народное ополчение}} падчас іншаземнай інтэрвенцыі ў [[Смутны час]], і {{нп3|Польска-літоўская акупацыя Масквы|выгнанню інтэрвентаў з Масквы ў 1612 годзе|ru|Польско-литовская оккупация Москвы}}.

'''Рэльефы на п’едэстале помніка'''

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Monument to Minin and Pozharsky - pedestal 03 by shakko.jpg|Пярэдні гарэльеф паказвае грамадзян-патрыётаў, ахвярадаўцаў сваёй маёмасці на карысць Радзімы. Злева—сам скульптар Мартас, які аддае айчыне дваіх сыноў (адзін з іх загінуў у 1813 годзе).
Файл:Monument to Minin and Pozharsky - pedestal 01 by shakko.jpg|Задні гарэльеф паказвае князя Пажарскага, які гоніць палякаў з Масквы.
&lt;/gallery&gt;

Памятны надпіс на пастаменце абвяшчае

[[Файл:Monument to Minin and Pozharsky - pedestal 04 by shakko.jpg|500px]]

== Гісторыя стварэння ==
[[Файл:01a2160d98ff.jpg|right|thumb|250px|Парад пры адкрыцці помніка Мініну і Пажарскаму. Гравюра XIX стагоддзя.]]
[[Файл:P126 Upper Trade Rows by Daziaro 1850s.jpg|right|thumb|250px|Помнік Мініну і Пажарскаму ля Верхніх Гандлёвых Радоў у сярэдзіне 1850-х гг. Літаграфія Дацыяра па арыгіналу Ф. Бенуа.]]
З прапановай пачаць збор сродкаў на пабудову помніка выступілі ў [[1803]] годзе члены {{нп3|Вольнае таварыства аматараў славеснасці, навук і мастацтваў|Вольнага таварыства аматараў славеснасці, навук і мастацтваў|ru|Вольное общество любителей словесности, наук и художеств}}&lt;ref name=&quot;Басин1&quot;&gt;{{кніга|аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін|Я. З. Басин]]|частка=Первый памятник Москвы|загаловак=И творчество, и чудотворство|спасылка=http://mb.s5x.org/yazib.org/yb040500.html|месца=Мн.|выдавецтва=Выш. шк|год=1990|иц=221|isbn=5-339-00448-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518205238/http://mb.s5x.org/yazib.org/yb040500.html|archive-date=18 мая 2018}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова помнік меркавалася ўсталяваць у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] — горадзе, дзе было сабрана апалчэнне.

Скульптар [[Іван Пятровіч Мартас|Іван Мартас]] адразу ж прыступіў да працы над праектам помніка. У [[1807]] годзе Мартас публікуе гравюру з першай мадэлі помніка, у якой народных герояў Мініна і Пажарскага паказвае расійскаму грамадству як вызваліцеляў краіны ад іншаземнага [[Іга|прыгнёту]].

У 1808 годзе жыхары Ніжняга Ноўгарада звярнуліся па Высокае дазваленне запрасіць іншых суайчыннікаў да ўдзелу ў стварэнні помніка. Прапанова была ўхвалена Імператарам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]]&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Историческое описание монумента, воздвигнутого гражданину Минину и князю Пожарскому в столичном городе Москве |спасылка=http://dlib.rsl.ru/viewer/01002988228|месца=С. Петербург|выдавецтва=Типография Императорского Воспитательного дома |год=1818|старонак = XXIX,229}}&lt;/ref&gt;{{rp|II,III}}, які ўсяляк падтрымліваў ідэю ўзвядзення помніка.

У лістападзе 1808 скульптар Іван Мартас перамог у конкурсе на лепшы праект помніка, быў выдадзены імператарскі ўказ аб падпісцы на збор сродкаў па ўсёй Расіі&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|III-VI}}. Імёны падпісчыкаў былі надрукаваныя і апублікаваныя&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|1-229}}.

З улікам важнасці помніка для рускай гісторыі было вырашана ўсталяваць яго ў Маскве, а ў Ніжнім Ноўгарадзе ўсталяваць {{нп3|Абеліск у гонар Мініна і Пажарскага|мармуровы абеліск|ru|Обелиск в честь Минина и Пожарского}} у гонар Мініна і князя Пажарскага&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|VIII-X}}.

Цікавасць да стварэння помніка была і так вялікай, але пасля [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны]] яна яшчэ больш вырасла. Грамадзяне Расіі бачылі ў гэтай скульптуры сімвал перамогі.

[[Файл:Minin-Pozharsky-1914-manifestation.jpg|thumb||250px|Маніфестацыя ля помніка ў першыя дні першай сусветнай вайны. Відаць размяшчэнне помніка ў цэнтры Краснай плошчы. Фота А. Савельева. 1914.]]

=== Стварэнне помніка ===
Працы па стварэнні помніка былі пачаты ў канцы 1812 года пад кіраўніцтвам Івана Мартаса. Малая мадэль помніка была скончаная ў сярэдзіне 1812 года&lt;ref&gt;[[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] не паўплывала на ход работ.&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе Мартас пачынае выраб вялікай мадэлі і ў пачатку 1813 года мадэль была адкрыта для публікі. Праца была высока ацэненая Імператрыцай [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыяй Фёдараўнай]] (4 лютага) і членамі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі Мастацтваў]]&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XI-XIII}}.

Адліўка помніка была даручана {{нп3|Васіль Пятровіч Якімаў|Васілю Якімаву|ru|Екимов, Василий Петрович}}&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XIII}} — ліцейна майстру Акадэміі Майстэрстваў. Па заканчэнні падрыхтоўчых работ адліўка была выканана 5 жніўня [[1816]] года. Для плаўкі было падрыхтавана 1100 [[пуд]]оў медзі. Медзь плавілася 10 гадзін. Адліццё гэтакага каласальнага манумента адным разам было выканана ўпершыню ў еўрапейскай гісторыі&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XIV-XVII}}.

Для пастамента помніка першапачаткова меркавалася выкарыстоўваць сібірскі [[мармур]]. Але з-за значных памераў помніка было вырашана выкарыстоўваць [[граніт]]. Вялізныя камяні былі дастаўлены ў Санкт-Пецярбург з берагоў Фінляндыі, якая з’яўлялася часткай Расійскай Імперыі. П’едэстал, які складаецца з трох суцэльных кавалкаў, быў выраблены каменячосам Суханавым&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XVIII-XIX}}.

Дастаўку помніка з Санкт-Пецярбурга ў Маскву было вырашана ажыццяўляць па вадзе, улічваючы яго памеры і вагу, па маршруце праз {{нп3|Марыінская водная сістэма|Марыінскі канал|ru|Мариинская водная система}} да [[Рыбінск]]а, далей па [[Волга|Волзе]] да Ніжняга Ноўгарада, затым уверх па [[Ака|Ацэ]] да [[Каломна|Каломны]] і па рацэ [[Масква (рака)|Маскве]]. 21 мая 1817 года помнік адпраўлены з Санкт-Пецярбурга і 2 верасня таго ж года дастаўлены ў Маскву&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XIX-XXIV}}.

У той жа час было канчаткова вызначана месца ўстаноўкі помніка ў Маскве. Было вырашана, што лепшым месцам з’яўляецца [[Чырвоная плошча]] ў параўнанні з {{нп3|Пушкінская плошча, Масква|плошчай ля Цвярской брамы|ru|Пушкинская площадь}}, дзе раней меркавалася ўстаноўка. Канкрэтнае месца на Чырвонай плошчы было вызначана Мартасам: у сярэдзіне Чырвонай плошчы, насупраць уваходу ў {{нп3|Галоўная ўніверсальная крама|Верхнія гандлёвыя рады|ru|Главный универсальный магазин}} (цяпер будынак ГУМа)&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XI-XXIII}}.

{{OldStyleDate|4|сакавіка|1818|20|лютага}} года адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка з удзелам Імператара Аляксандра і яго сямейства і пры збегу велізарнай колькасці людзей. На Чырвонай плошчы адбыўся парад гвардыі&lt;ref name=&quot;Описание1&quot;/&gt;{{rp|XXV,XXVI}}.

=== XX—XXI стагоддзі ===
У 1931 годзе яго палічылі перашкодай для дэманстрацый і парадаў баявой тэхнікі і перамясцілі да [[Сабор Васіля Блажэннага|сабору Васіля Блажэннага]].

Рэстаўрацыя манумента пачалася ў лістападзе 2020 года, вывозіць помнік з месца цяперашняга размяшчэння не сталі, над ім пабудаваны спецыяльны павільён. Рэстаўрацыю праводзілі Міжабласное навукова-рэстаўрацыйнае мастацкае ўпраўленне (МНРМУ) і рэстаўрацыйная майстэрня «Спадчына». Акцыю падтрымалі, у тым ліку, Уладзімір Машкоў, Рыгор Лепс, Ігар Угольнікаў, Аксана Фёдарава, Фёкла Талстая. Самы буйны прыватны ўнёсак зрабіў Уладзімір Груздзеў&lt;ref&gt;https://globalmsk.ru/person/id/11196&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://fedpress.ru/person/1738371&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hrmonitor.ru/bio/vladimir-gruzdev.html/ |title=Архіўная копія |access-date=8 мая 2023 |archive-date=8 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508082730/https://hrmonitor.ru/bio/vladimir-gruzdev.html/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zampolit.com/dossier/gruzdev-vladimir-sergeevich/ |title=Архіўная копія |access-date=8 мая 2023 |archive-date=1 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501010755/https://zampolit.com/dossier/gruzdev-vladimir-sergeevich/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Копіі і рэплікі скульптуры ==

* 4 лістапада 2005 года ў Ніжнім Ноўгарадзе быў адкрыты {{нп3|помнік Мініну і Пажарскаму, Ніжні Ноўгарад|помнік Мініну і Пажарскаму|ru|Памятник Минину и Пожарскому (Нижний Новгород)}}&lt;ref name=&quot;duplicate&quot;&gt;[http://www.1tv.ru/news/social/55340 Новость об открытии восстановленного храма Рождества Иоанна Предтечи и памятника Минину и Пожарскому в Нижнем Новгороде] {{ref-ru}} ([[4 лістапада]] [[2005]]) — сайт [[1 канал]]а.&lt;/ref&gt; работы [[Зураб Канстанцінавіч Цэрэтэлі|Зураба Цэрэтэлі]] — паменшаная (на 5 см) копія маскоўскага помніка. Ён усталяваны пад сценамі [[Ніжагародскі Крэмль|Ніжагародскага Крамля]], каля {{нп3|Царква Раства Іаана Прадцечы на Таргу|царквы Раства Іаана Прадцечы|ru|Церковь Рождества Иоанна Предтечи на Торгу}}. Па заключэнні гісторыкаў і экспертаў, у 1611 годзе Кузьма Мінін менавіта з дзядзінца гэтай царквы заклікаў ніжагародцаў сабраць і экіпіраваць народнае апалчэнне на абарону Масквы ад палякаў. На ніжагародскім помніку надпіс захаваны, але без указання года.
* Малая мадэль помніка Мініну і Пажарскаму ([[1818]]) знаходзіцца ў зборы {{нп3|Таганрогскі мастацкі музей|Таганрогскага мастацкага музея|ru|Таганрогский художественный музей}}.
* У 1820 годзе французскі майстар {{нп3|П'ер-Філіп Тамір||uk|П'єр Філіп Томір}} вырабіў камінны гадзіннік у корпусе з пазалочанай бронзы, які паўтарае ў мініяцюры помнік Мініну і Пажарскаму. Скульптурная мадэль была выраблена па гравюры, якая адлюстроўвае адзін з першых праектных варыянтаў. Заказ парыжскай майстэрні зрабіў {{нп3|Мікіта Мікітавіч Дзямідаў|М. М. Дзямідаў|ru|Демидов, Никита Никитич}}. Маецца некалькі рэплік, якія адрозніваюцца ў дэталях. Адзін асобнік паднеслі імператару Аляксандру I, ён захоўваецца ў пецярбургскім Эрмітажы. Іншая рэпліка знаходзіцца ў музеі [[Пецяргоф]]а.

== Цікавыя факты ==

Івану Пятровічу Мартасу пры стварэнні скульптур Мініна і Пажарскага пазіравалі яго ўласныя сыны.
* Тэкст надпісу крытыкаваў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|{{nobr|А. С. Пушкін}}]]:

{{цытата|Надпіс Грамадзяніну Мініну, вядома, не здавальняючы: ён для нас ці месціч Касма Мінін па мянушцы Сухарукаў, або думны дваранін Касма Мініч Сухарукаў, або, нарэшце, Кузьма Мінін, выбарны чалавек ад усёй Маскоўскай дзяржавы, як названы ён у грамаце пра абранне Міхаіла Фёдаравіча Раманава. Усё гэта не дрэнна было б ведаць, таксама як імя і імя па бацьку князя Пажарскага.}}

=== Выкарыстанне ў сімволіцы ===
* Упершыню выява помніка на расійскай паштовай марцы з’явілася ў 1904 годзе ў [[Паштова-дабрачынная марка|паштова-дабрачынным выпуску]] «На карысць сірот воінаў дзеючай арміі». Першая савецкая паштовая марка з «Мініным і Пажарскім» з’явілася ў [[1946]] годзе ў перад’юбілейнай серыі «Віды Масквы», прымеркаванай да 800-годдзя горада. У 1992 годзе масавым накладам выдадзеныя [[Стандартная марка|стандартныя паштовыя маркі]] Расійскай Федэрацыі з выявай скульптуры.
* Таксама выяву помніка выкарыстоўвалі на грашовых купюрах.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=180 heights=180&gt;
Файл:Denikinki-Russia-10Rubles-1919 b.jpg|&lt;small&gt;Помнік Мініну і Пажарскаму на [[10 рублёў|дзесяці]] [[Рубль УСПР|рублях]] [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] [[1919]] год&lt;/small&gt;
Файл:Донские 100 рублей 1918. Ростов. Аверс и реверс.jpg|&lt;small&gt;Помнік Мініну і Пажарскаму на [[100 рублей|ста]] {{нп3|Данскі рубель|данскіх рублях|ru|Донской рубль}} [[1919]] год&lt;/small&gt;
File:1989 CPA 6133.jpg|&lt;small&gt;[[Паштовая марка]] [[СССР]], [[1989]] год&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
 |аўтар         = Коваленская Н.
 |загаловак      = Мартос (1752—1835)
 |адказны = Художник книги Н. Ю. Гитман
 |месца         = М. - Л.
 |выдавецтва  = Гос. изд-во «Искусство»
 |год           = 1938
 |старонак       = 140, [2]
 |тыраж         = 5&amp;nbsp;000
}} (в пер.)

== Спасылкі ==
* [http://viole-m.ru/works/2005/mininuipozharskomu/ Концепция по реконструкции и реставрации ансамбля памятника Минину и Пожарскому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221073919/http://viole-m.ru/works/2005/mininuipozharskomu/ |date=21 лютага 2009 }} {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Красная плошча (Масква)]]
[[Катэгорыя:Помнікі Масквы|Мінін і Пажарскі]]
[[Катэгорыя:Працы Івана Мартаса]]
[[Катэгорыя:1818 год у Маскве]]</text>
      <sha1>rtydta1p85mlls9jn1ajwc1kexm818t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гоцк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>219372</id>
    <revision>
      <id>5209339</id>
      <parentid>5199209</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8634" sha1="r2r46pw65ilvp9f5eb3xhggdbx9xp3v" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Гоцк
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 8|lon_sec = 
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Салігорскі
 |сельсавет               = Гоцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 130
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 5
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243008128
}}
'''Гоцк'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́цак, Го́цка, ж. (за Го́цкаю)'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hock}}, {{lang-ru|Гоцк}}) — [[аграгарадок]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гоцкі сельсавет|Гоцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 62 км у напрамку на паўднёвы захад ад [[Салігорск]]а, за 195 км ад [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;bel5&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|5к}}&lt;/ref&gt;.

На карце Шуберта ХІХ ст. на поўначы ад Гоцку (тут вёска пазначаная як &quot;Гоцкая&quot;) пазначалася возера [[Гад (возера)|Гад]], з яе на поўдзень выцякала аднайменная рэчка Гад, якая працякала паміж Гоцкам і цячэннем [[Лань (рака)|Лані]].&lt;ref&gt;Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. — C. 43.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У 1940—1954 гадах вёска ў складзе Гоцкага сельсавета [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. 26 красавіка 1956 года вёска перададзена са складу [[Лугскі сельсавет|Лугскага сельсавета]] Лунінецкага раёна [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў склад [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]] [[Ленінскі раён (Брэсцкая вобласць)|Ленінскага раёна]] Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пералічэнні вёскі Гоцк са складу Лугскага сельскага Савета Лунінецкага раёна ў склад Хорастаўскага сельскага Савета Ленінскага раёна Брэсцкай вобласці ад 26 красавіка 1956 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1956, № 4.&lt;/ref&gt;. У 1960 годзе ў сувязі са скасаваннем Ленінскага раёна разам з Хорастаўскім сельсаветам перададзена ў склад [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 20 января 1960 г. Об упразднении некоторых районов Республики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529202520/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm |date=29 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. У 1963—1965 гадах у складзе Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 30 апреля 1965 года О передаче Хоростовского сельсовета из состава Лунинецкого района Брестской обоасти в состав Солигорского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528074822/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm |date=28 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. З 23 сакавіка 1987 года ў складзе Гоцкага сельсавета, яго цэнтр&lt;ref&gt;Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* [[1996]] год — 2335 жыхароў, 618 двароў&lt;ref name=&quot;bel5&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
У Гоцку знаходзіцца [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Гоцк)|царква Святой Параскевы Пятніцы]], перавезеная з вёскі [[Бранчыцы]], дзе ў [[1930-я]] гады была прыстасавана пад клуб. У Бранчыцах храм быў асвечаны ў гонар Св. Георгія, меркаваная дата яго будаўніцтва — 1840&lt;ref&gt;{{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm#church}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 374.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=30|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm}}

[[Катэгорыя:Гоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гоцк| ]]</text>
      <sha1>r2r46pw65ilvp9f5eb3xhggdbx9xp3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209340</id>
      <parentid>5209339</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8636" sha1="646pwc20gzfjd35p7sl4i6qa07zu81n" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Гоцк
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 8|lon_sec = 
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Салігорскі
 |сельсавет               = Гоцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 130
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 5
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243008128
}}
'''Гоцк'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́цак, Го́цка, ж. (за Го́цкаю)'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hock}}, {{lang-ru|Гоцк}}) — [[аграгарадок]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гоцкі сельсавет|Гоцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 62 км у напрамку на паўднёвы захад ад [[Салігорск]]а, за 195 км ад [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;bel5&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|5к}}&lt;/ref&gt;.

На карце Шуберта ХІХ ст. на поўначы ад Гоцку (тут вёска пазначаная як &quot;Гоцкая&quot;) пазначалася возера [[Гад (возера)|Гад]], з яго на поўдзень выцякала аднайменная рэчка Гад, якая працякала паміж Гоцкам і цячэннем [[Лань (рака)|Лані]].&lt;ref&gt;Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. — C. 43.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У 1940—1954 гадах вёска ў складзе Гоцкага сельсавета [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. 26 красавіка 1956 года вёска перададзена са складу [[Лугскі сельсавет|Лугскага сельсавета]] Лунінецкага раёна [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў склад [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]] [[Ленінскі раён (Брэсцкая вобласць)|Ленінскага раёна]] Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пералічэнні вёскі Гоцк са складу Лугскага сельскага Савета Лунінецкага раёна ў склад Хорастаўскага сельскага Савета Ленінскага раёна Брэсцкай вобласці ад 26 красавіка 1956 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1956, № 4.&lt;/ref&gt;. У 1960 годзе ў сувязі са скасаваннем Ленінскага раёна разам з Хорастаўскім сельсаветам перададзена ў склад [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 20 января 1960 г. Об упразднении некоторых районов Республики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529202520/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm |date=29 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. У 1963—1965 гадах у складзе Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 30 апреля 1965 года О передаче Хоростовского сельсовета из состава Лунинецкого района Брестской обоасти в состав Солигорского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528074822/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm |date=28 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. З 23 сакавіка 1987 года ў складзе Гоцкага сельсавета, яго цэнтр&lt;ref&gt;Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* [[1996]] год — 2335 жыхароў, 618 двароў&lt;ref name=&quot;bel5&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
У Гоцку знаходзіцца [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Гоцк)|царква Святой Параскевы Пятніцы]], перавезеная з вёскі [[Бранчыцы]], дзе ў [[1930-я]] гады была прыстасавана пад клуб. У Бранчыцах храм быў асвечаны ў гонар Св. Георгія, меркаваная дата яго будаўніцтва — 1840&lt;ref&gt;{{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm#church}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 374.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=30|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm}}

[[Катэгорыя:Гоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гоцк| ]]</text>
      <sha1>646pwc20gzfjd35p7sl4i6qa07zu81n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209423</id>
      <parentid>5209340</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="fqibk4e7b1luhfnxruqn3vewbo7ebyg" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Гоцк
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 8|lon_sec = 
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Салігорскі
 |сельсавет               = Гоцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 130
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 5
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243008128
}}
'''Гоцк'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́цак, Го́цка, ж. (за Го́цкаю)'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hock}}, {{lang-ru|Гоцк}}) — [[аграгарадок]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гоцкі сельсавет|Гоцкага сельсавета]].

За 62 км на паўднёвы захад ад [[Салігорск]]а, за 195 км ад [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;bel5&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|5к}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
На карце Шуберта ХІХ ст. на поўначы ад Гоцка (тут вёска пазначана як «Гоцкая») пазначалася возера [[Гад (возера)|Гад]], з яго на поўдзень выцякала аднайменная рэчка Гад, якая працякала паміж Гоцкам і цячэннем [[Лань (рака)|Лані]].&lt;ref&gt;Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. — C. 43.&lt;/ref&gt;

У 1940—1954 гадах вёска ў складзе Гоцкага сельсавета [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. 26 красавіка 1956 года вёска перададзена са складу [[Лугскі сельсавет|Лугскага сельсавета]] Лунінецкага раёна [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў склад [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]] [[Ленінскі раён (Брэсцкая вобласць)|Ленінскага раёна]] Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пералічэнні вёскі Гоцк са складу Лугскага сельскага Савета Лунінецкага раёна ў склад Хорастаўскага сельскага Савета Ленінскага раёна Брэсцкай вобласці ад 26 красавіка 1956 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1956, № 4.&lt;/ref&gt;. У 1960 годзе ў сувязі са скасаваннем Ленінскага раёна разам з Хорастаўскім сельсаветам перададзена ў склад [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 20 января 1960 г. Об упразднении некоторых районов Республики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529202520/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90676.htm |date=29 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. У 1963—1965 гадах у складзе Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 30 апреля 1965 года О передаче Хоростовского сельсовета из состава Лунинецкого района Брестской обоасти в состав Солигорского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528074822/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90563.htm |date=28 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;. З 23 сакавіка 1987 года ў складзе Гоцкага сельсавета, яго цэнтр&lt;ref&gt;Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1996 год — 2335 жыхароў, 618 двароў&lt;ref name=&quot;bel5&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
[[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Гоцк)|Царква Святой Параскевы Пятніцы]], перавезеная з [[Бранчыцы|Бранчыц]], дзе ў 1930-я гады была прыстасавана пад клуб. У Бранчыцах храм быў асвечаны ў гонар Св. Георгія, меркаваная дата будаўніцтва — 1840 год&lt;ref&gt;{{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm#church}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 374.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=30|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/gock/index.htm}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гоцк| ]]</text>
      <sha1>fqibk4e7b1luhfnxruqn3vewbo7ebyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трэці сектар (грамадскае аб’яднанне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220659</id>
    <revision>
      <id>5209322</id>
      <parentid>5170679</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2021 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16966" sha1="k72isy1hdfqw57ksor5gcq31o1dap5h" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва                   = Грамадскае аб’яднанне «Цэнтр інфармацыйнай падтрымкі грамадскіх ініцыятыў „Трэці сектар“»
 |лагатып                 = [[File:Logo 3s jpg.jpg|250px|Лагатып грамадскага аб’яднання «Цэнтр „Трэці сектар“»]]
 |выява                   = [[File:Трэці-сектар.gif|250px|ГА &quot;Цэнтр &quot;Трэці сектар&quot;]]
 |місія                   = Развіццё грамадскай актыўнасці сярод розных колаў насельніцтва Гродзеншчыны праз інфармацыйную і адукацыйна-асветніцкую падтрымку дэмакратычных грамадскіх ініцыятыў
 |дата заснавання         = 1997
 |дата роспуску           = 2021
 |тып                     = NGO, грамадскае аб’яднанне
 |назва пасады кіраўніка  = Старшыня праўлення
 |кіраўнік                = [[Вітаўт Руднік]]
 |афіцыйны сайт           = [http://www.3sektar.by www.3sektar.by]
}}
'''Грамадскае аб’яднанне «Цэнтр інфармацыйнай падтрымкі грамадскіх ініцыятыў „Трэці сектар“»''' ('''Цэнтр «Трэці сектар»''') — грамадскае аб’яднанне, створанае ў [[Гродна|Гродне]] ў 1997 г. групай грамадскіх актывістаў і журналістаў. Адна з найстарэйшых грамадскіх арганізацый Беларусі. Ліквідаванае паводле рашэння Гродзенскага абласнога суда ад 3 верасня 2021 г.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=500520654|title=Сведения из Единого государственного регистра юридических лиц и индивидуальных предпринимателей о юридическом лице|access-date=26 студзеня 2024|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164331/https://egr.gov.by/egrmobile/information?pan=500520654|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя напрамкі дзейнасці ==
=== Грамадзянская адукацыя ў галіне журналістыкі ===
Адзін з галоўных накірункаў дзейнасці арганізацыі. З 1997 г. на яе базе працавала «Школа маладога журналіста», якая з 2015 года дзейнічала як «Школа сучаснай журналістыкі». За гады існавання навучанне ў ёй прайшло больш за 500 чалавек. Многія выпускнікі дагэтуль працуюць у беларускіх і замежных медыя і недзяржаўшых арганізацыях. Больш за 30 выпускнікоў станавіліся ў розныя часы лаўрэатамі прэстыжных нацыянальных і міжнародных прэмій у галіне журналістыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/shkola-zhurnalistyki.html|title=«Школа сучаснай журналістыкі» запрашае да ўдзелу ў конкурсе журналісцкіх матэрыялаў}}&lt;/ref&gt;.

У 2007, 2010, 2012, 2014 гг. на базе арганізацыі праводзіліся «Фестывалі моладзевай журналістыкі „Твой стыль“». У 2007 г. быў створаны сайт [[Твой стыль|«Твой стыль»]]&lt;ref&gt;[http://www.t-styl.info Твой стыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151210171811/http://www.t-styl.info/ |date=10 снежня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Яго мэтай было даць маладым журналістаў магчымасць практыкавацца ва ўмовах ліквідацыі мясцовай прэсы (у 2001 была закрытая газет [[Пагоня (газета, 1992)|«Пагоня»]], у 2004 спыніла выхад «Биржа информации»), а таксама палепшыць інфармаванасць насельніцтва пра тое, што адбываецца ў горадзе і краіне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://j4t.info/2019/03/14/hutka-i-bez-movyi-varozhastsi-shkola-suchasnay-zhurnalistyiki-u-grodna-vyipustsila-pautyisyachyi-zhurnalistau/|title=Хутка і без мовы варожасці. Школа сучаснай журналістыкі ў Гродна выпусціла паўтысячы журналістаў|website=j4t|date=2019-03-14|access-date=2024-01-26|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164330/https://j4t.info/2019/03/14/hutka-i-bez-movyi-varozhastsi-shkola-suchasnay-zhurnalistyiki-u-grodna-vyipustsila-pautyisyachyi-zhurnalistau/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе сайт трансфармаваўся ў самастойнае беларускамоўнае гарадское выданне [[Hrodna.life]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/vitaut-rudnik/|title=Вітаўт Руднік: Ісці ў незалежную журналістыку не кожны захоча і не кожнага мама пусціць|website=Hrodna.life|date=2024-01-26|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Інфармацыйная падтрымка грамадскіх ініцыятыў ===
На сайце арганізацыі публікавалася інфармацыя пра дзейнасць грамадскіх ініцыятыў Гродзеншчыны. З красавіка 1999 г. выдавалася электронная рассылка «Кроніка грамадскага жыцця Гарадзеншчыны». З 1997 да 2006 г. выдаваўся бюлетэнь (пазней часопіс) «Трэці сектар».

=== Культура і спадчына ===
Праграма накіраваная на захаванне і папулярызацыю беларускай культурнай спадчыны. У межах праграмы выдаваліся кнігі «Песня пра зубра», «Традыцыйная кухня Беласточчыны і Гарадзеншчыны», «Легенды і міфы: ад Нёмана да Буга», «Гісторыя ХХ-га стагоддзя ва ўспамінах гарадзенцаў», відэапраект «Постаці»&lt;ref&gt;[http://3sektar.tumblr.com/ Постаці]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/13413|title=Выйшаў дыск “Постаці 2”. Прэзентацыя ў Гродне – 26 лістапада – Твой стыль|date=2014-11-19|access-date=2024-01-26|archive-date=26 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126164332/https://styl.hrodna.life/archive/13413|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Паляпшэнне якасці жыцця сталых людзей ===
«[[Універсітэт Залатога Веку]]»&lt;ref&gt;[http://uzv.by/ Універсітэт Залатога Веку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218091504/http://uzv.by/ |date=18 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt; для сталых людзей працуе ў Гродне з 2010 г. Яго мэтай з’яўляецца павышэнне якасці жыцця сталых людзей праз іх інтэлектуальную, фізічную і сацыяльную актывізацыю. Універсітэт Залатога Веку прызнаны «Найлепшай адукацыйнай падзеяй года»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adukatar.net/v-padzeya-goda/ |title=Найлепшая адукацыйная падзея года |access-date=24 студзеня 2015 |archive-date=3 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603021950/https://adukatar.net/v-padzeya-goda/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ў Беларусі ў 2014 г.

=== Транспамежнае супрацоўніцтва ===
Арганізацыя ладзіла трансгранічныя праекты ў галіне культуры, адукацыі, моладзі. Міжнародныя летнікі «ПоЛіБелКа»&lt;ref&gt;[http://polibelka.blogspot.com/ «ПоЛіБелКа»]&lt;/ref&gt; ладзіліся ў 2003, 2006, 2010 г. для прадстаўнікоў арганізацый з Беларусі, Літвы, Польшчы і Калінінградскай вобласці Расіі. Форум грамадскіх арганізацый Еўрарэгіёна «Нёман» быў праведзены ў Гродне ў 2002 г.

=== Развіццё мясцовых супольнасцей ===
«Адкрытая школа мясцовых супольнасцей» ладзілася арганізацыяй у 2003—2011 гг.

== Фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль» ==
[[File:Festyval.jpg|thumb|Фестываль журналістыкі, Гродна. Узнагароджанне пераможцаў]]
Фестываль заснаваны грамадскім аб’яднаннем «Цэнтр „Трэці Сектар“» у супрацоўніцтве з «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]]» у 2007 годзе і быў задуманы як дадатковая пляцоўка для павышэння прафесійнага ўзроўню маладых журналістаў.

Упершыню Фестываль моладзевай журналістыкі «Твой Стыль» адбыўся 18-20 мая 2007 года.

Другі Фестываль адбыўся 21 мая 2009 г. і атрымаў званне [[Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці]] Асамблеяй дэмакратычных няўрадавых арганізацый Беларусі&lt;ref&gt;[http://www.t-styl.info/by/104/news/5140] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602212321/http://www.t-styl.info/by/104/news/5140|date=2 чэрвеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

У трэцім фестывалі&lt;ref&gt;[http://3sektar.by/fest Трэці фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320154726/http://3sektar.by/fest |date=20 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;, які адбыўся 25-27 мая 2012 г. прынялі ўдзел больш за 150 чалавек. Чацвёрты Фестываль&lt;ref&gt;[http://www.3sektar.by/fest2014 Чацвёрты фестываль моладзевай журналістыкі «Твой стыль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126110534/http://3sektar.by/fest2014 |date=26 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt; прайшоў 16-18 мая 2014 года і сабраў больш за 100 чалавек. У межах Фестываляў праводзяцца нацыянальны конкурс для журналістаў-пачаткоўцаў, майстар-класы ад журналістаў-прафесіяналаў, а таксама Фотабатл для фатографаў-аматараў з розных гарадоў краіны.

== Ліквідацыя арганізацыі ==
У межах [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|масавага пераследу грамадскіх арганізацый]], які пачаўся ў Беларусі ў ліпені 2021 года, Упраўленне юстыцыі [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага аблвыканкама]] распачало пазапланавую праверку арганізацыі. Ад арганізацыі запатрабавалі вялікую колькасць дакументаў за некалькі гадоў дзейнасці. У атрыманым папярэджанні былі таксама прэтэнзіі да асветніцкіх праграм, якія ўпраўленне юстыцыі палічыла нестатутнай дзейнасцю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/07/07/upra-lenne-justycyi-pachalo-pravjarac-grodzenskuju-gramadskuju-arganizacyju-trjeci-sektar/|title=Упраўленне юстыцыі пачало правяраць гродзенскую грамадскую арганізацыю “Цэнтр “Трэці сектар”|last=|website=Hrodna.life|date=2021-07-07|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;. 14 ліпеня 2021 г. офіс «Трэцяг сектара» ўскрылі без прысутнасці сябраў арганізацыі. Там адбыўся вобшук&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/07/14/treci-sektar/|title=У гродзенскую грамадскую арганізацыю &quot;Цэнтр &quot;Трэці сектар&quot; прыйшлі з ператрусам (абноўлена)|last=|website=Hrodna.life|date=2021-07-14|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;.

У канцы жніўня 2021 г. стала вядома, што справа аб ліквідацыі арганізацыі перададзена ў Гродзенскі абласны суд&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/08/23/likvidujc-treci-sektar/|title=Улады ліквідуюць гродзенскі “Трэці сектар” - адну з найстарэйшых грамадскіх арганізацый Беларусі|last=|website=Hrodna.life|date=2021-08-23|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;. Рашэнне аб ліквідацыі прынятае 3 верасня 2021 г. Арганізацыя выключаная з Адзінага дзяржаўнага рэестру індывідуальных прадпрымальнікаў і юрыдычных асобаў 28 лістапада 2022 г.{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.ngo.by/database/ngo/view/970/ ngo.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312072206/http://www.ngo.by/database/ngo/view/970/ |date=12 сакавіка 2016 }}
* [http://vgr.by/home/society/16038-u-grodne-khochuts-stvaryts-fitnes-kluby-dlya-pensiyanera-i-navuchats-ikh-va-niversite Вечерний Гродно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304131709/http://vgr.by/home/society/16038-u-grodne-khochuts-stvaryts-fitnes-kluby-dlya-pensiyanera-i-navuchats-ikh-va-niversite |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://news.tut.by/society/417846.html tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141105192227/http://news.tut.by/society/417846.html |date=5 лістапада 2014 }}
* [http://nn.by/?c=ar&amp;i=128431 Наша Ніва]
* [http://news.tut.by/society/417846.html tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141105192227/http://news.tut.by/society/417846.html |date=5 лістапада 2014 }}
* [http://nn.by/?c=ar&amp;i=128431 Наша Ніва]
* [http://www.intex-press.by/ru/news/culture/16174/ Інтекс-Пресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140518102049/http://www.intex-press.by/ru/news/culture/16174 |date=18 мая 2014 }}
* [http://www.kp.by/online/news/1859183/ Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.racyja.com/index.php?id=105&amp;zoom=18348/ Радыё Рацыя]
* [http://www.gazeta.grodno.by/240/n23.html/ Биржа информации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191023004755/http://gazeta.grodno.by/240/n23.html |date=23 кастрычніка 2019 }}
* [http://novychas.info/kultura/hrodna_bitva_paetau_transliava/ Новы час]
* [http://www.3sektar.by/fest www.3sektar.by/fest Фестываль моладзевай журналістыкі “Твой Стыль”] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320154726/http://3sektar.by/fest |date=20 сакавіка 2014 }}

[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2021 годзе]]</text>
      <sha1>k72isy1hdfqw57ksor5gcq31o1dap5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БКМ-Stadler 853</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224831</id>
    <revision>
      <id>5209753</id>
      <parentid>4505641</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5842" sha1="for658unfnp3bi1kbsdu2x25iqe8nht" xml:space="preserve">{{Картка трамвая
| назва                      = БКМ-Stadler 853
| выява                      = Stadler Metelitsa Innotrans 2014.JPG
| шырыня выявы               = 
| подпіс                     = БКМ-Stadler 853 на выставе Innotrans, 2014 год
| вытворца                   = {{Сцяг|Беларусь}} [[Stadler Мінск]] ([[Фаніпаль]])
| адзінак пабудавана         = 1
| год праекта                = 
| гады выпуску               = 2014
| папярэднік                 = [[АКСМ-843]]
| пераемнік                  = [[БКМ-Stadler 856]]
| максімальная хуткасць      = 75
| маса                       = 33
| месцаў для сядзення        = 60
| стаячых месцаў             = 
| намінальная змяшчальнасць  = 183
| поўная змяшчальнасць       = 259
| нізкападлогавасць          = 100
| тып кантролера             = 
| тып тормаза                = 
| напружанне сеткі           = 550
| напружанне бартавой сеткі  = 400-720
| тып цягавага рэдуктара     = 
| перадатачны лік рэдуктара  = 
| колькасць дзвярэй          = 8
| асвятленне салона          = 
| дзяжурнае асвятленне       = 
| ацяпленне кабіны           = ёсць
| тэрмін службы              = 
| каляіна                    = 1520
| даўжыня                    = 26 715
| шырыня                     = 2500
| вышыня                     = 
| база                       = 
| база цялежкі               = 1800
| праём дзвярэй              = 
| тып рухавіка               = 
| магутнасць                 = 
| сістэма кіравання          = 
| сумарная магутнасць рухавікоў = 560
| расход электраэнергіі      = 
| старонка на Вікісховішчы   = AKSM-85300M
}}
'''БКМ-Stadler 853 Мяцеліца''' — трохсекцыйны шасцівосевы [[трамвай]] сумеснай вытворчасці беларускага заводу «[[Белкамунмаш]]» і швейцарскай [[Stadler Rail]].
Дызайн трамвая быў распрацаваны Рэспубліканскім камп’ютарным цэнтрам машынабудаўнічага профілю (падраздзяленне [[Аб’яднаны інстытут машынабудавання НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута машынабудавання Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]). Пабудаваны ў [[2014]] годзе.

Пасажырскія дзверы знаходзяцца з двух бакоў рухомага складу, што дае магчымасць забяспечваць пасадку / высадку пасажыраў у гарадах як з правабаковым, так і з левабаковым рухам. Салон абсталяваны сістэмай клімат-кантролю.

Падлога салона нізкаўзроўневая, што дазваляе лягчэй ажыццяўляць пасадку асобам з абмежаванымі магчымасцямі і пасажырам з дзіцячымі вазкамі.

== Эксплуатацыя ==
У 2015—2017 гадах праходзіў тэставыя выпрабаванні ў [[Расія|Расіі]]: у [[Масква|Маскве]] (люты—чэрвень 2015 года), [[Самара|Самары]] (чэрвень 2015 года — красавік 2016 года), [[Краснадар]]ы (ліпень 2016 года — сакавік 2017 года).

Пасля выпрабаванняў у Краснадары трамвай B85300М вярнуўся на завод, а ў ліпені 2017 года быў перададзены ў доследную эксплуатацыю на лініях [[Мінскі трамвай|Мінска]]. Праз тры месяцы трамвай вярнулі на завод.

Са жніўня 2018 года па красавік 2019 года эксплуатаваўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у.

Летам 2019 года працаваў у Мінску падчас [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў]].

З верасня 2020 года — у [[Харкаў|Харкаве]] ([[Украіна]]).

== Спасылкі ==
* {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/210418 |title = &quot;Метелица&quot; снова в Минске. Нужен ли столице такой трамвай? |publisher =  |date = 2019-06-19 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127122905/https://www.abw.by/novosti/commercial/210418 |archive-date = 27 студзеня 2022 |url-status = dead }}
* {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/224704 |title = Пропавший с улиц Минска трамвай Stadler &quot;Метелица&quot; нашел новое пристанище |publisher =  |date = 2022-01-25 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127122908/https://www.abw.by/novosti/commercial/224704 |archive-date = 27 студзеня 2022 |url-status = dead }}

{{Белкамунмаш}}

[[Катэгорыя:Трамваі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Трамваі Белкамунмаш]]</text>
      <sha1>for658unfnp3bi1kbsdu2x25iqe8nht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нача (Воранаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230354</id>
    <revision>
      <id>5209602</id>
      <parentid>5149627</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9681" sha1="qq6y1m0msg3wl7ixjmdnwwydm2iyc2v" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Нача}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Нача
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Воранаўскі
 |сельсавет               = Доцішскі
}}
'''На́ча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Nača}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Начка]]. Уваходзіць у склад [[Доцішскі сельсавет|Доцішскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 41 км на захад ад Воранава, за 35 км ад чыгуначнай станцыі Бастуны, аўтамабільная дарога на [[Радунь]].

== Назва ==
Назва ад назвы ракі [[Нача (прыток Дзітвы)|Начы]], на якой паселішча ўзнікла. Даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні.

== Гісторыя ==
Археалагічныя помнікі тыпу Нача (I тысячагоддзе н.э.) звязваюць з [[яцвягі|яцвягамі]].

Першы пісьмовы ўспамін пра Начу як уладанне [[Касцевічы|Касцевічаў]] датуецца 1517 годам. У 1529 годзе [[Януш Касцевіч]] заснаваў у мястэчку касцёл і перанёс сюды цэнтр парафіі з Дубічаў. Пазней мясцінай валодалі [[Кішкі]], [[Радзівілы]].

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Нача ўвайшла ў склад [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі (1631) тут існавала татарскае пасяленне (цяпер жывуць толькі ў суседняй вёсцы Некрашунцы).

У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Нача апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Каняеўскай воласці Лідскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Станам на 1886 год у мястэчку было 16 двароў, касцёл, 3 карчмы, крама, таржок.

Паблізу вёскі знаходзяцца могільнікі бронзавага і жалезнага вякоў і каменныя магілы XII—XIV стагоддзяў. Пры іх абследаванні ў 1903 годзе [[Вандалін Шукевіч|Вандалінам Шукевічам]], знойдзеныя жалезныя нажы, каменныя сякеры, бронзавыя бранзалеты, шыйныя грыўні.

З 1631 года ў вёсцы размяшчалася сядзіба архітэктара Людвіга Долгірда.

У лютым 1863 года ў вёсцы фарміраваўся паўстанцкі атрад [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Швед В. В.|загаловак= Ваенны начальнік Лідскага павета|спасылка= http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/narbutt_l/02/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82.html|выданне= Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2004|старонкі=}}&lt;/ref&gt;.

На мяжы XIX—XX стагоддзяў у вёсцы знаходзілася сядзіба Вандаліна Шукевіча&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Maria Magdalena Blombergowa.|загаловак= WANDALIN SZUKIEWICZ. Syn Ziemi Lidzkiej ― Badacz i Społecznik (1852 - 1919)|спасылка=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html|месца= Warszawa-Lida|выдавецтва=|год=2010|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Нача трапіла ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лідскім павеце [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]].

У 1939 годзе Нача ўвайшла ў склад [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года стала цэнтрам сельсавета [[Радунскі раён|Радунскага раёна]] (з 25 снежня 1962 года — у Воранаўскім раёне). Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1998 год у вёсцы 173 двары.

Да 5 кастрычніка 2007 года вёска ўваходзіла ў склад [[Нацкі сельсавет (Воранаўскі раён)|Нацкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://busel.org/texts/cat5ke/id5swsyub.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 5 октября 2007 г. № 48 «О решении вопросов административно-территориального устройства Вороновского района»]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1886 год — 272 чал.
* 1998 год — 445 чал.{{sfn|ЭГБ|1999|с=311}}.
* 2009 год — 453 чал.

== Інфраструктура ==
У Начы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, фельчарска-акушэрскі пункт, дом культуры, бібліятэка, пошта.

== Славутасці ==
* [[Нача (археалагічныя помнікі)|Археалагічныя помнікі]] тыпу Нача (урочышчы Плітніца, Плітніца, Рудня, Зубішкі, Чапуляны) прадстаўлены грунтавымі могільнікамі і пахаваннямі ў каменных скрынях.
* [[Капліца-пахавальня Шукевічаў|Капліца-пахавальня]] [[В. А. Шукевіч]]а (пачатак XX стагоддзя)
* [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Нача)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1910)
* Магіла [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]]
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; perrow=&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Нача. Касцёл (07).jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (04).jpg|Брама касцёла
Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (05).jpg|Званіца касцёла
033-317 Нача, усыпальница, снято 11 декабря 2004.jpg|Капліца-пахавальня Шукевічаў
Нача. Карчма (01).jpg|Карчма
Нача. Касцёл. Помнік паўстанцам (01).jpg|Помнік паўстанцам
&lt;/gallery&gt;

== Страчаная спадчына ==
[[Файл:Nača, Biezzahannaha Začaćcia. Нача, Беззаганнага Зачацьця (1900).jpg|thumb|Стары касцёл, фота пачатку XX стагоддзя]]

* Касцёл (XVIII стагоддзе)
* [[Карчма (Нача)|Карчма]] (XIX стагоддзе)

== Вядомыя асобы ==
* [[Станіслаў Юндзіл]] (1761—1847)
* [[Тэадор Нарбут]] (1784—1864)
* [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919)

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|11|Нача||245}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5|Нача||311}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|853—854|Nacza}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|148913|Нача, вёска}}
* {{radzima2|nacha|Нача}}

{{Доцішскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Доцішскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>qq6y1m0msg3wl7ixjmdnwwydm2iyc2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>База ВПС ЗША на мысе Канаверал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232006</id>
    <revision>
      <id>5209814</id>
      <parentid>5200350</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24066" sha1="io48zvzwkp8hxhsp29221ffnm4m6j7z" xml:space="preserve">{{Картка навуковай арганізацыі
 |назва             = Касмадром на мысе Канаверал
 |скарачэнне           = CCAFS 
 |выява          =  [[Выява:Air Force Space Command Logo.svg|250px]] 
 |арыгінал             = {{lang-en|Cape Canaveral Air Force Station}}
 |Заснаваны                 = 1950+&lt;ref name=fhtic&gt;{{Cite web|url=http://www.flheritage.com/services/sites/fht/record_t.cfm?ID=74&amp;type=c&amp;index=5|title=Cape Canaveral Air Force Station|date=September 23, 2007|work=Florida Heritage Tourism Interactive Catalog|publisher=Florida's Office of Cultural and Historical Programs|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214025642/http://www.flheritage.com/services/sites/fht/record_t.cfm?ID=74&amp;type=c&amp;index=5|archivedate=14 снежня 2007|accessdate=1 чэрвеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
 |тып = Касмадром
 |найменне пасады =Кіруючы орган
 |піб пасады        = Падраздзяленне Касмічнага камандавання ВПС ([[:en:Air Force Space Command|Air Force Space Command]], AFSPC), [[Міністэрства абароны ЗША]]&lt;ref name=paf&gt;{{Cite web|url=http://www.patrick.af.mil/questions/topic.asp?id=664|title=Patrick Air Force Base — FAQ Topic|publisher=Patrick Air Force Base|archiveurl=https://www.webcitation.org/67XH2HdqS?url=http://www.patrick.af.mil/questions/topic.asp?id=664|archivedate=9 мая 2012|accessdate=1 чэрвеня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
 |lat_dir = N |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 20
 |lon_dir = W |lon_deg = 80 |lon_min = 34 |lon_sec = 30
 |CoordScale           = 100000
 |edu_region           = US
|размяшчэнне         = [[Фларыда]], ЗША
}}
'''База ВПС ЗША на мысе Канаверал''' ({{Lang-en|Cape Canaveral Air Force Station}}) (CCAFS) — ваенная база [[ЗША]], падраздзяленне [[Касмічнае камандаванне ВПС ЗША|Касмічнага камандавання ВПС ЗША]] ({{lang-en|Air Force Space Command}}),
[[45-я касмічная эскадрылля]] ({{lang-en|45th Space Wing}}).&lt;ref name=paf/&gt; Штаб-кватэра — [[авіябаза Патрык, Фларыда]] ({{lang-en|Patrick Air Force Base}}).

Размешчаная на [[Мыс Канаверал|мысе Канаверал]] у штаце [[Фларыда]], база з’яўляецца галоўнай стартавай пляцоўкай [[Усходні ракетны палігон|Усходняга ракетнага палігона]] ({{lang-en|Eastern Range}})&lt;ref name=&quot;CAST_p1-12&quot;&gt;CAST 1999, p. 1-12.&lt;/ref&gt; з чатырма цяпер актыўнымі стартавымі сталамі. Збудаванні знаходзяцца на поўдзень-паўднёвы ўсход ад [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра Кенэдзі]] ([[НАСА]]) на суседнім востраве [[Мерыт Айленд]] ({{lang-en|Merritt Island}}), з якім звязаны двума мастамі і дамбамі. Аэрапорт {{lang-en|Cape Canaveral Air Force Station Skid Strip}} мае ўзлётна-пасадачную паласу даўжынёй 10’000 футаў (3,048 км)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=US75885|title=World Aero Data: Cape Cnaveral AFS Skid Strip — XMR|accessdate=August 31, 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/67XH2nm7d?url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=US75885|archivedate=9 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; каля стартавых комплексаў для паветранай дастаўкі цяжкіх і негабарытных карысных грузаў.

[[Спейс шатл|Шатлы]] стартавалі толькі са стартавых пляцовак [[LC-39]] [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|касмічнага цэнтра імя Кенэдзі]], якія размешчаны на суседнім востраве Мерыт&lt;ref name=&quot;pad1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/launch/launch-complex39-toc.html|title=Launch Complex 39|publisher=[[НАСА]]|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67XH3Gy9m?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/launch/launch-complex39-toc.html|archivedate=9 мая 2012|accessdate=1 чэрвеня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і арганізацыйна не належаць да базы ВПС ЗША на мысе Канаверал. У СМІ ў гэтай сітуацыі мыс Канаверал згадваецца як [[метонім]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reference.com/browse/metonymy|title=Metonymy|publisher=[[reference.com]]|description=гл. прыклады метонімаў унізе артыкулы.|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67XH4BWLm?url=http://www.reference.com/browse/metonymy|archivedate=9 мая 2012|accessdate=1 чэрвеня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ваенная база пачыналася як Аб’яднаны Палігон Далёкага Дзеяння (''англ. Joint Long Range Proving Ground'').

== Касмічныя запускі ==
Некалькі буйных амерыканскіх касмічных даследаванняў упершыню ажыццяўляліся з мыса Канаверал, уключаючы:
* Першы амерыканскі спадарожнік Зямлі «[[Эксплорэр-1]]» у [[1958]] годзе;
* Першы амерыканскі астранаўт па праграме «[[Меркурый-Атлас-3|Меркурый-3]]» (''англ. [[:en:Mercury-Redstone 3|Mercury-Redstone 3]]'') у [[1961]] годзе;
* Першы арбітальны палёт астранаўта ЗША па праграме «[[Меркурый-6]]» (''англ. [[:en:Mercury-Atlas 6|Mercury-Atlas 6]]'') у [[1962]] годзе;
* Першы амерыканскі экіпаж з дзвюх чалавек «[[Джэміні-3]]» у [[1964]] годзе;
* Першая амерыканская АМС здзяйснілая мяккую пасадку на паверхню Месяца «[[Сервеер-1]]»;
* Першы амерыканскі экіпаж з трох чалавек «[[Апалон-7]]» у [[1968]] годзе;
* [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|Аўтаматычныя міжпланетныя станцыі]] для даследавання планет Сонечнай Сістэмы ў 1962—1977 гг.
* Першы зонд на арбіце Марса «[[Марынер-9]]» у [[1971]] годзе;
* Першы марсаход па праграме «[[Марс Пасфайндэр]]» у [[1996]] годзе.

== Гісторыя ==
[[Выява:Bumper8 launch-GPN-2000-000613.jpg|thumb|left|200px|Ракета [[Bumper V-2]] была першай ракетай, запушчанай з мыса Канаверал 24 ліпеня 1950 г.]]
Тэрыторыя базы стала выкарыстоўвацца ўрадам ЗША з 1949 года, з таго моманту як прэзідэнт [[Гары Трумэн]] заснаваў Аб’яднаны Палігон Далёкага Дзеяння (''англ. Joint Long Range Proving Ground'') на мысе Канаверал для выпрабавання ракет. Размяшчэнне палігона было адным з найбольш прыдатных у ЗША для гэтай мэты, паколькі дазваляла запускаць ракеты праз [[Атлантычны акіян]]. Паколькі палігон знаходзіўся бліжэй да [[экватар]]а, чым значная частка тэрыторыі ЗША, гэта дазваляла ракетам развіць больш высокую хуткасць за кошт [[Вярчэнне Зямлі|вярчэння Зямлі]].

1 чэрвеня 1948 г. [[ваенна-марскія сілы ЗША]] перадалі былую ваенна-марскую станцыю «Банана Рывер» ({{lang-en|Naval Air Station Banana River}}) [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ваенна-паветраным сілам ЗША]]. База была пераназвана з Joint Long Range Proving Ground (JLRPG) 10 чэрвеня 1949 года. 
1 кастрычніка 1949 г. база Joint Long Range Proving Ground была перададзена ад каманды авіяцыйнай тэхнікі ({{lang-en|Air Force Materiel Command}}) падраздзяленню ВПС Joint Long Range Proving Ground. 
17 мая 1950 г. база была пераназвана ў Long Range Proving Ground, а праз тры месяца — у авіябазу Патрык ({{lang-en|Patrick Air Force Base}}) у гонар генерал-маёра Мейсана Патрыка ({{lang-en|Mason Patrick}}).&lt;ref name=&quot;CAST_p1-5&quot;&gt;CAST 1999, p. 1-5.&lt;/ref&gt; У 1951 г. ВПС ЗША заснавалі цэнтр выпрабавання ракет {{lang-en|Eastern Test Range}}.

Раннія амерыканскія [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя]] запускі ракет выконваліся з мыса Канаверал з 1956 года.&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.astronautix.com/sites/capallc5.htm Cape Canaveral LC5]&lt;/ref&gt;

Гэтыя палёты адбыліся неўзабаве пасля некаторых субарбітальных палётаў на {{lang-en|White Sands Missile Range}}, напрыклад, [[Вікінг-11]] ({{lang-en|Viking 11 (rocket)|Viking 11}}) 24 мая 1954 г.&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.astronautix.com/lvs/viking.htm Encyclopedia Astronautica]&lt;/ref&gt;

Услед за паспяховым запускам у СССР [[Спадарожнік-1|Спадарожніка-1]] ЗША здзейснілі 6 снежня 1957 няўдалую спробу свайго першага запуску штучнага спадарожніка з мыса Канаверал — ракета-носьбіт [[Авангард TV3]] (''Vanguard TV3'') узарвалася на стартавай пляцоўцы.

[[НАСА]] было заснавана ў 1958 годзе, і ваенна-паветраныя сілы запускалі ракеты для НАСА з мыса Канаверал. Усе ракеты [[Рэдстаўн, ракеты|Рэдстаўн]] (''Redstone''), [[Юпітэр, ракета|Юпітэр]] (''PGM-19 Jupiter''), [[Першынг-1А]] (''MGM-31 Pershing''), [[Паларыс]] (''Polaris''), [[Тор, ракета|Тор]] (''Thor''), [[Атлас, ракеты|Атлас]] (''Atlas''), [[Тытан, ракета-носьбіт|Тытан]] (''Titan'') і [[Мінітмен]] (''LGM-30 Minuteman'') былі выпрабаваны з гэтай пляцоўкі. Ракета Тор стала асновай для ракеты-носьбіта [[Дэльта, ракета-носьбіт|Дэльта]] (''Delta''), пры дапамозе якой быў запушчаны спадарожнік [[Тэлстар]] (''Telstar 1'') у ліпені 1962 г.

Шэраг пляцовак для запуску ракет [[Тытан, ракета-носьбіт|Тытан]] (''Titan'') ({{lang-en|LC-15}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-16}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-19}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-20}}) і [[Атлас, ракеты|Атлас]] (''Atlas'') ({{lang-en|LC-11}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-12}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-13}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-14}}) стаў вядомы як «Ракетны рад» (''Missile Row'') у 1960-я гг.

Раннія запускі па пілатуемых праграмах НАСА [[Меркурый, касмічная праграма|Меркурый]] і [[Джэміні, касмічная праграма|Джэміні]] ажыцяўляліся спецыялістамі ВПС ЗША са стартавых пляцовак базы на мысе Канаверал {{lang-en|LC-5}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-14}} і {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-19}}.

ВПС вырашылі пашырыць магчымасці ракет-носьбітаў Titan для магчымасці пад'ёму цяжкіх грузаў. ВПС былі пабудаваны стартавыя комплексы {{lang-en|LC-40}} і {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-41}}, каб запускаць ракеты [[Тытан-3]] (''Titan III'') і [[Тытан-4]] (''Titan IV'') на поўдзень ад [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|касмічнага цэнтра Кенэдзі]]. Тытан-3 мае прыкладна такую ж грузападымальнасць, як [[Сатурн-1Б]] (''Saturn IB''), са значнай эканоміяй сродкаў. Пускавыя комплексы LC-40 і LC-41 выкарыстоўваліся для запуску ваенна-разведвальных, камунікацыйных і метэаралагічных спадарожнікаў і планетарных місій НАСА. ВПС таксама планавалі запусціць два пілатуемых касмічных праекта з пляцовак LC-40 і LC-41. Гэта пілатуемыя арбітальныя ракетныя самалёты [[Дайна-Сор]] (''X-20 Dyna Soar'') (праграма адменена ў 1963) і [[пілатуемая арбітальная лабараторыя]] (''Manned Orbital Laboratory'', MOL) ВПС ЗША — пілатуемая разведвальная касмічная станцыя (праграма адменена ў 1969).

У 1974—1977 гг. магутныя носьбіты [[Тытан, ракета-носьбіт|Тытан]]-[[Цэнтаўр, разгонны блок|Цэнтаўр]] сталі новымі носьбітамі цяжкіх грузаў для НАСА. З іх дапамогай былі праведзены запускі касмічных апаратаў серый «[[Праграма «Вікінг»|Вікінг]]» і «[[Касмічная праграма «Вояджэр»|Вояджэр]]» са стартавага комплексу LC-41. Пазней, комплекс LC-41 стаў пляцоўкай для запуску самых магутных беспілотных амерыканскіх ракет, распрацаваных ВПС ЗША — Тытан-4.

== Аб'екты ==
Са шматлікіх стартавых комплексаў, пабудаваных з 1950 г., толькі чатыры засталіся актыўнымі з двума запланаванымі для будучага выкарыстання. Стартавы комплекс {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-17}} — пляцоўка для запуску ракет [[Дэльта-2]] ({{lang-en|Delta II}}).&lt;ref name=&quot;CAST_p1-26&quot;&gt;CAST 1999, p. 1-26.&lt;/ref&gt; Стартавыя комплексы {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-37}} і {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-41}} у наш час былі зменены для запуску {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|EELV}} [[Дэльта-4]] ({{lang-en|Delta IV rocket|Delta IV}}) і [[Атлас-5]] ({{lang-en|Atlas V rocket|Atlas V}}) адпаведна.&lt;ref name=&quot;CAST_p1-31&quot;&gt;CAST 1999, p. 1-31.&lt;/ref&gt; Так, са стартавага комплексу № 41 22 красавіка 2010 года РН «Атлас-5» 501 упершыню выведзены на арбіту шматразовы човен ваеннага прызначэння [[Boeing X-37]] (пасадка здзейснена 3 снежня 2010-го на [[База Вандэнберг]], Заходні ракетны палігон). 5 сакавіка 2011 года з таго ж стартавага комплексу здзейснены другі эксперыментальны запуск чоўна, працягласць палёту якога склала 469 сут.

Гэтыя новыя ракеты-носьбіты заменяць усе раннія ракеты «Дэльта», «Атлас» і «Тытан». Стартавы комплекс {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-47}} выкарыстоўваецца для запуску [[Метэаралагічная ракета|метэаралагічных ракет-зондаў]]. Стартавы комплекс {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-46}} Касмапорта Фларыды зарэзерваваны для будучага выкарыстання.&lt;ref name=&quot;CAST_p1-35&quot;&gt;CAST 1999, p. 1-35.&lt;/ref&gt;
З касмічнага стартавага комплексу {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|SLC-40}} адбыўся [[:en:Falcon 9 Flight 1|першы запуск]] ракет [[Фалькон-9]] (''Falcon 9'') па праграме [[SpaceX]] у чэрвені 2010.&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite news|url=http://www.spacex.com/updates.php|title=Dragon/ Falcon 9 Update|publisher=SpaceX|date=October 23, 2009|accessdate=November 10, 2009|author=SpaceX Corp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727153858/http://www.spacex.com/updates.php|archivedate=27 ліпеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

У выпадку запускаў на арбіту нізкага ладу (геастацыянарную) шырата 28°27′N мае невялікі недахоп перад іншымі стартавымі пляцоўкамі, размешчанымі бліжэй да экватара. Дадатковая хуткасць за кошт вярчэння Зямлі складае прыкладна 405 м/с на Мысе Канаверал супраць прыкладна 465 м/с на [[Куру (касмадром)|касмадроме Куру]] Гвіянскага касмічнага цэнтра ў [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіяне]] (Паўднёвая Амерыка).&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/34/space2.html ASP: Up, Up, and Away]&lt;/ref&gt;

У выпадку запускаў на арбіту высокага нахілу (палярную) шырата не мае значэння, але мыс Канаверал не падыходзіць з-за наяўнасці населеных пунктаў пад траекторыямі запуску ў гэтым кірунку, таму для такіх запускаў выкарыстоўваецца [[База Вандэнберг]] (''Vandenberg Air Force Base'') на процілеглым Заходнім узбярэжжы ЗША.

На тэрыторыі стартавага комплексу {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|LC-26}} размешчаны [[:en:Air Force Space &amp; Missile Museum|Ваенна-паветраны і ракетны музей]].&lt;ref name=&quot;CAST_p1-29&quot;&gt;CAST 1999, pp. 1-29 to 1-30.&lt;/ref&gt;

У склад авіябазы ўваходзіць аднайменны ваенны аэрадром.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=packed perrow=4 widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;250px&quot; &gt;
Выява:Merritt Island.jpg|База ВПС ЗША на мысе Канаверал (паказана цёмна-зялёным колерам).
Выява:Cape canaveral.jpg|[[Мыс Канаверал]] — від са спадарожніка.
Выява:Cape Canaveral Air Force Station.jpg|Від на поўнач у кірунку шэрагу стартавых пляцовак (Missile Row) у [[1960-я]].
Выява:Cape Canaveral Lighthouse (2009)-LF.JPG| [[Маяк на мысе Канаверал]] ({{lang-en|Cape Canaveral lighthouse}}).

Выява:Mercury-Redstone 3 Launch MSFC-6100884.jpg|[[Меркурый-Рэдстаўн-3]] (першы амерыканскі субарбітальны пілатуемы запуск у 1961 годзе з пляцоўкі {{lang-en|LC-5}}.
Выява:Saturn IB-Apollo 7 lifts off.jpg|Запуск [[Апалон-7]] ракетай [[Сатурн-1Б]] у 1968 годзе з пляцоўкі {{lang-en|LC-37}}.
Выява:Titan 3E Centaur launches Voyager 2.jpg| Запуск ракетай «[[Titan IIIE|Тытан-3Е]]» зонда [[Касмічная праграма «Вояджэр»|Вояджэр]] у 1977 годзе з пляцоўкі [[SLC-41]].
Выява:Liberty Star and Freedom Star at Hangar AF 01.jpg|Судны «Liberty Star» і «Freedom Star» у ангара базы ВПС ЗША на мысе Канаверал
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* {{Lang-en|Portal:United States Air Force}}
* {{Lang-en|List of Cape Canaveral and Merritt Island launch sites}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|url=http://www.fas.org/spp/military/facility/99mar_ccas_1.pdf|title=Launch Site Safety Assessment, Section 1.0 Eastern Range General Range Capabilities|accessdate=January 25, 2010|work=Research Triangle Institute, Center for Aerospace Technology (CAST), Florida Office|date=March 1999|format=[[PDF]]|publisher=Federal Aviation Administration|archiveurl=https://www.webcitation.org/67XH4x0Rw?url=http://www.fas.org/spp/military/facility/99mar_ccas_1.pdf|archivedate=9 мая 2012|url-status=live}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.patrick.af.mil/ Patrick Air Force Base]
* [http://www.robsv.com/cape/ Cape Canaveral Air Force Station Virtual Tour]
* [http://www.spacemuseum.org/ CCAFS Space and Missile Museum Web site]
* [http://AroundCentralFlorida.com/features/CapeCanaveralLighthouse/ «Cape Canaveral Lighthouse Shines Again» article and video interview about the lighthouse] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070921094112/http://aroundcentralflorida.com/features/CapeCanaveralLighthouse/ |date=21 верасня 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20070703230334/http://www.nps.gov/history/nr/travel/aviation/ Aviation: From Sand Dunes to Sonic Booms, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
* [http://www.pogoda.ru.net/usametar.php?id=KXMR Cocoa Beach, Cape Canaveral Air Force Station Skid Strip] (зводкі фактычнага надвор'я на авіябазе Мыс Канаверал)
* [http://pentagonus.ru/publ/vostochnyj_poligon_vvs_ssha_2012/13-1-0-2246 Усходні палігон ВПС ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313053426/http://pentagonus.ru/publ/vostochnyj_poligon_vvs_ssha_2012/13-1-0-2246 |date=13 сакавіка 2016 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Касмадромы}}

[[Катэгорыя:База ВПС ЗША на мысе Канаверал| ]]
[[Катэгорыя:Ваенныя аэрадромы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фларыда (штат)]]
[[Катэгорыя:Аб'екты Нацыянальнага рэестру гістарычных месцаў у Фларыдзе]]</text>
      <sha1>io48zvzwkp8hxhsp29221ffnm4m6j7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240932</id>
    <revision>
      <id>5209382</id>
      <parentid>4902697</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="89v6oe0z8by8smod83shcmrb7v9br7s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Караны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Karany_(1).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 35
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 41|lon_sec = 15
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Вяззеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243022204
}}

'''Кара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Караны́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karany}}, {{lang-ru|Караны}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вяззеўскі сельсавет|Вяззеўскага сельсавета]].

Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Карытненскі сельсавет|Карытненскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202002955/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 |date=2 снежня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Вёска на рэчцы, што цяпер называецца Каранскі канал, або [[Тучанка]]. На ранейшых картах рака пазначалася як Крадуч або Крадаўка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Вяззеўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вяззеўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>89v6oe0z8by8smod83shcmrb7v9br7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209384</id>
      <parentid>5209382</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="rqdjb6tmvpzx4doilp2nf8bofvj57or" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Караны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Karany_(1).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 35
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 41|lon_sec = 15
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Вяззеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243022204
}}

'''Кара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Караны́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karany}}, {{lang-ru|Караны}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вяззеўскі сельсавет|Вяззеўскага сельсавета]].

Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Карытненскі сельсавет|Карытненскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202002955/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 |date=2 снежня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Вёска на рэчцы, што цяпер называецца Каранскі канал, або [[Тучанка]]. На ранейшых картах рака пазначалася як Крадуч або Крадаўка.

На карце XVIII ст. (ПГМ) на ўсходзе ад вёскі пасярод балота пазначанае возера [[Страшное (возера, Асіповіцкі раён)|Страшное]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Вяззеўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вяззеўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>rqdjb6tmvpzx4doilp2nf8bofvj57or</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209385</id>
      <parentid>5209384</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="afv9bvy3xh1j6o869go2lnr36dgtdac" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Караны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Karany_(1).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 35
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 41|lon_sec = 15
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Вяззеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243022204
}}

'''Кара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Караны́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karany}}, {{lang-ru|Караны}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вяззеўскі сельсавет|Вяззеўскага сельсавета]].

Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Карытненскі сельсавет|Карытненскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202002955/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 |date=2 снежня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Вёска на рэчцы, што цяпер называецца Каранскі канал, або [[Тучанка]]. На ранейшых картах рака пазначалася як Крадуч або Крадаўка.

На карце XVIII ст. (ПГМ) на ўсходзе ад вёскі пасярод ссохлага на сёння балота пазначалася возера [[Страшное (возера, Асіповіцкі раён)|Страшное]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Вяззеўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вяззеўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>afv9bvy3xh1j6o869go2lnr36dgtdac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209386</id>
      <parentid>5209385</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4197" sha1="89v6oe0z8by8smod83shcmrb7v9br7s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Караны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Karany_(1).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 35
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 41|lon_sec = 15
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Вяззеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243022204
}}

'''Кара́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Караны́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karany}}, {{lang-ru|Караны}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вяззеўскі сельсавет|Вяззеўскага сельсавета]].

Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Карытненскі сельсавет|Карытненскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202002955/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D917m0086648&amp;p1=1 |date=2 снежня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Вёска на рэчцы, што цяпер называецца Каранскі канал, або [[Тучанка]]. На ранейшых картах рака пазначалася як Крадуч або Крадаўка.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Вяззеўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вяззеўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>89v6oe0z8by8smod83shcmrb7v9br7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буда (Лапіцкі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240941</id>
    <revision>
      <id>5209366</id>
      <parentid>4902706</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="s71zqanl14z53ria0deec6b8vl6uy9g" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Буда, значэнні}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Буда
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Лапіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Бу́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Buda}}, {{lang-ru|Буда}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лапіцкі сельсавет|Лапіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На даваенных картах на месцы вёскі пазначаная не толькі Буда, але і [[Цалянская Буда]]. Тут бярэ пачатак рэчка Цалянка, якая пазначаная на карце ХІХ ст. (Шуберта) як &quot;Целянка&quot;. Ніжэй на гэтай рэчцы, цяпер безназоўнай, пазнейшае паселішча [[Ручэй (Асіповіцкі раён)|Ручэй]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лапіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Лапіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>s71zqanl14z53ria0deec6b8vl6uy9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ручэй (Асіповіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240957</id>
    <revision>
      <id>5209365</id>
      <parentid>4902722</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="1g6im0hnhb45t32x02ob2mh7stbzh3b" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Ручэй}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ручэй
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 25|lat_sec = 42
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 28|lon_sec = 22
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Лапіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243023396
}}

'''Ручэ́й'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ručej}}, {{lang-ru|Ручей}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лапіцкі сельсавет|Лапіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На дарэвалюцыйных картах такой вёскі не пазначана. Яна на рэчцы, прытоку [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], што на картах ХІХ ст. пазначаная як Цалянка (&quot;Целянка&quot;). Вышэй па рэчцы была цяпер не існая вёска [[Цалянка]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лапіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Лапіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>1g6im0hnhb45t32x02ob2mh7stbzh3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пратасевічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240994</id>
    <revision>
      <id>5209371</id>
      <parentid>5012370</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="reg9jmb9mmk1o5rheps339qlz486jev" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Пратасевічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 12
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 33|lon_sec = 48
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Асіповіцкі
|сельсавет             = Пратасевіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Пратасе́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pratasievičy}}, {{lang-ru|Протасевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пратасевіцкі сельсавет|Пратасевіцкага сельсавета]].

У 1939—1947 гадах цэнтр [[Верайцоўскі сельсавет|Верайцоўскага сельсавета]], у 1964—2006 гадах цэнтр Пратасевіцкага сельсавета.

== Геаграфія ==
Паводле назвы Пратасевічаў названы [[Пратасевіцкі канал]], што цячэ праз вёску. На карце ХІХ ст. (Шуберта) менавіта гэта рака [[Сіняя (рака)|Сінія]], а яе правы прыток рэчка Сініца, што ўцякае ў Сінію на паўднёвай ускраіне сучасных [[Асіповічы|Асіповічаў]], цяпер на картах пазначаецца як рака Сіняя.

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1560 годзе як сяло Прудашаўскае ў абмежаванні сёлаў [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 1769, воп. 1, спр. 7, с. 178&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пратасевіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пратасевіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]]</text>
      <sha1>reg9jmb9mmk1o5rheps339qlz486jev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касарычы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241698</id>
    <revision>
      <id>5209398</id>
      <parentid>5206662</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1845" sha1="37llf7q7ssogy3heknwghnmrp0obrkt" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Касарычы
|выява                 = Kasaryčy, Juraŭskaja. Касарычы, Юраўская (D. Strukov, 1864-67).jpg
|подпіс                = Касарычы на малюнку [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]]
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Каткаўскі
}}

'''Каса́рычы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kasaryčy}}, {{lang-ru|Косаричи}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каткаўскі сельсавет|Каткаўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Паводле даваенных картаў Касарычы знаходзіліся на заходнім беразе вялікага возера, што было ўтворанае разлівам вады ракі [[Пціч (рака)|Пцічы]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://wikimapia.org/#lang=be&amp;lat=52.750815&amp;lon=28.764610&amp;z=15&amp;m=b/ Wikimapia]

{{Каткаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каткаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Касарычы| ]]</text>
      <sha1>37llf7q7ssogy3heknwghnmrp0obrkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольніца (Глускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241776</id>
    <revision>
      <id>5209396</id>
      <parentid>4903462</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4456" sha1="r5wcf2g783czj8eavzjz4s1uh74tosq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Вольніца}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Вольніца
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 50
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 30|lon_sec = 47
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Глускі
|сельсавет             = Хваставіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243023463
}}
'''Во́льніца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Альні́ца'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Voĺnica}}, {{lang-ru|Вольница}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хваставіцкі сельсавет|Хваставіцкага сельсавета]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як &quot;Ольницы&quot; (у множным ліку).

== Геаграфія ==
Вёска знаходзіцца каля левага берага ракі [[Альніца (рака)|Альніца]]. Каля вёскі на рацэ [[сажалка]].

== Гісторыя ==
Да 24 чэрвеня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Завалочыцкі сельсавет|Завалочыцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Хваставіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Хваставіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]]</text>
      <sha1>r5wcf2g783czj8eavzjz4s1uh74tosq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Іванавіч Дзянікін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245469</id>
    <revision>
      <id>5209494</id>
      <parentid>5155961</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T00:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250380" sha1="exraskwkbc8d2lopnl2zowxt65txfk2" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| пасада = Выконваючы абавязкі [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка Расіі]]
| імя = Антон Іванавіч Дзянікін
| папярэднік = [[Аляксандр Васільевіч Калчак]]
| пераемнік = няма
| сцяг = SupremeRulerFlag.jpg
| сцяг2 = Kolchak (blason).jpg
|перыядпачатак = 4 студзеня 
|перыядканец = 4 красавіка 1920 года
| выява = Anton Denikin 1918-1919.jpg
| шырыня = 240px
| арыгінал імя = {{lang-ru|Антон Иванович Деникин}} &lt;br /&gt; {{lang-pl|Anton Iwanowicz Denikin}}
|прыналежнасць = {{Расійская імперыя}} &lt;br /&gt; {{Сцяг Расіі}} [[Расійская рэспубліка]]&lt;br /&gt; {{Сцяг Расіі}} [[Белы рух]]
|гады службы = 1890—1920
|званне = {{РІА, Генерал-лейтэнант}} [[Афіцэры Генеральнага штаба|Генеральнага штаба генерал-лейтэнант]]
|род войскаў = [[Пяхота|інфантэрыя]]
|камандаваў =[[Жалезная брыгада|4-й стралковай брыгадай]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(3 верасня 1914 г. — 9 верасня 1916 г., з красавіка 1915 г. — дывізія)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
[[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-м армейскім корпусам]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(9 верасня 1916 г. — 28 сакавіка 1917 г.)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;[[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(31 мая — 30 ліпеня 1917 г.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронтам]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2—29 жніўня 1917 г.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(13 красавіка 1918 г. — 8 студзеня 1919 г.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(8 студзеня 1919 г. — 4 красавіка 1920 г.)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Намеснік Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1919—1920)&lt;/small&gt;
|бітвы = [[Руска-японская вайна]]&lt;br /&gt;[[Першая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Грамадзянская вайна ў Расіі]]
|узнагароды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
Расійскія ўзнагароды:
{{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}}
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені з мячамі і бантам}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}}
{{!}}-
{{!}}{{Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу}}
{{!}}}
&lt;small&gt;Зброя:&lt;/small&gt;
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}[[Файл:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўская зброя]]{{!!}}[[Файл:Золотой эфес1.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўская зброя з дыяментамі]]
{{!}}}
Замежныя ўзнагароды:
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Рыцар-камандор ордэна Лазні}}{{!!}}{{Ваенны крыж 1914—1918, Францыя}}{{!!}}{{Ордэн Міхая Храбрага}} 3 ст.
{{!}}}
|Commons = Anton Denikin
}}
'''Анто́н Іва́навіч Дзяні́кін''' ({{lang-ru|Антон Иванович Деникин}}, {{lang-pl|Anton Iwanowicz Denikin}}; {{ДН|16|12|1872|4}}{{efn|Даты ў артыкуле прыведзены па [[Юліянскі каляндар|старым]] і [[Грыгарыянскі каляндар|новым стылі]], калі падзеі адносяцца да дарэвалюцыйнага перыяду і Грамадзянскай вайны ў Расіі, таму што ў Расійскай імперыі і на Белым Поўдні выкарыстоўваўся стары стыль.}}, прыгарад {{МН|Улацлавака|ва Улацлаваку|Улацлавак}}, [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]]&lt;ref&gt;цяпер {{МН|Куяўска-Паморскае ваяводства|ў Куяўска-Паморскім ваяводстве|}}, [[Польшча]]&lt;/ref&gt; — {{ДС|7|8|1947}}, [[Эн-Арбар]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — расійскі военачальнік, палітычны і грамадскі дзеяч, пісьменнік, мемуарыст, публіцыст і ваенны дакументаліст.

Удзельнік [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. Адзін з найбольш выдатных генералаў [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|506—507}}&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|51}}. Камандзір [[Жалезная брыгада|4-й стралковай «жалезнай» брыгады]] (1914—1916, з 1915 года — разгорнутая пад яго камандаваннем у дывізію), [[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-га армейскага корпуса]] (1916—1917). [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]] [[генерал-лейтэнант]] (1916), камандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім]] і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім]] франтамі (1917). Актыўны ўдзельнік ваенных з’ездаў 1917 года, праціўнік {{нп4|Дэмакратызацыя арміі ў Расіі, 1917|дэмакратызацыі арміі|ru|Демократизация армии в России (1917)}}&lt;ref name=&quot;Карпенко&quot;/&gt;. Выказаў падтрымку [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскаму выступленню]], за што арыштаваны [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]], удзельнік [[Бярдычаўскае сядзенне|Бярдычаўскага]] і [[Быхаўскае сядзенне|Быхаўскага сядзенняў]] генералаў (1917).

Адзін з асноўных кіраўнікоў [[Белы рух|Белага руху]] ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], яго лідар на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]]&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;{{rp|52,54}}. Дамогся найбольшых ваенных і палітычных вынікаў сярод усіх кіраўнікоў Белага руху&lt;ref name=&quot;Тимашев&quot;/&gt;. {{нп4|Першапаходнік|Першапаходнік|ru|Первопоходник}}, адзін з асноўных арганізатараў, а затым камандуючы [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]] (1918—1919). Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброенымі сіламі Поўдня Расіі]] (1919—1920), намеснік [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка]]&lt;ref name=&quot;zvetkov&quot;&gt;{{кніга|аўтар= Цветков В. Ж.|загаловак= Белое дело в России. 1919 г. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|выданне= 1-е|месца= Москва|выдавецтва= Посев|год= 2009|старонак= 636|isbn = 978-5-85824-184-3|тыраж= 250}}&lt;/ref&gt; і вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Руская армія (1919)|Рускай арміі]] адмірала [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]] (1919—1920)&lt;ref name=&quot;БГ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ruguard.ru/news/a-135.html|title=День рождения Антона Ивановича Деникина|date=2010-12-04|work=События|publisher=Белая гвардия|access-date=2011-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617164610/http://www.ruguard.ru/news/a-135.html|archive-date=17 чэрвеня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі вярхоўнага кіраўніка Расіі (4 студзеня — 4 красавіка 1920 года)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Деникин А. И.|загаловак = Очерки русской смуты|месца = Берлін|выдавецтва = Медны вершнік|год = 1926|старонкі = 464}}&lt;/ref&gt;.

З красавіка [[1920]] года — [[Белая эміграцыя|эмігрант]], адзін з асноўных палітычных дзеячаў рускай эміграцыі. Аўтар успамінаў «[[Нарысы рускай смуты]]» (1921—1926) — фундаментальнага гісторыка-біяграфічнага твора пра Грамадзянскую вайну ў Расіі, успамінаў «[[Старая армія, Дзянікін|Старая армія]]» (1929—1931), аўтабіяграфічнай аповесці «[[Шлях рускага афіцэра]]» (выдадзена ў [[1953]] годзе) і шэрагу іншых твораў.
{{TOChidden}}

== Біяграфія ==
Антон Іванавіч Дзянікін нарадзіўся {{СС|16|снежня|1872|4||}} года ў вёсцы [[Шпеталь Дольны]], [[Вісла|завіслінскім]] прыгарадзе [[Улацлавак]]а, павятовага горада [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у сям’і адстаўнога [[маёр]]а памежнай варты.

=== Паходжанне ===
Бацька, [[Іван Яфімавіч Дзянікін]] (1807—1885), паходзіў з [[Прыгоннае права|прыгонных]] сялян [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]. Памешчык аддаў маладога бацьку Дзянікіна ў {{нп4|рэкрут|рэкруты|ru|Рекрут}}. Пасля 22 гадоў салдацкай службы ён змог выслужыцца ў афіцэры, затым зрабіў ваенную кар’еру і выйшаў у адстаўку ў 1869 годзе ў чыне маёра. У выніку ён праслужыў у арміі 35 гадоў, удзельнічаў у {{нп4|Падаўленне Венгерскага паўстання, 1848—1849|Венгерскай|ru|Подавление Венгерского восстания (1848—1849)}}, [[Крымская вайна|Крымскай]] і [[Польскае паўстанне 1863 года|Польскай]] кампаніях&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

Маці, [[Лізавета Фёдараўна Дзянікіна|Лізавета (Эльжбета) Фёдараўна (Францыскаўна) Уржасінская]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt; (1843—1916){{sfn|''Будницкий О. В.''|name=&quot;КМ&quot;|2008}}, па нацыянальнасці [[палякі|полька]], з сям’і збяднелых дробных землеўладальнікаў&lt;ref name=&quot;КМ&quot; /&gt;.

Біёграф Дзянікіна {{нп4|Дзмітрый Уладзіміравіч Ляховіч|Дзмітрый Ляховіч|ru|Лехович, Дмитрий Владимирович}} адзначаў, што ён, як адзін з правадыроў антыкамуністычнай барацьбы, па-за ўсякімі сумневамі, быў больш «пралетарскага паходжання», чым яго будучыя праціўнікі — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], [[Леў Давыдавіч Троцкі|Троцкі]] і многія іншыя&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

=== Дзяцінства і юнацкасць ===
{{СС|7|студзеня|1873|25|снежня|1872}} года, у трохтыднёвым узросце, быў [[Хрышчэнне|хрышчоны]] бацькам у [[Праваслаўе|праваслаўі]]&lt;ref name=&quot;Карпенко&quot;/&gt;. У чатыры гады адораны хлопчык навучыўся бегла чытаць&lt;ref name=&quot;Имя&quot;&gt;{{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Имя Россия. Исторический выбор 2008|адказны=Под. ред. член-корр. РАН А. Н. Сахарова, отв ред. О. В. Сухарева|месца=М.|выдавецтва=АСТ:Астрель|год=2008|старонкі=41—43|старонак=383|isbn=978-5-17-055135-4|тыраж=30 000}}&lt;/ref&gt;; з дзяцінства свабодна размаўляў на [[руская мова|рускай]] і [[польская мова|польскай]] мовах&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Родин Игорь|загаловак=Победитель в проигравшей армии|мова=ru|выданне=Киевский телеграф|тып=газета|месца=Киев|год=2005|выпуск=30 сентября — 6 октября 2005 года}}&lt;/ref&gt;{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|name=&quot;Черкасов&quot;|loc=[http://apologetika.eu/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;sid=346&amp;file=article&amp;pageid=2 Ч. 1. Сын офицера]}}. Сям’я Дзянікіных жыла бедна і існавала на пенсію бацькі ў памеры 36 рублёў у месяц. Дзянікін выхоўваўся «ў рускасці і [[Праваслаўе|праваслаўі]]». Бацька быў глыбока веруючым чалавекам, заўсёды быў на царкоўных службах і браў сына з сабой. З дзяцінства Антон стаў прыслугоўваць ля [[алтар]]а, спяваць на [[клірас]]е, біць у звон, а пазней чытаць {{нп4|шасціпсалміе|шасціпсалміе|ru|Шестопсалмие}} і [[Кніга Апостал|Апостал]]. Часам ён разам з маці, якая вызнавала [[каталіцтва]], хадзіў у [[касцёл]]. Ляховіч піша, што Антон Дзянікін у мясцовай сціплай палкавой царкве ўспрымаў праваслаўнае набажэнства як «сваё, роднае, блізкае», а каталіцкае — як цікавае гледзішча&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лехович Д.|загаловак=Деникин. Жизнь русского офицера|месца=М.|выдавецтва=Евразия|год=2004|старонак=888|isbn=5-93494-071-6}}&lt;/ref&gt;. У 1882 годзе, ва ўзросце 9 гадоў, Дзянікін здаў уступны экзамен у першы клас Улацлаўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага вучылішча]]. Пасля смерці бацькі ў 1885 годзе жыць сям’і Дзянікіных стала яшчэ цяжэй, таму што пенсія паменшылася да 20 рублёў у месяц, і ў 13 гадоў Антон пачаў падзарабляць рэпетытарствам, падрыхтоўваючы другакласнікаў, за што меў 12 рублёў у месяц. Асаблівыя поспехі вучань Дзянікін дэманстраваў у вывучэнні матэматыкі&lt;ref name=&quot;Черкасов&quot;/&gt;. У 15 гадоў яму як стараннаму вучню прызначылі ўласнае вучнёўскае ўтрыманне ў 20 рублёў і падалі права пражывання на вучнёўскай кватэры з васьмі вучняў, дзе ён быў прызначаны старэйшым&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;. Пазней Дзянікін жыў па-за домам і вучыўся ў [[Ловіч|Ловіцкім]] рэальным вучылішчы, якое знаходзілася ў суседнім горадзе &lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

&lt;gallery heights=&quot;250&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Бацькі Дзянікіна&quot;&gt;
Файл:Иван Ефимович Деникин (1807-1885).jpg | бацька
Файл:Denikin mother.png                    | маці
&lt;/gallery&gt;

==== Пачатак ваеннай службы ====
[[Файл:Деникин молодой офицер.jpg|thumb|200px|left|Выпускнік Кіеўскага юнкерскага вучылішча, 1893 год.]]
[[Файл:2-я кавалерийская бригада и молодой поручик Деникин.png|200px|міні|Афіцэры 2-й кавалерыйскай брыгады. Трэці злева ў верхнім шэрагу паручнік Дзянікін. Паміж 1892 і 1895 гг.]]
З дзяцінства марыў ісці па стопах бацькі і паступіць на ваенную службу. У 1890 годзе, пасля заканчэння Ловіцкага рэальнага вучылішча, быў залічаны {{нп4|вольнапісаны|вольнапісаным|ru|Вольноопределяющийся}} у {{нп4|1-ы стралковы полк|1-ы стралковы полк|pl|1 Pułk Strzelców Imperium Rosyjskiego}}, тры месяцы пражыў у казарме ў [[Плоцк]]у{{sfn|''Деникина М. А. (Грей М.)''|name=&quot;Грей&quot;|2003}} і ў чэрвені&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt; таго ж года прыняты ў {{нп4|Кіеўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскае пяхотнае юнкерскае вучылішча|ru|Киевское военное училище}} на ваенна-вучылішчны курс. Пасля заканчэння двухгадовага курсу ў вучылішчы {{СС|16|жніўня|1892|4||}} года&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt; быў узведзены ў [[падпаручнік]]і і прызначаны у 2-ю артылерыйскую брыгаду, раскватараваную ў павятовым горадзе [[Бяла Падляска|Бела]] [[Сядлецкая губерня|Сядлецкай губерні]], у 159 вёрстах ад [[Варшава|Варшавы]]. Выражаўся пра сваё знаходжанне ў Беле як пра тыповую стаянку для большасці вайсковых часцей, закінутых у глухмень [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай]], [[Віленская ваенная акруга|Віленскай]], часткова [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай ваенных акруг]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

У 1892 годзе 20-гадовы Дзянікін быў запрошаны папаляваць на [[дзік]]оў. Падчас гэтага палявання яму давялося забіць раз’юшанага дзіка, які загнаў на дрэва нейкага падатковага інспектара Васіля Чыжа, які таксама прымаў удзел у паляванні і лічыўся дасведчаным мясцовым паляўнічым. Пасля гэтага выпадку Дзянікін быў запрошаны на {{нп4|хрэсьбіны|хрэсьбіны|ru|Крестины}} дачкі Васіля Чыжа [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніі]], якая нарадзілася некалькі тыдняў таму, і стаў сябрам гэтай сям’і. Праз тры гады ён падарыў Ксеніі на [[Раство Хрыстова|Раство]] [[лялька|ляльку]], у якой расплюшчваліся і заплюшчваліся вочы. Дзяўчынка надоўга запомніла гэты падарунак. Праз шмат гадоў, у 1918 годзе, калі Дзянікін ужо ўзначаліў [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкую армію]], Ксенія Чыж стала яго жонкай&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

==== Акадэмія Генеральнага штаба ====
[[Файл:Поручик Деникин 1895 год.jpg|міні|200px|Слухач курсаў Акадэміі Генеральнага штаба [[паручнік]] Дзянікін, Санкт-Пецярбург, 1895 год.]]
Улетку 1895 года, пасля некалькіх гадоў падрыхтоўкі, адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе здаў конкурсны экзамен у {{нп4|Акадэмія Генеральнага штаба, Расійская імперыя|Акадэмію Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. У канцы першага года вучобы аказаўся адлічаным з Акадэміі за няздачу экзамена па гісторыі ваеннага мастацтва, аднак праз тры месяцы ён вытрымаў экзамен і зноў быў залічаны на першы курс Акадэміі{{sfn|''Гордеев Ю. Н.''|name=&quot;Гордеев&quot;|1993}}. Наступныя некалькі гадоў вучыўся ў сталіцы Расійскай імперыі. Тут ён, сярод навучэнцаў акадэміі, быў запрошаны на прыём у [[Зімовы палац]] і ўбачыў [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]. Увесну 1899 года па завяршэнні курсу быў узведзены ў капітаны&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;, аднак напярэдадні яго выпуску новы начальнік Акадэміі Генштаба генерал Мікалай Сухоцін (сябар ваеннага міністра [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|Аляксея Курапаткіна]]) адвольна змяніў спісы выпускнікоў, прылічаных да Генеральнага штаба, у выніку чаго правінцыйны афіцэр Дзянікін не патрапіў у іх лік. Скарыстаўся пададзеным статутам правам: падаў на генерала Сухоціна скаргу «на Найвышэйшае імя» (Цара Імператара). Нягледзячы на тое, што сабраная ваенным міністрам акадэмічная канферэнцыя прызнала дзеянні генерала незаконнымі, справу паспрабавалі замяць, а Дзянікіну прапанавалі забраць скаргу і напісаць замест яе прашэнне аб міласці, якую паабяцалі задаволіць і прылічыць афіцэра да Генеральнага штаба. На гэта адказаў: «Я міласці не прашу. Дамагаюся толькі таго, што мне належыць па праву». У выніку скаргу адхілілі, а Дзянікіна не прылічылі да Генеральнага штаба «за характар!»&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

Праяўляў схільнасць да паэзіі і публіцыстыкі. У дзіцячыя гады ён адпраўляў у рэдакцыю часопіса {{нп4|Ніва, часопіс|«Ніва»|ru|Нива (журнал)}} свае вершы і быў вельмі засмучаны, што іх не друкавалі і з рэдакцыі яму не адказвалі, у выніку чаго Дзянікін зрабіў выснову, што «паэзія — справа несур’ёзная». Пазней ён пачаў пісаць у прозе. У 1898 годзе яго апавяданне было ўпершыню апублікаваны ў часопісе «Разведчык», а затым Дзянікіна надрукавалі ў {{нп4|Варшаўскі дзённік|«Варшаўскім дзённіку»|ru|Варшавский дневник}}. Выдаваўся пад псеўданімам Іван Ночын&lt;ref name=&quot;Иоффе&quot;/&gt; і пісаў галоўным чынам на тэму армейскага побыту&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

У 1900 годзе вярнуўся ў Белу, дзе зноў служыў у 2-й артылерыйскай брыгадзе да 1902 года&lt;ref name=&quot;КМ&quot;/&gt;. Праз два гады пасля завяршэння Акадэміі Генштаба напісаў ліст Курапаткіну з просьбай разабрацца ў яго даўняй сітуацыі. Курапаткін атрымаў ліст і падчас найбліжэйшай аўдыенцыі ў Мікалая Другога «выказаў шкадаванне, што паступіў несправядліва, і атрымаў наказы» на залічэнне Дзянікіна афіцэрам Генеральнага штаба, што і адбылося ўлетку 1902 года&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;. Пасля гэтага перад Дзянікіным, паводле меркавання гісторыка Івана Казлова, адкрывалася бліскучая будучыня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Козлов А. И.|частка=1|загаловак=Жизнь и судьба русского генерала Антона Ивановича Деникина|спасылка=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1915&amp;level1=main&amp;level2=articles|выданне=RELGA|год=1999|том=№ 21 [27]}}&lt;/ref&gt;. У першыя дні студзеня 1902 года пакінуў Белу і быў прыняты ў штаб 2-й пяхотнай дывізіі, якая размяшчалася ў [[Брэст|Брэст-Літоўску]], дзе яму на адзін год было даручана камандаванне ротай {{нп4|Пултускі 183-ы пяхотны полк|183-га Пултускага палка|ru|Пултусский 183-й пехотный полк}}, якая размяшчалася ў Варшаве&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;. Рота Дзянікіна час ад часу прызначалася ахоўваць «Дзясяты павільён» {{нп4|Варшаўская крэпасць|Варшаўскай крэпасці|ru|Варшавская крепость}}, дзе ўтрымліваліся асабліва небяспечныя палітычныя злачынцы, у тым ліку будучы кіраўнік польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі]]&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|name=&quot;Черкасов3&quot;|loc=[http://apologetika.eu/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;sid=375&amp;file=article&amp;pageid=1 Ч. 3. Деникинская сопка]}}. У кастрычніку [[1903]] года&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;, па заканчэнні цэнзавага тэрміна камандавання, быў пераведзены ў [[ад'ютант]]ы 2-га кавалерыйскага корпуса, які размяшчаўся тут жа, дзе праслужыў да 1904 года&lt;ref name=&quot;КМ&quot;/&gt;.

==== У руска-японскай вайне ====
[[Файл:Anton Denikin 1906.png|thumb|left|200px|1906 год.]]
У студзені 1904 года пад капітанам Дзянікіным, якія служылі ў Варшаве, зваліўся конь, нага захрасла ў стрэмі, а конь, падняўшыся, працягнуў яго сотню метраў, і ён парваў звязкі і вывіхнуў пальцы нагі. Полк, у якім служыў Дзянікін, не ішоў на вайну, але {{СС|27|лютага|1904|14||}} года капітан дамогся асабістага дазволу быць адкамандзіраваным у дзеючую армію. {{СС|2|сакавіка|1904|17|лютага|}} года, яшчэ кульгавы, ён адбыў на цягнік у Маскву, адкуль яму трэба было даехаць у [[Харбін]]. У гэтым жа цягніку ехалі на [[Далёкі Усход]] адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|Сцяпан Макараў]] і генерал [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Павел Рэненкампф]]. {{СС|18|сакавіка|1904|5||}} года Дзянікін сышоў у Харбіне&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;.

У канцы лютага 1904 года&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;, яшчэ да прыбыцця, быў прызначаны начальнікам штаба 3-й брыгады&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt; Заамурскай акругі Асобнага корпуса памежнай варты, якая стаяла ў глыбокім тыле і ўступала ў сутычкі з кітайскімі разбойніцкімі атрадамі {{нп4|Хунхузы|хунхузаў|ru|Хунхузы}}. У верасні атрымала пасада афіцэра для даручэнняў у штабе 8-га корпуса Маньчжурскай арміі. Затым вярнуўся ў Харбін і адтуль {{СС|11|лістапада|1904|28|кастрычніка|}} года ўжо ў чыне падпалкоўніка&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt; быў накіраваны ў Цынхечэн ва Усходні атрад і прыняў пасаду начальніка штаба Забайкальскай казачай дывізіі генерала Рэненкампфа&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;. Першы баявы досвед атрымаў падчас Цынхечэнскага бою {{СС|2|снежня|1904|19|лістапада|}} года&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Адна з [[Сопка|сопак]] раёна бою ўвайшла ў ваенную гісторыю пад назвай «Дзянікінскай» за адбітае ім штыкамі японскае наступленне&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;. У снежні 1904 года ўдзельнічаў ва ўзмоцненых разведках. Яго сілы, двойчы збіваючы перадавыя часці японцаў, выходзілі да Цзянчана. На чале самастойнага атрада адкінуў японцаў ад перавала Ванцэлін&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;. У лютым — сакавіку [[1905]] года ўдзельнічаў у {{нп4|Мукдэнская бітва|Мукдэнскай бітве|ru|Мукденское сражение}}. Незадоўга да гэтай бітвы, {{СС|31|снежня|1904|18||}} года&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;, быў прызначаны начальнікам штаба Урала-Забайкальскай дывізіі генерала {{нп4|Павел Іванавіч Мішчанка|Мішчанкі|ru|Мищенко, Павел Иванович}}, якая спецыялізавалася на конных рэйдах у тыл праціўніка (гл. {{нп4|Набег на Інкоу|Набег на Інкоу|ru|Набег на Инкоу}}). Там выявіў сябе ініцыятыўным афіцэрам, спрацаваўшыся з генералам Мішчанкам. Паспяховы рэйд быў здзейснены ў маі 1905 года падчас коннага набегу генерала Мішчанкі, у якім прымаў актыўны ўдзел Дзянікін&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Сам ён такім чынам апісвае вынікі гэтага рэйду{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|с= 209.}}:{{цытата|Разгромлены дзве транспартныя дарогі са складамі, запасамі і тэлеграфнымі лініямі; знішчаны звыш 800 вазоў з каштоўным грузам і выведзены больш за 200 коней; узяты ў палон 234 японцы (50 афіцэраў) і прынамсі 500 выведзены з шыхту… Каштаваў нам набег 187 забітымі і параненымі.}} {{СС|8|жніўня|1905|26|ліпеня|}} года дзейнасць Дзянікіна атрымала высокае прызнанне ў камандавання&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;, і «за адрозненне ў справах супраць японцаў»&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt; ён быў узведзены ў палкоўнікі і ўзнагароджаны ордэнамі {{нп4|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Святога Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 3-й ступені з мячамі і бантамі і [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] 2-й ступені з мячамі&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння войны і падпісання {{нп4|Портсмуцкі мірны дагавор|Портсмуцкага міру|ru|Портсмутский мирный договор}}, ва ўмовах блытаніны і салдацкіх хваляванняў, выехаў у снежні 1905 года&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt; з Харбіна і ў студзені 1906 года прыбыў у Санкт-Пецярбург&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

==== Паміж войнамі ====
[[Файл:Деникин офицер Генштаба.jpg|міні|200px|Камандзір 17-га пяхотнага Архангелагародскага палка [[палкоўнік]] Дзянікін у парадным мундзіры.]]
[[Файл:Большая Житомирская 40 Киев 2012 01.JPG|міні|200px|Дом № 40 па {{нп4|Вялікая Жытомірская вуліца|Вялікай Жытомірскай вуліцы|ru|Большая Житомирская улица}} ў [[Кіеў|Кіеве]], у якім напярэдадні Першай сусветнай вайны пражываў Дзянікін.]]
Са студзеня па снежань 1906 года часова быў прызначаны на ніжэйшую&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt; пасаду штаб-афіцэра для асаблівых даручэнняў пры штабе свайго 2-га кавалерыйскага корпуса, размешчанага ў Варшаве, з якога ён пайшоў на руска-японскую вайну. У маі — верасні 1906 года камандаваў батальёнам 228-га пяхотнага рэзервовага Хвалынскага палка&lt;ref name=&quot;Карпенко&quot;/&gt;. У 1906 годзе, чакаючы асноўнага прызначэння, узяў замежны адпачынак і пабываў упершыню ў сваім жыцці ў краінах Еўропы ([[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]]&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;, [[Германская імперыя|Германіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]]) ў якасці турыста. Вярнуўшыся, папрасіў паскорыць сваё прызначэнне, і яму была прапанавана пасада начальніка штаба 8-й Сібірскай дывізіі. Даведаўшыся пра прызначэнне, скарыстаўся правам адмовы ад гэтай прапановы як старэйшы афіцэр. У выніку яму было прапанавана больш прымальнае месца ў [[Казанская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Казанскай ваеннай акрузе]]. У студзені 1907 года заняў пасаду начальніка штаба 57-й пяхотнай рэзервовай брыгады ў горадзе [[Саратаў|Саратаве]], дзе праслужыў да студзеня 1910 года. У Саратаве жыў на здымнай кватэры ў доме Д. Банкоўскай на рагу Нікольскай і Анічкаўскай вуліц (цяпер {{нп4|Вуліца Радзішчава, Саратаў|Радзішчава|ru|Улица Радищева (Саратов)}} і [[Вуліца Рабочая, Саратаў|Рабочай]]){{sfn|''Сидоровичев А. П.''|name=&quot;Сидоровичев&quot;|2005}}{{rp|51}}.

У гэты перыяд шмат пісаў для часопіса «Разведчык», у рубрыку «Вайсковыя нататкі»&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;, у тым ліку выкрываючы камандзіра сваёй брыгады, які «запусціў брыгаду і цалкам адышоў ад спраў», узваліўшы справы ў брыгадзе на Дзянікіна. Найбольш прыкметнай апынулася гумарыстычна-сатырычная нататка «Цвыркун»&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;. Крытыкаваў метады кіравання начальніка Казанскай ваеннай акругі генерала {{нп4|Аляксандр Генрыхавіч Сандзецкі|Аляксандра Сандзецкага|ru|Сандецкий, Александр Генрихович}}&lt;ref name=&quot;Теребов&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Теребов О. В.|загаловак=А. И. Деникин против канцелярщины, показухи и произвола|спасылка=http://regiment.ru/Lib/C/175.htm|выданне=Военно-исторический журнал|год=1994|выпуск=2|старонкі=90-94|issn=0321-0626|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210084440/http://regiment.ru/Lib/C/175.htm|archive-date=10 снежня 2011}}&lt;/ref&gt;. Гісторыкі {{нп4|Алег Вітальевіч Будніцкі|Алег Будніцкі|ru|Будницкий, Олег Витальевич}} і Алег Церабаў пісалі, што Дзянікін у гэты перыяд у друку выступаў супраць бюракратызму, падаўлення ініцыятывы, грубасці і самавольства ў адносінах да салдат, за паляпшэнне сістэмы адбору і падрыхтоўкі каманднага складу і прысвяціў шэраг артыкулаў аналізу баёў руска-японскай вайны, звяртаў увагу на германскую і аўстрыйскую пагрозу, у святле чаго паказваў на неабходнасць больш хуткага правядзення рэформаў у арміі, пісаў пра неабходнасць развіцця аўтатранспарту і ваеннай авіяцыі, а ў 1910 годзе прапаноўваў склікаць з’езд афіцэраў Генеральнага штаба для абмеркавання праблем арміі&lt;ref name=&quot;КМ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Теребов&quot;/&gt;{{rp|90}}.

{{СС|11|ліпеня|1910|29|чэрвеня|}} года прыняў камандаванне 17-м пяхотным Архангелагародскім палком, які базіраваўся ў [[Жытомір]]ы&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. {{СС|14|верасня|1911|1||}} года яго полк браў удзел у царскіх манеўрах пад Кіевам, а на наступны дзень Дзянікін адкрыў цырыманіяльным маршам са сваім палком парад з нагоды ўшанавання Цара. [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марына Дзянікіна]] адзначала, што бацька быў незадаволены тым, што парад не быў адменены з прычыны {{нп4|Забойства Сталыпіна|паранення|ru|Убийство Столыпина}} ў {{нп4|Нацыянальная опера Украіны|Кіеўскай оперы|ru|Национальная опера Украины}} старшыні {{нп4|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета Міністраў|ru|Совет министров Российской империи}} [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]]&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;. Як адзначае пісьменнік Уладзімір Чаркасаў-Георгіеўскі, 1912—1913 гады у памежнай акрузе Дзянікіна прайшлі ў напружанай абстаноўцы, і яго полк атрымліваў сакрэтнае распараджэнне выслаць атрады для заняткі і аховы найважнейшых пунктаў Паўднёва-Заходняй чыгункі ў напрамку [[Львоў|Львова]], дзе архангелагародцы прастаялі некалькі тыдняў&lt;ref name=&quot;Черкасов3&quot;/&gt;.

У Архангелагародскім палку стварыў музей гісторыі палка, які стаў адным з першых музеяў вайсковых частак у Імператарскай арміі&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|212—213}}&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|51}}.

{{СС|5|красавіка|1914|23|сакавіка|}} года быў прызначаны выконваючым пасаду генерала для даручэнняў пры Камандуючым войскамі [[Кіеўская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Кіеўскай ваеннай акругі]] і пераехаў у [[Кіеў]]. У Кіеве зняў кватэру на вуліцы [[Вялікая Жытомірская вуліца|Вялікая Жытомірская]], 40&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;, куды перавёз сваю сям’ю (маму і служанку). {{СС|3|ліпеня|1914|21|чэрвеня|}} года&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;, напярэдадні пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], быў узведзены ў чын [[генерал-маёр]]а і зацверджаны на пасадзе генерал-кватэрмайстара [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-й арміі]], якая знаходзілася пад камандаваннем генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Аляксея Брусілава]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

=== Военачальнік Рускай імператарскай арміі ===

==== У Першай сусветнай вайне ====

===== 1914 год =====
[[Файл:Деникин, 1914 год.jpeg|thumb|left|200px|У 1914 годзе.]]
Першая сусветная вайна, якая пачалася {{СС|1|жніўня|1914|19|ліпеня|}} года, для 8-й арміі Брусілава, у штабе якой служыў Дзянікін, спачатку развівалася паспяхова. Армія перайшла ў наступленне і ўжо {{СС|3|верасня|1914|21|жніўня|}} года ўзяла [[Львоў]]. У той жа дзень, даведаўшыся, што папярэдні камандзір [[Жалезная брыгада|4-й стралковай брыгады]] атрымаў новае прызначэнне, і жадаючы перайсці са штабной на страявую пасаду, Дзянікін падаў прашэнне аб прызначэнні яго камандзірам гэтай брыгады, якое было тут жа задаволена Брусілавым&lt;ref name=&quot;Брусилов&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Брусилов А. А. |загаловак=Воспоминания |спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/brusilov/05.html|адказны=Предисл. П. А. Жилина.|выдавецтва=Воениздат|год=1963|старонак=256}}&lt;/ref&gt;. У сваіх мемуарах, выдадзеных у 1929 годзе, Брусілаў напісаў, што Дзянікін «на страявой ніве выказаў выдатныя таленты баявога генерала»&lt;ref name=&quot;Брусилов&quot;/&gt;.

{{Урэзка
 | Загаловак       = Дзянікін аб 4-й стралковай брыгадзе
 | Загаловак унізе = 
 | Змест      = Лёс звязаў мяне з Жалезнай брыгадай. На працягу двух гадоў ішла яна са мной па палях крывавых бітваў, упісаўшы не мала слаўных старонак у летапіс вялікай вайны. Нажаль, іх няма ў афіцыйнай гісторыі. Бо бальшавіцкая цэнзура, якая атрымала доступ да ўсіх архіўных і гістарычных матэрыялаў, прэпаравала іх па-свойму і старанна панішчыла ўсе эпізоды баявой дзейнасці брыгады, звязаныя з маім імем ….
 | Подпіс         = «Шлях рускага афіцэра»{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name=&quot;Путь&quot;}}
 | Выраўноўванне    = right
 | Шырыня          = 190px
 | Вышыня          = 
 | Памер шрыфта   = 80%
 | Фон             = #D5DAFF
}}

[[Файл:Штаб 4-й стрелковой бригады (Деникин, Марков и др.), декабрь 1914, Первая мировая война.jpg|міні|200px|Камандзір 4-й стралковай брыгады генерал-маёр Дзянікін (у цэнтры) са сваім штабам, горад [[Осек]], {{СС|21|снежня|1914|8||}} года.]]

Уступіўшы ў камандаванне брыгадай {{СС|6|верасня|1914|24|жніўня|}} года, адразу ж дамогся з ёй прыкметных поспехаў. Брыгада ўвайшла ў бой ля [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гродэка]], і паводле вынікаў гэтага бою Дзянікін быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рутыч Николай. |загаловак=Биографический справочник высших чинов Добровольческой армии и Вооруженных Сил Юга России. Материалы к истории Белого движения |спасылка=http://1914ww.ru/biograf/bio_d/denikin.php |месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2002|серыя=377 с.|isbn=5-17-014831-3 ISBN 5-86566-050-0 ISBN 5-271-04653-2}}&lt;/ref&gt;. У Найвышэйшай узнагароднай грамаце было ўказана, што зброя была ўручана «За тое, што вы ў баях з 8 па 12 верасня 1914 г. ля Гродэка з выбітным мастацтвам і мужнасцю адбівалі адчайныя атакі пераўзыходнага ў сілах праціўніка, асабліва настойлівыя 11 вер., пры імкненні аўстрыйцаў прарваць цэнтр корпуса; а раніцай 12 вер. самі перайшлі з брыгадай у рашучае наступленне»&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;.

Праз месяц з невялікім, калі 8-я армія завязла ў пазіцыйнай вайне, заўважыўшы слабасць абароны праціўніка, {{СС|24|кастрычніка|1914|11||}} года без артылерыйскай падтрымкі перавёў сваю брыгаду ў наступленне на праціўніка і ўзяў сяло Горны Лужак, дзе знаходзіўся штаб групы {{нп4|Іосіф Аўгуст Аўстрыйскі|эрцгерцага Іосіфа|ru|Иосиф Август Австрийский}}, адкуль той спешна эвакуіраваўся. У выніку ўзяцця сяла адкрыўся напрамак для наступленне на шашу [[Самбар]]-Турка. «За смелы манеўр» Дзянікін быў узнагароджаны ордэнам Святога Георгія 4-й ступені&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;.

[[Файл:Denikin in World War I, unknown year.jpg|left|thumb|200px|Фота на пазіцыях.]]
У лістападзе 1914 брыгада Дзянікіна ў ходзе выканання баявых задач у [[Карпаты|Карпатах]] захапіла горад і станцыю {{нп4|Горад Мядзілаборце|Мязоляборч|ru|Медзилаборце}}, пры складзе самай брыгады 4000 штыкоў, «узяўшы 3730 палонных, шмат зброі і ваеннага рыштунку, вялікі рухомы састаў з каштоўным грузам на чыгуначнай станцыі, 9 гармат», страціўшы пры гэтым 164 забітых і 1332 з улікам параненых&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;. Паколькі сама аперацыя ў Карпатах незалежна ад поспеху брыгады Дзянікіна аказалася няўдалай, ён сам за гэтыя дзеянні атрымаў толькі віншавальныя тэлеграмы ад Мікалая II і Брусілава&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

===== 1915 год =====
У лютым 1915 года 4-я стралковая брыгада, накіраваная на дапамогу зводнаму атраду генерала [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіна]], авалодала шэрагам камандных вышынь, цэнтрам пазіцыі праціўніка і вёскай Лутавіска, захапіўшы звыш 2000 палонных і адкінуўшы аўстрыйцаў за {{нп4|Рака Сан, прыток Віслы|раку Сан|ru|Сан (приток Вислы)}}. За гэты бой Дзянікін быў узнагароджаны ордэнам Святога Георгія 3-й ступені&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;.

У пачатку 1915 года атрымаў прапанову перайсці на пасаду начальніка дывізіі, але адмовіўся расставацца са сваёй брыгадай «жалезных» стралкоў&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;. У выніку камандаванне вырашыла гэтую праблему іншым спосабам, разгарнуўшы ў красавіку 1915 года 4-ю стралковую брыгаду Дзянікіна ў дывізію. У 1915 годзе арміі Паўднёва-Заходняга фронту адыходзілі альбо знаходзіліся ў абароне. У верасні 1915 года, ва ўмовах адступлення, нечакана загадаў сваёй дывізіі перайсці ў наступленне. У выніку наступлення дывізіяй узяты [[Луцк|горад Луцк]], а таксама захопленыя ў палон 158 афіцэраў і 9773 салдаты&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Генерал Брусілаў напісаў у сваіх мемуарах, што Дзянікін, «не змаўляючыся ніякімі цяжкасцямі», кінуўся на Луцк і ўзяў яго «адным махам», а падчас бою заехаў сам на аўтамабілі ў горад і адтуль даслаў Брусілаву тэлеграму аб узяцці горада 4-й стралковай дывізіяй&lt;ref name=&quot;Брусилов&quot;/&gt;.

За ўзяцце Луцка ў ходзе баёў {{СС|30|верасня||17||}} — {{СС|6|кастрычніка|1915|23|верасня|}} года&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. {{СС|24|мая|1916|11}} года быў узведзены ў генерал-лейтэнанты са старшынствам ад {{СС|23|верасня|1915|10}} года&lt;ref&gt;{{Grwar.ru|388}}&lt;/ref&gt;. Пазней камандаванне, выраўноўваючы фронт, загадала пакінуць Луцк&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;. У кастрычніку, у ходзе Чартарыйскай аперацыі, дывізія Дзянікіна, выканаўшы задачу камандавання, фарсіравала [[Стрый (рака)|раку Стрый]] і ўзяла [[Стары Чартарыйск|Чартарыйск]], заняўшы на процілеглым беразе ракі плацдарм на 18 км у шырыню і 20 км у глыбіню, адцягнуўшы на сябе значныя сілы праціўніка. {{СС|4|лістапада|1915|22|кастрычніка|}} года быў атрыманы загад адступіць на зыходныя пазіцыі. У далейшым на фронце наступіла зацішша да вясны 1916 года&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Путь&quot;/&gt;.

===== 1916 год — пачатак 1917 года =====
[[Файл:Denikin in World War I.jpg|thumb|left|200px|Перадышка на фронце, 1916 год. Дзянікін — у цэнтры.]]
[[Файл:Деникин в марте 1916 года после ранения, Первая мировая война.png|міні|200px|Камандзір дывізіі пасля ранення ў сакавіку 1916 года.]]
{{СС|15|сакавіка|1916|2||}} года падчас пазіцыйнай вайны быў паранены асколкам {{нп4|Шрапнэль|шрапнэлі|ru|Шрапнель}} ў левую руку, але застаўся ў страі&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;. У маі са сваёй дывізіяй у складзе 8-й арміі прымаў удзел у [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскім (Луцкім)]] прарыве 1916 года. Дывізія Дзянікіна прарвала 6 ліній непрыяцельскіх пазіцый&lt;ref name=&quot;Залесский&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Залесский К. А.|загаловак=Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии |спасылка=http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/denikin.php|месца=М.|год=2003}}&lt;/ref&gt;, а {{СС|5|чэрвеня|1916|23|мая|}} года&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt; паўторна ўзяла горад Луцк, за што Дзянікіну была другасна падаравана Георгіеўская зброя, абсыпаная дыяментамі, з надпісам: «За двухразовае вызваленне Луцка»&lt;ref name=&quot;КиевскийТелеграф&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;.

{{СС|9|верасня|1916|27|жніўня|}} года&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt; быў прызначаны камандуючым [[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-м корпусам]] і разам з корпусам адпраўлены на [[Румынскі фронт]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;, дзе румынская армія, якая выступіла пасля наступлення Паўднёва-Заходняга фронту на баку Расіі і Антанты, цярпела паразы і адыходзіла. Ляховіч піша, што пасля некалькіх месяцаў баёў ля Бузеа, Рымніка і Факшан Дзянікін так ахарактарызаваў румынскую армію&lt;ref&gt;Ліст генерала Дзянікіна да нявесты ад {{СС|18|лістапада|1916|5||}} года. Апублікаваны ў {{кніга|аўтар=Лехович Д.|загаловак=Деникин. Жизнь русского офицера|месца=М.|выдавецтва=Евразия|год=2004|старонак=888|старонкі=92|isbn=5-93494-071-6}}&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}Поўнае ігнараванне румынскай арміяй досведу працякала перад яе вачыма сусветнай вайны: легкадумныя да злачыннасці забеспячэнне і рыштунак арміі; наяўнасць некалькіх добрых генералаў, спешчанага… корпуса афіцэраў і выдатных салдат. {{канец цытаты|крыніца=}}

Быў узнагароджаны вышэйшым ваенным ордэнам Румыніі — [[Ордэн Міхая Храбрага|ордэнам Міхая Храбрага]] 3-й ступені.

===== Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя погляды Дзянікіна =====
[[Файл:Anton Denikin 1917 (est).png|thumb|200px|left|1917 год.]]
[[Лютаўская рэвалюцыя|Рэвалюцыя лютага 1917 года]] заспела Дзянікіна на Румынскім фронце. Пераварот генерал сустрэў спачувальна. Як піша англійскі гісторык {{нп4|Пітэр Кенез|Пітэр Кенез|ru|Кенез, Питер}}, ён безумоўна верыў і нават паўтараў пасля ў сваіх [[Нарысы рускай смуты|мемуарах]] ілжывыя чуткі пра царскую сям’ю і [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], якія спрытна распаўсюджваліся ў той час адпаведнымі яго палітычным поглядам расійскімі ліберальнымі дзеячамі. Асабістыя погляды Дзянікіна, як піша гісторык, былі вельмі блізкія [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэцкім]] і былі ім пакладзены пазней у аснову арміі, якой ён камандаваў{{sfn|''Кенез П.''|2007|с=212.}}&lt;ref&gt;''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. 467 с. (Сер. История и память). ISBN 5-7281-0806-7, стр. 134&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кобылин В. С.'' Император Николай II и заговор генералов / В. С. Кобылин. — М.: Вече, 2008. — 432 с.: ил. — (Царский Дом). ISBN 978-5-9533-2936-1, стр. 388&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1917 года ён быў выкліканы ў Петраград ваенным міністрам [[Часовы ўрад Расіі|новага рэвалюцыйнага ўрада]] [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандрам Гучковым]], ад якога атрымаў прапанову стаць начальнікам штаба пры толькі што прызначаным Вярхоўным Галоўнакамандуючым Рускай арміяй генерале [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Міхаіле Аляксееве]]. Будучы вызвалены ад прысягі Мікалаем II, прыняў прапанову новай улады. {{nobr|{{СС|28|красавіка|1917|5||}}}} года ўступіў на пасаду, у якой прапрацаваў больш за паўтара месяцы, добра спрацаваўшыся з Аляксеевым. Пасля зрушэння Аляксеева з пасады і замены яго генералам Брусілавым адмовіўся быць яго начальнікам штаба і {{СС|13|чэрвеня|1917|31|мая|}} года быў перамешчаны на пасаду камандуючага войскамі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]]. Вясной 1917 года на ваенным з’ездзе ў [[Магілёў|Магілёве]] адзначыўся рэзкай крытыкай палітыкі [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]], накіраванай на дэмакратызацыю арміі. На нарадзе Стаўкі {{СС|29|ліпеня|1917|16||}} года выступаў за скасаванне камітэтаў у арміі і канфіскацыю палітыкі з арміі&lt;ref name=&quot;Загоруйко&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Загоруйко М. В.|загаловак=О некоторых аспектах самоопределения высшего командного состава вооруженных сил в политической борьбе за русскую армию (июль – октябрь 1917 г.)|спасылка=http://e-journal.spa.msu.ru/images/File/2011/29/Zagorujko.pdf|мова=ru|выданне=Государственное управление. Электронный вестник|тып=Журнал факультета государственного управления МГУ им. М. В. Ломоносова|выдавецтва=МГУ|год=2011, декабрь|выпуск=29|старонкі=1—12|issn=2070-1381}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Як камандуючы Заходнім фронтам забяспечваў стратэгічную падтрымку [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] падчас [[Чэрвеньскае наступленне|чэрвеньскага наступлення 1917 года]]. У жніўні 1917 года быў прызначаны камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам. Па шляху да месца новага прызначэння ў Магілёве сустрэўся з генералам Карнілавым, у ходзе размовы з якім выказаў сваю падтрымку маючым адбыцца палітычным дзеянням Карнілава&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|98}}.

==== Арышт і зняволенне ў Бярдычаўскай і Быхаўскай турмах ====
{{also|Бярдычаўскае сядзенне|Быхаўскае сядзенне}}
[[Файл:Denikin A. I.jpg|200px|left|thumb|Дзянікін у 1917 годзе.]]
[[Файл:Bykhovsky album denikin signature.jpg|міні|200px|Аўтограф Дзянікіна, пакінуты ў верасні 1917 года ў «Быхаўскім альбоме» — сшытку {{нп4|Сяргей Мікалаевіч Раснянскі|Сяргея Раснянскага|ru|Ряснянский, Сергей Николаевич}}.]]
Будучы камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам, {{СС|11|верасня|1917|29|жніўня|}} года быў арыштаваны і заключаны ў турму [[Бярдзічаў|Бярдычава]] за тое, што рэзкай тэлеграмай [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] выказаў салідарнасць з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілавым]]. Арышт быў праведзены камісарам Паўднёва-Заходняга фронту Мікалаем Іарданскім. Разам з Дзянікіным было арыштавана амаль усё кіраўніцтва яго штаба.

Месяц, [[Бярдычаўскае сядзенне|праведзены ў Бярдычаўскай турме]], паводле слоў Дзянікіна, быў складаным для яго, кожны дзень ён чакаў расправы рэвалюцыйных салдат, якія маглі ўварвацца ў камеру&lt;ref name=&quot;Деникин&quot;/&gt;. {{СС|10|кастрычніка|1917|27|верасня|}} года&lt;ref name=&quot;Карпенко&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Карпенко С. В.|загаловак=Генерал Деникин Антон Иванович (1872 - 1947)|спасылка=http://vojnik.org/personnel/generals/9|мова=ru|выданне=vojnik.org|тып=электронное издание|месца=[[Белград]]}}&lt;/ref&gt; было прынята рашэнне перавесці арыштаваных генералаў з Бярдычава ў [[Быхаў]] да арыштаванай групы генералаў на чале з Карнілавым. Падчас транспарціроўкі на вакзал, піша Дзянікін, ён з іншымі генераламі ледзь не стаў ахвярай {{нп4|самасуд|самасуда|ru|Самосуд}} салдацкага натоўпу, ад якога ў значнай ступені іх выратаваў афіцэр {{нп4|Юнкер, званне|юнкерскага|ru|Юнкер}} батальёна 2-й [[Жытомір]]скай школы прапаршчыкаў Віктар Бетлінг, які служыў раней у Архангелагародскім палку, якім да вайны камандаваў Дзянікін. Пазней у 1919 годзе Бетлінг быў прыняты ў белую армію Дзянікіна і прызначаны ім камандзірам Асаблівай афіцэрскай роты пры Стаўцы галоўнакамандуючага УСПР{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name=&quot;Деникин&quot;|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_37.html  Т. I. — Гл. XXXVII.]}}.

Пасля пераводу разам з Карнілавым [[Быхаўскае сядзенне|утрымліваўся ў Кіраўскай турме]]. Следства па справе [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]] ўскладнілася і зацягнулася з прычыны адсутнасці пераканаўчых доказаў здрады генералаў, вынясенне прысуду аказалася адтэрмінавана&lt;ref name=&quot;Раупах&quot;&gt;{{кніга|частка=Р. Р. фон Раупах — человек, заглянувший в лицо умирающему|аўтар=Маньков С. А.|загаловак=Facies Hippocratica (Лик умирающего). Воспоминания члена Чрезвычайной Следственной Комиссии 1917 года|спасылка=http://www.library6.com/index.php/library6/item/фон-раупах-рр-facies-hippocratica-лик-умирающего-воспоминания-члена-чрезвычайной-следственной-комиссии-1917-год|адказны=ред. и коммент. С. А. Манькова|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2007|серыя=Мемуары|старонкі=18—20|старонак=416|isbn=978-5-903354-89-4|тыраж=1500}}&lt;/ref&gt;. У такіх умовах быхаўскага зняволення Дзянікін і іншыя генералы сустрэлі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкі пераварот]] бальшавікоў.

Пасля падзення Часовага ўрада новыя бальшавіцкыя ўлады часова забыліся пра вязняў, і {{СС|2|снежня|1917|19|лістапада|}} года вярхоўны галоўнакамандуючы [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духонін]], даведаўшыся пра набліжэнне да Магілёва эшалонаў з бальшавіцкімі войскамі на чале з прапаршчыкам [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Крыленкам]], якія пагражалі ім забойствам, і абапіраючыся на прывезены з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] капітанам Чуніхіным загад з пячаткай Вышэйшай следчай камісіі і падробленымі подпісамі членаў камісіі, ваенных следчых Р. Р. фон Раупаха і М. П. Украінцава, вызваліў генералаў з турмы Быхава&lt;ref name=&quot;Раупах&quot;/&gt;.

==== Уцёкі на Дон і ўдзел у стварэнні Добраахвотніцкай арміі ====
{{also|Першы Кубанскі паход}}
[[Файл:Антон Деникин и Ксения Чиж накануне свадьбы, конец 1917 года.jpg|thumb|200px|left|З будучай жонкай [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніяй Чыж]] у перыяд уцёкаў на Дон, канец 1917 года.]]
Пасля вызвалення, каб быць непазнаным, пагаліў бараду і з пасведчаннем на імя «памочніка начальніка перавязачнага атрада Аляксандра Дамброўскага»&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|102}} прабраўся ў [[Новачаркаск]], дзе прыняў удзел у стварэнні [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. З’яўляўся аўтарам Канстытуцыі вярхоўнай улады на Доне, выкладзенай ім у снежні 1917 года на нарадзе генералітэту, у якой былі прапанаваны перадача грамадзянскай улады ў арміі — Аляксееву, ваеннай — Карнілаву, а кіраванне Данской вобласці — [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіну]]. Гэта прапанова была адобрана, падпісана данскім і добраахвотніцкім кіраўніцтвам і лягла ў аснову арганізацыі кіравання [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]]&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|306}}&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. На падставе гэтага даследчык біяграфіі Дзянікіна доктар гістарычных навук Георгій Іпалітаў зрабіў выснову, што Дзянікін датычны да фарміравання першага антыбальшавіцкага ўрада ў Расіі, які праіснаваў адзін месяц, да самагубства Каледзіна&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|306}}.

Прыступіў у Новачаркаску да фарміравання частак новай арміі, узяўшы на сябе ваенныя функцыі і адмовіўшыся ад гаспадарчых. Першапачаткова, як і іншыя генералы, працаваў {{нп4|канспірацыя|канспіратыўна|ru|Конспирация}}, насіў цывільнае адзенне і, як пісаў [[першопаходнік]] {{нп4|Раман Барысавіч Гуль|Раман Гуль|ru|Гуль, Роман Борисович}}, быў «больш падобны да лідара буржуазнай партыі, чым на баявога генерала»&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|296}}. У яго распараджэнні былі 1500 чалавек і 200 патронаў на адну вінтоўку. Іпалітаў піша, што зброю, сродкаў на набыццё якой хранічна не хапала, часта выменьвалі ў казакоў у абмен на спіртное альбо выкрадалі са складоў казачых частак. З часам у арміі з’явіліся 5 гармат. Усяго да студзеня [[1918]] года Дзянікіну атрымалася сфарміраваць армію ў 4000 байцоў{{sfn|''Ипполитов Г. М.''|2006|name=&quot;Ипполитов&quot;}}{{rp|293}}. Сярэдні ўзрост добраахвотніка быў невялікі, і афіцэрская моладзь называла 46-гадовага Дзянікіна «дзедам Антонам»&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|296}}.

У студзені 1918 года часткі Дзянікіна, якія яшчэ толькі фарміраваліся, уступілі ў першыя баі на Чаркаскім фронце з атрадамі пад камандаваннем [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Уладзіміра Антонава-Аўсеенкі]], пасланымі [[Савет народных камісараў РСФСР|Саўнаркамам]] для барацьбы з Каледзіным. Байцы Дзянікіна панеслі вялікія страты, але дасягнулі тактычнага поспеху і стрымалі наступленне савецкіх войскаў&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|294}}. Фактычна Дзянікін як адзін з асноўных і найбольш дзейных арганізатараў добраахвотніцкіх частак нярэдка ўспрымаўся на гэтым этапе як камандуючы арміяй. Функцыі камандуючага ён таксама часова выконваў у перыяды адсутнасці Карнілава. Аляксееў, выступаючы перад казачым урадам Дона ў студзені, казаў, што Добраахвотніцкай арміяй камандуюць Карнілаў і Дзянікін&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|296}}.

У перыяд фарміравання арміі адбыліся змены ў асабістым жыцці генерала — {{СС|7|студзеня|1918|25|снежня|1917}} года&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|50}} ён ажаніўся першым шлюбам&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|105}}. [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксенія Чыж]], да якой генерал заляцаўся апошнія гады, прыехала да яго на Дон, і яны, не прыцягваючы вялікай увагі, абвянчаліся ў адной з цэркваў Новачаркаска&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|298}}&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|105}}. Восем дзён падоўжыўся іх мядовы месяц, які яны правялі ў станіцы [[Славянск-на-Кубані|Славянскай]]. Пасля гэтага вярнуўся ў размяшчэнне арміі, адправіўшыся спачатку ў [[Краснадар|Кацярынадар]] за генералам Аляксеевым, а затым вярнуўшыся ў Новачаркаск. Увесь гэты час для знешняга свету працягваў існаваць канспіратыўна пад чужым імем Дамброўскага&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|298}}.

[[Файл:Kornilov's grave. Denikin and others. 1919.png|200px|міні|Сустрэча ўдзельнікаў Добраахвотніцкай арміі на сімвалічнай магіле Карнілава. Пяты справа — Дзянікін. 1919 год.]]
{{СС|12|лютага|1918|30|студзеня|}} года быў прызначаны камандзірам 1-й стралковай (Добраахвотніцкай) дывізіі. Пасля падаўлення добраахвотнікамі паўстання ў [[Растоў-на-Доне|Растове]] штаб арміі перамясціўся туды. Разам з Добраахвотніцкай арміяй у ноч з {{СС|21|лютага||8||}} на {{СС|22|лютага|1918|9||}} года выступіў у [[Першы Кубанскі паход|1-ы (Ледзяны) кубанскі паход]]&lt;ref&gt;[http://www.rusidea.org/?a=25022201 «Ледяной поход» Добро­вольческой армии ген. Корнилова]&lt;/ref&gt;, падчас якога стаў намеснікам камандуючага Добраахвотніцкай арміяй генерала Карнілава. Сам Дзянікін так гэта прыгадваў&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|314}}:

{{пачатак цытаты}}Мяне Карнілаў прызначыў памочнікам камандуючага арміяй. Функцыі даволі нявызначаныя. Ідэя жудасная — пераемнасць.{{канец цытаты}}

З’яўляўся адным з тых, хто пераканаў на савеце арміі ў станіцы Ольгінскай {{СС|25|лютага|1918|12||}} года Карнілава прыняць рашэнне рухацца арміяй у межы Кубанскай вобласці. {{СС|30|сакавіка|1918|17||}} года ён таксама спрыяў перакананню Аляксеевым {{нп4|Кубанская рада|Кубанскай рады|ru|Кубанская рада}} пра неабходнасць уваходжання яе атрада ў склад Добраахвотніцкай арміі. На савеце, які прыняў рашэнне аб штурме Кацярынадара, Дзянікін павінен быў пасля ўзяцця горада заняць пасаду яго генерал-губернатара&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|320}}.

Штурм Кацярынадара, які працягваўся з {{СС|10|красавіка||28||}} па {{СС|13|красавіка|1918|31|сакавіка|}} года, развіваўся для добраахвотнікаў няўдала. Армія несла цяжкія страты, заканчваліся боепрыпасы, тыя, хто абараняліся, мелі колькасную перавагу. Раніцай {{СС|13|красавіка|1918|31|сакавіка|}} года ў выніку траплення ў будынак штаба снарада загінуў Карнілаў. Паводле пераемнасці ад Карнілава і ўласнай згодзе, а таксама ў выніку выдадзенага Аляксеевым загаду, Дзянікін узначаліў Добраахвотніцкую армію, пасля чаго аддаў распараджэнне спыніць штурм і рыхтавацца да адступлення&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|109}}.

=== Кіраўнік Белага руху ===

==== Пачатак камандавання Добраахвотніцкай арміяй ====
{{also|Добраахвотніцкая армія}}
[[Файл:Volunteer Army, organizational structure in July 1918.png|thumb|200px|left|Арганізацыйная структура Добраахвотніцкай арміі, складзеная Дзянікіным і Аляксеевым {{nobr|{{СС|23|чэрвеня|1918|10||}} года}}.]]
Дзянікін вывеў рэшткі Добраахвотніцкай арміі да станіцы {{нп4|Станіца Жураўская|Жураўскай|ru|Журавская}}. Армія манеўравала, пазбягала чыгунак. Далей ад станіцы Жураўскай павёў войскі на ўсход і выйшаў да {{нп4|Станіца Успенская|станіцы Успенскай|ru|Успенская (станица)}}. Тут было атрымана вестка аб паўстанні данскіх казакоў супраць савецкай улады. Дзянікін аддаў распараджэнне фарсіраваным маршам рухацца ў бок Растова і Новачаркаска. З боем яго войскамі была ўзята чыгуначная станцыя {{нп4|Сяло Белая Гліна|Белая Гліна|ru|Белая Глина (Краснодарский край)}}. {{СС|28|мая|1918|15||}} года, у разгар казацкага антыбальшавіцкага паўстання, добраахвотнікі падышлі да Растова (занятаму ў той час немцамі) і размясціліся ў станіцах Мячоцінская і {{нп4|Станіца Ягарлыцкая|Ягарлыцкая|ru|Егорлыкская}} на адпачынак і перафарміраванне. Колькасць арміі разам з параненымі складала каля 5000 чалавек&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|111}}.

Аўтар нарысу пра генерала, Юрый Гардзееў, піша, што Дзянікіну ў той момант цяжка было разлічваць на сваё вяршэнства ў антыбальшавіцкай барацьбе. Казачыя часткі генерала Папова (асноўная сіла данскога паўстання) налічвалі больш за 10 тысяч чалавек. У распачатых перамовах казакі запатрабавалі наступлення добраахвотнікаў на [[Валгаград|Царыцын]] пры наступленні казакоў на [[Варонеж]], але Дзянікін і Аляксееў прынялі рашэнне, што спачатку яны паўтораць паход на Кубань для ачысткі раёна ад бальшавікоў. Тым самым было выключаны пытанне аб адзіным камандаванні, так як арміі разыходзіліся ў розныя бакі&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|111}}. Дзянікін на нарадзе ў станіцы Маныцкай запатрабаваў перадачы 3-тысячнага атрада палкоўніка [[Міхаіл Гардзеевіч Драздоўскі|Міхаіла Драздоўскага]], {{нп4|Паход драздоўцаў Ясы — Дон|які прыйшоў на Дон з былога Германскага фронту|ru|Поход дроздовцев Яссы — Дон}}, з Данской у Добраахвотніцкую армію, і гэты атрад быў перададзены&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|112}}.

==== Арганізацыя Другога Кубанскага паходу ====
{{also|Другі Кубанскі паход}}

[[Файл:Denikin and Filimonov.jpg|thumb|thumb|200px|Дзянікін ля магілы заснавальніка Добраахвотніцкай арміі Міхаіла Аляксеева, Кацярынадар, 1918 год.]]

Атрымаўшы неабходны адпачынак і перафарміраваўшыся, а таксама ўзмацнелая атрадам Драздоўскага, [[Добраахвотніцкая армія]] ў ноч з {{СС|22|||9||}} на {{СС|23|чэрвеня|1918|10||}} года ў складзе 8—9 тысяч байцоў пад камандаваннем Дзянікіна пачала {{нп4|Другі Кубанскі паход|2-гі Кубанскі паход|ru|Второй Кубанский поход}}, які завяршыўся разгромам амаль стотысячнай кубанскай групоўкі чырвоных і ўзяццем {{СС|17|жніўня|1918|4||}} года сталіцы Кубанскага казацтва, Кацярынадара&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Куликов И. В.|загаловак=Изменение образа жизни екатеринодарцев в пореформенный период|спасылка=http://www.teoria-practica.ru/-4-2012/history/kulikov.pdf|мова=ru|выданне=Теория и практика общественного развития|тып=научный журнал ВАК РФ|месца=Краснодар|год=2012|выпуск=4|issn=1815-4964}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У Кацярынадары размясціў свой штаб, казачыя войскі Кубані ўвайшлі ў яго падпарадкаванне. Армія пад яго кантролем да таго часу складала 12 тысяч чалавек, і яе істотна папоўніў 5-тысячны атрад кубанскіх казакоў пад камандаваннем генерала [[Андрэй Рыгоравіч Шкуро|Андрэя Шкуро]]. Асноўным напрамкам палітыкі Дзянікіна падчас знаходжання ў Кацярынадары з’яўлялася вырашэнне пытання аб стварэнні адзінага фронту антыбальшавіцкіх сіл на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]], а асноўнай праблемай з’яўляліся адносіны з [[Данская армія|Данской арміяй]]. Па меры разгортвання поспеху добраахвотнікаў на Кубані і [[Каўказ]]е яго пазіцыі ў дыялогу з данскімі сіламі ўсё больш умацоўваліся. Адначасова вёў палітычную гульню па замене на пасадзе данскога атамана [[Пётр Мікалаевіч Красноў|Пятра Краснова]] (які да лістапада 1918 года арыентаваўся на Германію) на [[Антанта|саюзніцку]] арыентаванага [[Афрыкан Пятровіч Багаеўскі|Афрыкана Багаеўскага]]&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|115}}.

Адмоўна выказаўся аб украінскім гетмане [[Павел Скарападскі|Паўле Скарападскім]] і створанай ім пры ўдзеле немцаў дзяржаве — [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржаве]], што ўскладняла адносіны з нямецкім камандаваннем і памяншала прыток добраахвотнікаў да Дзянікіна з кантраляваных немцамі тэрыторый Украіны і Крыма&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|115}}.

Пасля смерці генерала Аляксеева {{СС|8|кастрычніка|1918|25|верасня|}} года заняў пасаду галоўнакамандуючага Добраахвотніцкай арміяй, аб’яднаўшы ў сваіх руках ваенную і грамадзянскую ўладу&lt;ref name=&quot;900Биографий&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шмаглит Р. Г.|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Белое движение. 900 биографий крупнейших представителей русского военного зарубежья|месца=Москва|выдавецтва=Зебра Е|год=2006|старонкі=30—31|старонак=345|isbn=5-94663-202-7}}&lt;/ref&gt;. На працягу другой паловы 1918 года Добраахвотніцкай арміі пад агульным кіраваннем Дзянікіна ўдалося разграміць войскі {{нп4|Паўночна-Каўказская савецкая рэспубліка|Паўночна-Каўказскай савецкай рэспублікі|ru|Северо-Кавказская советская республика}} і заняць усю заходнюю частку [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|113}}.

Увосень 1918 — узімку 1919 гг., нягледзячы на супрацьдзеянне з боку Вялікабрытаніі, войскі генерала Дзянікіна адваявалі [[Сочы]], [[Адлер]], [[Гагра|Гагры]], усю прыбярэжную тэрыторыю, захопленую вясной 1918 года [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузіяй]]. Да 10 лютага 1919 года войскі УСПР прымусілі адступіць грузінскую армію за раку [[Бзыб]]. Гэтыя баі дзянікінцаў у ходзе {{нп4|Сочынскі канфлікт|Сочынскага канфлікта|ru|Сочинский конфликт}} дазволілі дэ-факта захаваць Сочы для Расіі&lt;ref name=&quot;TERRA&quot;&gt;Революция и Гражданская война в России: 1917—1923 гг.: Энциклопедия. В 4 томах/ Большая энциклопедия. — М.: ТЕРРА, 2008. Т. 4. — 560 с.; илл. ISBN 978-5-273-00564-8, стр. 145&lt;/ref&gt;.

==== Галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі Поўдня Расіі ====
{{also|Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Поўдзень Расіі, 1919—1920}}
[[Файл:Denikin and kornilovtsy, Ekaterinodar 1918.png|міні|200px|Дзянікін прымае парад карнілаўскіх частак у Кацярынадары, канец 1918 года.]]

[[Файл:KomandovanieDobrarmii.jpg|left|thumb|Камандны склад Добраахвотніцкай арміі: генералы А. П. Багаеўскі, А. І. Дзянікін, П. М. Красноў. Станцыя Чыр. 1918 год.]]{{СС|4|студзеня|1919|22|снежня|1918}} года войскі {{нп4|Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту|ru|Южный фронт (Гражданская война)}} чырвоных перайшлі ў наступленне, што выклікала развал фронту [[Данская армія|Данской арміі]]. У гэтых умовах Дзянікіну прадставілася зручная магчымасць падпарадкаваць сабе казачыя войскі Дона. {{СС|8|студзеня|1919|26|снежня|1918}} года Дзянікін падпісаў пагадненне з [[Пётр Мікалаевіч Красноў|Красновым]], згодна з якім [[Добраахвотніцкая армія]] аб’ядналася з Данскім войскам. Пры ўдзеле данскіх казакоў Дзянікіну таксама атрымалася ў гэтыя дні адхіліць ад кіраўніцтва генерала Пятра Краснова і замяніць яго Афрыканам Багаеўскім, прычым узначаленыя Багаеўскім рэшткі Данской арміі былі перападпарадкаваныя непасрэдна Дзянікіну. Такая рэарганізацыя паклала пачатак стварэнню [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброеных сіл Поўдня Расіі]] (УСПР). Ва УСПР таксама ўвайшлі {{нп4|Каўказская армія, УСПР|Каўказская|ru|Кавказская армия (ВСЮР)}} (пазней {{нп4|Кубанская армія|Кубанская|ru|Кубанская армия (ВСЮР)}}) армія і Чарнаморскі флот&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|119—120}}.

Дзянікін узначаліў УСПР, абраўшы сваім намеснікам і начальнікам штаба даўняга паплечніка, з якім разам прайшоў быхаўскае зняволенне і абодва Кубанскія паходы Добраахвотніцкай арміі, генерал-лейтэнанта [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Івана Раманоўскага]]. {{nobr|{{СС|14|студзеня|1919|1||}}}} года перадаў камандаванне Добраахвотніцкай арміяй, якая стала цяпер адным з падраздзяленняў УСПР, [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятру Урангелю]]. У хуткім часе перавёў сваю Стаўку галоўнакамандуючага УСПР у [[Таганрог]].

Саюзнікамі Расіі па [[Антанта|Антанце]] да пачатку 1919 года Дзянікін апынуўся ўспрыняты як асноўны кіраўнік антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|108—109}}. Яму ўдалося атрымаць праз чарнаморскія парты ад іх у якасці ваеннай дапамогі вялікую колькасць зброі, боепрыпасаў, рыштунку&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|109}}.

Доктар гістарычных навук Уладзімір Кулакоў падзяляе дзейнасць Дзянікіна як галоўнакамандуючага УСПР на два перыяды: перыяд найбольш буйных перамог (студзень — кастрычнік 1919 года), якія прынеслі Дзянікіну вядомасць як у Расіі, так і ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], і перыяд разгрому УСПР (лістапад 1919 — красавік 1920 год), які завяршыўся адстаўкай Дзянікіна&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Кулаков В. В.|загаловак=Лидер белого Юга России генерал А. И. Деникин|спасылка=http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2005.3/153/kulakov2_2005_3.pdf|мова=ru|выданне=Вестник Адыгейского государственного университета|тып=сетевое электронное научное издание|месца=Майкоп|выдавецтва=Адыгейский государственный университет|год=2005|выпуск=3|старонкі=52—55|issn=1999-7159|archive-date=3 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503084026/http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2005.3/153/kulakov2_2005_3.pdf}}&lt;/ref&gt;.

===== Перыяд найбольш буйных перамог =====
{{also|Маскоўская дырэктыва|Паход на Маскву}}
[[Файл:Denikin, Romanovsky in Audi, 1919.jpg|міні|200px|Дзянікін і Раманоўскі ў штабным аўтамабілі УСПР маркі «[[Audi]]», 1919 год.]]
Паводле дадзеных Гардзеева, Дзянікін меў вясной 1919 года армію ў 85 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|121}}; паводле савецкіх дадзеных, армія Дзянікіна да {{СС|15|лютага|1919|2||}} года складала 113 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;. Доктар гістарычных навук Уладзімір Фядзюк піша, што ў Дзянікіна ў гэты перыяд служылі 25—30 тысяч афіцэраў&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Федюк В. П. |загаловак=Белое движение на Юге России|выданне=Дис. д-ра ист. наук.|месца=Ярославль|год=1995.|старонкі=254}}&lt;/ref&gt;.

У справаздачах Антанты сакавіка 1919 года рабіліся высновы аб непапулярнасці і дрэнным маральна-псіхалагічным стане войскаў Дзянікіна, а таксама адсутнасці ў іх уласных рэсурсаў для працягу барацьбы. Становішча ўскладнілі {{нп4|Адэская эвакуацыя, 1919|выхад саюзнікаў з Адэсы|ru|Одесская эвакуация (1919)}} і яе падзенне ў красавіку 1919 года з адступленнем {{нп4|Адэская стралковая брыгада|брыгады Тыманоўскага|ru|Одесская стрелковая бригада}} ў [[Каралеўства Румынія|Румынію]] і наступнай яе перапраўкай у [[Новарасійск]], а таксама заняцце бальшавікамі 6 красавіка [[Севастопаль|Севастопаля]]. Пры гэтым {{нп4|Крымска-Азоўская армія|Крымска-Азоўская Добраахвотніцкая армія|ru|Крымско-Азовская армия}} замацавалася на [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]], чым часткова знялі пагрозу ўварвання чырвоных на Кубань. У [[Данецкі каменнавугальны басейн|Каменнавугальным раёне]] асноўныя сілы Добраахвотніцкай арміі вялі абарончыя баі супраць праўзыходных сіл Паўднёвага фронту.

У гэтых супярэчлівых умовах Дзянікін падрыхтаваў вяснова-летнія наступальныя аперацыі УСПР, якія дасягнулі вялікага поспеху&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;. Кулакоў піша, што згодна з аналізу дакументаў і матэрыялаў «генерал праявіў у гэты час свае лепшыя ваенна-арганізатарскія якасці, нестандартнае стратэгічнае і аператыўна-тактычнае мысленне, паказаў мастацтва гнуткага манеўру і правільнага выбару напрамкі галоўнага ўдару»&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;. У якасці фактараў поспеху Дзянікіна называюцца яго досвед баявых аперацый Першай сусветнай вайны, а таксама разуменне таго, што стратэгія [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] адрозніваецца ад класічнай схемы вядзення вайны&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;.

[[Файл:Denikin in tank detachment of White Movement.jpg|міні|200px|Дзянікін у танкавых частках сваёй арміі, 1919 год.]]
Акрамя ваенных аперацый вялікую ўвагу надаваў прапагандысцкай працы. Ім было арганізавана асведамляльнае агенцтва, якое распрацоўвала і выкарыстоўвала розныя неардынарныя метады прапаганды. Для распаўсюджвання ўлётак над пазіцыямі чырвоных ужывалася авіяцыя. Паралельна з гэтым агентура Дзянікіна распаўсюджвала ўлёткі ў тылавых гарнізонах і месцах раскватаравання запасных частак чырвоных з разнастайнай дэзінфармацыяй у выглядзе тэкстаў «загадаў-зваротаў» Старшыні {{нп4|Рэвалюцыйны ваенны савет|Рэўваенсавета|ru|Революционный военный совет}} рэспублікі. Паспяховым прапагандысцкім ходам лічыцца распаўсюджванне сярод вяшонскіх казакоў-паўстанцаў улётак з інфармацыяй аб тым, што Саўнаркам падпісаў сакрэтны ліст аб пагалоўнае знішчэнне казакоў, якія стануць на бок Дзянікіна. Адначасова Дзянікін падтрымліваў баявы дух добраахвотнікаў уласнай шчырай верай у поспех здзяйснянай справы і асабістай блізкасцю да арміі&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|400—401}}&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;.

Хоць суадносіны сіл вясной 1919 года ацэньваюцца як 1:3,3 у штыках і шаблях не на карысць белых пры адноснай роўнасці ў артылерыі, маральна-псіхалагічная перавага была на баку белых, што дазволіла ім весці наступленне супраць праўзыходнага праціўніка і звесці да мінімуму фактар недахопу матэрыяльных і чалавечых рэсурсаў&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;.

На працягу позняй вясны і пачатку лета 1919 года войскам Дзянікіна атрымалася перахапіць стратэгічную ініцыятыву. Ён засяродзіў супраць Паўднёвага фронту, па ацэнцы савецкага камандавання, 8—9 пяхотных і 2 конныя дывізіі агульнай колькасцю 31—32 тысячы чалавек&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|399}}. Разграміўшы ў маі — чэрвені бальшавікоў на Доне і Манычы, войскі Дзянікіна павялі паспяховае наступленне ўглыб краіны. Яго войскі змаглі авалодаць Каменнавугальным раёнам — паліўна-металургічнай базай поўдня Расіі, увайсці на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]], а таксама заняць шырокія ўрадлівыя раёны Паўночнага Каўказа. Фронт яго армій размясціўся дугой ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] на ўсход ад [[Херсон]]а да паўночнай часткі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|123}}.

[[Файл:Народ встречает Деникина и ВСЮР в Царицыне.jpg|thumb|200px|left|Народ вітае Дзянікіна пасля ўзяцця Царыцына, чэрвень 1919 года.]]
[[Файл:Деникин на Николаевской площади Харькова июнь 1919.jpg|thumb|200px|left|Парад у Харкаве, {{СС|5|ліпеня|1919|22|чэрвеня|}} года. У цэнтры [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Іван Раманоўскі]] і Дзянікін.]]
Шырокая вядомасць у межах [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыйшла да Дзянікіна ў сувязі з надыходам яго армій у чэрвені 1919 года, калі добраахвотніцкая армія ўзяла Харкаў ({{СС|7|ліпеня|1919|24|чэрвеня|}}) года, Кацярынаслаў ({{СС|7|ліпеня|1919|27|чэрвеня|}}) года, Царыцын ({{СС|12|ліпеня|1919|30|чэрвеня|}}) года. Любое яго імя ў савецкай прэсе стала паўсюдным, а сам ён падвяргаўся ў ёй жорсткай крытыцы. Дзянікін у сярэдзіне 1919 года выклікаў у савецкага боку сур’ёзнае апасенне. У ліпені 1919 года [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]] быў напісаны зварот з назвай «Усе на барацьбу з Дзянікіным!», які стаў лістом ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП (б)]] да арганізацый партыі, у якім наступленне Дзянікіна называлася «самым крытычным момантам сацыялістычнай рэвалюцыі»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin015.htm|title=Все на борьбу с Деникиным!|author=Ленин В. И.|description=Письмо ЦК РКП(большевиков) к организациям партии — «Все на борьбу с Деникиным!» — написано Лениным в июле 1919 г., напечатано в номере «Известий ЦК РКП(б)» от 9 июля 1919 г. и перепечатано в «Правде» № 21 от 21 января 1933 г. аўтарство Ленина было установлено Институтом Маркса — Энгельса — Ленина в процессе работы по изучению трудов Ленина за 1919 г. Письмо печатается по тексту «Правды».|access-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102160219/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin015.htm|archive-date=2 лістапада 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым Дзянікін у разгар сваіх поспехаў, {{СС|25|чэрвеня|1919|12||}} года, афіцыйна прызнаў уладу адмірала [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]] як [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка Расіі]] і вярхоўнага галоўнакамандуючага. {{СС|7|ліпеня|1919|24|чэрвеня|}} года Савет міністраў Омскага ўрада прызначыў Дзянікіна намеснікам вярхоўнага галоўнакамандуючага ў мэтах «забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці вярхоўнага камандавання»&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;/&gt;{{rp|379}}.

{{СС|16|ліпеня|1919|3||}} года паставіў сваім войскам [[Маскоўская дырэктыва|Маскоўскую дырэктыву]], якая прадугледжвала канчатковай мэтай захоп [[Масква|Масквы]] — «сэрца Расіі» (і адначасова з гэтым сталіцы бальшавіцкай дзяржавы). Войскі УСПР пад агульным кіраўніцтвам Дзянікіна пачалі свой [[Паход на Маскву]].

[[Файл:Denikin on eleemosynary dinner, 1919.jpg|міні|200px|Генерал Дзянікін спрабуе ежу на дабрачынным абедзе, фота для прапагандысцкай прэсы [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдня Расіі]]. 1919 год, Харкаў.]]

У сярэдзіне 1919 года дасягнуў вялікіх ваенных поспехаў ва Украіне. У канцы лета 1919 года яго войскамі былі ўзятыя гарады [[Палтава]] ({{СС|16|ліпеня|1919|3||}}) года, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[Херсон]], [[Адэская аперацыя, 1919|Адэса]] ({{СС|23|жніўня|1919|10||}}) года, {{нп4|Узяцце Кіева Добраахвотніцкай арміяй|Кіеў|ru|Взятие Киева Добровольческой армией}} ({{СС|31|жніўня|1919|18||}}) года. Пры узяцці Кіева добраахвотнікі сутыкнуліся з {{нп4|Армія Украінскай Народнай Рэспублікі|часткамі УНР|uk|Армія Української Народної Республіки}} і {{нп4|Галіцкая армія|Галіцкай арміі|ru|Галицкая армия}}. Дзянікін, які не прызнаваў легітымнасці Украіны і ўкраінскіх войскаў, запатрабаваў раззбраення сіл [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] і іх вяртання па дамах для наступнай мабілізацыі. Немагчымасць знаходжання кампрамісу прывяла да пачатку баявых дзеянняў паміж УСПР і ўкраінскімі сіламі, якія хоць і развіваліся паспяхова для УСПР, аднак прывялі да неабходнасці ваяваць на два франты адначасова. У лістападзе 1919 года пятлюраўскія і галіцыйскія войскі пацярпелі на [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжнай Украіне]] поўнае паражэнне, армія УНР страціла значную частку кантраляваных тэрыторый, а с галічанамі быў заключаны {{нп4|Дагавор паміж камандаваннем Галіцкай арміі і камандаваннем Добраахвотніцкай арміі|мірны дагавор і ваенны саюз|ru|Договор между командованием Галицкой армии и командованием Добровольческой армии}}, у выніку якога Галіцкая армія перайшла ў распараджэнне Дзянікіна і ўвайшла ў склад УСПР.

Верасень і першая палова кастрычніка 1919 года былі часам найбольшага поспеху сіл Дзянікіна на цэнтральным напрамку. Нанёсшы ў жніўні — верасні 1919 года ў маштабнай сустрэчнай бітве пад Харкавам і Царыцынам цяжкае паражэнне войскам Паўднёвага фронту чырвоных (камандуючы — [[Уладзімір Мікалаевіч Ягор’еў|Уладзімір Ягор’еў]]), дзянікінцы, пераследуючы разбітыя чырвоныя часткі, сталі імкліва прасоўвацца да Масквы. {{СС|20|верасня|1919|7||}} года яны ўзялі [[Курск]], {{СС|6|кастрычніка|1919|23|верасня|}} года — [[Варонеж]], {{СС|10|кастрычніка|1919|27|верасня|}} года — [[Чарнігаў]], {{СС|13|кастрычніка|1919|30|верасня|}} года — [[Арол (горад)|Арол]] і мелі намер узяць [[Тула|Тулу]]. Паўднёвы фронт бальшавікоў рухнуў. Бальшавікі былі блізкія да катастрофы і рыхтаваліся да адыходу ў падполле. Быў створаны падпольны Маскоўскі камітэт партыі, урадавыя ўстановы пачалі эвакуацыю ў [[Волагда|Волагду]].

Калі {{СС|18|мая|1919|5||}} года Добраахвотніцкая армія ў Каменнавугальным раёне налічвала ў сваіх шэрагах 9600 байцоў, то пасля ўзяцця Харкава, да {{nobr|{{СС|3|ліпеня|1919|20|чэрвеня|}}}} года яна складала 26 тысяч чалавек, а да {{СС|2|жніўня|1919|20|ліпеня|}} года — 40 тысяч чалавек. Уся колькасць УСПР, падначаленых Дзянікіну, з мая па кастрычнік узрасла паступова з 64 да 150 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;. Пад кантролем Дзянікіна знаходзіліся тэрыторыі 16—18 губерняў і абласцей агульнай плошчай 810 тыс. кв. вёрст з насельніцтвам у 42 мільёны{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/5_04.html Т. V. — Гл. IV.]}}.

===== Перыяд разгрому УСПР =====
Але з сярэдзіны кастрычніка 1919 года становішча армій Поўдня Расіі прыкметна пагоршылася. Тылы былі разбураны рэйдам [[Паўстанцкая армія Украіны|паўстанцкай арміі]] [[Нестар Іванавіч Махно|Нестара Махно]] па Украіне, якая прарвала ў канцы верасня фронт белых у раёне [[Умань|Умані]]&lt;ref&gt;''Альмендингер В. В.'' [http://www.dk1868.ru/history/simferop2.htm Гибель второго батальона Симферопольского Офицерского полка]&lt;/ref&gt;, да таго ж супраць яго прыйшлося здымаць войскі з фронту, а бальшавікі заключылі сакрэтнае перамір’е з палякамі і пятлюраўцамі, вызваліўшы сілы для барацьбы з Дзянікіным{{efn|Згодна з сакрэтнай дамовай бальшавікоў і палякаў, першыя прыпынялі дзеянні на фронце Дзвінск — Полацк, а другія абавязваліся не прадпрымаць наступленняў на фронце Кіеў — Чарнігаў. Адначасова пятлюраўцы, якіх засталося не больш за 4,3 тыс., прапанавалі палякам саюз і фактычна перайшлі на ролю іх малодшага партнёра&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Волков С. В.|загаловак=Украина и Белое движение|спасылка=http://swolkov.ru/publ/28.htm|мова=ru|выданне=Сайт историка С. В. Волкова|тып=электронный ресурс|год=2005}}&lt;/ref&gt;.}}. З-за пераходу з добраахвотніцкай на мабілізацыйную аснову камплектавання арміі якасць узброеных сіл Дзянікіна падала, мабілізацыі не давалі патрэбнага выніку, большая колькасць ваеннаабавязаных аддавала перавагу на розных падставах заставацца ў тыле, а не ў дзеючых частках. Слабела сялянская падтрымка. Стварыўшы колькасную і якасную перавагу над сіламі Дзянікіна на галоўным, Арлоўска-Курскім, напрамку (62 тысячы штыкоў і шабляў у чырвоных супраць 22 тысяч у белых), у кастрычніку [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] перайшла ў контрнаступленне: у {{нп4|Арлоўска-Кромская бітва|жарстокіх баях|ru|Орловско-Кромское сражение}}, які шлі з пераменным поспехам, на поўдзень ад Арла малалікім часткам Добраахвотніцкай арміі да канца кастрычніка войскі Паўднёвага фронту чырвоных (з {{СС|11|кастрычніка|1919|28|верасня|}} года — камандуючы [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Аляксандр Ягораў]]) нанеслі паражэнне, а затым сталі адціскаць іх па ўсёй лініі фронту. Узімку 1919—1920 гадоў войскі УСПР пакінулі [[Харкаў]], [[Кіеў]], {{нп4|Данбас, рэгіён|Данбас|ru|Донбасс (регион)}}, [[Растоў-на-Доне]].

24 лістапада (7 снежня) 1919 года ў размове з братамі Пепяляевымі вярхоўны кіраўнік і вярхоўны галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|рускай арміі]] А. В. Калчак упершыню заявіў пра сваё адрачэнне на карысць А. І. Дзянікіна{{sfn|''Зырянов П. Н.''|2012|с=546.}}, а ў пачатку снежня 1919 года адмірал гэтае пытанне падняў перад сваім урадам. {{СС|22|снежня|1919|9||}} года Савет міністраў [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]] прыняў наступную пастанову: «У мэтах забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці ўсерасійскай улады Савет міністраў пастанавіў: ускласці абавязкі Вярхоўнага кіраўніка на выпадак цяжкай хваробы або смерці вярхоўнага кіраўніка, а таксама на выпадак адмовы яго ад звання вярхоўнага кіраўніка або доўгачасовага яго адсутнасці на Галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі генерал-лейтэнанта Дзянікіна»&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;/&gt;{{rp|379}}.

{{СС|4|студзеня|1920|22|снежня|1919}} года Калчак выдаў у [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінску]] свой апошні ўказ, якім, «з прычыны прадвызначэння мною пытання аб перадачы вярхоўнай усерасійскай улады Галоўнакамандуючаму ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі генерал-лейтэнанту Дзянікіну, надалей да атрымання яго ўказанняў, у мэтах захавання на нашай Расійскай усходняй ускраіне дзяржаўнасці на пачатках непарыўнага адзінства з усёй Расіяй», падаваў «усю паўнату ваеннай і грамадзянскай улады на ўсёй тэрыторыі Расійскай Усходняй Ускраіны, аб’яднанай расійскай вярхоўнай уладай», генерал-лейтэнанту [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Рыгору Сямёнаву]]&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;/&gt;{{rp|379}}. Нягледзячы на тое, што вярхоўная ўсерасійская ўлада Дзянікіну Калчакам так і не была перададзена, адпаведна, не перадаваўся ніколі і сам тытул «Вярхоўны кіраўнік»{{sfn|''Зырянов П. Н.''|2012|с=556.}}&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;/&gt;{{rp|380}}, Дзянікін у сваіх мемуарах пісаў, што ў абстаноўцы цяжкіх паражэнняў Узброеных сіл Поўдня Расіі і палітычнага крызісу ён палічыў цалкам непрымальным «прыняцце адпаведнай назвы і функцый» і адмовіўся ад прыняцця тытула Вярхоўнага кіраўніка, матывуючы сваё рашэнне «адсутнасцю афіцыйных звестак пра падзеі на Усходзе»&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;/&gt;{{rp|380}}.

Пасля адступлення да пачатку 1920 года рэшткаў Добраахвотніцкай арміі ў межы казачых абласцей, ужо валодаючы атрыманым ад Калчака тытулам вярхоўнага кіраўніка, Дзянікін спрабаваў сфарміраваць так званую паўднёварускую мадэль дзяржаўнасці, заснаваную на аб’яднанні дзяржаўных пачаткаў добраахвотніцкіх, данскіх і кубанскіх кіраўніцтваў. Для гэтага скасаваў Асаблівую нараду і стварыў замест яго [[паўднёварускі ўрад]] з прадстаўнікоў усіх бакоў, які і ўзначаліў, застаючыся ў якасці галоўнакамандуючага УСПР. Пытанне неабходнасці шырокай кааліцыі з прадстаўнікамі казацкага кіраўніцтва страціў актуальнасць да сакавіка 1920 года, калі армія адступіла да Новарасійска, страціўшы кантроль над казачых абласцямі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ушаков А. И., Федюк В. П.|загаловак=Белый Юг. Ноябрь 1919 — ноябрь 1920|спасылка=http://www.nkbooksellers.com/books/?rid=123260&amp;lang=cyr|месца=Москва|выдавецтва=АИРО-XX|год=1997|старонкі=9-46|старонак=100|isbn=5-88735-045-8}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Denikin in Novorossiysk, 1920.png|міні|200px|Дзянікін з сям’ёй на англійскім мінаносцы, Новарасійск, сакавіку 1920 года.]]

Распачаў спробу затрымаць адступленне сваіх войскаў на лініі рэк Дон і Маныч, а таксама на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]], і загадаў у першых чыслах студзеня 1920 года заняць абарону на гэтых рубяжах. Ён разлічваў дачакацца вясны, атрымаць новую дапамогу Антанты і паўтарыць наступленне ў цэнтральную Расію. Чырвоныя конныя арміі панеслі вялікія страты пад [[Батайск]]ам і на рэках Маныч і {{нп4|Рака Сал|Сал|ru|Сал (река)}} ад ударнай групы Данской арміі генерала Уладзіміра Сідорына. Абрадаваны гэтым поспехам, {{СС|21|лютага|1920|8||}} Дзянікін загадаў сваім войскам перайсці ў наступленне. {{СС|5|сакавіка|1920|20|лютага|}} года войскі добраахвотнікаў на некалькі дзён узялі [[Растоў-на-Доне]]. Новае наступленне войскаў [[Каўказскі фронт, Грамадзянская вайна|Каўказскага фронту]] чырвоных {{СС|11|сакавіка|1920|26|лютага|}} года выклікала разлютаваныя баі ля Батайска і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]], а ў станіцы [[Ягарлыцкая|Ягарлыцкай]] адбылася сустрэчная конная бітва арміі [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]] з групай Аляксандра Паўлава, у выніку чаго конная група Паўлава была разбіта, і войскі Дзянікіна пачалі агульнае адступленне па ўсім фронце на поўдзень на больш чым 400 км&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|143—144}}.

{{СС|17|сакавіка|1920|4||}} года выдаў дырэктыву войскам пераправіцца на левы бераг ракі [[Кубань]] і заняць па ёй абарону, але войскі не выканалі гэтых распараджэнняў і пачалі панічнае адступленне. Данская армія, якой было загадана заняць абарону на [[Таманскі паўвостраў|Таманскім паўвостраве]], замест гэтага, змяшаўшыся з добраахвотнікамі, адыходзіла да Новарасійска. [[Кубанская армія]] таксама адышла з пазіцый і адкочвалася да [[Туапсэ]]&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|144}}. Бязладнае скопішча войскаў ля Новарасійска і прамаруджванне з пачаткам эвакуацыі сталі прычынай Новарасійскай катастрофы, якая нярэдка ставіцца ў віну Дзянікіну. Усяго з раёна Новарасійска морам у Крым {{СС|8|||26—27|сакавіка|}}—{{СС|9|красавіка|1920|||}} года атрымалася пераправіць каля 35{{sfn|''Слободин В. П.''|name=&quot;Слободин&quot;|1996}}{{rp|54}}-40 тысяч салдат і афіцэраў&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|145}}. Сам жа генерал са сваім начальнікам штаба Раманоўскім уступіў у Новарасійску на борт мінаносца «Капітан Сакен» адным з апошніх{{sfn|''Трамбицкий Ю. А.''|2003, 2006|с=97}}.

===== Адстаўка з пасады галоўнакамандуючага УСПР =====
[[Файл:Antondenikin.jpg|міні|200px|У дзень адстаўкі з пасады галоўнакамандуючага ўзброенымі Сіламі Поўдня Расіі, Феадосія, {{СС|17|красавіка|1920|4||}} года.]]
У Крыме {{СС|9|красавіка|1920|27|сакавіка|}} года размясціў сваю Стаўку ў [[Феадосія|Феадосіі]] ў будынку гасцініцы «Асторыя». На працягу тыдня ён праводзіў рэарганізацыю арміі і мерапрыемствы па аднаўленні баяздольнасці войскаў. Пры гэтым у самой арміі, за выключэннем каляровых частак і большасці кубанцаў, нарастала незадаволенасць Дзянікіным. Асаблівую незадаволенасць выказваў апазіцыйны генералітэт. У гэтых умовах Ваенны савет УСПР у Севастопалі прыняў рэкамендацыйны рашэнне аб мэтазгоднасці перадачы Дзянікіным камандавання Урангелю. Адчуваючы адказнасць за ваенныя няўдачы і выконваючы законы афіцэрскага гонару, напісаў старшыні Ваеннага Савета [[Абрам Міхайлавіч Драгаміраў|Абраму Драгаміраву]] ліст, у якім паведаміў, што плануе падаць у адстаўку і склікаў пасяджэнне савета з мэтай абрання сабе пераемніка&lt;ref name=&quot;Слободин&quot;/&gt;{{rp|55}}. {{СС|17|красавіка|1920|4||}} года прызначыў галоўнакамандуючым УСПР генерал-лейтэнанта [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]] і ў той жа дзень вечарам разам з былым начальнікам штаба Раманоўскім, які таксама падаў у адстаўку, на англійскім мінаносцы пакінуў Крым і выехаў у Англію з прамежкавай прыпынкам у [[Стамбул|Канстанцінопалі]], назаўжды пакінуўшы межы Расіі&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|146}}.

{{СС|18|красавіка|1920|5||}} года ў Канстанцінопалі ў непасрэднай блізкасці ад Дзянікіна забіты яго начальнік штаба [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Іван Раманоўскі]], што стала для Дзянікіна цяжкім ударам{{sfn|''Иоффе Г. З.''|name=&quot;Иоффе&quot;|2004}}. У той жа вечар са сваёй сям’ёй і дзецьмі генерала Карнілава перайшоў на англійскае шпітальнае судна, а {{СС|19|красавіка|1920|6||}} года на [[дрэдноўт|дрэдноўце]] {{нп4|HMS Marlborough (1912)|«Мальбаро»|ru|HMS Marlborough (1912)}} адбыў у Англію, паводле ўласных слоў, з пачуццём «непазбыўнага смутку».

Улетку 1920 года [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] звярнуўся да Дзянікіна з просьбай «давяршыць патрыятычны подзвіг і асаблівым урачыстым актам аблегчыць барона Урангеля… пераемнай усерасійскай уладай», аднак ён адмовіўся падпісаць такі дакумент&lt;ref name=&quot;Журавлёв&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Журавлёв В.|загаловак=«Присвоив таковому лицу наименование Верховного Правителя»: К вопросу о титуле, принятом адмиралом А. В. Колчаком 18 ноября 1918 г.|спасылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_08_zhuravlev_k.pdf|мова=ru|выданне=Антропологический форум (Forum for Anthropology and Culture)|тып=международный журнал|год=2008|выпуск=8|старонкі=353—386|issn=1815-8870}}&lt;/ref&gt;{{rp|380}}.

===== Палітыка Дзянікіна на падкантрольных тэрыторыях =====
{{main|Палітыка Антона Дзянікіна}}
[[Файл:Особое совещание Таганрог 1919 г.jpg|200px|left|thumb|Дзянікін і члены яго [[Адмысловая нарада пры Галоўкаме УСПР|Адмысловай нарады]] — урада Поўдня Расіі. Лета 1919 года, [[Таганрог]].]]

На тэрыторыях, якія кантраляваліся [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|ўзброеныя Сіламі Поўдня Расіі]], уся паўната ўлады належала Дзянікіну як галоўнакамандуючаму. Пры ім дзейнічала [[Асаблівая нарада пры Галоўкаме УСПР|Адмысловая нарада]], якой выконваліся функцыі выканаўчай і заканадаўчай улады. Валодаючы па сутнасці дыктатарскай уладай і будучы прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, Дзянікін не лічыў сябе маючым права да скліку {{нп4|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу|ru|Всероссийское учредительное собрание}}) вызначаць будучы дзяржаўны лад Расіі. Ён стараўся з’яднаць як мага больш шырокія пласты насельніцтва вакол Белага руху пад лозунгамі «Барацьба з бальшавізмум да канца», «Вялікая, адзіная і непадзельная Расія», «Палітычныя свабоды», «Закон і парадак». Такая пазіцыя была аб’ектам крытыкі як справа, з боку манархістаў, так і злева, з ліберальна-сацыялістычнага лагера. Заклік да аднаўлення адзінай і непадзельнай Расіі сустракаў супраціўленне з боку казачых дзяржаўных утварэнняў Дона і Кубані, якія дамагаліся аўтаноміі і федэратыўнага ладу будучай Расіі, а таксама не мог быць падтрыманы нацыяналістычнымі партыямі Украіны, Закаўказзя, Прыбалтыкі&lt;ref name=&quot;Бойко&quot;/&gt;{{rp|121—122}}.

Рэалізацыя дзянікінскай улады была недасканалай. Хоць фармальна ўлада належала вайскоўцам, якія з апорай на армію фармавалі палітыку Белага Поўдня, але на практыцы Дзянікіну не атрымалася ўсталяваць цвёрды парадак ні на кантраляваных тэрыторыях, ні ў арміі&lt;ref name=&quot;Нариси&quot;&gt;[http://www.history.org.ua/?litera&amp;id=1623&amp;navStart=26 Політичний терор і тероризм в Україні ХІХ-ХХ ст.: Історичні нариси / Відп. ред. В. А. Смолій. — К.: Наук. думка, 2002. — 952 с.]&lt;/ref&gt;{{rp|166}}.

Пры спробах рашэння працоўнага пытання было прынята прагрэсіўнае працоўнае заканадаўства з 8-гадзінным працоўным днём і мерамі па ахове працы, якое з-за поўнага развалу прамысловай вытворчасці і нядобрасумленных дзеянняў уласнікаў, якія выкарыстоўвалі сваё часовае вяртанне да ўлады на прадпрыемствах як зручную магчымасць выратаваць сваю маёмасць і перавесці капіталы за мяжу, не знайшло практычнага ажыццяўлення ў жыццё&lt;ref name=&quot;Рябуха&quot;&gt;''Рябуха Ю. В.'' Вооружённые Силы Юга России на территории Украины в 1919 г. — Рукопись. Диссертация на соискание научной степени кандидата исторических наук по специальности 07.00.02. — Всемирная история. — Харьковский Национальный Университет имени В. Н. Каразина. — Харьков, 2008. — 212 с.&lt;/ref&gt;{{rp|88-89}}. У той жа самы час любыя працоўныя дэманстрацыі і забастоўкі разглядаліся выключна як палітычныя і душыліся сілай, а незалежнасць прафсаюзаў не прызнавалася&lt;ref name=&quot;Нариси&quot; /&gt;{{rp|166}}.

Урад Дзянікіна не паспеў цалкам ажыццявіць распрацаваную ім зямельную рэформу, у аснову якой павінна было легчы ўмацаванне дробных і сярэдніх гаспадарак за кошт казённых і памешчыцкіх зямель. У сучаснай расійскай і ўкраінскай гістарыяграфіі, у адрозненне ад больш ранняй савецкай, не прынята называць аграрнае заканадаўства Дзянікіна арыентаваным на абарону інтарэсаў памешчыцкага землеўладання&lt;ref name=&quot;Корновенко&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Корновенко С. В.|загаловак=Новітня російська історіографія (1990-2000-ті рр.) аграрної політики білогвардійських урядів А. Денікіна та П. Врангеля на підконтрольних їм українських територіях|спасылка=http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Npifznu/2008_24/24/kornovenko.pdf|выданне=Наукові праці історичного факультету  Запорізького національного університету|тып=наукове періодичне видання|год=2008|выпуск=24: Соціальні та національні чинники революцій і реформ в Україні: проблеми взаємовпливів|старонкі=186-192|issn=2076-8982}}&lt;/ref&gt;{{rp|187}}. Пры гэтым ураду Дзянікіна не ўдалося цалкам перашкодзіць стыхійнаму вяртанню памешчыцкага землеўладання з усімі яго адмоўнымі наступствамі для рэалізацыі зямельных рэформаў&lt;ref name=&quot;Корновенко&quot;/&gt;{{rp|188}}.

У нацыянальнай палітыцы Дзянікін прытрымліваўся канцэпцыі «адзінай і непадзельнай Расіі», што не дапускала абмеркавання якой-небудзь аўтаноміі альбо самавызначэння тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Першая сусветная вайна|даваенных межах]]. Прынцыпы нацыянальнай палітыкі ў дачыненні да тэрыторыі і насельніцтва [[Украіна|Украіны]] знайшлі адлюстраванне ў «[[Зварот Дзянікіна да насельніцтва Маларосіі|Звароце Дзянікіна да насельніцтва Маларосіі]]» і не дапускалі права ўкраінскага народа на самавызначэнне&lt;ref name=&quot;Процык&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Процик Анна.|загаловак=Російський націоналізм і Україна в добу революції і Громадянської війни|спасылка=http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2002/5/11.pdf|выданне=Український історичний журнал (УIЖ)|тып=науковий журнал ВАК України|месца=[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва=Наукова думка|год=2002|выпуск=5|старонкі=130—139|issn=0130-5247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Наумова&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Наумова И. И.|частка=Украинский вопрос в мемуарах А. И. Деникина|загаловак=Документ: история, теория, практика.|спасылка=http://www.if.tsu.ru/chair5/works/Conference_2012.pdf|адказны=Под общ. ред. проф. О. А. Харусь.|выданне=Сборник материалов V Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (г. Томск, 27–28 октября 2011 г.)|месца=[[Томск]].|выдавецтва=Томский государственный университет.|год=2011|старонкі=364—368|старонак=588|isbn=978-5-7511-2052-8|archive-date=22 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222025139/http://www.if.tsu.ru/chair5/works/Conference_2012.pdf}}&lt;/ref&gt;. Не дапускалася і казачай аўтаноміі — Дзянікін ажыццявіў рэпрэсіўныя меры супраць спробаў стварэння ўласнай федэратыўнай дзяржавы кубанскім, данскім і церскім казацтвам: ліквідаваў Кубанскую Раду і зрабіў перастаноўкі ва ўрадзе казачых абласцей&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кулаков В. В., Каширина Е. И.|загаловак=Причины поражения белого движения на Юге России|спасылка=http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2006.2/242/kulakov2006_2.pdf|выданне=Вестник Адыгейского государственного университета.|тып=научный журнал|месца=Майкоп|год=2006|выпуск=2|старонкі=45-47|issn=1999-7159|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010631/http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2006.2/242/kulakov2006_2.pdf}}&lt;/ref&gt;. У дачыненні да яўрэйскага насельніцтва праводзілася адмысловая палітыка. З прычыны таго што сярод кіраўнікоў бальшавіцкіх структур значную частку складалі яўрэі, у асяроддзі Добраахвотніцкай арміі было прынята лічыць любых яўрэяў патэнцыяльнымі саўдзельнікамі бальшавіцкага рэжыму&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/164/dostup.htm|title=Еврейская делегация у генерала Деникина|date=2005|publisher=Лехаим|description=Публикация в журнале  &quot;Рассвет&quot; за 1923 года в номерах апреля (№ 17) – мае (№ 18)|access-date=2012-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810005209/http://www.lechaim.ru/ARHIV/164/dostup.htm|archive-date=10 жніўня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Дзянікін быў вымушаны выдаць загад аб забароне яўрэям уступаць у Добраахвотніцкую армію на афіцэрскія пасады. Хоць аналагічнае распараджэнне з нагоды салдат Дзянікіным не было выдадзена, але штучна завышаныя патрабаванні да прымаемых у армію навабранцам-яўрэям прывялі да таго, што пытанне пра ўдзел ва УСПР яўрэяў «вырашылася само сабой»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jgs.ru/dor/white.htm|title=Евреи и Белая армия|author=Вейгман Сергей.|publisher=«Век»|access-date=2012-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617092126/http://www.jgs.ru/dor/white.htm|archive-date=17 чэрвеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сам Дзянікін неаднаразова звяртаўся з заклікам да сваіх камандзірам «не настрайваць адну нацыянальнасць супраць іншай», але слабасць яго ўлады на месцах была такая, што ён не змог прадухіліць пагромы, асабліва пры ўмовах, калі і само прапагандысцкае агенцтва ўрада Дзянікіна вяло антыяўрэйскую агітацыю — напрыклад, у сваёй прапагандзе яно ставіла знак роўнасці паміж бальшавізмум і яўрэйскім насельніцтвам і заклікала да «крыжовага паходу» супраць яўрэяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Энгель В. В.|загаловак=Курс лекции по истории евреев в России. Прочитан в Государственной еврейской академии им. Маймонида в 2000–2001 годах|спасылка=http://jhist.org/russ/russ001-13.htm|выданне=Jewish.ru|год=2001|archive-date=17 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617185117/http://jhist.org/russ/russ001-13.htm}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Anton Denikin 1919, Taganrog.png|thumb|left|200px|Прыбыццё Дзянікіна ў англійскую саюзніцкую місію, 1919 год, Таганрог.]]

У сваёй знешняй палітыцы арыентаваўся на прызнанне падкантрольнага яму дзяржаўнага ўтварэння з боку краін [[Антанта|Антанты]]. З умацаваннем сваёй улады ў канцы 1918 года і ўтварэннем УСПР у студзені 1919 года Дзянікіну атрымалася заручыцца падтрымкай Антанты і атрымліваць яе ваенную дапамогу на працягу ўсяго 1919 года. За час свайго кіравання Дзянікін не паставіў задачы міжнароднага прызнання свайго ўрада з боку Антанты, гэтыя пытанні вырашаліся ўжо яго пераемнікам Урангелем у 1920 годзе&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Морозов А. Ю.|загаловак=Внешняя политика белых правительств Юга России в 1918—1920 гг. :по материалам белой прессы|спасылка=http://www.dissercat.com/content/vneshnyaya-politika-belykh-pravitelstv-yuga-rossii-v-1918-1920-gg-po-materialam-beloi-pressy|выданне=дис. канд. ист. наук 07.00.02|месца=Санкт-Петербург|год=2007|старонак=178}}&lt;/ref&gt;.

Адмоўна ставіўся да ідэі фарміравання кааліцыйнага заканадаўчага ўрада антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі, скептычна ставіўся да дзяржаўных здольнасцей сваіх данскіх і кубанскіх саюзнікаў, мяркуючы, што падпарадкаваная яму тэрыторыя «магла б даць прадстаўнічы орган інтэлектуальна не вышэй за губернскі [[Земства|земскі сход]]»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Зайцев А. А.|загаловак=Интеграционные процессы на Северном Кавказе в 1917-1920 гг.: к вопросу о создании Юго-Восточного союза|спасылка=http://npgi.ru/gournal/7_2009.pdf|мова=ru|выданне=Научные проблемы гуманитарных исследований|тып=научно-теоретический журнал|месца=Пятигорск|год=2009|выпуск=7|старонкі=4—11|issn=2071-9175|archive-date=17 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417025459/http://www.npgi.ru/gournal/7_2009.pdf}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Denikin and Wrangel in Tsaritsyn, 1919.png|міні|200px|Дзянікін і Урангель на парадзе ў Царыцыне, 1919 год.]]

З сярэдзіны 1919 года абазначыўся буйны {{нп4|Канфлікт Дзянікіна і Урангеля|канфлікт паміж Дзянікіным і Урангелем|ru|Конфликт Деникина и Врангеля}}, адным з ваеначальнікаў Добраахвотніцкай арміі. Супярэчнасці не насілі палітычнага характару&lt;ref name=&quot;Карпов&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Карпов Н. Д.|загаловак=А.И. Деникин и П.Н. Врангель: от несогласия к антагонизму|спасылка=http://www.krimoved-library.ru/books/krim-vrangel-1920-god4.html|аўтар выдання=Отв. С. М. Исхаков, вступ. слово Э. Кронер.|выданне=Крым. Врангель. 1920 год|тып=сборник научных трудов|месца=Москва|выдавецтва=Социально-политическая МЫСЛЬ|год=1996|старонкі=216|isbn=5-902168-71-6}}&lt;/ref&gt;: прычынамі рознагалоссяў з’яўлялася розніца ў бачанні двума генераламі пытання выбару саюзнікаў і далейшай стратэгіі для сіл Белага руху на Поўдні Расіі, якая хутка перайшла ў плоскасць узаемных абвінавачванняў і дыяметральна процілеглых ацэнак адных і тых жа падзей&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Костомаров Дмитрий Павлович|загаловак=Деникин и Врангель: история конфликта|спасылка=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2386&amp;n=119|мова=ru|выданне=Родина|тып=российский исторический журнал|выдавецтва=Федеральное агентство России по печати и массовым коммуникациям|год=2007|выпуск=10|старонкі=72—75|issn=0235-7089|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130103152156/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2386&amp;n=119|archive-date=3 студзеня 2013}}&lt;/ref&gt;. Пачатковай кропкай канфлікту даследчыкамі называецца ігнараванне Дзянікіным у красавіку 1919 года сакрэтнага рапарта Урангеля, у якім ён прапаноўваў зрабіць Царыцынскі кірунак наступлення белых армій прыярытэтным&lt;ref name=&quot;Карпов&quot;/&gt;. Дзянікіным пазней была створана [[Маскоўская дырэктыва]] наступлення, якая пасля яе няўдачы была публічна раскрытыкаваная Урангелем. Да канца 1919 года паміж генераламі разгарэлася адкрытая канфрантацыя, Урангель зандаваў глебу па змене генерала Дзянікіна&lt;ref name=&quot;Слободин&quot;/&gt;{{rp|53}}, але ў студзені 1920 падаў у адстаўку, пакінуў тэрыторыю УСПР і з’ехаў у Канстанцінопаль, знаходзячыся там да вясны 1920 года. Канфлікт Дзянікіна і Урангеля спрыяў узнікненню расколу ў белым лагеры, ён прадоўжыўся таксама і ў эміграцыі.

Рэпрэсіўная палітыка ўрада Дзянікіна ацэньваецца падобнай з палітыкай Калчака і іншых ваенных дыктатур&lt;ref name=&quot;Литвин&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Литвин А. Л.|частка=Репрессии по-генеральски. Адмирал А. В. Колчак и генерал А. И. Деникин|загаловак=Красный и белый террор в России. 1918—1922 гг.|спасылка=http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/1004379/8/Litvin_Aleksey_-_Krasnyy_i_belyy_terror_v_Rossii._1918-1922_gg..html#n_318|месца=Москва|выдавецтва=Яуза|год=1996|серыя=Совершенно секретно|isbn=5-87849-164-8}}&lt;/ref&gt;, альбо называецца больш жорсткай, чым у іншых белых утварэнняў, што тлумачыцца большай разлютаванасцю [[Чырвоны тэрор|Чырвонага тэрору]] на Поўдні ў параўнанні з Сібірру або іншымі раёнамі&lt;ref name=&quot;Репрессивное&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=д. и. н. Цветков В. Ж.|загаловак=Репрессивное законодательство белых правительств|спасылка=http://www.dk1868.ru/statii/Tstvetkov1.htm|мова=ru|выданне=Вопросы истории|тып=Журнал|год=2007|нумар=4|старонкі=16—26|issn=0042-8779}}&lt;/ref&gt;. Сам Дзянікін адказнасць за арганізацыю {{нп4|Белы тэрор|Белага тэрору|uk|Білий терор}} на Поўдні Расіі пераносіў на самадзейнасць сваёй контрразведкі, сцвярджаючы, што яна станавілася «часам агменямі правакацый і арганізаванага рабавання»&lt;ref name=&quot;Литвин&quot;/&gt;. У жніўні 1918 года выйшла яго распараджэнне перадаваць па распараджэнні ваеннага губернатара вінаватых ва ўсталяванні савецкай улады «ваенна-палявым судам вайсковай часткі Добраахвотніцкай арміі»&lt;ref name=&quot;Репрессивное&quot;/&gt;. У сярэдзіне 1919 года рэпрэсіўнае заканадаўства стала больш жорсткім у сувязі з прыняццем «Закона ў дачыненні да ўдзельнікаў устанаўлення ў Расійскай дзяржаве савецкай улады, а роўна свядома садзейнічаючых яе распаўсюджванню i ўмацаванню», згодна з якім асобы, відавочна датычныя да ўсталявання савецкай улады, падлягалі смяротнаму пакаранню, саўдзельнікам прадугледжваліся «бестэрміновая катарга», або «катаржныя работы ад 4 да 20 гадоў», або «папраўчыя арыштанцкія аддзяленні ад 2 да 6 гадоў», больш дробным парушэнням — турэмнае зняволенне ад месяца да 1 года 4 месяцаў або «грашовае спагнанне» ад 300 да 20 тысяч рублёў&lt;ref name=&quot;Репрессивное&quot;/&gt;. Акрамя таго, «асцярога магчымага прымусу» была выключана Дзянікіным з раздзелу «вызвалення ад адказнасці», паколькі, згодна з яго рэзалюцыяй, яна «цяжка ўлаўліваецца для суду»&lt;ref name=&quot;Репрессивное&quot;/&gt;. Пры гэтым Дзянікін з уласнымі прапагандысцкімі мэтамі &lt;ref name=&quot;Литвин&quot;/&gt; паставіў заданне вывучаць і дакументаваць вынікі [[Чырвоны тэрор|чырвонага тэрору]]. 4 красавіка 1919 года паводле яго распараджэння была створана Асаблівая следчая камісія па расследаванню злачынстваў бальшавікоў.

=== У эміграцыі ===

==== Міжваенны перыяд ====

===== Адыход ад палітыкі і перыяд актыўнай літаратурнай дзейнасці =====
{{also|Літаратурная дзейнасць Антона Дзянікіна}}
Накіроўваючыся з сям’ёй з Канстанцінопаля ў Англію, Дзянікін зрабіў прыпынак на [[Мальта|Мальце]] і ў [[Гібралтар]]ы. У [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] карабель трапіў у моцную буру&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Прыбыўшы ў [[Саўтгемптан]], ён [[17 красавіка]] 1920 года з’ехаў у [[Лондан]], дзе быў сустрэты прадстаўнікамі брытанскага ваеннага міністэрства, а таксама генералам Хольманам і групай рускіх дзеячаў, у ліку якіх былі былы лідар [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] {{нп4|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Павел Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} і дыпламат Яўген Саблін, які ўручыў Дзянікіну падзякавальную і прывітальную тэлеграму з [[Парыж]]а, адпраўленую ў расійскае пасольства ў Лондане на імя Дзянікіна з подпісамі князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]], [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргея Сазонава]], {{нп4|Васіль Аляксеевіч Маклакоў|Васіля Маклакова|ru|Маклаков, Василий Алексеевич}} і [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыса Савінкава]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Лонданская прэса (у прыватнасці, «[[The Times|Таймс]]» і «Дэйлі Геральд») адзначыла прыезд Дзянікіна пачцівымі артыкуламі ў адрас генерала&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

[[Файл:Деникин, Шмелев, Капбретон 1926.jpg|міні|200px|Сустрэча сям’і Дзянікіна з сям’ёй пісьменніка {{нп4|Іван Сяргеевіч Шмялёў|Шмялёва|ru|Шмелёв, Иван Сергеевич}} ў Кабрэтоне, Францыя, 1926 год.]]
Прабыў у [[Вялікабрытанія|Англіі]] некалькі месяцаў, спачатку жывучы ў Лондане, а затым у {{нп4|Певенсі|Певенсі|uk|Певенсі}} і [[Істбарн]]е (Усходні Сусекс)&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|147}}. Увосень [[1920]] года ў Англіі была апублікавана тэлеграма лорда [[Джордж Натаніэл Керзан|Керзана]] [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Чычэрыну]], у якой той адзначаў, што менавіта яго ўплыў спрыяў перакананню Дзянікіна пакінуць пасаду галоўнакамандуючага УСПР і перадаць яе Урангелю. Дзянікін у «Таймс» катэгарычна абверг заяву Керзана пра які-небудзь уплыў лорда на пакіданне ім паста галоўнакамандуючага УСПР, патлумачыўшы пакіданне прычынамі выключна асабістымі і патрабаваннем моманту, а таксама адмовіўся ад прапановы лорда Керзана ўдзельнічаць у заключэнні перамір’я з [[бальшавік]]амі і паведаміў, што:
{{пачатак цытаты}}
Як раней, так і цяпер я лічу непазбежнай і неабходнай узброеную барацьбу з бальшавікамі да поўнай іх паразы. Інакш не толькі Расія, але і ўся Еўропа звернецца ў руіны.
{{канец цытаты|крыніца=&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;{{rp|653-654}}}}
У знак пратэсту супраць жадання брытанскага ўрада заключыць мір з Савецкай Расіяй у жніўні 1920 года пакінуў Англію і пераехаў у [[Бельгія|Бельгію]], дзе пасяліўся з сям’ёй у [[Брусель|Бруселі]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;{{rp|654-655}} і прыступіў да напісання свайго фундаментальнага дакументальнага даследавання аб [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]] — «[[Нарысы рускай смуты|Нарысаў рускай смуты]]». Напярэдадні Каляд у снежні 1920 года генерал Дзянікін пісаў свайму калегу, былому кіраўніку англійскай місіі на Поўдні Расіі генералу {{нп4|Чарльз Джэймс Брыгс|Брыгсу|ru|Бриггс, Чарльз Джеймс}}:
{{пачатак цытаты}}
Я цалкам адышоў ад палітыкі і пайшоў увесь у гістарычную працу. Заканчваю першы том «Нарысаў», якія ахопліваюць падзеі рускай рэвалюцыі ад 27 лютага да 27 жніўня 1917 года. У сваёй працы знаходжу некаторае забыццё ад цяжкіх перажыванняў.
{{канец цытаты|крыніца=&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;{{rp|656}}}}

[[Файл:Anton Denikin &amp; Marina Denikina 1933.jpg|thumb|200px|left|Антон Дзянікін з дачкой [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марынай]] на парозе свайго дома ў прадмесце [[Парыж]]а, [[Камуны Францыі|камуна]] [[Сеўр]], [[1933]] год.]]

Гардзееў піша, што ў гэты перыяд Дзянікін прыняў рашэнне адмовіцца ад далейшай узброенай барацьбы ў карысць барацьбы «словам і пяром». Даследчык пазітыўна выказваецца аб дадзеным выбары і адзначае, што дзякуючы яму [[гісторыя Расіі]] канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзяў]] «атрымала выдатнага летапісца»&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|148}}.

У чэрвені [[1922]] года&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|149}} з Бельгіі пераехаў у [[Венгрыя|Венгрыю]], дзе жыў і працаваў да сярэдзіны [[1925]] года. За тры гады жыцця ў Венгрыі ён тройчы змяніў месца жыхарства. Спачатку генерал пасяліўся ў [[Шопран]]е, затым правёў некалькі месяцаў у [[Будапешт|Будапешце]], а пасля гэтага зноў пасяліўся ў правінцыйным мястэчку паблізу [[Балатан|возера Балатон]]&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;{{rp|661}}. Тут была завершана праца над апошнімі тэмамі «Нарысаў», якія былі выдадзены ў [[Парыж]]ы і [[Берлін]]е, а таксама з скарачэннямі былі перакладзены і выдадзены на англійскай, французскай і нямецкай мовах. Выхад гэтага сачынення некалькі паправіў матэрыяльнае становішча Дзянікіна і даў яму магчымасць шукаць больш зручнае месца для пражывання. У гэты час даўні сябар Дзянікіна генерал Аляксей Шапрон дзю Ларэ ажаніўся ў Бельгіі з дачкой генерала Карнілава і лістом запрасіў генерала вярнуцца ў Брусель, што і паслужыла падставай да пераезду. Прабыў у Бруселі з сярэдзіны 1925 да вясны 1926 года&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;.

Увесну 1926 года пасяліўся ў Парыжы, які з’яўляўся цэнтрам рускай эміграцыі. Тут заняўся не толькі літаратурнай, але і грамадскай дзейнасцю. У [[1928]] годзе ён напісаў сачыненне «Афіцэры», асноўная частка працы над якім праходзіла ў Кабрэтоне, дзе Дзянікін часта меў зносіны з пісьменнікам [[Іван Сяргеевіч Шмялёў|Іванам Шмялёвым]]&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;. Далей Дзянікін пачаў працу над аўтабіяграфічнай аповесцю «Маё жыццё». Адначасова ён часта выязджаў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] і [[Каралеўства Югаславія|Югаславію]] для чытання лекцый па рускай гісторыі&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|150}}. У [[1931]] годзе завяршыў працу «Старая армія», якая прадстаўляе ваенна-гістарычнае даследаванне [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] да і падчас Першай сусветнай вайны&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|151}}.

===== Палітычная дзейнасць у эміграцыі =====
[[Файл:Anton Denikin 1938, Paris.png|200px|міні|Дзянікін у Парыжы, 1938 год.]]
З прыходам у [[Трэці рэйх|Германіі]] да ўлады [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] выступіў з асуджэннем палітыкі [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У адрозненне ад шэрагу эмігранцкіх дзеячаў, якія планавалі ўдзельнічаць у баявых дзеяннях супраць [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на баку замежных дзяржаў, недружалюбных [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выступаў за неабходнасць падтрымкі Чырвонай арміі супраць любога замежнага агрэсара, з наступным абуджэннем рускага духу ў шэрагах гэтай арміі, які, паводле задумы генерала, і павінен зрынуць [[бальшавізм]] у Расіі і пры гэтым захаваць у Расіі саму армію&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|151}}.

У цэлым Дзянікін захаваў аўтарытет у асяроддзі рускай эміграцыі, аднак частка [[Белая эміграцыя|белай эміграцыі]] і наступных хваль рускай эміграцыі ставілася да Дзянікіна крытычна. Сярод іх быў пераемнік на пасадзе галоўнакамандуючага УСПР [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пётр Урангель]]&lt;ref name=&quot;Ходаков&quot;/&gt;, пісьменнік [[Іван Лук’янавіч Саланевіч|Іван Саланевіч]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Солоневич И. Л.|загаловак=Два зайца генерала Деникина|спасылка=http://nationalism.org/bratstvo/oprichnik/14/solonevich.htm|выданне=Наша газета|месца=[[Сафія|София]]|год=1939, 8 февраля}}&lt;/ref&gt;, філосаф [[Іван Аляксандравіч Ільін|Іван Ільін]]&lt;ref name=&quot;Ходаков&quot;/&gt; і іншыя. За ваенна-стратэгічныя пралікі падчас Грамадзянскай вайны Дзянікіна крытыкавалі такія прыкметныя дзеячы эміграцыі, як ваенны спецыяліст і гісторык генерал Мікалай Галавін, палкоўнік Арсеній Зайцаў&lt;ref name=&quot;Ходаков&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ходаков И. М.|загаловак=&quot;Очерки Русской Смуты&quot; А. И. Деникина как источник по изучению гражданской войны на юге России|спасылка=http://www.dissercat.com/content/ocherki-russkoi-smuty-ai-denikina-kak-istochnik-po-izucheniyu-grazhdanskoi-voiny-na-yuge-ros|выданне=диссертация на соискание уч. степени д.и.н по специальности 07.00.09 — историография, источниковедение и методы исторического исследования|месца=Москва|год=2006}}&lt;/ref&gt; і іншыя. Складаныя адносіны, звязаныя з разыходжаннем у поглядах на далейшы працяг белай барацьбы, былі ў Дзянікіна і з {{нп4|Рускі агульнавоінскі саюз|Рускім агульнавоінскія саюзам (РАВС)|ru|Русский общевоинский союз}}, ваеннай эмігранцкай арганізацыяй былых удзельнікаў Белага руху.

У верасні [[1932]] года групай блізкіх да Дзянікіна былых ваеннаслужачых Добраахвотніцкай арміі была створана арганізацыя «Саюз добраахвотнікаў». Новаствораная арганізацыя занепакоіла кіраўніцтва РАВС, як прэтэндэнта на лідарства ў арганізацыі воінскіх саюзаў у эмігранцкім асяроддзі. Дзянікін падтрымаў стварэнне Саюза добраахвотнікаў і лічыў, што РАВС у пачатку 1930-х гг. знаходзіўся ў крызісе&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Голдин В. И.|частка=Нарастание кризисных явлений в Русском общевоинском союзе и зарубежная Россия|загаловак=Солдаты на чужбине. Русский общевоинский союз, Россия и русское зарубежье в XX—XXI веках|спасылка=http://lib.ru/HISTORY/GOLDIN_W_I/soldaty_chuzhbiny.pdf|месца=Архангельск|выдавецтва=Солти|год=2006|старонак=794|isbn=5-753-60-1650}}&lt;/ref&gt;. Узначальваў Саюз добраахвотнікаў&lt;ref name = Shishov185/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Цурганов Ю.|загаловак=Белоэмигранты и Вторая мировая война. Попытка реванша. 1939—1945.|спасылка=http://www.istmira.com/knigi-vtoraya-mirovaya-vojna/11/11/page/9/Beloyemigrantyi-i-Vtoraya-mirovaya-voyna--Popyitka-revansha-.html|месца=Москва|выдавецтва=ЗАО Центрполиграф|год=2010|серыя=На линии фронта. Правда о войне|старонак=287|isbn=978-5-9524-4725-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205553/http://www.istmira.com/knigi-vtoraya-mirovaya-vojna/11/11/page/9/Beloyemigrantyi-i-Vtoraya-mirovaya-voyna--Popyitka-revansha-.html|archive-date=12 мая 2013}}&lt;/ref&gt;.

У [[1936]] годзе заснаваў газету «Добраахвотнік», якая да [[1938]] года выдавалася ў Парыжы Г. Д. Леслі пры ўдзеле Саюза добраахвотнікаў, на старонках якой публікаваліся артыкулы Дзянікіна&lt;ref name=&quot;Shishov185&quot;&gt;''Шишов А. В.'' Генерал Дроздовский. Легендарный поход от Ясс до Кубани и Дона. М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2012. — 431 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-03734-3, С. 185&lt;/ref&gt;. Усяго выйшлі тры нумары ў лютым кожнага года, і прымеркаваны яны былі да гадавіны [[Першы Кубанскі паход|Першага Кубанскага (ледзянога) паходу]]&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Антон Деникин. Дела эмигрантские|спасылка=http://rusk.ru/st.php?idar=51579|аўтар выдання=Публикация д. и. н. В. Ж. Цветкова|выданне=Русская линия|тып=информационное агентство|год=2011, 18 ноября}}&lt;/ref&gt;.

У канцы 1938 года праходзіў сведкам па справе {{нп4|Надзея Васільеўна Плявіцкая|Надзеі Плявіцкай|ru|Плевицкая, Надежда Васильевна}} аб выкраданні начальніка РАВС генерала [[Яўген Карлавіч Мілер|Яўгена Мілера]] і знікненні генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Скоблін|Мікалая Скобліна]] (мужа Плявіцкай). Яго з’яўленне на судзе ў французскай газетнай прэсе [[10 снежня]] 1938 года разглядалася як сенсацыя&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Выступление ген. Деникина на суде против Надежды Плевицкой|аўтар выдання=Ред. проф. Милюков П. Н.|выданне=Последние новости|тып=газета|месца=Париж|год=1938, 10 декабря}}&lt;/ref&gt;. Даў паказанні, у якіх выказаў недавер Скобліну і Плявіцкай, а таксама выказаў упэўненасць у датычнасці абодвух да выкрадання Мілера&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Операция «Трест». Советская разведка против русской эмиграции. 1921-1937 гг.|частка=Глава 3. Суд над Плевицкой|аўтар=Гаспарян А. С.|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/4181217/|выданне=кніга|выдавецтва=Вече|серыя=Военные тайны ХХ века|старонак=464|isbn=978-5-9533-3534-8|тыраж=4000}}&lt;/ref&gt;.

==== Другая сусветная вайна ====

Напярэдадні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Дзянікін прачытаў у Парыжы лекцыю «Сусветныя падзеі і рускае пытанне», якая пасля ў [[1939]] года была выдадзена асобнай брашурай&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot; /&gt;{{rp|152}}. У гэтай кнізе ён пазначыў свае пазіцыі ў сувязі з будучай вайной, удзел СССР у якой уяўляўся непазбежным:

{{пачатак цытаты}}«Нельга — кажуць адны — абараняць Расію, падрываючы яе сілы звяржэннем улады… Нельга — кажуць іншыя — зрынуць савецкую ўладу без удзелу знешніх сіл, якія маюць захопныя мэты… Словам, або бальшавіцкая пятля, або чужацкае ярмо. Я ж не прымаю ні завесы, ні прыгнёту. Веру і вызнаю: звяржэнне савецкай улады і абарона Расіі».
{{канец цытаты|крыніца=Деникин А. Мировые события и русский вопрос. — Париж: Изд. Союза добровольцев, 1939. — С. 64.}}

[[Файл:Anton Denikin and Ksenia Denikina, 1930-th.jpg|200px|міні|Дзянікін з жонкай у мястэчку Мімізан падчас нямецкай акупацыі Францыі, пачатак {{nobr|1940-х гг.}}&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;{{rp|584-585}}.]]

Пачатак Другой сусветнай вайны ([[1 верасня]] 1939 года) заспеў генерала Дзянікіна на поўдні Францыі ў вёсцы Мантэй-о-Віконт, куды ён выехаў з Парыжа для працы над сваёй працай «Шлях рускага афіцэра». Згодна з аўтарскай задумай, гэтая праца павінна была з’яўляцца адначасова ўвядзеннем і дадаткам да «Нарысаў рускай смуты»&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;. Уварванне нямецкіх войскаў на тэрыторыю Францыі ў маі 1940 года прымусіла Дзянікіна прыняць рашэнне спешна пакінуць Бург-ла-Рэн (пад Парыжам) і на машыне аднаго са сваіх паплечнікаў палкоўніка Глотава выехаць на поўдзень Францыі да іспанскай мяжы. У Мімізане на поўнач ад [[Біярыц]]а машыну з Дзянікіным нагналі нямецкія матарызаваныя часткі&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;. Быў заключаны немцамі ў канцэнтрацыйны лагер, дзе ведамства [[Ёзэф Гебельс|Гебельса]] прапаноўвала яму садзейнічанне ў літаратурнай працы. Адмовіўся ад супрацоўніцтва, быў адпушчаны і пасяліўся пад кантролем нямецкай камендатуры і гестапа&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|566}} на віле сяброў у вёсцы Мімізан каля [[Бардо]]. Многія з кніг, брашур і артыкулаў, напісаных Дзянікіным у 1930-я гады, аказаліся ў спісе забароненай літаратуры на тэрыторыі, кантраляванай Трэцім рэйхам, і былі канфіскаваныя.

Адмовіўся зарэгістравацца ў нямецкай камендатуры як асоба без грамадзянства (якімі з’яўляліся рускія эмігранты), матываваўшы гэта тым, што ён з’яўляецца падданым [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], і гэта падданства ў яго ніхто не адбіраў&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|566}}.

У [[1942]] годзе нямецкія ўлады зноў прапанавалі Дзянікіну супрацоўніцтва і пераезд у [[Берлін]]&lt;ref name=&quot;jail&quot;/&gt;, на гэты раз патрабуючы, згодна з трактоўкай Іпалітава, каб ён узначаліў антыкамуністычныя сілы з ліку рускіх эмігрантаў пад эгідай Трэцяга рэйха, але атрымалі рашучую адмову генерала&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|560—563}}.

Гардзееў, спасылаючыся на атрыманыя ў архіўных дакументах звесткі, прыводзіць інфармацыю, што ў [[1943]] годзе Дзянікін на асабістыя сродкі накіраваў Чырвонай арміі вагон з медыкаментамі, чым збянтэжыў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і савецкае кіраўніцтва. Было прынята рашэнне медыкаменты прыняць, а імя аўтара іх адпраўкі не выдаваць&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|153}}.

Застаючыся перакананым праціўнікам савецкага ладу, заклікаў мігрантаў не падтрымліваць [[Трэці рэйх|Германію]] ў вайне з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (лозунг «Абарона Расіі і звяржэнне бальшавізму»), неаднаразова называючы ўсіх прадстаўнікоў эміграцыі, якія супрацоўнічалі з немцамі, «цемрашаламі», «паражэнцамі» і «гітлераўскімі прыхільнікамі»&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;{{rp|154}}.

Пры гэтым, калі восенню 1943 года ў Мімізане, дзе пражываў Дзянікін, быў раскватараваны адзін з {{нп4|Усходнія легіёны|усходніх батальёнаў вермахта|ru|Восточные легионы}}, змякчыў сваё стаўленне да шараговых вайскоўцаў з былых савецкіх грамадзян. Ён лічыў, што іх пераход на бок ворага тлумачыўся нечалавечымі ўмовамі ўтрымання ў нацысцкіх канцлагерах і знявечанай бальшавіцкай ідэалогіяй нацыянальнай самасвядомасцю савецкага чалавека. Пагляды на [[Рускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|рускі калабарацыянізм]] Дзянікін выказаў у двух неапублікаваных нарысах «[[Андрэй Андрэевіч Уласаў|Генерал Уласаў]] і ўласаўцы» і «Сусветная вайна. Расія і замежжа»&lt;ref name=&quot;jail&quot;&gt;{{кніга
|загаловак=Тюремная одиссея Василия Шульгина: Материалы следственного дела и дела заключённого
|адказны=Сост., вступ. ст. Макаров В. Г., Репников А. В., Христофоров В. С.; комм. Макаров В. Г., Репников, А. В
|месца=М.
|выдавецтва=Русский путь
|год=2010
|старонкі=370
|старонак=480
|isbn=978-5-85887-359-4
|тыраж=2000
}}&lt;/ref&gt;.

У чэрвені [[1945]] года пасля [[Акт капітуляцыі Германіі|капітуляцыі Германіі]] Дзянікін вярнуўся ў Парыж.

==== Пераезд у ЗША ====
Узмоцнены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] савецкі ўплыў у краінах Еўропы вымусіў генерала пакінуць Францыю. У СССР было вядома аб патрыятычнай пазіцыі Дзянікіна падчас Другой сусветнай вайны, і Сталін не ставіў перад урадамі краін [[антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] пытанне аб гвалтоўнай дэпартацыі Дзянікіна ў савецкую дзяржаву. Але сам Дзянікін не меў дакладных звестак на гэты конт і адчуваў пэўны дыскамфорт і неспакой за сваё жыццё. Да таго ж Дзянікін адчуваў, што пад прамым або ўскосным савецкім кантролем яму была абмежаваная магчымасць выказваць у друку свае погляды&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|576—577}}.

Атрымаць амерыканскую візу па квоце для рускіх эмігрантаў апынулася цяжка, і Дзянікін з жонкай як такія, што нарадзіліся на тэрыторыі сучаснай Польшчы, змаглі аформіць амерыканскую эміграцыйную візу праз польскае пасольства&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;{{rp|293}}. Пакінуўшы дачку [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марыну]] ў Парыжы, [[21 лістапада]] 1945 года яны з’ехалі ў [[Дзьеп]]&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|578}}&lt;ref name=&quot;Грей&quot;/&gt;{{rp|293}}, адтуль праз Нью-Хейвен патрапілі ў [[Лондан]]. [[8 снежня]] 1945 года сямейства Дзянікіна сышло з трапа парахода ў [[Нью-Ёрк]]у&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|579}}.

У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] працягнуў працу над кнігай «Маё жыццё». У студзені [[1946]] года звярнуўся да генерала [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Дуайт Эйзенхаўэр]] з заклікам спыніць гвалтоўную выдачу ў СССР былых савецкіх грамадзян, якія ўступілі ў гады вайны ў германскія ваенныя фарміраванні&lt;ref name=&quot;Иоффе&quot;/&gt;. Выступаў з публічнымі дакладамі: у студзені ён прачытаў у Нью-Ёрку лекцыю «Сусветная вайна і руская ваенная эміграцыя», [[5 лютага]] выступіў перад аўдыторыяй у 700 чалавек на канферэнцыі ў манхэтэнскім цэнтры&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|589}}. Увесну 1946 года часта наведваў [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскую публічную бібліятэку]] на {{нп4|42-я вуліца, Манхэтэн|42-й вуліцы|ru|42-я улица (Манхэттен)}}&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|590}}.

Улетку 1946 года выступіў з мемарандумам «Рускае пытанне», адрасаваным урадам Вялікабрытаніі і ЗША, у якім, дапушчаючы ваеннае сутыкненне вядучых дзяржаў Захаду з савецкай Расіяй з мэтай звяржэння панавання камуністаў, перасцерагаў іх ад намераў правесці ў такім выпадку расчляненне Расіі&lt;ref name=&quot;jail&quot; /&gt;.

Перад сваёй смерцю па запрашэнні знаёмых з’ехаў на адпачынак на ферму каля [[Мічыган (возера)|возера Мічыган]], дзе [[20 чэрвеня]] 1947 года яго разбіў першы сардэчны прыступ, пасля чаго яго змясцілі ў шпіталь бліжэйшага да фермы горада Эн-Арбар&lt;ref name=&quot;Ипполитов&quot;/&gt;{{rp|591}}.

==== Смерць і пахаванне ====
Памёр ад сардэчнага прыступу [[7 жніўня]] [[1947]] года ў бальніцы [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага ўніверсітэта]] ў [[Ан-Арбар|Эн-Арбар]] і быў пахаваны на могілках у [[Дэтройт|Дэтройце]]. Амерыканскія ўлады пахавалі яго як галоўнакамандуючага саюзнай арміяй з вайсковымі ўшанаваннямі&lt;ref name=&quot;Иоффе&quot;/&gt;. [[15 снежня]] [[1952]] года паводле рашэння белаказачай абшчыны ЗША адбылося перанясенне рэшткаў генерала Дзянікіна на праваслаўныя казачыя Свята-Уладзімірскія могілкі ў гарадок Кесвіл, у мясцовасці Джэксан, у [[Нью-Джэрсі|штаце Нью-Джэрсі]].

&lt;gallery heights=&quot;220&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Змены пахаванняў Дзянікіна&quot;&gt;
Файл:Могила А.И.Деникина в США, начало марта 2005 года.png                  | Магіла ў Нью-Джэрсі, ЗША (1952—2005)
Файл:Donskoy monastery 12.jpg                                               | У Маскве ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]] да рэканструкцыі (2005—2009)
Файл:Могила Деникиных в Донском монастыре после реконструкции 2008-2009.JPG | Пасля рэканструкцыі і стварэння мемарыяла (2009)
&lt;/gallery&gt;

== Перанос рэшткаў у Расію ==
{{also|Перапахаванне рэшткаў Дзянікіна і Ільіна ў Расіі}}
[[3 кастрычніка]] [[2005]] года прах генерала Антона Іванавіча Дзянікіна і яго жонкі [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніі Васільеўны]] ([[1892]]—[[1973]]) разам з парэшткамі рускага філосафа [[Іван Аляксандравіч Ільін|Івана Аляксандравіча Ільіна]] ([[1883]]—[[1954]]) і яго жонкі Наталлі Мікалаеўны ([[1882]]—[[1963]]) быў перавезены ў [[Масква|Маскву]] для пахавання ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Православие.Ru|url=http://www.pravoslavie.ru/news/14743.htm|title=Состоялась церемония перезахоронения праха генерала Деникина и философа Ильина в некрополе Донского монастыря|datepublished=3 октября 2005|access-date=27 января 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61D5KrHvz?url=http://www.pravoslavie.ru/news/14743.htm|archive-date=25 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Перапахаванне было ажыццёўлена ў адпаведнасці з даручэннямі Прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] і [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урада Расійскай Федэрацыі]] са згоды дачкі Дзянікіна [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марыны Антонаўны Дзянікінай-Грэй]] ([[1919]]—[[2005]]) і арганізавана Расійскім фондам культуры.

== Ацэнкі ==

=== Агульныя ===
Адзін з асноўных савецкіх і расійскіх даследчыкаў біяграфіі Дзянікіна доктар гістарычных навук Георгій Іпалітаў назваў Дзянікіна яркай, дыялектычна супярэчлівай і трагічнай фігурай расійскай гісторыі&lt;ref name=&quot;Деникинщина&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Ипполитов Г. М.|загаловак=Деникин = Деникинщина. Генерал-лейтенант А.И. Деникин в годы российской гражданской войны. Советская историография проблемы (вторая половина 1960-х – первая половина 1980-х гг.)|спасылка=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2010/2010_6_193_204.pdf|мова=ru|выданне=Известия Самарского научного центра Российской академии наук|месца=Самара|год=2010|том=12|выпуск=6|старонкі=193—204|issn=1990-5378}}&lt;/ref&gt;.

Рускі эміграцыйны сацыёлаг, палітолаг і гісторык {{нп4|Мікалай Сяргеевіч Цімашаў|Мікалай Цімашаў|ru|Тимашев, Николай Сергеевич}} адзначаў, што Дзянікін увайшоў у гісторыю перш за ўсё як кіраўнік [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброеных сіл Поўдня Расіі]], а яго войскі з усіх сіл [[Белы рух|Белага руху]] падышлі да [[Масква|Масквы]] ў гады Грамадзянскай вайны максімальна блізка{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name=&quot;Тимашев&quot;|loc=(1991, Тимашев Н. С., [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai/pre.html Предисловие])}}. Такія ацэнкі падзяляюцца іншымі аўтарами&lt;ref name=&quot;Кулаков&quot;/&gt;{{rp|54}}.

Частымі з’яўляюцца ацэнкі Дзянікіна як паслядоўнага рускага патрыёта, які захоўваў вернасць Расіі на працягу ўсяго свайго жыцця&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|51}}&lt;ref name=&quot;Слободин&quot;/&gt;{{rp|46-47}}. Нярэдка даследчыкамі і біёграфамі высока ацэньваюцца маральныя якасці Дзянікіна&lt;ref name=&quot;ЛеховичБелыеКрасные&quot;/&gt;. Дзянікін прадастаўляецца шматлікімі аўтарами непрымірымым ворагам савецкай улады&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;, пры гэтым яго пазіцыя падчас Другой сусветнай вайны, калі ён падтрымліваў Чырвоную армію ў яе супрацьстаянні з вермахтам, называецца патрыятычнай&lt;ref name=&quot;Гордеев&quot;/&gt;.

Гісторык і пісьменнік, даследчык ваеннай біяграфіі Дзянікіна Уладзімір Чаркасаў-Георгіеўскі адлюстраваў псіхалагічны партрэт Дзянікіна, дзе прадставіў яго як тыповага ліберальнага ваеннага інтэлігента, асаблівы гатунак царкоўна-праваслаўнага чалавека з «рэспубліканскім» акцэнтам, для якіх характэрныя імпульсіўнасць, эклектыка, мешаніна, адсутнасць суцэльнага маналіту. Такія людзі нерашучыя, і менавіта яны, на думку аўтара, спарадзілі [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|лютавізм]] у Расіі. У Дзянікіна «інтэлігенцку ходкае» спрабавала ўжыцца «з сапраўдным праваслаўным аскетызмам»{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|loc=[http://apologetika.com/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;sid=205&amp;file=article&amp;pageid=2 Ч. 10. Гл. 2. Россия спасётся!]}}&lt;ref name=&quot;Ходаков2&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Ходаков И.|загаловак=Белая идея и русская военная интеллигенция. Размышления о причинах поражения Белого движения.|спасылка=http://www.posev.ru/files/magazine-archive/79.pdf|выданне=Посев|тып=общественно-политический журнал|месца=Москва|год=2010, январь|выпуск=1 (1588)|старонкі=19-25|issn=0234-8284|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720200227/http://www.posev.ru/files/magazine-archive/79.pdf|archive-date=20 ліпеня 2014}}&lt;/ref&gt;{{rp|20}}.

Амерыканскі гісторык Пітэр Кенез пісаў, што Дзянікін на працягу ўсяго жыцця заўсёды выразна атаясамліваў сябе з [[праваслаўе]]м і прыналежнасцю да рускай цывілізацыі і культуры, а падчас Грамадзянскай вайны быў адным з самых бескампрамісных абаронцаў адзінства Расіі, змагаючыся з аддзяленнем ад яе нацыянальных ускраін{{sfn|''Кенез П.''|2007|с=28.}}.

Гісторык Ігар Хадакоў, разважаючы пра прычыны паразы Белага руху, пісаў, што думкі Дзянікіна, як рускага інтэлігента-ідэаліста, былі зусім незразумелыя простым рабочым і сялянам&lt;ref name=&quot;Ходаков2&quot;/&gt;{{rp|23}}, на аналагічную праблему звяртаў увагу амерыканскі гісторык Пітэр Кенез&lt;ref&gt;''[Кенез П.'' Идеология белого движения // Гражданская война в России: перекресток мнений. — {{М.}}, 1994. — С. 97.&lt;/ref&gt;. Згодна з ацэнкай гісторыка Людмілы Антонавай, Дзянікін з’яўляецца феноменам рускай гісторыі і культуры, яго думкі і палітычныя погляды з’яўляюцца дасягненнем рускай цывілізацыі і «ўяўляюць пазітыўны патэнцыял для сённяшняй Расіі»&lt;ref name=&quot;Антонова&quot;/&gt;.

Доктар гістарычных навук Уладзімір Фядзюк піша, што Дзянікін у 1918 годзе так і не змог стаць харызматычным лідарам па прычыне таго, што ў адрозненне ад бальшавікоў, якія стваралі новую дзяржаўнасць на прынцыпе рэальнага вялікадзяржаўніцтва, працягваў заставацца на пазіцыях дэкларатыўнага вялікадзяржаўніцтва&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Михайлов И. В.|загаловак=Рецензия на книгу: Федюк В. П. Белые: Антибольшевистское движение на Юге России 1917—1918 гг.|спасылка=http://www.white-guard.ru/go.php?n=44&amp;id=200|мова=ru|выданне=Отечественная история|год=1998|выпуск=1|старонкі=198—200|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421094313/http://www.white-guard.ru/go.php?n=44&amp;id=200|archive-date=21 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Федюк В. П.|загаловак=Белые: Антибольшевистское движение на Юге России 1917—1918 гг.|месца=Москва|выдавецтва=Аиро-ХХ|год=1996|старонак=149|тыраж=1000}}&lt;/ref&gt;. Іофэ піша, што Дзянікін па палітычных перакананнях з’яўляўся прадстаўніком расійскага [[лібералізм]]у, такім перакананням застаўся верны да канца, і менавіта яны згулялі з генералам у Грамадзянскай вайне «не лепшую ролю»&lt;ref name=&quot;Иоффе&quot;/&gt;. Ацэнка палітычных перакананняў Дзянікіна як ліберальных характэрна таксама для многіх іншых сучасных аўтараў.

Сучасны стан вывучэння Дзянікіна ацэньваецца ў расійскай гістарыяграфіі як такі, што працягвае ўтрымліваць мноства нявырашаных дыскусійных пытанняў&lt;ref name=&quot;Антонова&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Антонова Л. А.|загаловак=Политические воззрения А. И. Деникина в России и эмиграции: формирование и эволюция|спасылка=http://www.dissercat.com/content/politicheskie-vozzreniya-ai-denikina-v-rossii-i-emigratsii-formirovanie-i-evolyutsiya|выданне=дис. на соискание уч. степ канд. ист. наук 07.00.02|месца=Ростов-на-Дону|год=2011|старонак=210}}&lt;/ref&gt;, а таксама, на думку Панова, і носіць адбітак палітычнай кан’юнктуры&lt;ref name=&quot;Панов&quot;/&gt;.

=== У савецкай гістарыяграфіі ===
{{also|Дзянікіншчына}}

У 1920-я гады савецкія гісторыкі характарызавалі Дзянікіна як палітыка, які імкнуўся знайсці «нейкую сярэднюю лінію паміж крайняй рэакцыяй і „лібералізмам“ і па сваіх поглядах „набліжаўся да правага акцябрызму“»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кин Д.|загаловак=Деникинщина|месца=Ленинград|год=1926|старонкі=52}}&lt;/ref&gt;, а пазней праўленне Дзянікіна ў савецкай гістарыяграфіі стала разглядацца як «неабмежаваная дыктатура»&lt;ref name=&quot;Литвин&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Федюк В. П.|загаловак=Деникинская диктатура и ее крах|выданне=учебное пособие|месца=Ярославль|выдавецтва=ЯрГУ|год=1990|старонкі=20|старонак=72}}&lt;/ref&gt;. Даследчык публіцыстыкі Дзянікіна, кандыдат гістарычных навук Дзяніс Паноў піша, што ў 1930—1950-я гады ў савецкай гістарыяграфіі склаліся штампы ў ацэнцы Дзянікіна (а таксама іншых дзеячаў Белага руху): «контррэвалюцыйныя адкіды», «лакей імперыялізму» і інш. «У некаторых гістарычных працах (А. Кабешава, Ф. Кузняцова) белыя генералы ператвараюцца „ў карыкатурныя персанажы“, іх зводзяць „да ролі злых разбойнікаў з дзіцячай казкі“», — піша Паноў&lt;ref name=&quot;Панов&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Панов Д. Н.|загаловак=&quot;Очерки русской смуты&quot; А. И. Деникина в общественно-политической борьбе 20-х — начала 30-х гг. XX века|спасылка=http://www.dissercat.com/content/ocherki-russkoi-smuty-i-denikina-v-obshchestvenno-politicheskoi-borbe-20-kh-nachala-30-kh-gg|выданне=диссертация на соискание уч. степ. канд. ист. наук по спец-сти 07.00.02 — отечественная история|месца=Нижний Новгород|год=2003}}&lt;/ref&gt;.

Савецкай гістарыяграфічнай рэаліяй у даследаванні ваеннай і палітычнай дзейнасці Дзянікіна ў гады Грамадзянскай вайны з’яўлялася прадстаўленне Дзянікіна як стваральніка «[[Дзянікіншчына|Дзянікіншчыны]]»&lt;ref name=&quot;GSE&quot;&gt;БСЭ, 1969—1978 [http://slovari.yandex.ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/Деникинщина Деникинщина ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140719173350/http://slovari.yandex.ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=19 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;, якая характарызуецца ў якасці [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]] генерала, контррэвалюцыйнага, [[Палітычная рэакцыя|рэакцыйнага рэжыму]]. Характэрным з’явілася памылковая&lt;ref name=&quot;Деникинщина&quot;/&gt;{{rp|198—199}} заява аб [[манархізм|манархічна]]-рэстаўрацыйным характары палітыкі Дзянікіна, яго сувязі з [[Імперыялізм|імперыялістычнымі]] сіламі [[Антанта|Антанты]], якія ажыццяўлялі паход супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]]. Дэмакратычныя лозунгі Дзянікіна аб скліканні [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]] прадстаўляліся прыкрыццём манархічных мэтаў. У цэлым у савецкай гістарычнай навуцы склаўся выкрывальны ўхіл у асвятленні падзей і з’яў, звязаных з Дзянікіным&lt;ref name=&quot;Деникинщина&quot;/&gt;{{rp|198—200}}.

На думку Антонавай, у сучаснай навуцы многія ацэнкі Дзянікіна савецкай гістарыяграфіяй пераважна ўспрымаюцца неаб’ектыўнымі&lt;ref name=&quot;Антонова&quot;/&gt;. Іпалітаў піша, што ў вывучэнні гэтай праблемы ў савецкай навуцы не было дасягнута сур’ёзных поспехаў, таму што «ва ўмовах адсутнасці творчай свабоды не ўяўлялася магчымым даследаваць праблемы Белага руху, у тым ліку і дзейнасці генерала Дзянікіна»&lt;ref name=&quot;Деникинщина&quot;/&gt;{{rp|200}}. Паноў піша пра савецкія ацэнкі як пра «далёкія ад аб’ектыўнасці і бесстароннасці»&lt;ref name=&quot;Панов&quot;/&gt;.

=== Ва ўкраінскай гістарыяграфіі пасля 1991 года ===
Сучасная ўкраінская гістарыяграфія вывучае Дзянікіна пераважна ў кантэксце знаходжання падкантрольных яму ўзброеных сіл на тэрыторыі Украіны і прадстаўляе яго стваральнікам рэжыму ваеннай дыктатуры ва Украіне. Распаўсюджана яго крытыка за ярка выяўленую антыўкраінскую пазіцыю, якая знайшла адлюстраванне ў выдадзеным летам 1919 года звароце Дзянікіна «Да насельніцтва Маларосіі», згодна з якім забаранялася назва [[Украіна]], якая замянялася на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень Расіі]], адбывалася закрыццё ўкраінскіх устаноў, украінскі рух абвяшчаўся «здрадным». Таксама створанаму Дзянікіным рэжыму на тэрыторыі Украіны інкрымінуецца [[антысемітызм]], яўрэйскія пагромы і карныя экспедыцыі супраць сялянства&lt;ref name=&quot;ЕИУ&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Буравченков О. А.|частка=Денікіна режим в Україні 1919—1920|загаловак=Енциклопедія історії України. У 10 т.|адказны=Редкол В. А. Смолій та ін|спасылка=http://histans.com/LiberUA/ehu/4.pdf|выданне=Інститут історії України НАН України|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|год=2003|том=2. Г—Д |старонкі=335|старонак=528|isbn=966-00-0405-2|тыраж=5000}}&lt;/ref&gt;.

Частымі ва ўкраінскай гістарыяграфіі з’яўляюцца ацэнкі прычын паразы Белага руху, які ўзначальваўся Дзянікіным, як выніку непрымання ім супрацоўніцтва з нацыянальнымі рухамі, перш за ўсё, украінскім. Поспех Дзянікіна ва Украіне ў 1919 годзе тлумачыцца актыўнасцю ўкраінскіх партызанскіх рухаў, якія спрыялі паслабленню бальшавікоў ва Украіне, у якасці прычын паразы значная ўвага надаецца няўліку мясцовых асаблівасцей і ігнараванне Дзянікіным права ўкраінскага народа на самавызначэнне, што адштурхнула шырокія сялянскія масы Украіны ад дзянікінскіх палітычных праграм&lt;ref name=&quot;Бойко&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Бойко Олена.|загаловак=денікінський режим на Українських землях:  державний Устрій, соціально-економічна  і національна політика|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/dspace/bitstream/handle/123456789/28221/06-Boyko.pdf?sequence=1|выданне=Проблеми вивчення історії Української революції 1917-1921 років.|тып=збірник наукових праць|месца=Київ|выдавецтва=Інститут історії України НАН України|год=2010|выпуск=5|старонкі=115-144|issn=966-02-2534-2}}&lt;/ref&gt;{{rp|121—122}}.

== Узнагароды ==

=== Расійскія ===

==== Атрыманыя ў мірны час ====
* {{нп4|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»||ru|Медаль «В память царствования императора Александра III»}} (1896, сярэбраная на Александраўскай стужцы)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|ордэн Святога Станіслава]] 3-й ступені (1902)
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (06.12.1909)
* {{нп4|Медаль «У памяць 100-годдзя Айчыннай вайны 1812»||ru|Медаль «В память 100-летия Отечественной войны 1812»}}(1910)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Медаль «У памяць 300-годдзя царавання дома Раманавых» (1913)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}

==== Баявыя ====
* [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені з мячамі і бантамі (1904)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі (1904)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені з мячамі (1905)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Медаль «У памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гг.» (светла-бронзавая)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (18.04.1914)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Мячы да [[Ордэн Святога Уладзіміра|Ордэна Святога Уладзіміра]] 3-й степени (19.11.1914)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (24.04.1915)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* [[Ордэн Святога Георгія]] 3-й ступені (03.11.1915)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Георгіеўская зброя (10.11.1915)&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;
* Георгіеўская зброя, упрыгожаная дыяментамі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шмелёв И. С.|загаловак=Кончина ген. А. И. Деникина|спасылка=http://rusmysl.eu/content/konchina-gen-i-denikina|выданне=Русская мысль|тып=литературно-политический журнал|год=1947}}&lt;/ref&gt;, з надпісам «За двукратное освобождение Луцка» (22.09.1916)&lt;ref name=&quot;Рутыч&quot;/&gt;
* {{нп4|Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) пахода|Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) пахода|ru|Знак 1-го Кубанского (Ледяного) похода}} № 3 (1918)

=== Замежныя ===
* [[Ордэн Міхая Храбрага]] 3-й ступені ([[Румынія]], 1917)&lt;ref name=&quot;Сидоровичев&quot;/&gt;{{rp|52}}
* Ваенны крыж 1914—1918 ([[Францыя]], 1917)
* Ганаровы рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] ([[Вялікабрытанія]], 1919)

== Памяць ==
[[Файл:Anton Denikin.jpg|міні|200px|Памятная дошка аб знаходжанні Стаўкі Дзянікіна ў гасцініцы «Асторыя» у [[Феадосія|Феадосіі]].]]
{{also|Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры, Масква}}
* У ліпені 1919 года з хадайніцтвам да Дзянікіна пра «дараванне» свайго імя ў найменне палка звяртаўся {{нп4|Самурскі полк, Белы рух|83-ці пяхотны Самурскі полк|ru|Самурский полк (Белое движение)}}.
* У [[Саратаў|Саратаве]] ў доме, дзе жыў Дзянікін у 1907—1910 гадах, працуе крама з назвай «Дом Дзянікіна»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шлёпкина Л.|загаловак=Гражданская война — вещь коварная, её всегда надо заканчивать|спасылка=http://www.gazeta-nedeli.ru/article.php?id=1508|выданне=Газета недели в Саратове|месца=Саратов|год=2009, 10 ноября|нумар=40 (81)|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105041349/http://www.gazeta-nedeli.ru/article.php?id=1508|archive-date=5 лістапада 2012}}&lt;/ref&gt;.
* У Саратаве 17 снежня 2012 года ў Паволжскім інстытуце кіравання імя Сталыпіна па ініцыятыве дырэктара інстытута і былога губернатара [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]] Дзмітрыя Аяцкова ў гонар 140-годдзя з дня нараджэння Дзянікіна была ўсталяваная мемарыяльная дошка&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rg.ru/2012/12/17/reg-pfo/denikin-anons.html|title=В Саратове открыли мемориальную доску Деникину|date=2012-12-17|publisher=Российская газета|access-date=2012-12-20}}&lt;/ref&gt;.
* У сакавіку 2006 года ў [[Феадосія|Феадосіі]] на сцяне гасцініцы «Асторыя» была ўсталяваная памятная дошка, прысвечаная апошнім дням знаходжання Антона Дзянікіна ў Расіі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nr2.ru/crimea/60219.html|title=В Феодосии установлена мемориальная доска генералу Деникину|author=Дорофеев А.|date=2006-03-20|publisher=Новый регион|access-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028132922/http://www.nr2.ru/crimea/60219.html|archive-date=28 кастрычніка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* У маі 2009 года на асабістыя сродкі прэм’ер-міністра Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]&lt;ref name=&quot;Почему&quot;/&gt; ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]] быў узведзены [[Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры (Масква)|мемарыял белым ваярам]]&lt;ref name=&quot;Заслуги&quot;&gt;''Алекаев А.'' [http://rusk.ru/newsdata.php?idar=182986 Заслуги носителей Белой идеи признаны на государственном уровне]. // ''Русская линия''. — 25 мая 2009 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мемориал2009&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Алекаев А., Цветков В., Гагкуев Р.|загаловак=Белое движение: понимание и признание. К установке в Донском монастыре мемориала белым воинам|спасылка=http://rusk.ru/st.php?idar=424556|выданне=Русская линия|тып=информационное агентство|год=2009, 23 июня}}&lt;/ref&gt;. На магіле Дзянікіна, якая стала часткай гэтага мемарыяла, было ўстаноўлена мармуровае надмагілле, а прылеглая да надмагілляў тэрыторыя добраўпарадкаваная. Вясной — летам 2009 года імя генерала Дзянікіна знаходзілася ў цэнтры ўвагі СМІ ў сувязі з цытаваннем Пуціным мемуараў Дзянікіна ў частцы яго адносін да Украіны&lt;ref name=&quot;Почему&quot;&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.kp.ru/daily/24316.4/508969/|загаловак=Почему Путин любит Деникина|аўтар=Кафтан Л.|год=2009-06-25|выданне=Комсомольская правда|access-date=2012-11-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsru.com/russia/24may2009/spo.html|title=Путин возложил цветы к могилам «государственников» — Деникина, Ильина, Солженицына|date=2009-05-24|publisher=NEWSru.com|access-date=2012-11-29}}&lt;/ref&gt;.
* Паводле сцвярджэнняў некаторых аўтараў, у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] да цяперашняга часу захавалася сопка, якая носіць імя Дзянікіна. Такое імя сопка атрымала падчас руска-японскай вайны за заслугі Дзянікіна ў ходзе яе ўзяцця&lt;ref name=&quot;Иоффе&quot;/&gt;.

== У мастацтве ==

=== У кіно ===
* 1967 — «Жалезны паток» — акцёр Леанід Галіс.
* 1977 — «Хаджэнне па пакутах» — акцёр Юрый Гарабец.
* 2005 — «Гібель імперыі» — Фёдар Бандарчук.
* 2007 — «Дзевяць жыццяў Нестара Махно» — Аляксей Бязсмертны.

=== У літаратуры ===
# ''[[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Талстой А. М.]]'' «Хаджэнне па пакутах».
# ''[[Міхаіл Аляксандравіч Шолахаў|Шолахаў М. А.]]'' «Ціхі Дон».
# ''[[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Салжаніцын А. І.]]'' «Чырвонае кола».
# ''Бондар А. В.'' «Чорныя мсціўцы».
# ''Карпенка У. В., Карпенко С. В.''. Ісход. — М., 1984.
# ''Карпенка У. В.''. Урангель у Крыме. — М.: Спас, 1995. — 623 с.

== Асноўныя сачыненні ==

* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Русско-китайский вопрос: Военно-политический очерк|месца=Варшава|выдавецтва=Тип. Варшавского учебного округа|год=1908|старонак=56}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Команда разведчиков: Пособие для ведения занятий в пехоте|месца=СПб|выдавецтва=В. Березовский|год=1909|старонак=40}}
* {{кніга|аўтар=General A. I. Denikine.|загаловак=La décomposition de l’armée et du pouvoir, fevrier-septembre 1917.|спасылка=http://www.archive.org/stream/ladcomposition00deni#page/n5/mode/2up|месца=Paris|выдавецтва=J. Povolozky|год=1921|старонак=342}}
* {{кніга|аўтар=General A. I. Denikin.|загаловак=The Russian turmoil; memoirs: military, social, and political|спасылка=http://www.archive.org/stream/russianturmoilme00deniuoft#page/n7/mode/2up|месца=London|выдавецтва=Hutchinson &amp; Co|год=1922|старонак=344}}
* Деникин А. И. Очерки русской смуты. Т. 1-5, Париж, б/г. [1921-1926], 345 с.
* Деникин А. И. Поход и смерть генерала Корнилова. М.—Л., Гос. изд., 1928. 106 с. 5 000 экз.
* Деникин А. И. Поход на Москву. (Очерки русской смуты). М., «Федерация», [1928]. 314 с. 10 000 экз.
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Офицеры. Очерки|месца=Париж|выдавецтва=Родник|год=1928|старонак=141}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Старая армия|месца=Париж|выдавецтва=Родник|год=1929, 1931|том=I-II}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Русский вопрос на Дальнем востоке|спасылка=http://www.archive.org/stream/russkiivoprosnad00deni#page/n1/mode/2up|месца=Париж|выдавецтва=Imp Basile,1, villa Chauvelot|год=1932|старонак=35}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Брест-Литовск|выданне=Париж|месца=1933|выдавецтва=Петрополис|старонак=52}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Международное положение, Россия и эмиграция|месца=Париж|год=1934|старонак=20}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Кто спас советскую власть от гибели?|спасылка=http://www.archive.org/stream/ktospassovietsku00deni#page/n1/mode/2up|месца=Париж|год=1939|старонак=18}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Мировые события и русский вопрос|спасылка=http://www.archive.org/stream/mirovyiasobytiia008800#page/n1/mode/2up|выданне=Изд. Союза добровольцев|месца=Париж|год=1939|старонак=85}}
* {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Путь русского офицера|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai/index.html|месца=Нью-Йорк|выдавецтва=Изд. им. А. Чехова|год=1953|старонак=382|ref=Деникин А. И.}} (посмертное издание неоконченной автобиографической работы Деникина «Моя жизнь»); {{М.}}: Современник, 1991. — 299 с. — ISBN 5-270-01484-X.

Нявыдадзенымі застаюцца рукапісы кніг Дзянікіна «Другая сусветная вайна. Расія і эміграцыя» і «Паклёп на Белы рух», якая з’яўлялася адказам Дзянікіна на крытыку генерала {{нп4|Мікалай Мікалаевіч Галавін, генерал|М. М. Галавіна|ru|Головин, Николай Николаевич (генерал)}} ў кнізе «Расійская контррэвалюцыя. 1917—1920 гг.»&lt;ref name=&quot;jail&quot; /&gt;

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==

=== Даследаванні і навукова-папулярная літаратура ===
* {{артыкул|аўтар=Будницкий О. В.|загаловак=Деникин Антон Иванович|мова=ru|аўтар выдання=Компания «Кирилл и Мефодий».|выданне=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|месца=Россия|год=2008|ref=''Будницкий О. В.''}}
* {{кніга|аўтар=Гордеев Ю. Н.|загаловак=Генерал Деникин. Военно-исторический очерк|спасылка=http://elbooka.com/raznaja-literatura/kniga-drugaja/13025-gordeev-yu-n-general-denikin.html|месца=М.|выдавецтва=Аркаюр|год=1993|старонак=192|тыраж=100 000|isbn=5-89954-001-X|ref=''Гордеев Ю. Н.''|archive-date=7 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307195621/http://www.elbooka.com/raznaja-literatura/kniga-drugaja/13025-gordeev-yu-n-general-denikin.html}}
* {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Имя Россия. Исторический выбор 2008|адказны=Под. ред. член-корр. РАН А. Н. Сахарова, отв ред. О. В. Сухарева|месца=М.|выдавецтва=АСТ: Астрель|год=2008|старонкі=41—43|старонак=383|isbn=978-5-17-055135-4|тыраж=30 000}}
* {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Политические деятели России 1917 г. Биографический словарь|спасылка=http://politike.ru/dictionary/477/word/denikin-anton-ivanovich|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1993|серыя=Биографические словари и справочники|старонак=432|isbn=5-85270-137-8|тыраж=25 000|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222094602/http://politike.ru/dictionary/477/word/denikin-anton-ivanovich}}
* {{кніга|аўтар=Зырянов П. Н.|загаловак=Адмирал Колчак, верховный правитель России|адказны=Павел Зырянов|выданне=4-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=2012|старонак=637 [3]|серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1356|isbn=978-5-235-03375-7|ref=''Зырянов П. Н.''}}
* {{артыкул|аўтар=Иоффе Г. З.|загаловак=Генерал Деникин: «…Народ снизу доверху пал так низко…»|спасылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/781/|мова=ru|выданне=Наука и жизнь|тып=журнал|год=2004|выпуск=12|issn=0028-1263|ref=''Иоффе Г. З.''}}
* {{кніга|аўтар=Ипполитов Г. М.|загаловак=Деникин|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=2006|серыя=Жизнь замечательных людей — Биогр. вып. 2010|старонак=665|isbn=5-235-02885-6|ref=''Ипполитов Г. М.''}}
* ''Ипполитов Г. М.'' «Кто вы, Генерал А. И. Деникин?» Исследование политической, военной и общественной деятельности А. И. Деникина в 1890—1947 гг.
* {{кніга|аўтар=Кенез Питер.|загаловак=Красная атака, белое сопротивление. 1917−1918 /Пер. с англ. К. А. Никифорова.|месца=М.|выдавецтва=ЗАО Центрполиграф|год=2007|старонак=287|серыя=Россия в переломный момент истории|isbn=978-5-9524-2748-8|ref=''Кенез П.''}}
* {{кніга|аўтар=Кисин Сергей.|загаловак=Деникин. Единая и неделимая|спасылка=http://russlovo.com/books/detail/30377/new/rus|месца=М.|выдавецтва=Феникс|год=2011|серыя=След в истории|старонак=413|isbn=978-5-222-18400-4|тыраж=2500}}
* {{кніга|аўтар=Козлов А. И.|загаловак=Антон Иванович Деникин (человек, полководец, политик, ученый)|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/2181016/|месца=Москва|выдавецтва=Собрание|год=2004|старонак=440|тыраж=1000|isbn=5-9606-0002-1}}
* {{кніга|аўтар=Лехович Д. В. |загаловак= Деникин. Жизнь русского офицера|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Евразия Плюс|год= 2004|старонак= 888|isbn= 5-93494-071-6|тыраж=3000}}
* ''Поляков Ю. А.'' Дредноут «Мальборо» идет на запад// ''Генерал А. И. Деникин'' Очерки Русской Смуты. Крушение власти и армии, февраль—сентябрь 1917 Репринтное воспроизведение издания. J. Povolozky &amp; C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — {{М.}}: Издательство «Наука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0.
* {{артыкул|аўтар= Пученков А. С.|загаловак= Национальная политика генерала Деникина (лето 1918 — весна 1920)|спасылка= http://www.iarex.ru/books/book30.pdf|мова= ru|аўтар выдання= М. А. Колеров|выданне= Русский сборник. Исследования по истории России|тып= Сборник|месца= Москва|выдавецтва= Регнум|год= 2010|том= VIII|старонкі= 158—259|isbn= 978-5-91150-034-4|archive-url= https://web.archive.org/web/20121119070219/http://www.iarex.ru/books/book30.pdf|archive-date= 19 лістапада 2012}}
* {{артыкул|аўтар=Пученков А. С.|загаловак=Национальный вопрос в идеологии и политике южнорусского Белого движения в годы Гражданской войны. 1917—1919 гг.|выданне=Из фондов Российской государственной библиотеки|тып=Диссертация канд. ист. наук. Специальность 07.00.02. — Отечественная история|год=2005|старонак=239}}
* {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|аўтар=Самин Д. К.|загаловак=Самые знаменитые эмигранты России |месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2000|серыя=Самые знаменитые|старонкі=136—137|старонак=512|isbn=5-7838-0576-9|тыраж=10 000}}
* {{артыкул|аўтар=Сидоровичев А. П.|загаловак=Считал себя саратовским (полковник А. И. Деникин в Саратове)|спасылка=http://www.sgu.ru/files/nodes/9659/09.pdf|мова=ru|выданне=Военно-исторические исследования в Поволжье|тып=сборник научных трудов|выдавецтва=Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|год=2005|выпуск=6—7|старонкі=48—52|ref=''Сидоровичев А. П.''}}
* {{кніга|аўтар=Слободин В. П.|загаловак=Белое движение в годы гражданской войны в России (1917−1922 гг.)|спасылка=http://militera.lib.ru/research/slobodin_vp/index.html|выданне=Учебное пособие|месца=М.|выдавецтва=МЮИ МВД России|год=1996|старонак=80|ref=''Слободин В. П.''}}
* {{кніга|аўтар=Трамбицкий Ю. А.|частка=Генерал-лейтенант А. И. Деникин|загаловак=Белое движение. Исторические портреты|спасылка=http://www.dgn.su/lib/ru/%CA/%CA%F0%F3%F7%E8%ED%E8%ED%20%C0/%CA%F0%F3%F7%E8%ED%E8%ED%20-%20%C1%E5%EB%EE%E5%20%E4%E2%E8%E6%E5%ED%E8%E5.%20%C8%F1%F2%EE%F0%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EF%EE%F0%F2%F0%E5%F2%FB.pdf|адказны=Сост. Кручинин А. С|месца=М.|выдавецтва=«ACT» (ISBN 5-17-025887-9) «Астрель» (ISBN 5-271-09697-1)|год=2003, 2006|старонкі=97|старонак=336|ref=''Трамбицкий Ю. А.''}}
* {{кніга|аўтар=Ушаков А. И., Федюк В. П.|загаловак=Лавр Корнилов|выданне=1-е|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=2006|старонак=398|серыя=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тыраж=5000}}
* {{артыкул|аўтар=Ходаков И. М.|загаловак=Политические взгляды генерала А. И. Деникина|выданне=Вопросы истории|тып=научный журнал|год=2006|выпуск=6|старонкі=141-147.|issn=0042-8779}}
* {{кніга|аўтар=Черкасов-Георгиевский В.|загаловак=Генерал Деникин|спасылка=http://apologetika.com/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;sid=205&amp;file=article&amp;pageid=2|месца=Смоленск|выдавецтва=Русич|год=1999|старонак=576|isbn=5-88590-989-X|тыраж=11 000|ref=''Черкасов-Георгиевский В.''|archive-date=9 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309231710/http://apologetika.com/modules.php?file=article&amp;name=news&amp;op=modload&amp;pageid=2&amp;sid=205}}
* {{кніга|аўтар=Шамбаров В. Е.|загаловак= Белогвардейщина|спасылка=http://militera.lib.ru/research/shambarov1/index.html|месца= Москва|выдавецтва= ЭКСМО-Пресс|год= 2002|старонак= 640|серыя= История России. Современный взгляд|isbn= 5-04-009519-8|тыраж=5100}}
* {{артыкул|аўтар=Щеголяев П. Е.|загаловак=Генерал Деникин как историк русской революции|выданне=Былое|тып=журнал|год=1922|выпуск=18}}
* {{кніга|аўтар=Dimitry V. Lehovich|загаловак=Белые против красных|арыгінал= White Against Red; The Life of General Anton Denikin|выданне= 1-е|месца= New York|выдавецтва= W.W. Norton|год= 1974}}

=== Успаміны і дакументы ===
* {{кніга|аўтар=Будённый С. М.|частка=кніга первая. Главы V—XIV.|загаловак=Пройденный путь|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/budenny_sm/index.html|месца=Москва|выдавецтва=Воениздат|год=1958|старонак=448|тыраж=не указан}}
* {{кніга|аўтар=Деникина М. А. (Грей М.)|загаловак=Мой отец генерал Деникин|адказны=Под. ред д. и. н. А. Я. Дегтярёва|месца=М.|выдавецтва=Парад.|год=2003|старонак=376|isbn=5-7739-0044-0|ref=''Деникина М. А. (Грей М.)''}}
* {{кніга|аўтар=Егоров А. И.|загаловак=Разгром Деникина 1919 г.|спасылка=http://militera.lib.ru/h/egorov_ai/index.html|месца=Москва; СПб|выдавецтва=ACT; Terra Fantastica|год=2003|старонак=640|тыраж=5000|isbn=5-17-015247-7, 5-7921-0630-4}}
* {{артыкул|аўтар= Оболенский В. А.|загаловак= Крым при Деникине|спасылка= http://www.krimoved-library.ru/books/krim-pri-dinikene.html|мова= ru|выданне= На чужой стороне|тып= Историко-литературный сборник|месца= Берлин — Прага|выдавецтва=  «Ватага» и «Пламя»|год= 1924|том= VIII}}
* {{артыкул|аўтар=Соколов К. Н.|загаловак=Правление генерала Деникина.|выданне=Белое дело: Избранные произведения в 16 кнігах. Кубань и Добровольческая армия.|тып=многотомное издание|месца=Москва|год=1992}}
* Журналы заседаний Особого совещания при Главнокомандующем Вооруженными Силами на Юге России А. И. Деникине, сентябрь 1918-го — декабрь 1919 года. М. : РОССПЭН, 2008.

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Anton Denikin}}
* {{cite web|url=http://www.izput.narod.ru/binp.html|title=Белую идею не похороните. Заявление Русского Обще-Воинского Союза по поводу перезахоронения чекистами праха генерала А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Деникина|author=Иванов И. Б.|date=2005-10|publisher=Персональная старонака председателя РОВС И. Б. Иванова|access-date=2012-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025160618/http://izput.narod.ru/binp.html|archive-date=25 кастрычніка 2012|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://kr-eho.info/index.php?name=News&amp;op=article&amp;sid=8504|title=«Власть должна не допускать мести и классовой вражды». Исторические источники о внутренней политике генерала Деникина|author=Ишин А. В.|date=2012-07-20|publisher=Информационно-аналитическая газета «Крымское эхо»|access-date=2012-11-09|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112053928/http://kr-eho.info/index.php?name=News|archive-date=12 лістапада 2012|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl752.htm|title=Молодёжь, на борьбу с Деникиным!|author=Троцкий Л. Д.|date=1919-10-05|work=Речь на II Всероссийском Съезде Российского Коммунистического Союза Молодёжи|access-date=2012-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306013925/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl752.htm|archive-date=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}
* {{Grwar.ru|388}}

{{Антон Дзянікін}}
{{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Выдатны артыкул|Асоба}}

{{DEFAULTSORT:Дзянікін Антон Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]]
[[Катэгорыя:Першапаходнікі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі]]
[[Катэгорыя:Постаці Белага руху]]
[[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Быхаўскага сядзення]]
[[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Заходнім фронтам (Першая сусветная вайна)]]</text>
      <sha1>exraskwkbc8d2lopnl2zowxt65txfk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канчар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268924</id>
    <revision>
      <id>5209593</id>
      <parentid>3875554</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="739xeeyg18g5z41p8c9dpb88yptzaum" xml:space="preserve">{{Значэнні|Канчар (значэнні)}}
[[Выява:Koncerz Muzeum Zagłębia.JPG|thumb|Польскі канчар]]
'''Канча́р''' — від [[Халодная зброя|халоднай]] клінковай зброі, эвалюцыйная форма [[Меч|мяча]], якая характырызуецца вельмі доўгім, выключна колючым клінком 3- ці 4-граннага сячэння, прыстасаваным для прабівання [[даспех]]аў.

Мог выкарыстоўвацца замест [[Дзіда|кап’я]] - карацейшага, але цалкам з металу, пасля слому [[Кап’ё (зброя)|рыцарскага &quot;дрэва&quot;]] ў першай атацы. Аднак прызначэннем і асноўным метадам выкарыстання канчара было, падымаючы і апускаючы каня на дыбкі выкарыстоўваючы масу і канцэнтруючы яе ў кропку, ўдарам з гары прабіваць даспехі ляжачага ворага ці пяхоты. Па прычыне значных памераў канчар ў похвах мацаваўся да сядла, пад левым ці правым каленам. Рукаяць канчара мела [[Меч|мячовую]], [[Шпага|шпажную]] ці [[Шабля|шабельную]] форму. 

Парадныя канчары маглі афармляцца ў арыентальным стылі. У пісьмовых крыніцах [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] канчар вядомы з 2-й паловы [[XVI]] стагоддзя. Першапачаткова канчары не заўсёды дакладна размяжоўваліся ад мячоў і былі слаба распаўсюджаны, асабліва ў феадальным апалчэнні. У 1570—1580-х гадах канчары выступаюць ужо як звыклы элемент феадальных арсеналаў. Выйшлі з ужытку ў [[XVIII]] стагоддзі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=39|артыкул=Канчар|аўтар=[[Юрась Бохан|Бохан Ю.]]}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Клінковая зброя]]
[[Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мячы (зброя)]]</text>
      <sha1>739xeeyg18g5z41p8c9dpb88yptzaum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209704</id>
      <parentid>5209593</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль, афармленне</comment>
      <origin>5209704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="crdqcxeroxqzvgbpur3rmrzemo1y08i" xml:space="preserve">{{Значэнні|Канчар (значэнні)}}
[[Файл:Koncerz Muzeum Zagłębia.JPG|thumb|Польскі канчар.]]

'''Канча́р''' — від [[Халодная зброя|халоднай]] клінковай зброі, эвалюцыйная форма [[Меч|мяча]], якая характырызуецца вельмі доўгім, выключна колючым клінком 3- ці 4-граннага сячэння, прыстасаваным для прабівання [[даспех]]аў.

Мог выкарыстоўвацца замест рыцарскага [[Кап’ё (зброя)|кап’я («дрэва»)]] пасля яго злому ў першай атацы, быў карацейшы, але цалкам з металу. Асноўным прызначэнне канчара былі ўдары з гары, каб прабіць даспехі ляжачага ворага ці пяхоты, падымаючы і апускаючы каня на дыбкі і выкарыстоўваючы яго масу канцэнтравана ў адзін пункт. З прычыны значных памераў канчар ў похвах мацаваўся да сядла, пад левым ці правым каленам. Рукаяць канчара мела [[Меч|мячовую]], [[Шпага|шпажную]] ці [[Шабля|шабельную]] форму.

Парадныя канчары маглі афармляцца ў арыентальным стылі. У пісьмовых крыніцах [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] канчар вядомы з 2-й паловы XVI стагоддзя. Спачатку канчары не заўсёды дакладна размяжоўваліся з мячамі і былі слаба распаўсюджаны, асабліва ў феадальным апалчэнні. У 1570—1580-х гадах канчары выступаюць ужо як звыклы элемент феадальных арсеналаў. Выйшлі з ужытку ў XVIII стагоддзі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=39|артыкул=Канчар|аўтар=[[Юрась Бохан|Бохан Ю.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Клінковая зброя]]
[[Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мячы (зброя)]]</text>
      <sha1>crdqcxeroxqzvgbpur3rmrzemo1y08i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камп’ютарныя весткі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270178</id>
    <revision>
      <id>5209321</id>
      <parentid>5177672</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1994 годзе]]; +[[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2011 годзе]]; +[[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16271" sha1="c5j2vv06bm1sddux9iz8qmaf05p0n5x" xml:space="preserve">{{Картка:Сайт
|назва=Камп'ютарныя весткі
|лагатып= Comp vesti logo.jpg
|url={{url|kv.by}}
|скрыншот=
|commercial=Так
|размяшчэнне=Рэспубліка Беларусь, Мінск
|тып=[[інтэрнэт-партал]]
|рэгістрацыя=1997
|уладальнік= група кампаній [[БелХард|&quot;БелХард&quot;]]
|аўтар= ТАА &quot;Рэдакцыя газеты Камп'ютарныя весткі&quot;
|пачатак працы= 15 чэрвеня 1994
|бягучы статус= Працуе
|абарот=
|прыбытак=
}}
'''Камп'ютарныя весткі''' — найстарэйшы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6a0hLboyHBw Репортаж: «Компьютерные вести» отмечают пятилетие ]&lt;/ref&gt; ў Беларусі камп'ютарны СМІ, які існаваў з [[15 чэрвеня|15 чэрвеня 1994]] па май 2011 года ў выглядзе друкаванай газеты, а з мая 2011 перайшоў ў фармат інтэрнэт-партала&lt;ref&gt;[http://marketing.by/novosti-rynka/gazeta-kompyuternye-vesti-obyavila-o-perekhode-na-pdf-format/ Газета «Компьютерные вести» объявила о переходе на PDF-формат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150611023937/http://marketing.by/novosti-rynka/gazeta-kompyuternye-vesti-obyavila-o-perekhode-na-pdf-format/ |date=11 чэрвеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Першы нумар (гл. мал.) Выйшаў накладам 999 экзэмпляраў і складаўся з 8 двухколерных старонак. На піку сваёй магутнасці «Камп'ютарныя весткі» мелі 32 старонкі (16 поўнакаляровых) і тыраж у 17`000 экз&lt;ref&gt;[http://www.migomby.by/news/belorusskaya_gazeta_kompyuternie_vesti_otmetila_dvadtsatiletie/ Белорусская газета «Компьютерные вести» отметила двадцатилетие]&lt;/ref&gt;. Тыповы нумар складаўся са старонак з кантэнтам, падзелу маленькай рэкламы і падзелу прыватных аб’яваў.

Першая версія сайта газеты з’явілася ў 1997 годзе па адрасе kv.minsk.by. У цяперашні час яе цалкам рабочую копію можна ўбачыць на сайце беларускіх [[даўнгрэйд]]араў [http://kv.fdd5-25.net/ fdd5-25.net]{{Недаступная спасылка}}. У 2000-м годзе сайт пераехаў на дамен kv.by&lt;ref&gt;[http://delaite.by/news-and-events/reportazhi_s_iventov/pervaya-it-gazeta-rb-otprazdnovala-svoe-20-letie/ Первая IT газета РБ отпраздновала свое 20 летие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151018091406/http://delaite.by/news-and-events/reportazhi_s_iventov/pervaya-it-gazeta-rb-otprazdnovala-svoe-20-letie/ |date=18 кастрычніка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

У 2002-м годзе рэдакцыя газеты запусціла партал Shopping.by&lt;ref&gt;[http://www.kv.by/archive/index2000482101.htm Новый проект «Компьютерных Вестей»]&lt;/ref&gt;, альтэрнатыву папулярнаму каталогу цэн [KOSHT.com]. Дадзеныя на сайце фармаваліся з публікаваліся ў газеце коштаў на камп'ютары і камплектуючыя, прапанаваныя рознымі пастаўшчыкамі.

У 2006-м годзе рэдакцыя запусціла&lt;ref&gt;[http://42.tut.by/178008 Новый белорусский глянцевый журнал &quot;Мой Интернет&quot; будет представлен на выставке &quot;ПТС&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021853/http://42.tut.by/178008 |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; штомесячны глянцавы часопіс «Мой інтэрнэт», які выходзіў да 2008 года.

З 1994 па люты 2008 года галоўным рэдактарам газеты быў Сяргей Пазняк&lt;ref&gt;http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=157106&lt;/ref&gt;. З лютага 2008 па чэрвень 2009 года на пасадзе галоўнага рэдактара працаваў Анатоль Алізар&lt;ref&gt;[http://electroname.com/story/2999 Анатолий Ализар ушел из «Компьютерных вестей»]&lt;/ref&gt;, Анатоль больш вядомы як Галоўны рэдактар і адзін з заснавальнікаў папулярнага праекта Хабрахабр.

З 2009 па чэрвень 2011 г. галоўным рэдактарам быў Аляксандр Дробыш&lt;ref&gt;[http://42.tut.by/184183 «Компьютерным вестям» — 15 лет. Праздничное интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021858/http://42.tut.by/184183 |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;, cтваральнік сайтаў KV.by і Shopping.by.

З чэрвеня 2011-га галоўны рэдактар &quot;Камп'ютарных вестак&quot; [[Вадзім Станкевіч]]&lt;ref&gt;[http://belinter.net/belnet/vadim-stankevich-o-perspektivakh-kv Вадзім Станкевіч]&lt;/ref&gt; .

=== Гісторыя лагатыпу ===

== Уладальнік ==

Заснавальнікам і ўладальнікам газеты з’яўляецца група кампаній БелХард.&lt;ref&gt;[http://www.belhard.com/ru/company/structure/kv БелХард]&lt;/ref&gt;
Выдавец — ТАА «Рэдакцыя газеты» Камп'ютарныя весткі&quot;.

== Рубрыкі ==

На сённяшні дзень на сайце газеце налічваецца больш за пяцьдзясят рубрык, сярод якіх «Software», «Дысплей-прэс», «Беларуская ІТ-індустрыя», «Камп'ютар і жыццё», «Hardware», «Абарона інфармацыі», «Мой любімы гаджэт», «Эксклюзіўныя інтэрв'ю» і іншыя.

Партал «КВ» — месца, дзе сустракаюцца і абменьваюцца вопытам ўсе тыя, каму не абыякава, як прапатчыць KDE пад FreeBSD, якім будзе наступнае пакаленне iPhone і як лепш раскруціць сацыяльнае СМІ для «айтышнiкаў». Тут можна прачытаць апошнія навіны, аналітычныя артыкулы, уступныя экскурсы ў тэхналогіі, а таксама абмеркаваць любыя практычныя праблемы або проста пагаварыць «за жыццё».
Сам па сабе партал ўяўляе сабой сацыяльнае СМІ пакалення Web 2.0, дзе карыстальнікі могуць чытаць як матэрыялы, падрыхтаваныя рэдакцыяй, так і размяшчаць свае ўласныя.

== Аўтары ==

У КВ публікаваліся:
* [[Анатоль Алізар]] (галоўны рэдактар Habrahabr.ru),&lt;ref&gt;http://habrahabr.ru&lt;/ref&gt;
* [[Макс Курмаз]] (кіраўнік раздзела каталога Onliner.by),
* [[Ягор Малыжанкоў]] (адзін з заснавальнікаў PR-агенцтва PRCI),
* [[Кірыл Валошын]] (экс-камерцыйны дырэктар Tut.by),
* [[Віталь Фрыдман]] (заснавальнік і рэдактар The Smashing Magazine).
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]] (навуковец, папулярызатар навукі)

== Праекты ==

* Y2K Party
Інтэрнэт-вечарынкі «Y2K Party» праводзіліся ў мінскіх клубах на пачатку 2000-ых гадоў і былі вельмі папулярныя ў тагачаснай прагрэсіўнай моладзі. Такія вечарынкі праводзіліся для папулярызацыі Інтэрнэту сярод сталічнай моладзі. Y2K Party ўключалі ў сябе шоу-праграмы з удзелам адмыслова запрошаных зорак. Там яны апавядалі аб тым, што такое Інтэрнэт, хто прадстаўляе паслугі Інтэрнэту ў Беларусі, якія існуюць дадатковыя Інтэрнэт-сэрвісы. Па ходзе шоу-праграмы разыгрываліся прызы.

* Hacks Hackers
Па сваёй сутнасці Hacks / Hackers — гэта дыскусійная пляцоўка для зносін журналістаў і IT'шнікаў, бо агульнавядома, што ў большасці рэдакцый ступень узаемаразумення паміж прадстаўнікамі гэтых катэгорый супрацоўнікаў недастатковая для плённай працы на карысць чытачоў і рэкламадаўцаў. Журналісты часта не разумеюць, пра што наогул кажуць праграмісты і дызайнеры. А тэхнары-айцішнікі чытаюць малую долю таго, што пішуць журналісты.

7 лютага 2013 года адбыўся [http://www.bavin.by/mezhdunarodnyj-mitap-dlya-zhurnalistov-i-ajtishnikov-sostoyalsya-v-minske-uzhe-vo-vtoroj-raz/ першы мітап] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031638/http://www.bavin.by/mezhdunarodnyj-mitap-dlya-zhurnalistov-i-ajtishnikov-sostoyalsya-v-minske-uzhe-vo-vtoroj-raz/ |date=5 сакавіка 2016 }} Hacks / Hackers, які аб’яднаў журналістаў і ІТ-спецыялістаў Беларусі вакол самых актуальных пытанняў. Удзельнікі нефармальнага івэнту, якім з’яўляецца вядомы ў свеце [http://hackshackers.com/ фармат Hacks / Hackers], атрымалі магчымасць падзяліцца сваімі думкамі з нагоды стану сучасных медыя.

* Old School Tournament
Першы мінскі [http://ont.by/news/our_news/00117218 кiберчэмпіянат па рэтра-гульнях] прайшоў 15 мая 2014 года. У гэты дзень аматары і прафесіяналы старых добрых гульняў з эпохі DOS'у і дыназаўраў змаглі сустрэцца, каб біцца ў трох кіберспартыўных дысцыплінах і пагутарыць адзін з адным. Кожнага чакалі гігабайты фана і олдскула. Гэта былі сутычкі ў самых лепшых камандных гульнях 90-х: Warcraft 2, Doom 2 і Quake; гульнявая зона на крамянёвых машынах з далёкага мінулага; зносіны з іншымі фанатамі любімых лямпавых гульняў.

* Party Hard!
Party HARD! — гэта сустрэча аматараў і прафесіяналаў у галіне электронікі. Тут збіраюцца людзі, для якіх электронныя прылады — гэта не проста захапленне, а ўсё іх жыццё. Госці [http://www.kv.by/content/333096-v-minske-proshla-vstrecha-lyubitelei-i-professionalov-v-oblasti-elektroniki-party-har Party HARD!] — гэта тыя людзі, хто распрацоўвае свае прылады, піша праграмы для кіравання імі, ці проста цікавіцца «жалезам» глыбей, чым на ўзроўні карыстальніка.

Першая сустрэча ў такім фармаце адбылася ў Мінску 7 снежня 2014 года.

== Цікавыя факты ==
* Ідэя стварэння найбуйнейшага беларускага партала [[TUT.BY|TUT.by]], па прызнанні яго заснавальніка [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]], была падказана яму ў 2000-м годзе журналістам «Камп'ютарных вестак» Сяргеем Дзмітрыевым. Першы камерцыйны дырэктар TUT.by Кірыл Валошын быў вядучым рубрыкі «Навіны software» у газеце «Камп'ютарныя весткі».
* Заснавальнік другога па папулярнасці беларускага партала [[Onliner.by|Onliner]] Віталь Шуравко ў 2001-м годзе звяртаўся да карыстальнікаў форуму КВ з просьбай пакрытыкаваць першыя версіі яго праекта onliner.hitech.by.
* Вядомы апазіцыйны журналіст [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]] у адным інтэрв'ю распавёў, што калі ён сядзеў у Гродзенскім СІЗА і пакутаваў ад суму, папрасіў ахоўнікаў прынесці яму якіх-небудзь газет. Але грамадска-палітычныя газеты яму чытаць было не паложана, таму ахоўнікі насілі яму «Камп'ютарныя весткі», і Шарамету даводзілася штудзіраваць іх ад скарынкі да скарынкі.
* Стваральнікі беларускага партала распрацоўшчыкаў праграмнага забеспячэння Dev.by пачалі яго стварэнне, натхніўшыся папулярнасцю галінкі форуму «КВ», у якой абмяркоўваліся заробкі праграмістаў.
* У канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў КВ выступала суарганізатарам першых беларускіх інтэрнэт-вечарынак [http://www.y2kparty.com Y2K Party] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928231011/http://y2kparty.com/ |date=28 верасня 2015 }}, на якіх збіралася інтэлектуальная моладзь.
* У 2013-м годзе «Камп'ютарныя весткі» выступілі адным з арганізатараў мінскай супольнасці Hacks / Hackers — ячэйкі міжнароднага руху, мэтай якога з’яўляецца дапамога ў пошуку агульнай мовы паміж ІТ-спецыялістамі і журналістамі.
* У 2014-м годзе «Камп'ютарныя весткі» становяцца суарганізатарамі першага ў краіне чэмпіянату па рэтра-гульнях, які прайшоў у [[БДУІР]].

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://old.kv.by/ Музей газеты]{{Недаступная спасылка}}
* [http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=3766429 Компьютерные Вести (Минск, Беларусь) [2011-2014, PDF, RUS&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
* [http://belinter.net/belnet/aleks-drobysh-internet-eto-molotok Алекс Дробыш: «Интернет — это молоток»]

[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1994 годзе]]
[[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Сайты Беларусі]]</text>
      <sha1>c5j2vv06bm1sddux9iz8qmaf05p0n5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кузьмічы (Любанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280785</id>
    <revision>
      <id>5209347</id>
      <parentid>5133940</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5404" sha1="l4ynsqsu1svs06qyj7bb58zlakbdfiq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Кузьмічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кузьмічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec = 05
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 03|lon_sec = 45
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Любанскі
|сельсавет2            = Камунараўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243020884
}}

'''Кузьмічы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kuźmičy}}, {{lang-ru|Кузьмичи}}) — [[вёска]] ў [[Любанскі раён|Любанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камунараўскі сельсавет (Любанскі раён)|Камунараўскага сельсавета]].

За 2—2,5 км на паўночны захад ад вёскі знаходзіцца [[Кузьмічы (археалагічны помнік)|паселішча]] [[неаліт]]у і [[Бронзавы век|бронзавага веку]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) і пазнейшых на паўночным захадзе ад Кузьмічоў пазначанае Кузьміцкае возера, на ўскрайку буйнога балота, цяпер асушанага.

На той жа карце на ўсходзе ад Кузьмічоў выцякала рэчка з балцкай назвай [[Дупалка (рака, Любанскі раён)|Дупалка]] (прыток [[Арэса|Арэсы]])&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
Тэхналогія і традыцыі выпякання дамашняга хлеба ў [[Жораўка (Любанскі раён)|Жораўцы]] і Кузьмічах як элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны і ў 2020 годзе ўлючаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/tekhnalogii-i-tradytcyi-vypiakannia-khatniaga-khleba|title=Тэхналогіі і традыцыі выпякання хатняга хлеба - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-10-22|archive-date=5 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805022118/https://heritage.gov.by/catalog/tekhnalogii-i-tradytcyi-vypiakannia-khatniaga-khleba|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Камунараўскі сельсавет (Любанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Камунараўскі сельсавет (Любанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Любанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Кузьмічы (Любанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>l4ynsqsu1svs06qyj7bb58zlakbdfiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асавец (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281167</id>
    <revision>
      <id>5209519</id>
      <parentid>4930547</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5190" sha1="i29tytsq40ii4udyhf2ue8d2hjsgbbp" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Асавец}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Асавец
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 59
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 07|lon_sec = 29
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Чысцінскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         =+375 176 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243011568
}}

'''Асаве́ц'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Asaviec}}, {{lang-ru|Осовец}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чысцінскі сельсавет|Чысцінскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=29 мая 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 280 жыхароў, 51 двор&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 288 жыхароў, 60 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* Асавец на гістарычнай карце 1926 года [https://web.archive.org/web/20220609125220/http://maps.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K_300dpi/A31_B44_(XIV-22)_WILEJKA_1926_2_300dpi.jpg]
* {{SgKP|VII|651|Osowiec, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}

{{Чысцінскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чысцінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>i29tytsq40ii4udyhf2ue8d2hjsgbbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыжыца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283575</id>
    <revision>
      <id>5209421</id>
      <parentid>4244900</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3306" sha1="m0cokfjxnnx85y4cfzl21spyjuo5pjc" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Рыжыца
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 13
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 56|lon_sec = 07
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Слуцкі
|сельсавет             = Сорагскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243015994
}}

'''Ры́жыца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ryžyca}}, {{lang-ru|Рыжица}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сорагскі сельсавет|Сорагскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) недалёка пачынаецца рэчка [[Рыжыца (рака, Слуцкі раён)|Рыжыца]] (прыток [[Арэса|Арэсы]]).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Сорагскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Сорагскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]]</text>
      <sha1>m0cokfjxnnx85y4cfzl21spyjuo5pjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Задомля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283602</id>
    <revision>
      <id>5209402</id>
      <parentid>4694448</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4372" sha1="rdhiyvonnm242mzy4t41lo9la4gbchz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Задомля
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Задомля. Смалявіцкі раён 2018 (02).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 55
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 36
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Смалявіцкі
|сельсавет             = Азярыцкаслабадскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017183
}}

'''Задо́мля'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zadomlia}}, {{lang-ru|Задомля}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскага сельсавета]].

Да 10 лютага 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкама Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На карце 1846 г. вёска Задомля - на рэчцы [[Домля (рака, Смалявіцкі раён)|Домля]] (прыток [[Усяжа (рака)|Усяжы]]), якая пасля вёскі пазначаная як Задамлянка.

== Славутасці ==
* [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Задомля)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Азярыцкаслабадскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Азярыцкаслабадскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Задомля]]</text>
      <sha1>rdhiyvonnm242mzy4t41lo9la4gbchz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209415</id>
      <parentid>5209402</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4402" sha1="rgtwv3w8rf95pif29qcpc82bgh6falf" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Задомля
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Задомля. Смалявіцкі раён 2018 (02).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 55
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 36
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Смалявіцкі
|сельсавет             = Азярыцкаслабадскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017183
}}

'''Задо́мля'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zadomlia}}, {{lang-ru|Задомля}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскага сельсавета]].

Да 10 лютага 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкама Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На карце 1846 г. вёска Задомля - на рэчцы [[Домля (рака, Смалявіцкі раён)|Домля]] (прыток [[Усяжа (рака)|Усяжы]]), якая пасля вёскі пазначаная як Задамлянка (цяпер Домелька).

== Славутасці ==
* [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Задомля)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Азярыцкаслабадскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Азярыцкаслабадскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Задомля]]</text>
      <sha1>rgtwv3w8rf95pif29qcpc82bgh6falf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209416</id>
      <parentid>5209415</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4316" sha1="mgaimxv5qd0jjenl1yiio2vh3jyvgy0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Задомля
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Задомля. Смалявіцкі раён 2018 (02).jpg
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 55
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 36
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Смалявіцкі
|сельсавет             = Азярыцкаслабадскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017183
}}

'''Задо́мля'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zadomlia}}, {{lang-ru|Задомля}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскага сельсавета]].

Да 10 лютага 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкама Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На карце 1846 г. вёска Задомля - на рэчцы [[Домелька|Домля]] (цяпер Домелька), якая пасля вёскі пазначалася як Задамлянка.

== Славутасці ==
* [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Задомля)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Азярыцкаслабадскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Азярыцкаслабадскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Задомля]]</text>
      <sha1>mgaimxv5qd0jjenl1yiio2vh3jyvgy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буда (Смалявіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283632</id>
    <revision>
      <id>5209369</id>
      <parentid>4997569</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1797" sha1="76h7few2esevekqe0ye8o4i6bqmp952" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Буда, значэнні}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Буда
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Смалявіцкі
|сельсавет             = Жодзінскі
}}

'''Бу́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Buda}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жодзінскі сельсавет|Жодзінскага сельсавета]].

Да 12 лістапада 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пліскі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пліскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 1.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Жодзінскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Жодзінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]]</text>
      <sha1>76h7few2esevekqe0ye8o4i6bqmp952</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барань-Гара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284924</id>
    <revision>
      <id>5209342</id>
      <parentid>4899935</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="3s5wj0ckoh29tdh5pab1yn70g437pnn" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Барань-Гара
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec = 07
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 20|lon_sec = 47
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Салігорскі
|сельсавет             = Хорастаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243009505
}}

'''Бара́нь-Гара́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Barań-Hara}}, {{lang-ru|Барань-Гора}}) — [[вёска]] ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На польскай карце 1933 г. вёска пазначаная як '''Баранова Гара''', адразу на ўсходзе ад яе працякае &quot;Дзвінскі канал&quot;, вышэй па ім пазначаная вёска &quot;Дзвіно&quot;. На карце ХІХ ст. (Шуберта) тут выцягнутае, як былое рачное рэчышча, з поўначы да поўдзень балота Двіно.

== Насельніцтва ==
* '''[[XX стагоддзе]]''': 1926 — 464 чал.; 1941 — 85 чал.; 1969 — 107 чал.
* '''[[XXI стагоддзе]]''': 1 студзеня 2004 — 10 чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Памяць/Салігорскі раён|Барань-Гара|540|}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Салігорскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|540|Віталева В. В.}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Хорастаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Хорастаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]]</text>
      <sha1>3s5wj0ckoh29tdh5pab1yn70g437pnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буда (Старадарожскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284972</id>
    <revision>
      <id>5209433</id>
      <parentid>4997568</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2855" sha1="t6n34z047w5ubqv01bwjut3yxylth08" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Буда}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Буда
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Новадарожскі
}}

'''Бу́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Buda}}) — [[вёска]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Новадарожскі сельсавет|Новадарожскага сельсавета]].

Да 17 кастрычніка 1979 года ўваходзіла ў склад [[Дараганаўскі сельсавет|Дараганаўскага сельсавета]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89956.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 17 октября 1979 г. №3197-IX О перечислении деревни Буда Дарагановского сельсовета Осиповичского района Могилевской области в состав Новодорожского сельсовета Стародорожского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603111333/http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89956.htm |date=3 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце 1846 г. з-пад Буды выцякае рэчка [[Нямегелька (прыток Пцічы)|Нямегелька]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]), яе назву даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] разглядаў як балцкую&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Новадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Новадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Буда (Старадарожскі раён)| ]]</text>
      <sha1>t6n34z047w5ubqv01bwjut3yxylth08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209436</id>
      <parentid>5209433</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="ri1btztlsq8ptwxjy2du6npmi6djsn4" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Буда}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Буда
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Новадарожскі
}}

'''Бу́да'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Buda}}) — [[вёска]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Новадарожскі сельсавет|Новадарожскага сельсавета]].

Да 17 кастрычніка 1979 года ўваходзіла ў склад [[Дараганаўскі сельсавет|Дараганаўскага сельсавета]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89956.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 17 октября 1979 г. №3197-IX О перечислении деревни Буда Дарагановского сельсовета Осиповичского района Могилевской области в состав Новодорожского сельсовета Стародорожского района Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603111333/http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89956.htm |date=3 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Новадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Новадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]
[[Катэгорыя:Буда (Старадарожскі раён)| ]]</text>
      <sha1>ri1btztlsq8ptwxjy2du6npmi6djsn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паставічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284983</id>
    <revision>
      <id>5209440</id>
      <parentid>4347928</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5196" sha1="dtvidvxva0gwfbcr1bzsi9z42upbxov" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Паставічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 02|lat_sec = 59
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 29|lon_sec = 01
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Новадарожскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 222912
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|OpenStreetMap         = 243023442
}}

'''Па́ставічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pastavičy}}, {{lang-ru|Пастовичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Новадарожскі сельсавет|Новадарожскага сельсавета]].

У 1940—1954 гадах цэнтр [[Паставіцкі сельсавет|Паставіцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета БССР от 23 июня 1940 г. Об образовании в составе Стародорожского района, Минской области, Залужского и Пастовичского сельсоветов // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.&lt;/ref&gt;.

Знаходзіцца за 13 км на ўсход ад горада [[Старыя Дарогі]], за 161 км ад [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;bel12&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|12}}&lt;/ref&gt;, каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}.

== Геаграфія ==
Паўз Паставічы цячэ рака [[Арыжня (рака)|Арыжня]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]), якая ад таго называецца таксама Паставіцкі канал.

== Насельніцтва ==
* [[2000]] год — 740 жыхароў у 298 дварах&lt;ref name=&quot;bel12&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* Брацкія магілы савецкіх воінаў.
* Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Валянціна Іванаўна Казяба]] (нар. 1927) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1951).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|12}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=36|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Новадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Новадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>dtvidvxva0gwfbcr1bzsi9z42upbxov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуглы (Старадарожскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285007</id>
    <revision>
      <id>5209425</id>
      <parentid>4417752</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4037" sha1="hjg8vhv1km5temoiyidnwj5190frpb1" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Вуглы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Вуглы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 05|lat_sec = 20
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 00|lon_sec = 40
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Языльскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 0,01
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 222920
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243021017
}}

'''Вуглы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vuhly}}, {{lang-ru|Углы}}) — [[вёска]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Языльскі сельсавет|Языльскага сельсавета]].

Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Горкаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Горкаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Паўз вёску цячэ рака [[Асвіца]] (прыток [[Арэса|Арэсы]])

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Языльскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Языльскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>hjg8vhv1km5temoiyidnwj5190frpb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Добрынка (Старадарожскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285009</id>
    <revision>
      <id>5209424</id>
      <parentid>4424038</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4795" sha1="dsf8422yx6qk3kffzqby2ewdya8nory" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Добрынка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Добрынка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 02|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 00|lon_sec = 18
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Языльскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 0,23
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 222920
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243016012
}}

'''До́брынка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dobrynka}}, {{lang-ru|Добринка}}) — [[вёска]] ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Языльскі сельсавет|Языльскага сельсавета]].

Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Горкаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Горкаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце 1846 г. з-пад вёскі Добрынкі выцякае рэчка, якая перш пазначаная як Ступніца, а тады як [[Добрыца (рака, Старадарожскі раён)|Добрыца]] (прыток [[Арэса|Арэсы]]). Яна ўцякала ў Арэсу ніжэй за [[Вярхуціна]], абмінаючы папярэдні, драбнейшы прыток Арэсы рэчку [[Рыжыца|Рыжыцу]]. Каналізаваная рэчка, што цяпер цячэ паўз Добрынку, у ніжнім цячэнні ідэнтычная былому рэчышчу рэчкі Рыжыцы.

== Вядомыя асобы ==
* [[Юрый Аляксандравіч Кулакоўскі]] (нар. 1952) — беларускі палітык.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Языльскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Языльскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>dsf8422yx6qk3kffzqby2ewdya8nory</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобрык (Пінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294883</id>
    <revision>
      <id>5209351</id>
      <parentid>5048283</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12201" sha1="qksxurqkhi8742f46tqpezvwdhgi3hu" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Бобрык}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Бобрык
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec = 09
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 18|lon_sec = 39
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пінскі
|сельсавет             = Бабрыкоўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242996235
}}

'''Бо́брык'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bobryk}}, {{lang-ru|Бобрик}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабрыкоўскі сельсавет|Бабрыкоўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) вышэй па рацэ Бобрык у яе справа ўцякае рэчка [[Вець (рака, Пінскі раён)|Вець]] (у верхнім цячэнні Муразічна).

== Гісторыя ==
У 1559 г. вёска Бобрык ў Пінскім старостве Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць «пана воеводы Троцкого». Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 г.) у складзе Расійскай імперыі. З 1796 г. ў Пінскім павеце Мінскай губерні. У 1797 г. падаравана імператарам Паўлам I за ваенныя заслугі Маеру Бунацэма Нагелю. Пазней перайшла да яго сястры Капіталіны Нагелевай і яе дзяцей Міхаіла і Восіпа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Гарады і вёскі Беларусі : Энцыклапедыя. Т. 4, кн. 2. Брэсцкая вобласць / рэдкал. : Г.П.Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. - Мінск : БелЭн, 2007. - С. 382-383.&lt;/ref&gt;.

Паводле інвентара за 1844 г., маёнтак складаўся з вёсак Чамля, Бобрык, Задуб'е, 45 двароў, 158 рэвізскіх душ мужчынскага полу, у тым ліку ў в. Бобрык 21 двор, 70 рэвізскіх душ. У маёнтку было 1600 валок зямлі. Промыслы: мядовы, лесасплаў. У 1860-х гг. маёнтак Бартноўскіх у Дабраслаўскай сельскай грамадзе і воласці, 60 рэвізскіх душ; згадваецца паштовая станцыя на тракце Мінск — Пінск (9 коней, 4 экіпажы). У 1897 г. ў вёсцы 47 двароў, 287 жыхароў, піцейны дом, [[хлебазапасны магазін]]. На пачатку XX ст. 49 двароў, 344 жыхары&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

У 1909 г. арганізавана сельскае народнае вучылішча (навучалася 40 вучняў). Вучыліся 3 гады і вывучалі граматыку, Закон Божы, рукапіс, гісторыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bobrik.roo-pinsk.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8|title=Об учреждении - &quot;Бобриковская средняя школа&quot; Пинского района|website=bobrik.roo-pinsk.gov.by|access-date=2023-08-01|url-status=dead|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801180250/https://bobrik.roo-pinsk.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8}}&lt;/ref&gt;.

У 1921—1939 гг. вёска ў складзе Польшчы, у Дабраслаўскай гміне Лунінецкага, а з 1922 г. Пінскага павета Палескага ваяводства. У 1921 г. 68 двароў, 413 жыхароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 1939 г. ў складзе БССР. З 4 снежня 1939 г. вёска ў Пінскім павеце Пінскай вобласці, з 15 снежня 1940 г. ў Лагішынскім раёне. З 12 кастрычніка 1940 г. — цэнтр сельскага савета, 100 двароў, 474 жыхары. У 1941 г. ў вёсцы 88 двароў, 352 жыхары&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У Вялікую Айчынную вайну ў ліпені 1941 — ліпені 1944 г. акупіравана нямецкімі захопнікамі, якія ў маі 1944 г. знішчылі 77 двароў. У барацьбе з ворагам загінулі 106 землякоў.

Пасля вайны створаны калгас імя Калініна. У 1954 г. 393 гаспадаркі, 1247 жыхароў. 

З 25 снежня 1962 г. ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. У 1970 г. ў складзе калгаса імя Чапаева, 172 двары 698 жыхароў, бальніца, амбулаторыя, аптэка, сярэдняя школа, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзел сувязі.

У канцы XX ст. — 204 двары, 496 жыхароў. У 2005 г. — 202 гаспадаркі, 471 жыхар, сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, участковая бальніца&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Насельніцтва в. Бобрык
!1897 г.
!пачатак XX ст.
!1921 г.
!1940 г.
!1941 г.
!1954 г.
!1970 г.
!канец XX ст.
!2005 г.
!2019 г.
|-
|287 чал.
|344 чал.
|413 чал.
|474 чал.
|352 чал.
|1247 чал.
|698 чал.
|496 чал.
|471 чал.
|292 чал.
|}

== Адукацыя ==
У вёсцы працуе дзяржаўная ўстанова адукацыі «Бобрыкаўская сярэдняя школа». Сёння ўстанова забяспечвае рэалізацыю адукацыйных праграм пачатковай, базавай і сярэдняй адукацыі, спецыяльнай адукацыі на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі, спецыяльнай адукацыі на ўзроўні агульнай сярэдняй адукацыі для асоб з інтэлектуальнай недастатковасцю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bobrik.roo-pinsk.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B|title=Важные документы - &quot;Бобриковская средняя школа&quot; Пинского района|website=bobrik.roo-pinsk.gov.by|access-date=2023-08-01|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801180248/https://bobrik.roo-pinsk.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Да 2016 г. ў вёсцы працаваў дзіцячы сад&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc4f137b6871c5c2e6ce6|title=Бобриковский ясли-сад Пинского района, УНП 290509897. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2023-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Вуліцы ==

* вул. Кляновая
* вул. Лясная
* вул. Маладзёжная
* вул. Новая
* вул. Пінская
* вул. Рачная
* вул. Спартыўная
* вул. Чапаева
* вул. Школьная
* зав. Шчорса

== Помнікі ==
'''Помнік землякам''' — усталяваны ў 1966 г. перад Домам культуры на ўвекавечанне памяці 106 аднавяскоўцаў, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, а таксама ў пасляваенны час ад рук ворагаў савецкай улады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.savehistory.by/karta/1135-d-bobrik-pamyatnik-zemlyakam/|title=Памятник Землякам, д. Бобрик, Пинский район, Брестская область|website=www.savehistory.by|access-date=2023-08-01}}&lt;/ref&gt;.

'''Храм-капліца''' ў гонар Пакрова Прасвятой Багародзіцы (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ruzhany.ru/xram-chasovnya-postroen-na-rodine-arxiepiskopa-konstantina/|title=Храм-часовня построен на родине архиепископа Константина|last=Sab|website=Ruzhany.Ru|date=2015-07-15|access-date=2023-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Міхайлавіч Некрашэвіч]] (нар. [[1973 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1973]]) — беларускі мастак-жывапісец.
* [[Галіна Маісееўна Сідаровіч]] (нар. 1952) — беларуская мастачка&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.neman.by/glass/about-us/artists/|title=Художники|website=www.neman.by|access-date=2023-08-01|url-status=dead|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203045131/http://www.neman.by/glass/about-us/artists/}}&lt;/ref&gt;.
* [[Канстанцін (Хоміч)]] (1911—2000) — беларускі праваслаўны дзеяч, архіепіскап [[Брэсцкая і Кобрынская епархія|Брэсцкі і Кобрынскі]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бабрыкоўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Бабрыкоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]]</text>
      <sha1>qksxurqkhi8742f46tqpezvwdhgi3hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гута (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295090</id>
    <revision>
      <id>5209457</id>
      <parentid>4992505</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2175" sha1="bxypl1cwzi3jwhyumwwmlb2uymj3oxa" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Гута}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Гута
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Зеляневіцкі
}}

'''Гу́та'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Huta}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зеляневіцкі сельсавет|Зеляневіцкага сельсавета]].

Да [[2006]] года ўваходзіла ў склад [[Лыскаўскі сельсавет|Лыскаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 7 сентября 2006 г. № 261 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |accessdate=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802061512/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |archivedate=2 жніўня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) адразу на поўначы ад Гуты пазначаліся хутары [[Чарналессе (Пружанскі раён)|Чарналессе]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Зеляневіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>bxypl1cwzi3jwhyumwwmlb2uymj3oxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лібярполь (хутар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295096</id>
    <revision>
      <id>5209456</id>
      <parentid>5106168</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6828" sha1="adznrhhaz1yjgu8kbbe1jitryppffwd" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Лібярполь}}
{{НП-Беларусь
|статус                = хутар
|беларуская назва      = Лібярполь
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 48|lat_sec = 43
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 43|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Зеляневіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242986225
}}

'''Лібярпо́ль'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Libiarpoĺ}}, {{lang-ru|Либерполь}}) — [[хутар]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зеляневіцкі сельсавет|Зеляневіцкага сельсавета]].

Да [[2006]] года ўваходзіў у склад [[Лыскаўскі сельсавет|Лыскаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 7 сентября 2006 г. № 261 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |accessdate=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802061512/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |archivedate=2 жніўня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) з-пад Лібярполю выцякала рэчка [[Цемра]] (прыток [[Ясельда|Ясельды]]).

== Назва ==
Фіксавалася гервяцкае прозвішча Лібэр, горадзенскае Лібэровіч, астравецкае Лібэроўскі. Ёсць літоўскія ''Liberas, Liberis,'' латышскае ''Lībers.''&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-6QHC-X?i=183&amp;cat=834953&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-99SJ-B?cat=2325238&amp;i=464&amp;lang=pl&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-L9DY-M?i=301&amp;cat=1464992&lt;/ref&gt;''&lt;ref&gt;Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 74.&lt;/ref&gt;''&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/608886&lt;/ref&gt; Было старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Li-beras.''&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 106.&lt;/ref&gt;

Тыпалагічная паралель - нямецкае ''Lieber''.

== Флора ==

У ваколіцах хутара батанікамі былі знойдзены такія рэдкія расліны, як {{bt-bellat|плюшч звычайны|Hedera helix}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|кадзіла сармацкае|Melittis sarmatica}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat||Ranunculus lanuginosus}}, {{bt-bellat||Chaerophyllum hirsutum}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|чына гладкая|Lathyrus laevigatus}}, {{bt-bellat|касач сібірскі|Iris sibirica}}, {{bt-bellat|цыбуля мядзведжая|Allium ursinum}}, {{bt-bellat|зубніца клубняносная|Dentaria bulbifera}} і {{bt-bellat||Drymochloa sylvatica}}&lt;ref&gt;[[Дубовік Дзмітрый Васільевіч|Д. В. Дубовик]], [[Аркадзь Мікалаевіч Скуратовіч|А. Н. Скуратович]], [[Дзмітрый Іванавіч Траццякоў|Д. И. Третьяков]]. [http://botany-institute.bas-net.by/wp-content/uploads/2010/06/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_41.compressed.pdf Новые местонахождения некоторых редких и охраняемых видов сосудистых растений для флоры Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125000537/http://botany-institute.bas-net.by/wp-content/uploads/2010/06/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_41.compressed.pdf|date=25 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Зеляневіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>adznrhhaz1yjgu8kbbe1jitryppffwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209459</id>
      <parentid>5209456</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6104" sha1="os0lalhrcfs2uz0144i5uy32y5n0lb6" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Лібярполь}}
{{НП-Беларусь
|статус                = хутар
|беларуская назва      = Лібярполь
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 48|lat_sec = 43
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 43|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Зеляневіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242986225
}}

'''Лібярпо́ль'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Libiarpoĺ}}, {{lang-ru|Либерполь}}) — [[хутар]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зеляневіцкі сельсавет|Зеляневіцкага сельсавета]].

Да [[2006]] года ўваходзіў у склад [[Лыскаўскі сельсавет|Лыскаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 7 сентября 2006 г. № 261 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Пружанского района Брестской области |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |accessdate=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802061512/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-155/2006-155(002-026).pdf&amp;oldDocPage=24 |archivedate=2 жніўня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На карце ХІХ ст. Шуберта назва фіксавалася як '''Лібертполь''', так сама і на польскай карце 1933 г.

== Геаграфія ==
На карце Шуберта з балаціны ля Лібертполя выцякала рэчка [[Цемра]] (прыток [[Ясельда|Ясельды]]).

== Флора ==

У ваколіцах хутара батанікамі былі знойдзены такія рэдкія расліны, як {{bt-bellat|плюшч звычайны|Hedera helix}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|кадзіла сармацкае|Melittis sarmatica}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat||Ranunculus lanuginosus}}, {{bt-bellat||Chaerophyllum hirsutum}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|чына гладкая|Lathyrus laevigatus}}, {{bt-bellat|касач сібірскі|Iris sibirica}}, {{bt-bellat|цыбуля мядзведжая|Allium ursinum}}, {{bt-bellat|зубніца клубняносная|Dentaria bulbifera}} і {{bt-bellat||Drymochloa sylvatica}}&lt;ref&gt;[[Дубовік Дзмітрый Васільевіч|Д. В. Дубовик]], [[Аркадзь Мікалаевіч Скуратовіч|А. Н. Скуратович]], [[Дзмітрый Іванавіч Траццякоў|Д. И. Третьяков]]. [http://botany-institute.bas-net.by/wp-content/uploads/2010/06/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_41.compressed.pdf Новые местонахождения некоторых редких и охраняемых видов сосудистых растений для флоры Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125000537/http://botany-institute.bas-net.by/wp-content/uploads/2010/06/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_41.compressed.pdf|date=25 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Зеляневіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>os0lalhrcfs2uz0144i5uy32y5n0lb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Труханавічы (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295152</id>
    <revision>
      <id>5209455</id>
      <parentid>5207182</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="gld6zvfvtblc7o8mz4jdqzq2q4pp86r" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Труханавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Труханавічы
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет2            = Мокраўскі
}}

'''Тру́ханавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Truchanavičy}}, {{lang-ru|Трухановичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)|Мокраўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) насупраць Труханавічаў у [[Ясельда|Ясельду]] ўцякаў яе першы прыток (левы) рачулка [[Рудая (рака, Пружанскі раён)|Рудая]]. Нязначна ніжэй за Труханавічы (цяпер за 0,5 км на ўсход) у Ясельду злева ўцякала рака [[Цемра]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет (Пружанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>gld6zvfvtblc7o8mz4jdqzq2q4pp86r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боркі (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295196</id>
    <revision>
      <id>5209460</id>
      <parentid>4259466</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="62g8z476zpvtex5bkf62ikjavlpbvi5" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Боркі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Боркі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 47|lat_sec = 22
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 09|lon_sec = 19
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Сухопальскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242982658
}}

'''Бо́ркі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Borki}}, {{lang-ru|Борки}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сухопальскі сельсавет|Сухопальскага сельсавета]].

Да 11 чэрвеня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Папялёўскі сельсавет|Папялёўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 чэрвеня 1962 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) Боркі - першая вёска, праз якую цячэ рака [[Нараў]] пасля выхаду з балота Дзікі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Сухопальскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Сухопальскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>62g8z476zpvtex5bkf62ikjavlpbvi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабылаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295230</id>
    <revision>
      <id>5209452</id>
      <parentid>4244023</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3578" sha1="bwzywhl4p3t88gwjz5ekzyzn7vy39h0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Кабылаўка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Хараўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Кабы́лаўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kabylaŭka}}, {{lang-ru|Кобыловка}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хараўскі сельсавет|Хараўскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) вёска пазначаная як '''Кабылякі'''.

== Геаграфія ==
На карце Шуберта адразу на ўсходзе ад вёскі цераз раку [[Хатава (рака)|Хатаву]] пазначаны яе левы прыток рака [[Зобна (прыток Хатавы)|Зобна]] і за ёй урочышча Зобны.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Хараўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Хараўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>bwzywhl4p3t88gwjz5ekzyzn7vy39h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раз’езд Фалічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295883</id>
    <revision>
      <id>5209435</id>
      <parentid>5108271</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="190av9xrjkxiofqp4hscezu19bdm4rk" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Раз’езд Фалічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Старадарожскі
}}

'''Раз’е́зд Фа́лічы''' ({{lang-be-trans|Razjjezd Falіčy}}, {{lang-ru|Разъезд Фаличи}}) — [[вёска]] (раней — [[раз’езд]] пад назвай Фалічы) у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старадарожскі сельсавет|Старадарожскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) з-паблізу Фалічаў выцякае рэчка [[Нямегелька (прыток Пцічы)|Нямегелька]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]), яе назву даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] разглядаў як балцкую&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/falichi/index.htm}}

{{Старадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Старадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>190av9xrjkxiofqp4hscezu19bdm4rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209437</id>
      <parentid>5209435</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="fbxhrfmuq8u1i432rk8gg6omc8qqx75" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Раз’езд Фалічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Старадарожскі
}}

'''Раз’е́зд Фа́лічы''' ({{lang-be-trans|Razjjezd Falіčy}}, {{lang-ru|Разъезд Фаличи}}) — [[вёска]] (раней — [[раз’езд]] пад назвай Фалічы) у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старадарожскі сельсавет|Старадарожскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) Фалічамі пазначаныя цяперашнія [[Старыя Фалічы]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) з-паблізу Фалічаў выцякае рэчка [[Нямегелька (прыток Пцічы)|Нямегелька]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]), яе назву даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] разглядаў як балцкую&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/falichi/index.htm}}

{{Старадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Старадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>fbxhrfmuq8u1i432rk8gg6omc8qqx75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209443</id>
      <parentid>5209437</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геаграфія */</comment>
      <origin>5209443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1633" sha1="p710j8owpyeq6u8ca3neg3lnpxqv1we" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Раз’езд Фалічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Старадарожскі
|сельсавет             = Старадарожскі
}}

'''Раз’е́зд Фа́лічы''' ({{lang-be-trans|Razjjezd Falіčy}}, {{lang-ru|Разъезд Фаличи}}) — [[вёска]] (раней — [[раз’езд]] пад назвай Фалічы) у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старадарожскі сельсавет|Старадарожскага сельсавета]].

== Назва ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) Фалічамі пазначаныя цяперашнія [[Старыя Фалічы]].

== Геаграфія ==
На карце ХІХ ст. (Шуберта) з-паблізу Фалічаў выцякае рэчка [[Нямегля]]  (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/falichi/index.htm}}

{{Старадарожскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Старадарожскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна]]</text>
      <sha1>p710j8owpyeq6u8ca3neg3lnpxqv1we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паркер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>317998</id>
    <revision>
      <id>5209560</id>
      <parentid>4661188</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тапонім */</comment>
      <origin>5209560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="9oj6vmoseulzscpepfe8e0mfu3wvbg4" xml:space="preserve">'''Паркер''' ({{lang-en|Parker}}) — англійскае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Алан Паркер]] (1944—2020) — брытанскі кінарэжысёр і сцэнарыст.
* [[Квана Паркер]] (1845—1911)— правадыр каманчаў.
* [[Мэцью Паркер]] — архібіскуп кентэрберыйскі.
* [[Сара Джэсіка Паркер]] (нар. 1965) — амерыканская актрыса і прадзюсар.
* [[Скот Паркер]] (нар. 1980) — англійскі футбаліст.
* [[Энтані Паркер]] (нар. 1975) — амерыканскі прафесійны баскетбаліст.
* [[Юджын Ньюмэн Паркер]] (нар. 1927) — амерыканскі астраном.
== Тапонім ==
* [[Паркер (Арызон)]]
* [[Паркер (акруга)]]

== Гл. таксама ==
* [[Паркер (сонечны зонд)|«Паркер»]] — сонечны зонд.
* [[Паркер (фільм)|«Паркер»]] — фільм 2013 года.
* [[Parker Pen Company]] — вытворца шарыкавых і пер’евых ручак.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>9oj6vmoseulzscpepfe8e0mfu3wvbg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ілюстраваная хроніка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>321830</id>
    <revision>
      <id>5209465</id>
      <parentid>5168575</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Képes_krónika_-_21.oldal_-_A_magyarok_bejövetele_Pannóniába.jpg with [[File:Chronicon_Pictum_-_Page_21_-_The_Arrival_of_the_Hungarians_in_Pannonia.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO</comment>
      <origin>5209465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="hky3gf6i8ns3sfidgbr8n0s7u5rwzaz" xml:space="preserve">[[Файл:Képes Krónika 1360.jpg|thumb|Першая старонка хронікі]]
'''Ілюстраваная хроніка''' ({{lang-la|Chronicon pictum, Marci de Kalt, Chronica de gestis Hungarorum}}) — [[Сярэднявечча | сярэднявечная]] [[Венгрыя | венгерская]] [[хроніка]], якая меркавана была напісана {{нп3|Марк Кальці|Маркам Кальці|hu|Kálti Márk}}, святаром {{нп3|Базіліка Дзевы Марыі, Секешфехервар|касцёла Дзевы Марыі|hu|Nagyboldogasszony-bazilika (Székesfehérvár)}} ў горадзе [[Секешфехервар]].

Найпрыгажэйшая венгерская сярэдневяковая хроніка, якая вядома сваімі ілюстрацыямі (147 [[мініяцюра|мініяцюр]]), адсюль і яе назва — ілюстраваная хроніка. Мініяцюры з’яўляюцца цудоўнай крыніцай інфармацыі пра жыццё, адзенне і звычаі сярэдневяковай [[Венгрыя | Венгрыі]]. Хроніка апісвае легендарнае паходжанне і сярэдневяковую гісторыю венграў да [[XIV ст.]], да часу кіравання [[Карл Роберт | Карла I Роберта]]. Хроніка створана ў [[1360]] годзе ў часы кіравання [[Людовік I Вялікі | Людовіка I Вялікага]].

Па невядомых прычынах хроніка знаходзілася ў [[Вена | Вене]], дзе была знойдзена ў [[XIX ст.]] У [[1933]] годзе яна была перавезена ў [[Будапешт]], дзе цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка імя Ферэнца Сечэні | Нацыянальнай бібліятэцы імя Ферэнца Сечэні]].

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Attila-ChroniconPictum.jpg|''[[Атыла]]''
File:Attila-PopeLeo-ChroniconPictum.jpg|''Атыла сустракае папу [[Леў I | Льва I]]''
File:BelaIV-ChroniconPictum.jpg|''[[Бела IV]]''
File:Geza-ChroniconPictum.jpg|''[[Геза]]''
File:HetVezer-ChroniconPictum.jpg|''Сем капітанаў''
File:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|''Аблога [[гуны | гунамі]] [[Аквілея | Аквілеі]]''
File:Képes krónika - 101.oldal - Kálmánt királlyá koronázzák.jpg|''[[Коламан I]]''
File:Laszlo-ChroniconPictum.jpg|''[[Ласла I Святы]]''
File:Laszlo-Coronation-ChroniconPictum.jpg|''Каранацыя Ласла I''
File:Lehel-Kurtje-ChroniconPictum.jpg|''[[Леле]]''
File:Chronicon Pictum - Page 21 - The Arrival of the Hungarians in Pannonia.jpg|''Уварванне венграў''
File:Istvan-ChroniconPictum.jpg|''[[Іштван I Святы]]''
File:FeherSzarvas-ChroniconPictum.jpg|''[[Гунар і Магар]]'' (венгерская легенда)
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Chronicon Pictum}}
* [http://konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf Венгерская ілюстраваная хроніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304111134/http://konyv-e.hu/pdf/Chronica_Picta.pdf |date=4 сакавіка 2012 }} {{ref-hu}}
* [http://kep.tar.hu/mollach/50207264 Рэпрадукцыі мініяцюр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091229050742/http://kep.tar.hu/mollach/50207264 |date=29 снежня 2009 }}

[[Катэгорыя:Гісторыя Славакіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі]]
[[Катэгорыя:Венгерская літаратура]]
[[Катэгорыя:Венгерскія хронікі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Закарпацкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Румыніі]]
[[Катэгорыя:Культура Венгрыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Валыні]]
[[Катэгорыя:ілюмінаваныя рукапісы]]
[[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Нацыянальная бібліятэка імя Ферэнца Сечэні]]</text>
      <sha1>hky3gf6i8ns3sfidgbr8n0s7u5rwzaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прычыны Першай сусветнай вайны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>322957</id>
    <revision>
      <id>5209660</id>
      <parentid>3494795</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Прычыны войнаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="e3cw85guxcfjx3gy41c6b0sv2b88ip5" xml:space="preserve">[[Файл:Kriegserklärung Erster Weltkrieg.jpg|thumb|right|Абвяшчэнне Першай сусветнай вайны. «Мы, [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм]], ласкай Божай, імператар [[Германская імперыя|Германіі]], кароль [[Прусія|Прусіі]]...»]]
[[Файл:Europe 1914.jpg|thumb|right|Ваенныя блокі ў Еўропе да [[1915]] году]]

'''Пытанне аб прычынах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]''' з'яўляецца адным з самых абмяркоўваемых у сусветнай гістарыяграфіі з моманту пачатку вайны ў ліпені [[1914]] года.

Непасрэднай падставай пачатку [[Ваенныя дзеянні|ваенных дзеянняў]] прынята лічыць [[Сараеўскае забойства]] [[Франц Фердынанд|эрцгерцага Франца Фердынанда]] сербскім нацыяналістам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]]. З іншага боку, гэтак жа агульнапрызнанае, што забойства было толькі бліжэйшай нагодай, «штуршком» да вайны, у той час як да яе спакваля вялі шматлікія скрытыя фактары, цэнтральнымі з якіх з'яўлялася жаданне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] панаваць у свеце і канкуруючыя нацыянальныя інтарэсы найбуйнейшых еўрапейскіх дзяржаў.
{{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}}
{{Першая сусветная вайна}}

[[Катэгорыя:Першая сусветная вайна|*]]
[[Катэгорыя:Прычыны войнаў]]</text>
      <sha1>e3cw85guxcfjx3gy41c6b0sv2b88ip5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209686</id>
      <parentid>5209660</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="di53ryjgo2txtbrem8qg8x2tn3p5uf5" xml:space="preserve">[[Файл:Kriegserklärung Erster Weltkrieg.jpg|thumb|right|Абвяшчэнне Першай сусветнай вайны. «Мы, [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм]], ласкай Божай, імператар [[Германская імперыя|Германіі]], кароль [[Прусія|Прусіі]]...»]]
[[Файл:Europe 1914.jpg|thumb|right|Ваенныя блокі ў Еўропе да [[1915]] году]]

'''Пытанне аб прычынах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]''' з'яўляецца адным з самых абмяркоўваемых у сусветнай гістарыяграфіі з моманту пачатку вайны ў ліпені [[1914]] года.

Непасрэднай падставай пачатку [[Ваенныя дзеянні|ваенных дзеянняў]] прынята лічыць [[Сараеўскае забойства]] [[Франц Фердынанд|эрцгерцага Франца Фердынанда]] сербскім нацыяналістам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]]. З іншага боку, гэтак жа агульнапрызнанае, што забойства было толькі бліжэйшай нагодай, «штуршком» да вайны, у той час як да яе спакваля вялі шматлікія скрытыя фактары, цэнтральнымі з якіх з'яўлялася жаданне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] панаваць у свеце і канкуруючыя нацыянальныя інтарэсы найбуйнейшых еўрапейскіх дзяржаў.
{{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}}
{{Першая сусветная вайна}}

[[Катэгорыя:Першая сусветная вайна|*]]
[[Катэгорыя:Прычыны войн]]</text>
      <sha1>di53ryjgo2txtbrem8qg8x2tn3p5uf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209737</id>
      <parentid>5209686</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="e3cw85guxcfjx3gy41c6b0sv2b88ip5" xml:space="preserve">[[Файл:Kriegserklärung Erster Weltkrieg.jpg|thumb|right|Абвяшчэнне Першай сусветнай вайны. «Мы, [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм]], ласкай Божай, імператар [[Германская імперыя|Германіі]], кароль [[Прусія|Прусіі]]...»]]
[[Файл:Europe 1914.jpg|thumb|right|Ваенныя блокі ў Еўропе да [[1915]] году]]

'''Пытанне аб прычынах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]''' з'яўляецца адным з самых абмяркоўваемых у сусветнай гістарыяграфіі з моманту пачатку вайны ў ліпені [[1914]] года.

Непасрэднай падставай пачатку [[Ваенныя дзеянні|ваенных дзеянняў]] прынята лічыць [[Сараеўскае забойства]] [[Франц Фердынанд|эрцгерцага Франца Фердынанда]] сербскім нацыяналістам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]]. З іншага боку, гэтак жа агульнапрызнанае, што забойства было толькі бліжэйшай нагодай, «штуршком» да вайны, у той час як да яе спакваля вялі шматлікія скрытыя фактары, цэнтральнымі з якіх з'яўлялася жаданне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] панаваць у свеце і канкуруючыя нацыянальныя інтарэсы найбуйнейшых еўрапейскіх дзяржаў.
{{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}}
{{Першая сусветная вайна}}

[[Катэгорыя:Першая сусветная вайна|*]]
[[Катэгорыя:Прычыны войнаў]]</text>
      <sha1>e3cw85guxcfjx3gy41c6b0sv2b88ip5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Нача)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326693</id>
    <revision>
      <id>5209603</id>
      <parentid>4429979</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9735" sha1="t57cd0sa4mhddmq6p3uc2p69s513x74" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  
|Арыгінальная назва      =  
|Выява                   = 
|Подпіс выявы            = 
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = 
|Назва месцазнаходжання  =  
|Месцазнаходжанне        = 
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                = [[Каталіцызм]]
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =1910 
|Заканчэнне будаўніцтва =1927 
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан = дзейнічае
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — каталіцкі храм, помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]] і мадэрну, знаходзіцца ў цэнты вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)|Нача]] (Воранаўскі раён, Гродзенскай вобл.). Пабудаваны ў 1910-я гады з цэглы. Дзейнічае.

== Гісторыя ==
[[Файл:Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (01).jpg|міні|злева|Касцёл з боку апсіды]]
Вёска вядома з 1529 года, калі [[Януш Касцевіч]], ваявода падляшскі, разам са сваёй жонкай Марыяй заснаваў тут парафію (перанёс цэнтр парафіі з Дубічаў) і пабудаваў першы драўляны касцёл, асвечаны пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і св. мучаніка Юрыя. Пазней Нача належала Кішкам, Радзівілам.

Апошні драўляны будынак святыні быў пабудаваны намаганнямі парафіян у 1756 годзе. Гэта быў велічны трохнававы храм з пяціграннай апсідай, арыентаванай на захад, фланкаванай дзвюма сакрыстыямі, паўднёвая з якіх была пашырана. Касцёл быў накрыты двухсхільным гонтавым дахам з застрэшкамі і вальмамі над прэзбітэрыем і ўвенчваўся васьміграннай шатровай вежай над уваходам і дастаткова вялікай чацверыковай сігнатуркай над алтаром. У галоўным алтары была змешчана вядомая цудамі фігура Пана Езуса Антокальскага.

У 1780 у Начы, якая належала палкоўніку Тамашу Масальскаму, была збудавана капліца. У 1910 годзе на сродкі вернікаў на ранейшым месцы ў цэнтры вёскі ўзнёсся велічны дзвюхвежавы касцёл з вонкавай чырвонай цэглы. Касцёл быў кансэкраваны 26 красавіка 1927 года.

Начская парафія заўсёды ўваходзіла ў склад Радунскага дэканата, колькасць парафіян пад канец ХІХ ст. перавышала 8300 вернікаў. Да 1939 года касцёл згадваўся пад падвойным тытулам Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і св. мучаніка Юрыя. Сёння карыстаюцца толькі першым тытулам, марыйным.

== Архітэктура ==
[[Файл:Nacza - kościół - Church in Nacha, Voranava District, Belarus.jpg|міні|злева|Галоўны фасад]]
[[Файл:Church in Nacha (Voranava District) - interior 1.jpg|thumb|Інтэр’ер]]
Адносіцца да тыпу 3-нефавых 2-вежавых базілік з 5-граннай апсідай і бакавымі сакрысціямі. Асноўную ролю ў вертыкальна ўзнёслай, дынамічнай кампазіцыі адыгрываюць шмат’ярусныя вежы галоўнага фасада, верхні 8-гранны ярус якіх завершаны вытанчанымі шпілямі. Высунутыя наперад вежы вылучаюць цэнтральную, з 2-гранным высокім шчытом плоскасць фасада, вось якой падкрэслена арачным уваходным парталам і акном-ружай над ім. Вертыкальнасць архітэктурнай кампазіцыі забяспечваецца высокім цокалем, рытмам высокіх і вузкіх арачных аконных праёмаў і контрфорсаў-пілонаў у прасценках, шматлікімі арачнымі нішамі, 2-граннымі шчытамі, аркатурнымі фрызамі. Графічнасць архітэктурнаму экстэр’еру надаюць кантрастнае спалучэнне атынкаваных і пабеленых ліштваў акон і чырвонай высакаякаснай цаглянай муроўкі, штрыхаваныя карнізы і фрызы, вокны-біфорыумы.

[[Файл:Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (07).jpg|thumb|Алтар]]
У інтэр’еры цэнтральная [[неф|нава]] перакрыта паруснымі скляпеннямі на падпружных арках, бакавыя навы — крыжаста-паруснымі. У малітоўнай зале 3 разьбяныя алтары, якія таксама нясуць у сабе рысы неаготыкі і неараманікі. У галоўным алтары-трыфорыуме стаіць фігура Пана Езуса, яе нішу запаўняюць шматлікія воты. Алтар дэкараваны неагатычнымі пінаклямі і спічакамі, у бакавых нішах трыфорыума ўсталяваны паліхромныя фігуры святых апосталаў Пятра і Паўла. Бакавыя алтары двух’ярусныя: у левым змешчаны абраз Езуса Міласэрнага, наверсе — абраз Хросту Пана, у правым — фігура Маці Божай пад абразом св. Тэрэзы.

[[Файл:Нача. Касцёл. Брама і званіца.jpg|міні|злева|Брама і званіца]]
[[Файл:Church in Nacha (Voranava District) - interior 5 - Pipe organ.jpg|thumb|Хоры з арганам]]
Касцёльны ўчастак у XIX ст. быў абнесены каменнай пабеленай агароджай з трохпралётнай уваходнай брамай. Справа ад брамы, амаль у куце агароджы, захавалася трох’ярусная званіца (ніжні ярус бутавы, сярэдні цагляны, верхні драўляны пад чатырохсхільным дахам), якая засталася яшчэ ад комплекса драўлянага касцёла і выкарыстоўваецца як сховішча.

== Пахаванні ==
Каля касцёла пахаваны вучоны ў галіне прыродазнаўства, доктар багаслоўя [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] (1761—1847).

[[Капліца-пахавальня Шукевічаў]] узведзена на захад ад касцёла, тут быў пахаваны вядомы археолаг, этнограф, краявед і фалькларыст [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{radzima|1849}}
* [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3820%3A21-432&amp;catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&amp;Itemid=430&amp;lang=by slowo.grodnensis.by]

{{Радунскі дэканат}}

[[Катэгорыя:Касцёлы Воранаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі мадэрн]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910-я гады]]</text>
      <sha1>t57cd0sa4mhddmq6p3uc2p69s513x74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальчуга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326991</id>
    <revision>
      <id>5209276</id>
      <parentid>4427916</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="n12o9ewstiqrf5il4b027sjj4mce2pf" xml:space="preserve">'''Кальчу́га, панцыр''' — від [[засцерагальнае ўзбраенне|засцерагальнага ўзбраення]], ахоўнае адзенне з жалезных кольцаў, прасунутых адно ў адно. Мела выгляд кашулі з доўгімі ці кароткімі рукавамі, маса 5—7 кг. Пачаткова плялася з цэлых кольцаў. 

== Гісторыя ==
Кальчуга была вынайдзена прыкладна ў 5 ст. да н.э. [[кельты|кельтамі]] ([[галы|галамі]]), хутка пашырылася на Усходзе і Захадзе [[Еўропа|Еўропы]], у [[Азія|Азіі]]. На [[Беларусь|Беларусі]] кальчуга выкарыстоўвалася ў 10—18 ст. З 14 ст. і пазней пачалі ужываць расплюснутыя ці паменшаныя у дыяметры кольцы, што палегчыла яе і зрабіла больш шчыльнай. У старабеларускіх дакументах 14-17 ст. такі тып кальчугі называецца &quot;панцыр&quot;. Магла быць адзіным засцерагальным узбраеннем корпусу ваяра, напр. у [[Панырныя казакі|панырных казако]]&lt;nowiki/&gt;ў, татар, пяхоты, або уваходзіць у камплект ахоўнай амуніцыі больш цяжкіх фармацый. &quot;Панцыр&quot;  у напр. поўным [[Гусарыя|гусарскім]] узбраенні, апраналі на скураную ці сцеганую куртку, а зверху на яго апранаўся &quot;бляхавы&quot; даспех ці кіраса.

== Знаходкі кальчуг у Беларусі ==
Цэлая кальчуга знойдзена на гарадзішчы [[Орша|Оршы]] (захоўваецца ў [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўным гістарычным музеі]] ў [[Масква|Маскве]]), абрыўкі кальчужнага палатна — пры археалагічных раскопках [[Брэст]]а, [[Гродна]], [[Навагрудак|Навагрудка]], [[Полацк]]а, [[Слуцк]]а і інш. Некалькі кальчуг 17 ст. з двайным пляценнем зберагаюцца ў [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскім абласным краязнаўчым музеі]].

== Літаратура ==
* Кальчуга // {{Крыніцы/БелЭн|7к}} С. 494.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кольчуга}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://www.popmech.ru/technologies/229901-kak-splesti-kolchugu-rassledovanie-pm/ Как сплести кольчугу? — расследование «ПМ»] // [http://www.popmech.ru/ «Популярная Механика»]. {{ref-ru}} (Гісторыя кальчугі і тэхналогіі пляцення.)

{{Часткі даспехаў}}

[[Катэгорыя:Сярэдневякоўе]]
[[Катэгорыя:Рыцары]]
[[Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя]]
[[Катэгорыя:Даспехі]]</text>
      <sha1>n12o9ewstiqrf5il4b027sjj4mce2pf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209320</id>
      <parentid>5209276</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="csv3s1a3a3h8gwc8jnf3jjhyjp50qmt" xml:space="preserve">'''Кальчу́га''', '''панцыр''' — від [[засцерагальнае ўзбраенне|засцерагальнага ўзбраення]], ахоўнае адзенне з жалезных кольцаў, прасунутых адно ў адно. Мела выгляд кашулі з доўгімі ці кароткімі рукавамі, маса 5—7 кг. Пачаткова плялася з цэлых кольцаў.

== Гісторыя ==
Кальчуга была вынайдзена прыкладна ў 5 ст. да н.э. [[кельты|кельтамі]] ([[галы|галамі]]), хутка пашырылася на Усходзе і Захадзе [[Еўропа|Еўропы]], у [[Азія|Азіі]]. На [[Беларусь|Беларусі]] кальчуга выкарыстоўвалася ў 10—18 ст. З 14 ст. і пазней пачалі ўжываць расплюснутыя ці паменшаныя ў дыяметры кольцы, што палегчыла яе і зрабіла больш шчыльнай. У старабеларускіх дакументах 14-17 ст. такі тып кальчугі называецца «панцыр». Магла быць адзіным засцерагальным узбраеннем корпусу ваяра, напрыклад у [[Панцырныя казакі|панцырных казакаў]], татар, пяхоты, або ўваходзіць у камплект ахоўнай амуніцыі больш цяжкіх фармацый. «Панцыр» у напрыклад поўным [[Гусарыя|гусарскім]] узбраенні, апраналі на скураную ці сцеганую куртку, а зверху на яго апранаўся «бляхавы» даспех ці кіраса.

== Знаходкі кальчуг у Беларусі ==
Цэлая кальчуга знойдзена на гарадзішчы [[Орша|Оршы]] (захоўваецца ў [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўным гістарычным музеі]] ў [[Масква|Маскве]]), абрыўкі кальчужнага палатна — пры археалагічных раскопках [[Брэст]]а, [[Гродна]], [[Навагрудак|Навагрудка]], [[Полацк]]а, [[Слуцк]]а і інш. Некалькі кальчуг 17 ст. з двайным пляценнем зберагаюцца ў [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскім абласным краязнаўчым музеі]].

== Літаратура ==
* Кальчуга // {{Крыніцы/БелЭн|7к}} С. 494.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кольчуга}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.popmech.ru/technologies/229901-kak-splesti-kolchugu-rassledovanie-pm/ Как сплести кольчугу? — расследование «ПМ»] // [http://www.popmech.ru/ «Популярная Механика»]. {{ref-ru}} (Гісторыя кальчугі і тэхналогіі пляцення.)

{{Часткі даспехаў}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Сярэдневякоўе]]
[[Катэгорыя:Рыцары]]
[[Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя]]
[[Катэгорыя:Даспехі]]</text>
      <sha1>csv3s1a3a3h8gwc8jnf3jjhyjp50qmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алімпійскі камітэт ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339685</id>
    <revision>
      <id>5209357</id>
      <parentid>4408512</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2807" sha1="qeyuj9to4cwc0w17iwwmnmdiw8dqcgk" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва        = Алімпійскі камітэт ЗША
|альтэрнатыўная  = United States Olympic Committee
|лагатып         = United States Olympic Committee logo.svg
|шырыня_лагатыпа = 200px
|подпіс         = 
|членства        = [[МАК]], [[Панамерыканская спартыўная арганізацыя|ПАСА]]
|тып_цэнтра      = Штаб-кватэра
|цэнтр           = [[Каларада-Спрынгс]], [[Каларада]]
|тып = [[Нацыянальны алімпійскі камітэт]]
|мовы =
|пасада_кіраўніка1 = Прэзідэнт
|імя_кіраўніка1 = [[Лары Пробст]]
|пасада_кіраўніка2 = Генеральны сакратар
|імя_кіраўніка2 = [[Скот Блэкмун]]
|заснавальнік1 =
|падзея_заснавання1 = Утвораны
|дата_заснавання1 = [[1894]]
|падзея_заснавання2 = Зарэгістраваны
|дата_заснавання2 = [[1894]]
|сайт = www.teamusa.org
|заўвага1 =
|заўвага2 =
}}
'''Алімпійскі камітэт ЗША''' ({{lang-en|United States Olympic Committee}}; унікальны код МАК — USA) — арганізацыя, якая прадстаўляе [[ЗША]] ў міжнародным алімпійскім і паралімпійскім рухах. Штаб-кватэра размешчана ў [[Каларада-Спрынгс]], [[Каларада|штат Каларада]]. Камітэт заснаваны ў [[1894]] годзе, у тым жа годзе быў прыняты ў МАК (першы член разам з Францыяй), з'яўляецца членам ПАСА, арганізуе ўдзел спартсменаў з ЗША ў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх]], [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх]], [[Панамерыканскія гульні|Панамерыканскіх гульнях]] і іншых міжнародных спаборніцтвах.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160807063945/http://www.teamusa.org/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}}
* [http://www.olympic.org/united-states-of-america Старонка на сайце МАК]{{ref-en}}
{{Паўночная Амерыка паводле тэм|Алімпійскі камітэт}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя алімпійскія камітэты|ЗША]]
[[Катэгорыя:ЗША на Алімпійскіх гульнях]]</text>
      <sha1>qeyuj9to4cwc0w17iwwmnmdiw8dqcgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анастасія Уладзіміраўна Верамеенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341046</id>
    <revision>
      <id>5209407</id>
      <parentid>5040775</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17447" sha1="3ulyri42xofcejwvxysky9h7nwym0m7" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Верамеенка}}
{{Баскетбаліст
|імя                             = Анастасія Верамеенка
|арыгінал імя                    = 
|выява                           = 
|шырыня                          = 
|апісанне выявы                  = 
|грамадзянства                   = 
|дата нараджэння                 = 
|месца нараджэння                = 
|рост                            = 
|вага                            = 
|пазіцыя                         = 
|школа                           = СДЮШАР №9 (Гомель), [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РВАР (Мінск)]]
|клуб                            = 
|нумар                           = 
|медалі                          = 
{{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|Італія 2007]]}}
}}
'''Анастасія Уладзіміраўна Верамеенка''' (нар. [[10 чэрвеня]] [[1987]], [[Кохтла-Ярвэ]], [[ЭССР]], [[СССР]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цэнтравая. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]&lt;ref&gt;[https://bc-horizont.com/komandy/sostav-komandy/87-anastasiya-veremeenko.html БК «Горизонт». Анастасия Владимировна ВЕРЕМЕЕНКО]&lt;/ref&gt;. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы-2007&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/komanda-mechta.html Команда — мечта!]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў Кохтла-Ярвэ. Усё дзяцінства правяла ў [[Гомель|Гомелі]]&lt;ref name=int.1&gt;[http://tv.sb.by/sport-8/article/sportsmenka-i-prosto-krasavitsa-2.html Спартсменка і проста прыгажуня{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;. Старэйшы брат — баскетбаліст [[Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка|Уладзімір Верамеенка]]. Баскетболам пачала займацца ў гомельскай СДзЮШАР №9 з дзевяці гадоў па ініцыятыве бацькоў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gp.by/category/sport/news6557.html |title=Анастасія Верамеенка: «Баскетбол у маім жыцці на першым месцы»{{ref-ru}} |access-date=2 жніўня 2016 |archive-date=10 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510133305/http://gp.by/category/sport/news6557.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першы трэнер — Тамара Арсенцьеўна Гарновіч&lt;ref&gt;[http://www.sb.by/sport/article/komanda-mechta.html Каманда — мара!{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] ў Мінску пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
У чэрвені 2014 года выйшла замуж за беларускага баскетбаліста [[Дзмітрый Мікалаевіч Паляшчук|Дзмітрыя Паляшчука]]&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/sportchchannel/640291.html Фота дня. Анастасія Верамеенка выйшла замуж{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2014 года нарадзіла дачку&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/basketball/1025380677.html У Верамеенка і Палешчука нарадзілася дачка{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;, хутка вярнулася да трэніровак.

У маі 2025 года абвясціла аб завяршэнні гульнявой кар’еры&lt;ref&gt;[https://mlyn.by/20052025/veremeenko-pomogla-gorizontu-vernut-zoloto-i-zavershila-kareru/ Веремеенко помогла «Горизонту» вернуть золото и завершила карьеру]&lt;/ref&gt;. У сезоне 2025/26 увайшла ў трэнерскі штаб мінскага «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]»&lt;ref&gt;[https://bc-horizont.com/novosti/novosti-kluba/3331.html Команды клуба «Горизонт» и Горизонт-2-РЦОП сыграют свои первые матчи XXXIV Чемпионата Беларуси 20-го и 21-го сентября: о предсезонной подготовке, обновленном составе, целях и задачах на сезон 2025/26]&lt;/ref&gt;.

== Нацыянальная зборная ==
За юніёрскую зборную гуляла з 2002 года. Сярэбраны прызёр і MVP [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод кадэтак 2003|чэмпіяната Еўропы сярод кадэтак 2003 года]]. За дарослую [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі па баскетболе]] дэбютавала 20 лістапада 2002 г. у гульні супраць Славакіі. Удзельніца Алімпійскіх гульняў у Пекіне і Рыа-дэ-Жанэйра, чэмпіяната свету 2010, а таксама чэмпіянатаў Еўропы 2007, 2009, 2011, 2013, 2015, 2019, 2021. За нацыянальную зборную гуляла пад нумарам 10.

13 разоў прызнавалася найлепшай баскетбалісткай Беларусі (2006, 2007, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2016&lt;ref&gt;[http://sport.tut.by/news/basketball/395690.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140621030344/http://sport.tut.by/news/basketball/395690.html |date=21 чэрвеня 2014 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140621030344/http://sport.tut.by/news/basketball/395690.html |date=21 чэрвеня 2014 }} Шасціразовая лепшая баскетбалістка Беларусі прапусціць чэмпіянат свету{{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140621030344/http://sport.tut.by/news/basketball/395690.html |date=21 чэрвеня 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/sport/view/artem-parahovskij-i-anastasija-veremeenko-nazvany-luchshimi-basketbolistami-belarusi-2015-goda-175879-2015/ Арцём Парахоўскі і Анастасія Верамеенка названы лепшымі баскетбалістамі Беларусі 2015 года{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pressball.by/news/basketball/252288 Баскетбол. Анастасія Верамеенка ў восьмы раз прызнана лепшай баскетбалісткай Беларусі{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;, 2017&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Баскетбол. Александр Кудрявцев и Анастасия Веремеенко — лучшие белорусские игроки 2017 года, Александр Крутиков — лучший тренер |url=https://www.pressball.by/news/basketball/282822 |accessdate=27 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515052409/https://www.pressball.by/news/basketball/282822 |archivedate=15 мая 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2018&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/news/basketball/314913  Анастасия Веремеенко десятый раз признана сильнейшей баскетболисткой Беларуси]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, 2020, 2021, 2022).

== Кар’ера ==
* 2000—2001 — [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|БелДУТ-Ведрыца (Гомель)]]
* 2001—2004 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]]
* 2004—2005 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]]
* 2005—2012 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]]
* 2012—2014 — Фенербахчэ (Стамбул, Турцыя)
* 2015 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]]
* 2015—2019 — Фенербахчэ (Стамбул, Турцыя)
* 2019 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]]
* 2019—2020 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]]
* 2020—2025 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод кадэтак (U-16)|чэмпіянату Еўропы сярод кадэтак (U-16)]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод кадэтак 2003|2003]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Турцыі]] (4): [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Турцыі]] (2): [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (4): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Турцыі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Турцыі]] (2): [[Кубак Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Кубак Турцыі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Жаночая Еўраліга па баскетболе|Жаночай Еўралігі]] (3): [[Жаночая Еўраліга па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Жаночая Еўраліга па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Жаночая Еўраліга па баскетболе 2016/2017|2016/2017]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [https://web.archive.org/web/20160324205716/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Anastasiya%20VERAMEYENKA/pid/38766/_//players.html Статыстыка Анастасіі Верамеенка на сайце ФІБА]
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2008}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2009}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце свету 2010}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2011}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2013}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2015}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2016}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Верамеенка Анастасія Уладзіміраўна}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]]
[[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Надзежды» Арэнбург]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Фенербахчэ» Стамбул]]</text>
      <sha1>3ulyri42xofcejwvxysky9h7nwym0m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубравы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342785</id>
    <revision>
      <id>5209367</id>
      <parentid>5208762</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Actroix</username>
        <id>172331</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="jvxv65tltd5npgh9sthw0vfw5krlpvr" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Чыгуначная станцыя
| Тып = станцыя
| Назва = Дубравы
| Лінія = 
| Чыгунка = Беларуская чыгунка
| Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]]
| Краіна = Беларусь
| Выява = Dubravy_RW_(1).jpg
| Шырыня выявы = 
| Подпіс = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 54.1072
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 27.1419
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Станцыя = 
| Дата адкрыцця = 1954
| Дата зачынення = 
| Праектная назва = 
| Ранейшыя назвы = 
| Праекты пераназвання = 
| Ужыванне = 
| Класнасць = 
| Архітэктары = 
| Інжынеры канструктары = 
| Поўная колькасць платформаў = 2
| Поўная колькасць шляхоў = 7
| Тып платформы = бакавыя, астраўныя
| Форма платформы = прамыя
| Даўжыня платформы = 
| Шырыня платформы = 
| Год электрыфікацыі = 7 снежня 1963 года
| Род току = 
| Будаўнічая арганізацыя = 
| Выхад да = в. Вазгелы, в. Уша-2, в. Дубрава
| Размяшчэнне = Маладзечанскі раён, Мінская вобласць, Радашковіцкі сельсавет, Беларусь
| Перасадка на станцыі = няма
| Перасадка на = няма
| Адлегласць = 
| Адлегласць2 = 
| Адлегласць да = 
| Адлегласць2 да = 
| Тарыфная зона = 
| Сотавая сувязь = 
| Код станцыі = 
| Код АСКЧТ = 143401
| Код Экспрэс-3 = 2100515
| Наменклатура = N-35-67
| Для раскладу = 
}}
'''Ду́бравы''' ({{lang-be-trans|Dubravy}})&lt;ref&gt;{{maps.by|viewrw/257}}&lt;/ref&gt; — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчана ў вёсцы [[Вазгелы|Вазгелы]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{maps.by|viewrw/257}}

{{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}}

{{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}}
{{start box}}
{{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна ]]|before= [[Пралескі (прыпыначны пункт)|Пралескі]] |after= [[Раманы (прыпыначны пункт)|Раманы]]}}
{{end box}}

[[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Вазгелы]]</text>
      <sha1>jvxv65tltd5npgh9sthw0vfw5krlpvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пралескі (прыпыначны пункт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>343304</id>
    <revision>
      <id>5209364</id>
      <parentid>4446415</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Actroix</username>
        <id>172331</id>
      </contributor>
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5209364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3729" sha1="g2vjqncbk2o6s9rq637wm33fd29ld2o" xml:space="preserve">{{значэнні|Пралескі (значэнні)}}
{{Чыгуначная станцыя
| Тып = прыпыначны пункт
| Назва = Пралескі
| Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна
| Чыгунка = Беларуская чыгунка
| Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]]
| Краіна = Беларусь
| Выява = RW_Pralieski_(2).jpg
| Шырыня выявы = 
| Подпіс = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 54.1014
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 27.1608
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Станцыя = 
| Дата адкрыцця = 
| Дата зачынення = 
| Праектная назва = 
| Ранейшыя назвы = 
| Праекты пераназвання = 
| Ужыванне = 
| Класнасць = 
| Архітэктары = 
| Інжынеры канструктары = 
| Поўная колькасць платформаў = 2
| Поўная колькасць шляхоў = 2
| Тып платформы = бакавыя
| Форма платформы = прамыя
| Даўжыня платформы = 
| Шырыня платформы = 
| Год электрыфікацыі = 7 снежня 1963 года
| Род току = 
| Будаўнічая арганізацыя = 
| Выхад да = в Пралескі, ст &quot;Усход-92&quot;, ст &quot;Вянок&quot;, ст &quot;Здароўе-5&quot; , ст &quot;Магістраль-5&quot;, ст &quot;Расінка-89&quot; і др.
| Размяшчэнне = 
| Перасадка на станцыі = 
| Перасадка на = 
| Адлегласць = 790,07
| Адлегласць2 = 
| Адлегласць да = 
| Адлегласць2 да = 
| Тарыфная зона = 
| Сотавая сувязь = 
| Код станцыі = 143420
| Код Экспрэс-3 = 2100767
| Наменклатура = N-35-67
| Катэгорыя на Вікісховішчы = 
| Для раскладу = 
}}
'''Прале́скі''' ({{lang-be-trans|Pralieski}}, {{lang-ru|Пралески}})&lt;ref&gt;{{maps.by|viewrw/686}}&lt;/ref&gt; — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Пралескі]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[Вязынка (прыпыначны пункт)|прыпыначным пунктам Вязынка]] і [[Дубравы|станцыяй Дубравы]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{maps.by|viewrw/686}}

{{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}}

{{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}}
{{start box}}
{{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна ]]|before= [[Вязынка (прыпыначны пункт)|Вязынка]] |after= [[Дубравы]]}}
{{end box}}

[[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пралескі]]</text>
      <sha1>g2vjqncbk2o6s9rq637wm33fd29ld2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209408</id>
      <parentid>5209364</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3801" sha1="jyqjo7xm5vjpvh1b73npgtm1r5qpf6w" xml:space="preserve">{{значэнні|Пралескі (значэнні)}}
{{Чыгуначная станцыя
| Тып = прыпыначны пункт
| Назва = Пралескі
| Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна
| Чыгунка = Беларуская чыгунка
| Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]]
| Краіна = Беларусь
| Выява = RW_Pralieski_(2).jpg
| Шырыня выявы = 
| Подпіс = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 54.1014
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 27.1608
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| Станцыя = 
| Дата адкрыцця = 
| Дата зачынення = 
| Праектная назва = 
| Ранейшыя назвы = 
| Праекты пераназвання = 
| Ужыванне = 
| Класнасць = 
| Архітэктары = 
| Інжынеры канструктары = 
| Поўная колькасць платформаў = 2
| Поўная колькасць шляхоў = 2
| Тып платформы = бакавыя
| Форма платформы = прамыя
| Даўжыня платформы = 
| Шырыня платформы = 
| Год электрыфікацыі = 7 снежня 1963 года
| Род току = 
| Будаўнічая арганізацыя = 
| Выхад да = в. Пралескі, с/т &quot;Усход-92&quot;, с/т &quot;Вянок&quot;, с/т &quot;Здароўе-5&quot; , с/т &quot;Магістраль-5&quot;, с/т &quot;Расінка-89&quot; і іншыя
| Размяшчэнне = 
| Перасадка на станцыі = 
| Перасадка на = 
| Адлегласць = 790,07
| Адлегласць2 = 
| Адлегласць да = 
| Адлегласць2 да = 
| Тарыфная зона = 
| Сотавая сувязь = 
| Код станцыі = 143420
| Код Экспрэс-3 = 2100767
| Наменклатура = N-35-67
| Катэгорыя на Вікісховішчы = 
| Для раскладу = 
}}
'''Прале́скі''' ({{lang-be-trans|Pralieski}}, {{lang-ru|Пралески}})&lt;ref&gt;{{maps.by|viewrw/686}}&lt;/ref&gt; — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Пралескі]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[Вязынка (прыпыначны пункт)|прыпыначным пунктам Вязынка]] і [[Дубравы|станцыяй Дубравы]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{maps.by|viewrw/686}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}}

{{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}}
{{start box}}
{{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна ]]|before= [[Вязынка (прыпыначны пункт)|Вязынка]] |after= [[Дубравы]]}}
{{end box}}

[[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пралескі]]</text>
      <sha1>jyqjo7xm5vjpvh1b73npgtm1r5qpf6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарудзеча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349783</id>
    <revision>
      <id>5209405</id>
      <parentid>4426504</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3333" sha1="0e9nmc5rpy83ach463ibb7jfgf0z90o" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Зарудзеча
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 22,4
 |Плошча басейна          = 141
 |Басейн                  = Дняпро
 |Басейн рэк              = [[Чорнае мора]]
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км ад вёскі [[Макавічы]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 59|s_lat_sec = 27.5
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 33|s_lon_sec = 27.0
 |Вусце                   = Пціч (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км ад вёскі [[Барысаўшчына (Глускі раён)|Барысаўшчына]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 57|m_lat_sec = 21.2
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 43|m_lon_sec = 52.0
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Глускі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Зарудзеча''' — [[рака]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]).

Даўжыня ракі 22,4 км. Плошча [[вадазбор]]у 141 км². Пачынаецца за 3 км у напрамку на паўночны захад ад вёскі [[Макавічы]], упалае ў Пціч прыкладна за 2 км у напрамку на поўдзень ад вёскі [[Барысаўшчына (Глускі раён)|Барысаўшчына]]. Рэчышча Зарудзечы каналізаванае. Асноўны прыток — Камарынка (злева). У басейне ракі [[Выгада (возера)|возера Выгада]].

На карце ХІХ ст. (Шуберта) на рацэ пазначалася вёска [[Зарудзеча (Глускі раён)|Зарудзеча]] (за Рудзечай).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|||539}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-118. Выданне 1981 г.{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>0e9nmc5rpy83ach463ibb7jfgf0z90o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мітчэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353194</id>
    <revision>
      <id>5209805</id>
      <parentid>5157963</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тапонім */ +1</comment>
      <origin>5209805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="648" sha1="ov8pr5bc04thgzmi3fbihaacmz5iofw" xml:space="preserve">'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — прозвішча, тапонім.

== Прозвішча ==
* [[Джоні Мітчэл]] — канадская спявачка
* [[Маргарэт Мітчэл]] — амерыканская пісьменніца
* [[Томас Мітчэл]] — амерыканскі акцёр, драматург і сцэнарыст
* [[Уільям Мітчэл]] — амерыканскі палітык
* [[Эдгар Дын Мітчэл]] — астранаўт

== Тапонім ==
* [[Мітчэл (акруга, Тэхас)]]
* [[Мітчэл (гара)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ov8pr5bc04thgzmi3fbihaacmz5iofw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209810</id>
      <parentid>5209805</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */</comment>
      <origin>5209810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="768" sha1="nz7qdc77vuxap2wiih1ac7mo1mtz2y1" xml:space="preserve">'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — прозвішча, тапонім.

== Прозвішча ==
* [[Джон Мітчэл]] — дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху ірландцаў
* [[Джоні Мітчэл]] — канадская спявачка
* [[Маргарэт Мітчэл]] — амерыканская пісьменніца
* [[Томас Мітчэл]] — амерыканскі акцёр, драматург і сцэнарыст
* [[Уільям Мітчэл]] — амерыканскі палітык
* [[Эдгар Дын Мітчэл]] — астранаўт

== Тапонім ==
* [[Мітчэл (акруга, Тэхас)]]
* [[Мітчэл (гара)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>nz7qdc77vuxap2wiih1ac7mo1mtz2y1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соўка гама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356596</id>
    <revision>
      <id>5209592</id>
      <parentid>5004291</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>34101</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>5209592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3676" sha1="piepk42bwlq5qarj26wcm09p3rqnyw5" xml:space="preserve">{{Таксон
| name        =
| image file  = Autographa.gamma.6902.jpg
| image descr = 
| regnum      = Жывёлы
| parent      = Autographa 
| rang        = Від
| latin       = Autographa gamma
| author      = ([[Linnaeus]], 1758)
| commons     = Category:Autographa gamma
| wikispecies = Autographa gamma
}}
'''Соўка гама''', '''вуса-гама'''&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/bnt24/l18/4 Слоўнік тэрміналёгіі агульнае расьлінагадоўлі (праект). Менск: Інбелкульт, 1930]&lt;/ref&gt; (''Autographa gamma'') — [[Матылі|матылёк]] з сямейства [[Соўкі|совак]] (''Noctuidae''). Лацінская назва паходзіць ад малюнка на пярэдніх крылах, якія нагадваюць літару [[Гама (літара)|гама]] грэчаскага алфавіту.

== Апісанне ==
Матылёк сярэдняга памеру, размах крылаў 40 — 48 мм. Афарбоўка пярэдніх крылаў ад шэрай да цёмна-бурай або чырванавата-бурай, заднія крылы шэра-жоўтыя з шырокай бураватай аблямоўкай па краі. У цэнтры кожнага пярэдняга крыла маецца серабрыстая пляма, якая нагадвае літару грэчаскага алфавіту [[Гама (літара)|гама]]. Афарбоўка матылькоў шмат у чым залежыць ад кліматычных умоў мясцовасці, дзе развіваўся [[вусень]].

== Распаўсюджанне ==
Распаўсюджана практычна па ўсей [[Еўропа|Еўропе]], у большай частцы [[Азія|Азіі]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Як правіла, дарослыя матылі залятаюць на поўнач ад свайго асноўнага арэалу. Вясной асобныя матылі дасягаюць [[Ісландыя|Ісландыі]], [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у некаторыя гады бываюць масавыя [[Міграцыя жывёл|міграцыі]]. Наступная хваля міграцыі адбываецца ў сярэдзіне лета. Часам адзначаецца і зваротная восеньская міграцыя матылькоў ў больш паўднёвыя раёны.

== Жыццёвы цыкл ==
[[Файл:Gamma-uil_op_wortel_zijkant_(Autographa_gamma_on_Daucus_carota).jpg|злева|міні|250px|Вусень]][[File:Autographa gamma-s.jpg|міні|upright]]
Матыль дае ад 1 да 3 [[Пакаленне|пакаленняў]] у год, у залежнасці ад рэгіёна. У асобныя гады пры спрыяльных умовах можа быць 4 пакаленні. [[Яйка|Яйкі]] бялёсыя, авальныя, з рабрыстай паверхняй; адкладаюцца, як правіла, на ніжнюю паверхню лісця па 1-2, радзей па 3-6. Вусені выводзяцца праз 3-7 дзён, у халодным клімаце развіццё можа зацягнуцца.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]</text>
      <sha1>piepk42bwlq5qarj26wcm09p3rqnyw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209692</id>
      <parentid>5209592</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3668" sha1="fmnejkqiai7bcgv4hrycbiu8gc6hg0k" xml:space="preserve">{{Таксон
| name        =
| image file  = Autographa.gamma.6902.jpg
| image descr = 
| regnum      = Жывёлы
| parent      = Autographa 
| rang        = Від
| latin       = Autographa gamma
| author      = ([[Linnaeus]], 1758)
| commons     = Category:Autographa gamma
| wikispecies = Autographa gamma
}}
'''Соўка гама''', '''вуса-гама'''&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/bnt24/l18/4 Слоўнік тэрміналёгіі агульнае расьлінагадоўлі (праект). Менск: Інбелкульт, 1930]&lt;/ref&gt; (''Autographa gamma'') — [[Матылі|матылёк]] з сямейства [[Соўкі|совак]] (''Noctuidae''). Лацінская назва паходзіць ад малюнка на пярэдніх крылах, якія нагадваюць літару [[Гама (літара)|гама]] грэчаскага алфавіту.

== Апісанне ==
Матылёк сярэдняга памеру, размах крылаў 40-48 мм. Афарбоўка пярэдніх крылаў ад шэрай да цёмна-бурай або чырванавата-бурай, заднія крылы шэра-жоўтыя з шырокай бураватай аблямоўкай па краі. У цэнтры кожнага пярэдняга крыла маецца серабрыстая пляма, якая нагадвае літару грэчаскага алфавіту [[Гама (літара)|гама]]. Афарбоўка матылькоў шмат у чым залежыць ад кліматычных умоў мясцовасці, дзе развіваўся [[вусень]].

== Распаўсюджанне ==
Распаўсюджана практычна па ўсей [[Еўропа|Еўропе]], у большай частцы [[Азія|Азіі]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Як правіла, дарослыя матылі залятаюць на поўнач ад свайго асноўнага арэалу. Вясной асобныя матылі дасягаюць [[Ісландыя|Ісландыі]], [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у некаторыя гады бываюць масавыя [[Міграцыя жывёл|міграцыі]]. Наступная хваля міграцыі адбываецца ў сярэдзіне лета. Часам адзначаецца і зваротная восеньская міграцыя матылькоў ў больш паўднёвыя раёны.

== Жыццёвы цыкл ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Gamma-uil_op_wortel_zijkant_(Autographa_gamma_on_Daucus_carota).jpg|Вусень
File:Autographa gamma-s.jpg|
&lt;/gallery&gt;
Матыль дае ад 1 да 3 [[Пакаленне|пакаленняў]] у год, у залежнасці ад рэгіёна. У асобныя гады пры спрыяльных умовах можа быць 4 пакаленні. [[Яйка|Яйкі]] бялёсыя, авальныя, з рабрыстай паверхняй; адкладаюцца, як правіла, на ніжнюю паверхню лісця па 1-2, радзей па 3-6. Вусені выводзяцца праз 3-7 дзён, у халодным клімаце развіццё можа зацягнуцца.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]</text>
      <sha1>fmnejkqiai7bcgv4hrycbiu8gc6hg0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якаў Рыгоравіч Анапрэенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>365891</id>
    <revision>
      <id>5209302</id>
      <parentid>5111705</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Truskevich</username>
        <id>64783</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дададзена кнiжнае выданне</comment>
      <origin>5209302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66122" sha1="hig5y1i5vfiv6h7id1na54i8qsiggte" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|беларускае імя=Якаў Рыгоравіч Анапрэенка
|арыгінальнае імя=
|выява=[[File:Яков Григорьевич Анапреенко.jpg|150px]]
|шырыня партрэта=150px
|герб=
|подпіс герба=
|дата нараджэння=6 студзеня 1952 года
|месца нараджэння=
|бацька=Анапрэенка Рыгор Якаўлевіч (1925-2008)
|маці=Анапрэенка Ганна Дарафееўна (1928-2019)
|жонка=Анапрэенка (Станкевіч) Алена Іванаўна (н. 1951), гісторык
|дзеці=Анапрэенка Наталля Якаўлеўна (н. 1975), канд. філалагічных навук, БДУ&lt;br&gt;Анапрэенка Рыгор Якаўлевіч (н. 1980), прадпрымальнік
|партыя=[[КПСС]] ([[1970]]—[[1991]])&lt;br&gt;Партыя народнай згоды (з 1992)
|адукацыя=Лоеўскае педвучылішча (настаўнік - 1970);&lt;br&gt;[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У.І. Леніна]] (філосаф - 1978, аспірантура - 1987);&lt;br&gt;[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Танка]] (псіхолаг, магiстратура - 1998)
|рэлігія=[[Праваслаўе]]|дата смерці=-}}

'''Якаў Рыгоравіч Анапрэенка''' ({{lang-ru|Яков Григорьевич Анапреенко}}; нар. [[6 студзеня]] [[1952|1952 года]], в. Грушнае, Брагінскі раён Палескай (зараз Гомельскай) вобласці) — педагог, філосаф, псіхолаг, этнолаг, вядучы навуковы супрацоўнік, пісьменнік.

Нарадзіўся ў сям’і патомных земляробаў, але ў радаводу па матчынай лініі маюцца звесткі пра продкаў шляхецкага герба «Абданк» з сямейства Багдана Хмяльніцкага. Пасля заканчэння Лоеўскага педвучылішча працаваў настаўнікам на Паміры, а падчас тэрміновай службы ў Савецкай Арміі на кітайскай мяжы стаў афіцэрам. Скончыў БДУ (філосаф), БДПУ (псіхолаг), рэспубліканскія камсамольскую і партыйную школы (ідэалагічная барацьба і контрпрапаганда), аспірантуру БДУ (навуковы камунізм), магістратуру БДПУ (першы ў Беларусі магістр псіхалогіі). Доўгі час служыў інспектарам па справах непаўналетніх, а пасля абароны дысертацыі «Уплыў акцэнтуацый характару на дэвіянтныя паводзіны падлеткаў» — вядучым навуковым супрацоўнікам Навукова-даследчага цэнтра [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС РБ]], дзе займаўся даследаваннем шматфактарных сацыяльна-псіхалагічных адносін, праблем карпаратыўнай сістэмы развіцця калектыву, прагностыкі здольнасцяў супрацоўнікаў, кластэрнага аналізу тыпаў міжасобасных адносін, стратэгічнага вымярэння невербальнай камунікацыі, дэзадаптацыі, атэстацыі службовых асоб па псіхалагічных градацыях і іх здольнасцях у ажыццяўленні разумных пачаткаў кіравання, праводзіў сацыянічныя даследаванні інтэртыпных адносін. Неаднаразова выступаў з дакладамі на міжнародных навуковых канферэнцыях па праблемах абароны правоў дзіцяці. Апублікаваныя ў навуковых выданнях яго аўтарскія псіхалагічныя методыкі «Экспрэс-дыягностыка акцентуіраваных асоб» і «Кластарны лінгваэкспрэсіўны псіхааналіз неўстаноўленых серыйных злачынцаў» выкарыстоўваюцца ў сістэме адукацыі і ў практычнай дзейнасці аператыўных супрацоўнікаў органаў унутраных спраў. Аўтар навуковых прац па праблемах сацыяльнай псіхалогіі, ювенальнай юстыцыі, публіцыстычных артыкулаў, прысвечаных праблемам выхавання моладзі, аховы помнікаў культуры. У апошнія гады выдадзены кніга «Верно служить народу» (пра дзейнасць міліцыі Маскоўскага раёна г. Мінска), дэкалогія «Эклектыка» (10-і томны збор твораў), гексалогія «Про́лагі» (шасцітомнае гісторыка-біяграфічнае даследаванне фальклорна-этнаграфічнай тэматыкі); у некалькіх літаратурных альманахах апублікаваныя беларускамоўныя этнаграфічныя эсэ, апавяданні, а таксама верш «Зорачка мая», прысвечаны жонцы Алене Іванаўне. Фальклорна-этнаграфічны раман «Грушэнскія пролагі», створаны на аснове прынцыпаў стараславянскага літаратурнага жанру, увайшоў у каталог міжнароднага кнігаабмену ў фарматах HTML, Plain text, код Unicode (MIPP International. 150 Corbin Place # 2A, Brooklyn. NY 11235 USA). У 1980 быў супрацоўнікам Службы бяспекі Штаба XXII Алімпійскіх гульняў. У 1986 удзельнічаў у ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Лаўрэат Міжнароднага конкурсу ўрада КНДР (1987). Адзін з заснавальнікаў Партыі народнай згоды (1992). Неаднаразова абіраўся дэпутатам Мінскага гарадскога Савета, у 1990 г. балатаваўся на пасаду старшыні Мінскага гарадскога савета дэпутатаў, а ў 1995 г. выбаршчыкамі Маскоўскага раёна г. Мінска быў вылучаны і зарэгістраваны ЦВК РБ кандыдатам у дэпутаты Вярхоўнага Савета РБ XIII склікання. Мае дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды. Пражывае ў Мінску.

== Бібліяграфія ==

=== Зборы твораў ===
(Дзяржаўная рэгістрацыя ў Нацыянальнай кніжнай палаце Беларусі і бібліяграфічны запіс у Нацыянальнай бібліятэцы РБ)

'''Дэкалогія «ЭКЛЕКТЫКА». Збор твораў у 10 тамах.''' — Мн.: МАЗПаліграф. 2003—2007.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11776 Т. 1 : Публицистика]'''. 12-1017. УДК 141.338+821.161.1(476)-4; 1Н//395863(039). 1Н//382763(039). УДК 929Анапреенко+821.161.3-9.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11796 Т. 2 : Акцентуации].''' 12-1022. УДК 141.338+159.922.8; 1Н//382764(039). 1Н//395860(039). УДК 159.9.072+159.922.76-053.6+37.015.3-053.6.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11798 Т. 3 : Трактаты].''' 12-1023. УДК 141.338+34; 1Н//382765(039). 1Н//395859(039). УДК159.9+340(476)+351.74(476).

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11800 Т. 4 : Соавторство].''' 12-1024. УДК 141.338+34; 1Н//382767(039). Н//395856(039). УДК159.9+351.741:303.425.6(476)+343.851.5(476).

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11801 Т. 5 : Составления].''' 12-1025. УДК 141.338+159.9; 1Н//395855(039). 1Н//382768(039). УДК 159.9+32.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11802 Т. 6 : Хроники].''' 12-1026. УДК 141.338+94(476.2); 1Н//395854(039). Н//382769(039). УДК 929Анапреенко.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11803 Т. 7 : Депутатство].''' 12-1027. УДК 141.338+352.072.2(476-25); 1Н//382770(039). 1Н//395852(039). УДК 328(476-25)(092)(062.536)+352.075.2(476-25)(062.536).

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11804 Т. 8 : Диагностика].''' 12-1028. УДК 141.338+159.9.072; 1Н//382771(039). 1Н//395851(039). УДК 159.9.072.

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11805 Т. 9 : Грушнае].''' 12-1029. УДК 141.338+94(476.2; 1Н//395848(039). 1Н//382802(039). УДК 39(476.2-22)(=161.3)+398(476.2-22)(=161.3).

'''[http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?&amp;uid=BY-NBCB-br11806 Т. 10 : Пролагі].''' 12-1030. УДК 141.338+821.161.3-31; 1Н//395847(039). 1Н//382772(039). УДК929Анапрэенка+94(476.2)&quot;19&quot;(093.3)+304.3(476.2-22)(091)&quot;19&quot;(093.3)+821.161.3-31+821.161.3-94.

'''Гексалогія «ПРО́ЛАГІ». Збор твораў у 6 тамах.''' — Мн.: ЦЛД. 2016.

'''Кніга першая. Перадмінулыя пролагі.''' Гісторыка-краязнаўчы раман. — УДК 978-985-6906-46-9:94(476.2)(093.2). ББК 63.3(4Беи). 15-10141. УДК 821.161.3-31. УДК 908(476.2-22)&quot;17/19&quot;+94(476.2-22)&quot;17/18&quot;(093.3)+908(476.2-22).

'''Кніга другая. Грушэнскія пролагі.''' Фальклорна-этнаграфічны раман. — УДК 821.161.3-31+821+94+908(476.2)(092)+82-94(476)(092) (=161.3). ББК 63.5(4Беи):82.3(Беи):84.7. 15-10144. УДК 821.161.3-31. УДК 821.161.3-31+821.161.3-94+908(476.2).

'''Кніга трэцяя. Лоеўскія пролагі.''' Гісторыка-біяграфічны раман. — УДК 82-94(476) 978-985-9:821.161.3-94:908(476.2-22)(092—093.2) 377.5. ББК 63.3(4Беи). 15-10145. УДК 821.161.3-31. УДК 821.161.3-31+821.161.3-94.

'''Кніга чацвёртая. Азіяцкія пролагі.''' Прыгодніцка-вандроўніцкі раман. — УДК 94(476.2-22)(093.2):978-985-6906-46-9:821.161.3-31. ББК 63.3(4Беи). 15-10146. УДК 821.161.3-31. УДК 821.161.3-31.

'''Кніга пятая. Мінскія пролагі.''' Сацыяльна-біяграфічны раман. — УДК 821.161.3-312.6+821.161.3-94(476.2-22)(093.2):978-985-6906-46-9. ББК 63.3(4Беи). 15-10147. УДК 821.161.3-31. УДК 821.161.3-612.6+821.161.3-94+94(476)&quot;19/20&quot;(093.3).

'''Кніга шостая. Паслямінулыя пролагі.''' Настальгічна-футурыстычны раман. — УДК 94(476.2)(093.2). ББК 63.3(4Беи). 15-10148. УДК 821.161.3-31. УДК 94(476.2-22)&quot;18/19&quot;(092)(083.8)+908(476.2-22).

=== '''Кніжныя выданні твораў''' ===
(Дзяржаўная рэгістрацыя ў Нацыянальнай кніжнай палаце Беларусі, Нацыянальным Цэнтры прававой інфармацыі РБ і бібліяграфічны запіс у Нацыянальнай бібліятэцы РБ)

'''Материализм Н. Г. Чернышевского'''. — Мн.: Изд. БГУ, 1978 г. — 3,0 п.л. 78-5407. УДК 1(47+57)+929. 1Н//347430(039). УДК 1(470+571)(091)+101.8.

'''О формировании у молодежи навыков к научно-исследовательской работе'''. //Пути увеличения вклада молодежи в ускорение научно-технического прогресса. Тезисы доклада на научно-практической конференции, — Мн.: БелНИИНТИ,1986 г. — 0.1 п. л. 12-7956. 37.091.313:001.89(043.2). 1Н//372288(039). УДК 329.78-053.81(476)(06)+330.341.1(476)(06).

'''Всё давайте отдадим нашему будущему'''. / Стенограмма выступления кандитата на должность председателя Минского городского Совета народных депутатов XXI созыва Анапреенко Якова Григорьевича на I сессии Минского городского Совета народных депутатов 31 мая 1990 г. — Мн.: 1991 г. 12-7932. [316.346.32+364.65]-53.6(476)(042.5). 1Н//378021(039). УДК 316.346.32-053.6(476)(042.5)+364.65-053.6(476)(042.5).

'''Устав пионерской организации Московского района г. Минска (Проект)''' — Мн.: 1997 г. — 0,3 п.л. УДК 329.78(476-25)(062.13).

'''Комплексная система мер по профилактике преступности, административных правонарушений и бродяжничества несовершеннолетних в Московском районе г. Минска на период 1998—2000 годы''' (Пр.).-Мн.:1997 г.-1,5 п.л. 1Н//372243(039). УДК 343.851.5(476-25)(094)(062)+343.91-053.6(476-25)(094)(062).

'''Влияние акцентуаций характера на девиантное поведение подростков'''. — Мн.: БГПУ, 1998 г. — 4.0 п. л. УДК 152.26: 371.93. 98-7661. 159.923:316.624-053.6. 1Н//337140(039). УДК 159.922.736.4(043.3)+316.624-053.6(043.3).

'''Карэляцыя акцэнтуацый характару і татуіровак у падлеткаў, схільных да супрацьпраўных паводзін'''. //Весці Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. № 4, 1998 г.-0.7 п.л. УДК 152.26: 371.93. 12-7950. 316.624-053.6. 1Н//382777(039). УДК 159.922.8.075.5(476).

'''Некоторые особенности акцентуаций характера молодых предпринимателей'''. //Материалы международной научно-теоретической конференции «Социально-экономические, правовые и нравственно-политич. аспекты предприним. деятельности». — Мн.: НАПП. 1998 г. −0.1 п.л. УДК 152.26.

'''О некоторых особенностях реабилитации акцентуированных несовершеннолетних, возвратившихся из ВТК'''. //Материалы научно-практической конференции «Организ.-правовые пробл. реабилитации осужденных». — Мн.: КИН, 1999 г. — 0,2 п.л. УДК 371.93.

'''Комплексная программа организационно-практических мероприятий по сохранению жизни и здоровья сотрудников органов внутренних дел и военнослужащих МВД Республики Беларусь на 2001—2005 г'''. — Мн.:2000 г.-1,0п.л. УДК 351.74.088(476).

'''Экспресс-диагностика акцентуированных подростков'''. //Гуманитарно-экономический вестник. — Мн.: 2000 г., № 1. — 1.0 п.л. УДК 159.922.8. ББК 88.8. УДК 159.922.8(0.045).

'''Диагностика акцентуаций характера подростков'''. Методические рекомендации. — Мн.: РИВШ БГУ, 2000 г. — 1.0 п.л. УДК 159.922.8. ББК 88.8. 00-4902. УДК 159.922.8(083.131). 1Ба203728 1Ба203729. УДК 159.922.8(072).

'''Психолого-педагогические проблемы адаптации подростков-мигрантов''': [По результатам исследования среди несовершеннолетних, мигрировавших из зоны загрязнения в Минск] //Социально-психологическая реабилитация населения, пострадавшего от экологических и техногенных катастроф. = Psichosocial rehabilitation of population suffered of ecological and technical catastrophe: VII Междунар. конференция, Минск, РБ, 30 мая — 2 июня 2000 г. — Мн.: Технопринт, 2000 г. — 0,1 п.л. 1Ба202739К. УДК 152.26

'''Фактары, якія дэтэрмінуюць супрацьпраўныя паводзіны непаўналетніх''' (у сааўтарстве з Беганскім М. М.). //Адукацыя і выхаванне. № 6, 2000 г. — 0.3 п.л. УДК 371.93. 1Н//382794(039). УДК 351.741:331.46:303.425.6:001.891(476).

'''Предупреждение преступности несовершеннолетних в Республике Беларусь'''. //Проблемы развития ювенальной юстиции в Республике Беларусь. — Мн.: РИВШ БГУ, 2000 г. — 0.5 п.л. УДК 34 (042.3). ББК 67.7. УДК 34 (042.3). ББК 67.7.

'''Психологическая трансформация личности сотрудника органов внутренних дел'''. //Тезисы выступления на научно-практической конференции по проблемам морально-психологического обеспечения. Гродно, 29 ноября 2000 г. — 0,5 п.л. 12-7948. 159.923.351.74(043.2). 1Н//372263(039).

УДК 159.9:351.74(476)(06).

'''Использование теории акцентуаций в деятельности инспекций по делам н/летних'''. //Причины преступности несовершеннолетних и пути ее предупр. — Мн.: НИО, 2000 г. — 0,5 п.л. УДК 342.9. ББК 67.99 (2) 8: 88.8.

'''Структурные характеристики психологического портрета неустановленного преступника'''. Методические рекомендации для сотрудников криминальной милиции. — Мн: МВД. 2001 г. — 1.5 п.л. 12-3970. 343.953(083.132). 1Н//372401(039). УДК 159.9.07:343.91(072)+343.953(072). УДК 343.953(083.132).

'''Актуальные проблемы профилактики преступности несовершеннолетних'''. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 1,5 п.л. 12-7946. 343.851.5. 1Н//372274(039). УДК 343.851.5(476)+343.91-053.6(476).

'''Общественное мнение населения о деятельности участковых инспекторов милиции ОВД Республики Беларусь&quot;''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 1,0 п.л. А 64.

'''Мнение водителей автомобильного транспорта о деятельности ГАИ.''' Социологическое исследование (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ, 2000 г. — 3,0 п.л. УДК 351.811.12:303.425.6(476)+316.654:351.811.12(476).

'''Диагностика и коррекция поведения акцентуированных подростков'''. — Мн.: РИВШ БГУ. 2001 г. — 127 с.: табл.; 20 см. Библ.: с. 123—125 (48 назв.): Б.ц., 500 экз. — Методическое пособие. — 8.0 п.л. УДК 376.58(072)+159.922.8(072). ББК 67.99(2)8: 88.8. 01-827. 376.58.015.324(083.131). 1Ба221866 1Ба221867. УДК 376.58(072)+159.922.8(072).

'''Кадровые и морально-психологические проблемы в деятельности органов внутренних дел'''. //Государственная кадровая политика: теория и практика. — Минск. 27.02.2001 г. — 0.2 п.л. 23. УДК 316. ББК 60.55.

'''Актуальные проблемы психологической защищённости оперативных сотрудников''' (в соавторстве с Пархимовичем П. И.). -Мн.: МВД РБ. 2001 г. 3,1 п.л. УДК 159. ББК 88. 01-8597. 343.985:159.9(083.12). 1Н//372280(039). УДК 159.9:351.745.7-051(476)(072).

'''Методика диагностики акцентуированных правонарушителей'''. Метод. реком. //Псіхалогія, № 1. 2001 г. — 1,0 п.л. УДК 152.26: 159.922.8: 342.9. ББК 67.99(2)8: 88.8. УДК 152.26: 159.922.8: 342.9. ББК 67.99(2)8: 88.8.

'''Проблемы правовой защиты несовершеннолетних'''. //Политическая система Беларуси: достижения, проблемы, возможности сов. — Мн.: НИУМЦ, 27.03.2001 г. — 0,2 п.л. А 64.

'''Особенности социальной работы в трудовом коллективе агропромышленного комплекса'''. //Интеграция обучения, науки и произв. в системе профессионал. образования Республики Беларусь, Ч. 2 — Минск: БГАТУ, 2001 г. — 0,2 п.л. УДК 37 (043).

'''Современные аспекты деятельности социальных работников в трудовом коллективе'''. //3-я Международная научно-практическая конференция «Подготовка специалистов в сфере социально-педагогической и психологической помощи: опыт, проблемы, перспективы» — Минск, 10-11 апреля 2001 г. — 0.2 п.л. А 64.

'''О необходимости учреждения ювенальной юстиции'''. //Вести института современных знаний, № 1, 2001 г.- 0,4 п.л. ББК 74.200.О-28. ББК 74.200.О-28.

'''О реформировании системы защиты прав детства'''. //Общечеловеческие ценности и профессиональное становление личности. Сборник научных работ. — Смоленск: СГИИ. 2001 г.-0.3 п.л. УДК 152.26: 371.93.

'''К вопросу о развитии в Беларуси ювенальной юстиции'''. //Сацыяльна-педагагічная работа. № 2, 2001 г. — 0,5. п.л, А 64.

'''О разработке концепции развития в Беларуси ювенальной юстиции.''' //Юридическое, экономическое образование и наука на пороге нового тысячелетия. — Мн.: 2001 г. 0,2 п.л, УДК 37+001 (476) (043.2). ББК 74+72.Ю70. УДК 37+001 (476) (043.2). ББК 74+72.Ю70.

'''Актуальные проблемы правовой и социальной защиты н/летних.''' //Технологии непрерывного образования и саморазвития личности. — Гродно: 2001 г. — 0,4 п.л. А 64.

'''Диагностика психических состояний и свойств личности сотрудников уголовно-исполнительной системы'''. //Мн.: КИН, 2001 г. — 0,5 п.л. А 64.

'''Посттравматические стрессовые расстройства у сотрудников уголовно-исполнительной системы.''' //Социально-психологичес реабилитация населения, пострадавшего от экологических и техногенных катастроф. — Мн.: 2001 г. — 0,1 п.л. Н/К.

'''Методика оценки удовлетворен. службой сотрудников ОВД'''. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 0,1 п.л. А 64.

'''Общественное мнение населения о деятельности патрульно-постовой службы и участковых инспекторов милиции УВД Витебского облисполкома. Социологическое исследование''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 2,0 п.л. 1Н//382791(039). УДК 351.741:303.425.6(476.5)+316.654:351.74(476.5).

'''Социологический опрос населения Лиозненского района Витебской области о работе уч. инспект. милиции''' (в соавторстве). — Мн.: 2001 г. — 3,0 п.л. А 64.

'''Использование знаний о случайности, необходимости, закономерности, тенденции, казусе (случае) в научно-исследовател. деятельности'''. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 1,0 п.л. 12-7942. 001.126. 1Н//372257(039). УДК 1(03).

'''Комплексная программа формирования объективного общественного мнения о деятельности органов внутренних дел в Республике Беларусь'''. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 1,0 п.л. УДК 316.654:351.74(476)+351.74:303.425.6(476).

'''Концепция национальной безопасности Республики Беларусь (проект варианта)'''. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 1,0 п.л. 01-8594. 327:355.02(476). УДК 351(476).

'''Нравственная культура личн. сотрудника ОВД'''.-Мн.: НИУМЦ, 2001 г.-1,0п.л. УДК 174:351.74.

'''Применение знаний о движении и покое в научно-исследовательской работе''' : (энциклопедическая статья) — Минск : НИУМЦ МВД РБ, 2001. — 1,0 п.л. УДК 111.62.

'''Должностные обязанности инспекторов-психологов инспекций по делам несовершеннолетних органов внутренних дел'''.- Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г.-1,0п.л. А 64.

'''Республиканская программа профилактики преступности несовершеннолетних на 2001—2005 годы'''. — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2000 г. — 1,0 п.л. 1Н//372235(039). УДК 343.851.5(476)(062)+343.91-053.6(476)(062).

'''Профилактика преступлений'''. — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 4,0 п.л. 01-8598. 343.3/.7:343.85. УДК 343.3/.7:343.85.

'''Психологический портрет преступника'''. — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 8,0 п.л. 12-7935. 343.953. 1Н//382783(039). УДК 159.9.07:343.91(072)+343.953(072).

'''Кластерный лингваэкспрессивный психоанализ неустановленных преступников'''. — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 2,0 п.л. 12-3967. 343.953. 1Н//372449(039). УДК 159.9.07:343.91(072)+343.953(072)

'''Составление психологического портрета неустановленного преступника, совершившего серию изнасилований несовершеннолетних на территории г. Минска и Минского района''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 3,0 п.л. 12-7941. 343.953:343.541(476-25). 1Н//372229(039). УДК 159.9.07:343.91:001.891(476)+343.953:001.891(476).

'''Проблемы гендерного равенства'''. — 2001 г. — Мн.: НИУМЦ, 2001 г.-1,0п.л. 12-7945. 305+316.346.2. 1Н//372265(039). УДК 305—055.2(476)(972)+316.346.2-055.2(476)(072).

'''Социально-психологический климат в служебных коллективах структурных подразделений центрального подчинения Мозырского ГРОВД Гомельской области''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ, 2001 г. — 3,0 п.л. 12-7879. 351.74:[316.47:303.1](476.2021(Мозырь). 1Н//382799(039). УДК 351.741:316.6:303.425.2(476.2).

'''Прогноз развития криминогенной обстановки в Республике Беларусь''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 1,0 п.л. 01-8595. 343.97-047.72(476). 1Н//372218(039). УДК 343.9(476). УДК 343.97-047.72(476).

'''Факторы, приводящие к гибели и травматизму личного состава ОВД'''. Социально-психологическое исследование (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 3,0 п.л. 1Н//382794(039). УДК 351.741:331.46:303.425.6:001.891(476).

'''Социально-психологический климат в служебных коллективах подразделений ОПП УВД Витебского облисполкома''' (в соавторстве). — Мн.: НИУМЦ МВД РБ, 2001 г. — 2,0 п.л. 12-7878. 1Н//382787(039). УДК 351.741:316.6:303.425.2(476.5).

'''Психологические основы предупреждения и разрешения конфликтов в педагогических коллективах'''. — Мн.: ОУМК, 2002 г. — 2,0 п.л. 12-7873. 37.091.12.015.31. 1Н//372213(039). УДК 37.091.12.015.3(072).

'''Зорачка мая'''. — Мн.: ЦЛД, 2001 г. — 1,0 п.л. 01-8593. 94(476.2-22Грушнае). 1Н//372249(039). УДК 821.161.3-1.

'''Дело № 13156''' (в соавторстве). — Мн.: ЦЛД, 2001 г. — 1,0 п.л. А 64.

'''Психоклиматические возмущения в коллективе и разрешение конфликтов'''. — Метод. пособие для руков. уч. заведений. — Мн.: ОУМК, 2002 г. — 7,1 п.л. 12-7926. 37.091.12.015.3. 1Н//372252(039). УДК 37.091.12.015.3(072).

'''Мы мечтали о согласии'''. К 10-летию создания Партии народного согласия. — Мн.: ОУМК, 2002 г. — 4,0 п.л. 02-8596. 329.14(476)&quot;1992/2002&quot;. 1Н//372290(039). УДК 329.14(476).

'''Психология семьи'''. — Прага: 2003 г. — 3,25 п.л. 1Н//372223(039). УДК 159.9:316.362.1+159.923.072.

'''Я знаю, кто Я. Начальный курс самопознания'''. — Научно-популярное пособие для подростков. — Мн.: КИН МВД, 2002 г. — 3,75 п.л. УДК 34 (042.3): 152.26: 159.922.8: 342.9: 371.93. ББК 67.7: 67.99(2)8: 88.8. 02-8597. 087.5:159.923. 1Н//372246(039). УДК 159.923.

'''Диагностика акцентуаций'''. 2003. — Минск: МАЗПолиграф, 2003. 12-3961. 159.952.8. Н//372452(039). УДК 159.922.736.4.072.

'''Организация работы педагога-психолога'''. Практическое пособие для педагогов-психологов учреждений образования. — Мн.: ОУМК, 2003 г. — 2,0 п.л. 12-7872. 37.015.3. 1Н//372294(039). УДК 37.091.12:159.9-051(072).

'''Профилактика девиантного поведения акцентуированных подростков'''. Научно-популярное пособие для педагогов. — Мн.: ОУМК, 2003 г. — 3,75 п.л. УДК 34 (042.3): 152.26: 159.922.8: 342.9: 371.93. ББК 67.7: 67.99(2)8: 88.8. 03-10113 159.9:316.624+373.5.015.311]-053.6. 1Ба295325 1Ба295324.

УДК 376.5.015.3.

'''Хроники.''' — Мн.: ОУМК, 2004 г. — 7,0 п.л. 12-7928. 821.161.1(476)-94. 1Н//382774(039). УДК 929Анапреенко.

'''Творения'''. 1-е изд. — Мн.: ЦЛД, 2001 г. — 30,0 п.л. 2-е изд. — Мн.: ЦЛД, 2004 г. — 25,75 п.л. 12-3959. 081. 1Н//337129(039). УДК 351.74(476)(092). 1Н//382773(039). УДК 929Анапреенко+351.74(476)(092)+159.9.

'''Карта личности моей жены Елены Ивановны'''. — Мн.: ЦЛД, 2004 г. — 1,0 п.л. А 64.

'''Триада.''' — Мн.: ЦЛД, 2004 г. — 1,75 п.л. 12-7940. 821.161.1(476)-83. 1Н//372253(039). УДК 821.161.3-83.

'''Вёска Грушнае.''' — Мн.: ЦЛД, 2005 г. 05-9897. [94+398](476.2-22Грушнае). 1Н//372254(039). УДК 908(476.2-22)+39(476.2-22)(=161.3).

'''Многофакторное социально-психологическое исследование коллектива сотрудников фирмы'''. — Мн.: 2005 г. — 3,0 п.л. 12-7929. 005.32+316.6. 1Н//372270(039). УДК 159.9.07:331+316.62:159.9.07.

'''Психологическая диагностика.''' ЦЛД, 2005. 12-3963. 159.9.072. 1Н//372454(039). УДК 159.9.072.

'''Грушэнскі радавод''': гісторыка-этнаграфічнае эсэ. — Мн.:ЦЛД, 2008 г.-17,0 п.л. Рэц.: Лысенка П. Ф., Ляўко В. М., Марозава Т. А. УДК 39:801.311(476.2). ББК 63.5(4Беи):82.3(Беи):84.7. 08-11980. 821.161.3-4. 1Н//1601(039) 1Н//1602(039). УДК 94(=161.3)+94(476.2).

'''Пролагі.''' Гісторыка-біяграфічны раман. — Мн.: «Экспрэс Прынт», 2009 г. — 29 п.л. УДК 821.161.3-31; 392+82-94 (476.2). ББК 63.5(4Беі):82.3(Беі):84.7. 10-5322. 821.161.3-31. 1Н//147075(039). 1Н//145023(039) 1Н//145022(039). УДК 821.161.3-31.

'''Грушэнскія пролагі:''' фальклорна-этнаграфічны раман. Выпраўлеўнае і дапоўненнае выданне. — Рэц.: Марозава Т. А. Мн.: Экспрэс-Прынт, 2010. MIPP — search results. Unicode: «Anapreenka IA.R. Hrushenskiia prolahi: Fal’klorna-etnahrafichny raman. Minsk: 2009. View | Add to Bookshelf | Buy … www.mippbooks.com/Page.BResult.cls? Belarus / Literature / Tradition, Folklore, Ethnography. Minsk: Ekspres Druk , 2009. 384 p. 20 cm. Soft. 200 copies. In Belarusian. $34.00. Status: available to be ordered. [0.460 kg.]. BEL11210. MIPP International 150 Corbin Place #2A, Brooklyn. NY 11235 USA». 10-5319. 821.161.3-31. 1Н//181800(039). 1Н//181801(039). 1Н//183050(039). 1Н//336399(039). 1Н//336400(039). УДК 821.161.3-31+908(476.2). УДК 821.161.3-31+821.161.3-94+908(476.2).

'''Зорачка мая.'''&lt;nowiki&gt; / Узлёт : паэтычны альманах / [складанне: Кукара Аляксандр Уладзіміравіч ; рэдакцыя: Анапрэенка Якаў Рыгоравіч] - Мн.: “Экспрэс-друк”, 2010. 10-5323. 821.161.3+821.161.1(476)-1. 1Н//227577(039) 1Н//227578(039). УДК 821.161.3-1.&lt;/nowiki&gt;

'''Лоеўскія про́лагі.''' — Мн.: ЦЛД, 2010. Аўтарскае выданне. 392+82-94(476.2):621.311(476.2). 10-5318. 821.161.3-31. 1Н//227588(039) 1Н//227587(039). УДК 821.161.3-31+821.161.3-94.

'''Узлёт. Пралог. Эсэ пра аўтара'''. / Ведае сэрца: [збор паэтычных твораў] / Алесь Кукара. — Мн.: Экспрэс друк, 2010. — 179 с. 10-5324. 821.161.3-1. 1Н//227523(039). 1Н//227524(039). УДК 821.161.3-1.

'''Вадохрышча.''' Альманах «Посейдон» № 1 (февраль). Мн.: Культурно-просветительное учреждение «Центр океанографии „Открытый океан“», 2010 г. — 0,2 п.л. 12-7957. [821.161.1(476)+821.161.3]-822.

'''Гнечча. Чыта. Вяроўкі. Шчаслівы білет.''' / «Літаратурны экватар»: альманах. — Мн: Тэсей, 2010. − 0,3п.л. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-8.

'''Восакар.''' Апавяданні — Мн.: І.П Логвінаў, 2011. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-6991-19-9&lt;/nowiki&gt;. УДК 821.161.3-31+908(476.2). ББК 84(4Беи)-44. 11-2338. 978-985-6991-19-9. 821.161.3-32. 1Н//279443(039).

&lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-6991-19-9&lt;/nowiki&gt;. УДК 821.161.3-3+908(476.2).

'''Хроніка грушэнская ад стварэння Сусвету да нашых дзён'''. — Мн.: Галіяфы, 2011. — 29 п.л. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-6906-46-9&lt;/nowiki&gt;. УДК 94(476.2). ББК 63.3(4Беи). 11-4417. 978-985-6906-46-9. 94(476.2)(093.2). 1Н//285891(039) 1Н//285890(039). &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-6906-46-9&lt;/nowiki&gt;. УДК 94(476.2-22)&quot;…/20&quot;+930.24.

'''Паветраны шар. Човен. Кузня. Грушэнскія абрады. Грушэнскія вяселлі'''. / Альманах «Літаратурны экватар». — Мн.: ТДА «Друк-С», 2012 — 0,75 п.л. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822. 12-7954. [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Грушэнцы: гістарычнае даследаванне'''. — Грушнае-Мінск: 2012 г. — 17,5 п.л. УДК 94(476.2)(093.2). ББК 63.3(4Беи). 12-10666. 94.476.2-22Грушнае. 1Н//382962(039). УДК 94(476.2-22)+908(476.2-22).

'''Верно служить народу'''. Краткий очерк истории милиции Московского района г. Минска. — Мн.: ЦЛД, 2012. УДК 351.74(476-25)(091). ББК 67.401.213(4Беи). 12-1031. 351.74(476-25-212)(091). 1Н//331721(039). 1Н//331720(039). УДК 351.74(476-25)(092)(093.3)&quot;19/20&quot;.

'''Каляды.''' / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 2. — Мн.: «Ковчег», 2013. 15,92 п.л. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822. 13-7028. [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Азіяцкія про́лагі.''' Прыгодніцка-вандроўніцкі раман. — Мн.: ЦЛД, 2013 г. — 23,5 п.л. УДК 821.161.3-31; 392+82-94 (476.2):621.311(476.2). ББК 63.5(4Беи):82.3(Беи):84.7:31.19(4Беи) 13-9177. 821.161.3-31. BY-NLB-br0000996233. 1Н//425343(039). 1Н//425342(039). УДК 821.161.3-31.

'''Мінскія пролагі.''' Сацыяльна-біяграфічны раман. — Мн.: ЦЛД, 2014 г. 22,5 п.л. УДК 94(476-25). ББК 63.3(4Беи). 14-4026. 1Н//453808(039). УДК 821.161.3-312.6+821.161.3-94+94(476-25)&quot;19/20&quot;(093.3).

'''Даведнік пра грушэнцаў'''. — Мн.: ЦЛД, 2014 г. — 4,6 п.л. УДК 94(476.2)(093.2). ББК 63.3(4Беи). УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Здаецца мне… : Эсэ пра Палуяна.''' — Мінск: ЦЛД, 2015 г. УДК 821.161.3.09+929(Палуян). 15-62

УДК 821.161.3.09+929(Палуян). ББК 83.3(4Беи). ББК 83.3(4Беи). УДК 929Палуян+821.161.3.09(092).

'''Муалім.''' Аповесць. — Мінск : ЦЛД, 2015 г. УДК 821.161.3-31. 15-2236. ББК 84(4Беи)-44

'''Калі я нарадзіўся.''' / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 4. — Мн.: «Ковчег», 2015. 15,22 п.л. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Зямляк мой Палуян.''' / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 5. — Мн.: «Ковчег», 2016. 17,12 п.л. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Войтаўскі няўмольны час'''&lt;nowiki&gt; : гісторыка-краязнаўчае даследаванне. - Мн.: [б. в.], 2018. 103 с. УДК: 908(476.1-21) ГРНТИ: 03.17.&lt;/nowiki&gt;

'''Усё пачалося з Брагіна.''' / Сяргей Палуян. След, вечна жывы: Творы. Успаміны. Прысвячэнні. Даследаванні / Бібліятэка СБП «Кнігарня пісьменніка», вып. 114. Мінск, «Кнігазбор»: 2019, с. 231—244. ISBN 978-985-7207-51-0. УДК: 821.161.1-3. ББК 84(4Беи)-44. ГРНТИ: 17.01.09: 17.09.91.

'''Кароткі нарыс гісторыі Грушна''' : Гісторыка-краязнаўчае даследаванне. — Мінск : ЦЛД, 2019. — 599 с., 153 фота. Дзяржаўная рэгістрацыя № 19-3143. УДК 94(476.2)+ 929.5+978-985-6906-46-9+821.161.3-31+(092). ББК 63.3(4Беи):63.5(4Беи):82.3(Беи):84.7.

'''Гнечча. Чыта. Вяроўкі.''' / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 10. — Мн.: «Ковчег», 2019. 20,85 п.л. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Шчаслівы білет.''' Апавяданне. / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 11. — Мн.: «Ковчег», 2020. 20,65 п.л. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Хаты з краю.''' Дакументальны нарыс. / Альманах «Літаратурны экватар». Выпуск 12. — Мн.: «Ковчег», 2021. 20,65 п.л. ISSN 2227-3077. УДК [821.161.3+821.161.1(476)]-822.

'''Нішчымны хлеб.''' Расказы пра родную вёску. — Мінск: ЦЛД, 2022. — 195 с. — УДК 94(476)&quot;19&quot;(092)(093.3)+821.161.3-
31+908(476.2). ББК 84(4Беи)-44. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 22-661.

'''Генезіс катэгорыі развіцця ў сучаснай натурфіласофіі.''' — Мінск: ЦЛД, 2023. — 125 с. — УДК Філасофія-1. ББК 87. Нумар
дзяржаўнай рэгістрацыі: 23-511.

'''Базісная структура быцця: спецыфіка мадальнасці.''' — Мінск: ЦЛД, 2024. — 108 с. — УДК Філасофія-1. ББК 87. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 24-2522.

'''Меркаванні: Быццё.''' — Мінск: ЦЛД, 2024. — 94 с. — УДК Філасофія-1. ББК 87. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 24-2523.

'''Феномен Быцця.''' — Мінск: ЦЛД, 2024. — 350 с. — УДК Філасофія-1; 113/119 ; 001:1. ББК 87. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 24-3966.

'''Жыла-была вёска.''' — / Якаў Грушэнец. / Якаў Рыгоравіч Анапрэенка. [Выяўленчы матэрыял]: [фотоальбом] — Мінск : ЦЛД, 2025 г. – 280 с. – УДК: 94(476.2-22)&quot;18/19&quot;(092)(083.8)(084.121). Гісторыя вёскі, краязнаўства, ураджэнцы. ГРНТИ: 03.17. 03.09.55. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 25-1920.

'''Акцэнтуацыі = Accenture'''.  — / Якаў Рыгоравіч Анапрэенка. — Мінск : ЦЛД, 2025 г. – 196 с. – УДК: 376.58.015.324(083.131). Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 25-4631.

'''Сінхроннасць = Synchronicity.'''  — / Якаў Рыгоравіч Анапрэенка. — Мінск : ЦЛД, 2026 г. – 110 с. 250 выкарыстаных першакрыніц, 215 упамянутах асоб.– УДК: Філасофія-1; 113/119; 001:1. ББК 87. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 26-681.

'''Ісціна Быцця = Veritas Essendi.'''  — / Якаў Рыгоравіч Анапрэенка. — Мінск : ЦЛД, 2026 г. – 451 с. 679 выкарыстаных першакрыніц, 668 упамянутах асоб.– УДК: Філасофія-1; 113/119; 001:1. ББК 87. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-15-6350-6&lt;/nowiki&gt;. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 26-1416.

'''Гуманізм = Humanismus.'''  — / Якаў Рыгоравіч Анапрэенка. — Мінск : ЦЛД, 2026 г. – 247 с. 300 выкарыстаных першакрыніц. .– УДК: Філасофія-1; 113/119; 001:1. ББК 87. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-15-6350-6&lt;/nowiki&gt;. Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі: 26-5301.

=== '''Іншыя публікацыі твораў''' ===
'''1967.''' Шчаслівы білет. Гумарэска. /Серп і молат. № 33 (2928), 21 сакавіка.

'''1971.''' С помощью командира. /Гвардейская слава, 12 мая; Вечер поэзии. /Там жа.

'''1972.''' Ценят, уважают. /На боевом посту. 29.03; Мотострелки действовала уверенно. /На боевом посту, 6 июня; К обязанностям — добросовестно. /На боевом посту, 6.06; Противник введен в заблуждение. /Там жа, 6 июня; Старшина наш — требовательный. / Там жа, 10.06; Итоги радуют. / Там жа, 15.06; Письмо в газету. / Там жа, 10.06; Награда вручена. /На боевом посту, 26.06; Свое слово сдержат! /На боевом посту, 14.07; Отличились молодые водители. / Там жа, 21.07; Службу несли бдительно. / Там жа, 16.08; Под огнем противника. / Там жа, 18.08; С любовью к технике. / Там жа, 20.08; Все владеют смежными. / Там жа, 30.08; Наш почтальон. / Там жа, 3 сентября; Из писем в ред. / Там жа, 6.09; Спасибо, дорогие товарищи! / Там жа, 8.10; Готовят воины концерт. / Там жа, 25.10.

'''1981.''' Воспитывать сообща. /На страже Октября, 4 августа; Встреча с чемпионом страны. На страже Октября, 25 сентября.

'''1982.''' Чтобы каждый знал право. /НСО, 28 февраля; Учебно-консультационный пункт для политзанятий. /НСО, 7 апреля; Берагчы помнікі гісторыі і культуры. /Маяк Палесся, 12 августа.

'''1983.''' Звёздный миг. /На страже Октября, 9.01; Если ты атеист. /На страже Октября, 26.01.

'''1985.''' Без названия. /На страже Октября. 3 апреля.

'''1990.''' Па розныя бакі барыкад. /Настаўніцкая газета, 6.01; Кому нужна молодежь? /На страже Октября, 16.02; Всё давайте отдадим нашему будущему. /Стенограмма выступления кандидата на должность председателя Мингорсовета 31.05; Открытое письмо редакции газеты «Вечерний Минск». /Вечерний Минск, 6 июня; Где работать подростку? / Там жа, 28.09; Недетские проблемы переходного возраста / Там жа, 27.12.

'''1991.''' Что может депутат в погонах? /Інтэрв’ю газеце «На страже Октября», 10 декабря; И снова «комендантский час». /На страже Октября, 27 декабря.

'''1992.''' Партыя для непаўналетніх. /Чырвоная змена, 13-19.01; Партыю згоды — у жыцце! /Добры вечар, 26.03; Подгот. к съезду идет полным ходом. /Добры вечар, 6.04; Заявление для печати. /Добры вечар, 14.04; Не засталіся дзеці без прытулку. /Добры вечар, 22.09.

'''1994.''' Подростки на улице. /Вечерний Минск, 1 февраля.

'''1995.''' Нация без будущего? /На страже, 17 октября.

'''1996.''' Сейчас ка-ак рванёт… /На страже, 14 марта; Сын за отца не в ответе. А отец за сына? /Вестник Московского района, № 2; Где же вы, взрослые? /Вестник Московск. района, № 3; Детям — родительское внимание. /За ударный труд, 4 апреля; Ведаць і захоўваць нашу спадчыну. /Маяк Палесся, 10 жніўня.

'''1997.''' Шчаслівы білет. /Вести Московского района, № 9.

'''1998.''' Уголовная и административная ответственность н/летних. /Вести Моск. р-на, № 10; І ў міліцыі працуюць магістры. /Настаўнік, 22 студзеня.

'''1999.''' Зорачка мая. /Верш. /Маяк Палесся, 4 жніўня.

'''2001.''' Восакар. /Маяк Палесся, 28 сакавіка.

'''2006.''' Парсюка закалолі. /Маяк Палесся, 18 студзеня.

'''2014.''' Душой і сэрцам з беларусамі. / Маяк Палесся, № 45, 14 сакавіка.

'''2021.''' Хаты з краю. / Маяк Палесся, № 19 (10168), 7 мая.

'''Публікацыі ў якасці рэдактара і складальніка'''

'''Станкевич А. И. Государственное управление в России.''' Редактор Я. Г. Анапреенко. Мн.: ЦЛД, 2004.

'''Чижевский Бронислав Викентьевич. Клякса, или Чернильное пятно на чистом полотне марксистско-утопического учения.''' Рассказы. — Мн: ЦЛД, 2005. Редактор, составитель и корректор: Анапреенко Я. Г.

'''Каліта Ф. М. Чалавек хужай воўка і хужай любога звера'''. Расказы. Рэд. Я. Р. Анапрэенка.- Мн.: ЦЛД, 2006.

'''Узлёт. Паэтычны альманах.''' Складальнік А. У. Кукара. Рэдактар Я. Р. Анапрэенка. Мн.: ЦЛД, 2010.

'''Алесь Кукара. Ведае сэрца'''. Збор паэтычных твораў. / Эсэ пра аўтара Я. Р. Анапрэенка. Мн.: ЦЛД, 2010.

'''М. К. Ефименко. Счастливый человек.''' / Я. Г. Анапреенко. Редактор, составитель, предисловие. — Минск, 2020.

=== '''Літаратура пра аўтара''' ===
'''1971.''' Знаний будет больше. /Боевое знамя. Ежедневная газета Среднеазиатского военного округа, 19 октября; За нашу Советскую Родину! /Боевое знамя. Ежедн. газета Среднеазиат. воен. округа, 16 ноября.

'''1972.''' Активист народного контроля. /На боевом посту, 6 июля; Заряд оптимизма. /Боевое знамя. Ежедн. газета Среднеазиатского военного округа, 8 июля; Товарищ старослужащий. /Боевое знамя, 8 июля; С деловым настроем. /На боевом посту, 16 июля; На них держи равнение. /На боевом посту, 6 сентября.

'''1975.''' Самые надежные спутники. /Беларускі ўніверсітэт, 1975.

'''1978.''' Идут экзамены. /Беларускі ўніверсітэт, 26 студзеня.

'''1979.''' Зачем нужны отцы. /Знамя юности, 25 апреля.

'''1980.''' Вести из подразделения А. Леонова. /На страже Октября, 25 июля.

'''1981.''' В центре внимания-человек. /На страже Октября, 18 января; Киноклуб по нравственно-правовой тематике. /Афиша Управления кинофикации Мингорисполкома, 1981.

'''1982.''' Совершенствовать формы и методы деятельности. /На страже Октября, 7 мая.

'''1983.''' Отчитываются контролеры. /На страже Октября, 11 марта.

'''1987.''' Результат конкурса «Отвечайте». /Корея сегодня, 1987 г., № 7 (468); Адвесці бяду. /Піянер Беларусі, 12 лістапада.

'''1990.''' Нарушенная традиция. /На страже Октября, 16 февраля; Взяли ношу потяжелее. /На страже Октября, 25 марта; На первой сессии. /Вечерний Минск, 29 мая; Репортаж наших специальных корреспондентов. /Вечерний Минск, 1 июня; Сессия Мингорсовета. /Вечерний Минск, 4 июля; Уравнение с 21 неизвестным. /Вечерний Минск, 5 июля; На сессии городского Совета народных депутатов. /Вечерний Минск, 14 декабря; 4 марта 1990 года — день выборов народных депутатов. /Листовка, опубликованная Центральной избирательной комиссией 14 февраля; Листовки, опубликованные Центральной избирательной комиссией 13 февраля и 7 марта.

'''1991.''' Сессия не получилась, но… /Добры вечар, 23.08; Перад безданню. /Добры в., 11.11.

'''1992.''' Мина замедленного действия. /Вечерний Минск, 11 февраля.

'''1993.''' Доверие. /Листовка УВД Мингорисполкома, г. Минск.

'''1994.''' И в этом — счастье. /На страже, 18 марта; Добры вечар. /Добрый вечер, 23 марта; Объявления депутата. /Из рук в руки, 22 марта; Смеются депутаты. /Вечерний Минск, 1 июня; Нядбайны дэпутат — кепскі дэпутат. /Добры вечар, 1 чэрвеня.

'''1995.''' Спіс кандыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савета РБ. /Вечерний Минск, 9.11.; Спіс кандыдатаў у дэпутаты Мінскага гарадскога Савета. /Вечерний Минск, 16.11; Вынікі выбараў у Вярхоўны Савет Рэслублікі Беларусь. /Вечерний Минск, 7.12; Вынкі выбараў у Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў XXII склікання. /Вечерний Минск, 7.12; Вынікі другога туру выбараў у Мінгарсавет. /Вечерний Минск, 21.12.

'''1996.''' Спиваемся, братцы, с колыбели. /Народная газета, 21 ноября.

'''1997.''' И у нас был кворум в горсовете. /Вечерний Минск, 14.01; Как дела, несовершеннолетние. /Криминальное обозрение, 12.06; Шчаслівы білет. Гумарэска. /Вести Моск. района, 1997 г., № 9; И дольше века длится жизнь… /Гомел. праўда, 16.08; Ключ к «неисправимым» отыскал мониторинг. /Вечерний Минск, 10.09; Милиция рядом с нами. /Вечерний Минск, 16.12; Станет ли столица нашей? /Вечерний Минск, 16.12.

'''1998.''' На пыльную работу требуются дурачки. /Вечерний Минск, 18 марта; Все — на подоконник! На первый-второй рассчитайсь! /Вечерний Минск, 5 июня; Психолог с погонами майора милиции. /Знамя юности, 16 июня.

'''1999.''' Высшая должность. /Вести Московского района, январь; Кандидат в депутаты Мингорсовета. /Листовка Центральной избирательной комиссии, февраль; Список кандидатов в депутаты. /Веч. Минск, 11.03; Встречи. /На страже, 30.03; Итоги выборов депутатов. /Вечерний Минск, 8.04; Итоги второго тура голосования. /Вечю Минск, 22.04.

'''2005.''' Чтобы помнили. /Минский курьер, 24 августа.

'''2006.''' Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі. База дадзеных наведвальнікаў ВНЛ беларускага фальклору пры кафедры тэорыі літаратуры БДУ. — Мн.: РІВШ БДУ, 2006. С. 328.

'''2007.''' Журлова И. В. Педагогика: Основы общей педагогики. Теория и методика воспитания. — Мозырь: УО «МГПУ им. И. П. Шамякина», 2008. С. 72.

'''2008.''' Суперлото — народная игра (Фото победителей). СБ Беларусь сегодня, 29.01. С. 20; И. В. Гордеева. Профилактика правонарушений среди школьников. / Веснік МДПУ імя I. П. Шамякіна. 29.08.2013. С. 51.

'''2009.''' Кто есть кто в Республике Беларусь. / Энциклопедия. Минск, 2009. С. 10.

'''2010.''' С днём рожденья, колледж! /Лоеўскі край, 18 мая; Любіце кнігу. /Маяк Палесся, 1 верасня; Навінкі кнігавыдання. Беларуская літаратура. / Літаратура і мастацтва. № 36 (4580). 10 верасня. С. 5; Навінкі кнігавыдання. Беларуская літаратура. / Літаратура і мастацтва. № 50 (4594). 15 снежня. С. 5. Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпал.. Сувязі : зб. арт. Вып. 7. — Мн.: РІВШ, 2010. С 328.

'''2011.''' В интересах читателей. /Во славу Родины, № 53, 24 марта; Основы ювенальной юстиции (спецкурс, учебная программа для специальности 1-24 01 02 правоведение) — Международный университет «МИТСО», 11 октября, регистрационный № УД-784-11/р.

'''2012.''' Навінкі кнігавыдання. Выданні змешанага зместу. Зборнікі. Літаратура і мастацтва. № 32 (4678). 10 жніўня. С. 13.; Летапіс друку Беларусі. № 7 (4877-5622). С. 10, 12, 23, 90; Летапіс друку Беларусі. № 12 (9110-9954). С. 7, 9, 13, 16, 24, 28, 29, 90, 92, 94, 105.

'''2013.''' Международная энциклопедия «Кто есть кто в Республике Беларусь. Люди дела». Издательство «Энциклопедикс». Минск 2013; Путь длиною в 50 лет. / Лоеўскі край 13.05.2013; Архив вопросов. Литературоведение. 02.02.2013 [19:04].

'''2014.''' Баркоўскі Алесь. Сергей Полуян. Якутское национальное движение. Койданава. «Кальвіна»; Навінкі кнігавыдання. Беларуская літаратура. / Літаратура і мастацтва № 10 7 сакавіка 2014.

'''2015.''' Весялуха М. Штрыхі да сямейнага партрэта. / Літаратура і мастацтва. № 41 (4841) 16.10.2015; Таццяна Кабржыцкая, Вячаслаў Рагойша. ЛіМ-эксклюзіў… Замест пасляслоўя. / Літаратура і мастацтва № 42, 23.10.2015 г., с. 7.

'''2016.''' Гучок Я. На літаратурным экватары. / Наша слова. № 51 (1306), 21.12.2016, с. 8.

'''2018.''' Гісторыя і постаці. Віктар Гілеўскі. Браты Сяргея Палуяна. / Маладосць, № 9. — С. 126.

'''2019.''' Кабржыцкая Т. В., Рагойша В. П. Радаводнае дрэва пісьменніка. / Якаў Анапрэенка. Усё пачалося з Брагіна. / Сяргей Палуян. След, вечна жывы. — Мінск: «Кнігазбор», 2019, с. 325—326; Віктар Гілеўскі. Твой дом — Брагін. / Літаратура і мастацтва № 17, 26.04.2019 г., с. 6-7; Международная энциклопедия «Кто есть кто в Республике Беларусь. Наследники шляхты и дворянства». Издательство «Энциклопедикс». Минск 2019, с. 38.

'''2021.''' Корбут В. Я. Нас творчы дух яднае і бадзёрыць. / Наша слова. № 2 (1517), 2021 г., с. 7.

Выдатныя ўраджэнцы Брагіншчыны. Першы ў Беларусі магістр псіхалогіі. Фальклорна-этнаграфічны дадатак з кнігі Анапрэенкі Якава Рыгоравіча “Пролагі. Гексалогія. Кніга другая. Грушэнскія пролагі” (2016). / Зямля ў сонечных далонях. Народная духоўная культура Брагінскага раёна. - Гомель: ГДУ, 2021. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-7280-14-8&lt;/nowiki&gt;. УДК = [39( = 161.3)+908](476.2). Нумар дзяржаўнай рэгістрацыі 22-1974.

'''2022.''' Вінарская І. У., Корбут В. Я. Ад родных ніў. Пад знакам квітнеючай магноліі. / Наша слова pdf. № 3, студзень 2022 г., с. 12-15; Вінарская І. У., Корбут В. Я. Сцюдзёны холад увесну. / Наша слова pdf. № 14, 6 красавіка 2022 г., с. 7-10; Корбут В. Я. На вясновым адвячорку. / Наша слова pdf. № 19, 11 траўня 2022 г., с. 5-8.

'''2024'''. Международная энциклопедия «Кто есть кто в Республике Беларусь. Личности. Достижения». — Минск: Энциклопедикс, 2024. ISBN: 978-985-7247-88-2.
{{DEFAULTSORT:Анапрэенка Якаў Рыгоравіч}}</text>
      <sha1>hig5y1i5vfiv6h7id1na54i8qsiggte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Персідскія паслы ў караля Эфіопіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>465305</id>
    <revision>
      <id>5209431</id>
      <parentid>4517427</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="hyj9ethm6y0jv1utqlcy9d9o8pbc88y" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва
 |тып             =  Карціна
 |выява           =  Smuglewicz-Posłowie perscy u króla Etiopów.jpg
 |памер           =  
 |апісанне        =  
 |выява2          =  
 |памер2          =  
 |апісанне2       =  
 |выява3          =  
 |памер3          = 
 |апісанне3       =  
 |назва           = Персідскія паслы ў караля Эфіопіі 
 |арыгінал        = 
 |аўтар           =  [[Францішак Смуглевіч]]
 |год             = каля 1785
 |матэрыял        = палатно
 |тэхніка         =  алей
 |вышыня          =  145
 |шырыня          = 184
 |даўжыня         =
 |месцазнаходжанне= [[Вільнюс]], [[Літва]]
 |музей           = [[Літоўскі мастацкі музей]]
}}
'''Персідскія паслы ў караля Эфіопіі''' — карціна [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], напісаная каля 1785 года. Захоўваецца ў [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]&lt;ref name=&quot;ПСП&quot;&gt;[http://www.ldm.lt/persai/ Pranciškus Smuglevičius. Persų pasiuntiniai pas etiopų karalių]{{Недаступная спасылка}} {{ref-lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПЭБ&quot;&gt;[http://www.europeana.eu/portal/ru/record/2063603/LIT_280_002.html Persian Envoys before the King of Ethiopia. Franciszek Smuglewicz] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Пры стварэнні карціны Ф. Смуглевіч натхняўся сюжэтам з {{нп3|Гісторыя, Герадот|Гісторыі|ru|История (Геродот)}} [[Герадот]]а. На ёй паказаны момант, калі пасланцы персідскага кіраўніка [[Камбіз II|Камбіза II]] наведваюць цара [[Куш (дзяржава)|Эфіопіі]] з патрабаваннем скарыцца іх уладару. Паслы прынеслі з сабой падарункі: пурпурнае адзенне, залатыя ланцуг і брошку, скрыню з алебастру, якая змяшчае бальзам, і амфары віна&lt;ref name=&quot;ПСП&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ПЭБ&quot;/&gt;.

Але эфіопскі цар задумвае хітрасць. Ён дае персам лук і загадвае перадаць іх уладару прапанову толькі тады ісці вайной на [[Куш (дзяржава)|Куш]], калі ўласнаруч здолее гэты лук нацягнуць. А да таго часу персы павінны дзякаваць сваіх багоў, што думка пра паход на чужыну не перасякае розумы эфіопскіх сыноў&lt;ref name=&quot;ПСП&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ПЭБ&quot;/&gt;.

== Апісанне ==
На карціне лук ужо ў руках персідскага пасланца. Пры гэтым ігнаруючы падарункі, зваленыя ля яго ног, цар Эфіопіі гоніць сваіх гасцей прэч, паказваючы рукой убок. Як і другая вядомая карціна Ф. Смуглевіча — «[[Скіфскія паслы ў Дарыя]]» — гэта палатно заахвочвае права народаў на незалежнасць і змагарства за сваю свабоду&lt;ref name=&quot;ПСП&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ПЭБ&quot;/&gt;. Гэты сюжэт быў актуальным для сучаснікаў Смуглевіча, паколькі ствараў алюзіі пра адносіны [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са сваімі краінамі-суседкамі&lt;ref&gt;''Rūta Janonienė, Tojana Račiūnaitė, Marius Iršėnas, Adomas Butrimas''. The Lithuanian Millenium: History, Art and Culture, VDA leidykla, 1.6.2015. С. 692, С. 291-292&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Карціны Францішка Смуглевіча]]
[[Катэгорыя:Карціны са збораў Літоўскага мастацкага музея]]</text>
      <sha1>hyj9ethm6y0jv1utqlcy9d9o8pbc88y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцёл зняцця з крыжа Збавіцеля (Грозава)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472062</id>
    <revision>
      <id>5209720</id>
      <parentid>4429986</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */ арфаграфія, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5209720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7621" sha1="n7o0z3jaidind7u04ypbwn5wkcwhre6" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Касцёл
|Беларуская назва         = Касцёл у Гонар Зняцця Збаўцы з Крыжа
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =Hrozaŭ, Baharodzickaja. Грозаў, Багародзіцкая (1917-18).jpg
 |Подпіс выявы            =Былы касцёл у 1917 годзе
 |Шырыня выявы            =
|Сучасны статус       = Зачынены
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = Грозава, Капыльскі раён
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 10.85
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 19|lon_sec = 54.80
 |region     = BY  
 |CoordScale = 
|На карце                = Беларусь Мінская вобласць
|Канфесія                = Каталіцтва
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = Класіцызм з элементамі барока
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 1968
|Пачатак будаўніцтва     = 1801
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1805
|Рэліквіі                = 
|Сучасны стан    = Перабудаваны
|Commons                 = Catholic church in Hrozaŭ
}}
'''Грозаўскі касцёл зняцця з крыжа Збавіцеля''' — былы каталіцкі касцёл у аграгарадку [[Грозава]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Grozovo jewish heritage 01.jpg|250px|thumb|злева|Сучасны стан будынка былога касцёла]]
Касцёл пабудаваны ў [[1802]] годзе з цэглы на месцы драўлянага касцёла на сродкі прадвадзіцеля дваранства [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] М. Барновіча. У [[1866]] закрыты «за возмутительное пение польских гимнов» і «согласно Высочайшему указу от 1 февраля 1800 г. о том, что римско-католический приход может существовать лишь там, где не менее 100 дворов прихожан». У [[1877]] годзе перабудаваны пад царкву. Дзвярныя і аконныя праёмы былі закладзены, прабіты новыя. [[Рызніца|Сакрысцію]] разабралі, зрабіўшы рызніцу пры дапамозе перагародкі, якая падзяліла апсіду на дзве часткі. Над цэнтральнай часткай паставілі пяцікупалле, над уваходам — высокую гранёную [[Званіца|званіцу]] з [[Шацёр (архітэктура)|шатром]] і галоўкай. Новую царкву асвяцілі ў імя святога Мікалая і перанеслі з былой Мікалаеўскай царквы ўнікальны цудадзейны абраз [[Святы Мікалай|свяціцеля Мікалая]] (быў чаканены з суцэльнага сярэбранага ліста), падараваны раней існаваўшаму праваслаўнаму манастыру расійскім фельдмаршалам Б. П. Шарамецьевым у 1711 годзе. У [[1962]] царква зачынена. У [[1968]] годзе перабудавана пад клуб і праўленне калгаса. Па стане на 2017 год у будынку дзейнічае клуб.&lt;ref&gt;Кулагін А. М. Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2008. — 488 с.: іл.&lt;/ref&gt;

У старажытнасці тут стаяў праваслаўны мужчынскі Мікалаеўскі манастыр, апякунамі якога былі слуцкія князі [[Алелькавічы]], якія заснавалі яго ў пачатку XVI ст. і надзялілі зямлёй і ўгоддзямі. У 1600 г. мясцовы праваслаўны памешчык М. Валадковіч, жадаючы абмежаваць уплыў каталіцызму, заснаваў у 100 сажнях ад ужо існуючага манастыра яшчэ адзін мужчынскі прыстанак у імя Іаана Багаслова.

[[Файл:Фото путешествия по Беларуси 157.jpg|140px|thumb|злева|Крыж абаронцам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]]]
Перад касцёлам стаіць крыж у памяць аб Другім грозаўскім палку [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], які ўдзельнічаў у [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім паўстанні]] ў лістападзе-снежні 1920 г.

== Архітэктура ==
Касцёл (да перабудовы) уяўляў сабой твор архітэктуры [[класіцызм]]у з рудыментамі [[барока]]. Трохнефавы бязвежавы з прамавугольнай [[апсіда]]й аб’ём пад двухсхільным гонтавым дахам. Галоўны фасад завяршае вялікі трохвугольны [[франтон]]. Плоскасныя фасады крапаваны вуглавымі [[пілястра]]мі.

Прастора інтэр’ера была размежавана шасцю магутнымі чатырохграннымі пілонамі на тры [[неф]]ы, кожны з якіх заканчваўся [[алтар]]ом. Малітоўная зала перакрывалася драўлянай столлю. На хорах знаходзіўся арган «о семи голосах». Справа ад апсіды — сакрысція, пад храмам [[крыпта]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Catholic church in Hrozaŭ}}
* {{radzima|2839}}
* {{ГБ|http://globustut.by/grozov/index.htm#kostel}}
* [http://old.catholic.by/2/belarus/sanctuarium/100362.html Старонка парафіі на] [[Catholic.by]]

[[Катэгорыя:Грозава]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]]
[[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Капыльскага раёна]]
[[Катэгорыя:1805 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>n7o0z3jaidind7u04ypbwn5wkcwhre6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вексілярый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473242</id>
    <revision>
      <id>5209611</id>
      <parentid>4572894</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2247" sha1="m8hzgs4ag304a28q0nb4og89io9fb3j" xml:space="preserve">[[Файл:PraetorianVexillifer_1.jpg|міні|[[Прэтарыянская гвардыя|Прэтарыянскі]] вексілярый.]]

'''Вексілярый''' (ад {{Lang-la|vexillarius}}vexillarius, ад ''vexillum'' — сцяг, штандар) — назва сцяганосца ў [[Старажытнарымская армія|рымскай арміі]]. Вексілярый насіў штандар у выглядзе тканевага прамавугольніка з эмблемай і нумарам воінскага падраздзялення, прымацаванага да папярочнай перакладзіны на доўгім дрэўку. Як правіла, вексілумы з’яўляліся штандарамі асобных воінскіх падраздзяленняў (пешых і конных), якія дзейнічаюць па-за складу легіёна. Таксама вексілумы мелі прэтарыянскія кагорты.

Вексілярыі, як і ўсе сцяганосцы (сігніферы) рымскай арміі, адрозніваліся звярынымі шкурамі, надзетымі на шлем, з завязанымі на грудзях лапамі. У судах насілі мядзведжыя і ваўчыныя шкуры, у прэтарыянскай гвардыі — ільвіныя. Узбраенне складалі меч (гладыюс), кінжал (пугіа). Ахоўная экіпіроўка ўключала шлем, кальчугу або лускаваты даспех і невялікі круглы шчыт (парма).

У часы позняй Імперыі (3 — 5 стст. н.э.) вексілум паступова выцесніў традыцыйныя штандары рымскай арміі (сігнумы), стаўшы асноўным відам рымскага сцяга (у сучасным разуменні гэтага тэрміна).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма]]</text>
      <sha1>m8hzgs4ag304a28q0nb4og89io9fb3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зялёны Луг (вёска, Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531414</id>
    <revision>
      <id>5209256</id>
      <parentid>5208798</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5209256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5875" sha1="dtbs1i92zpn27nm86m7fhswy37qixko" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Зялёны Луг}}
{{НП-Беларусь
 |скасаваны               = так
 |статус                  = вёска
 |беларуская назва        = Зялёны Луг
 |lat_dir =N|lat_deg =53|lat_min =57|lat_sec =27.6
 |lon_dir =E|lon_deg =27|lon_min =37|lon_sec =12.8
 |краінакарта             = Беларусь
 |рэгіёнкарта             = Мінск
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Мінскі
 |сельсавет              = Зялёналугскі
 |ранейшыя назвы          = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
}}
'''Зялё́ны Луг''' — колішняя вёска, з 1976 года ў складзе Мінска.

== Назва ==
На карце XVIII ст. вёска пазначаная як '''Зялёны Лог,''' з-пад яе выцякае рака [[Слепня (рака)|Слепня]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_53.944998,27.608814|title=Планы генеральнага межавання}}&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне XVI ст. паблізу вытокаў Слепні згадваецца мясцовая назва Глыбокі Лог. З іншага боку тагачаснага Менска тады згаданыя Сярэбраны Лог (пазней [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]]), Мядзведжы Лог&lt;ref&gt;Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 20, 21.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1897 годзе вёска Зялёны Луг Сеніцкай воласці [[Мінскі павет|Мінскага павета]], 5 двароў, 32 жыхары, у аднайменным [[Урочышча|урочышчы]] 2 двары, 26 жыхароў. У 1917 годзе ў [[Фальварак|фальварку]] 1 двор, 3 жыхары, у карчме двор, 8 жыхароў, у аднаселлі двор, 7 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=588}}. З 1924 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкім]], з 1934 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёнах]]. У 1959—1976 гадах цэнтр Зялёналугскага сельсавета. У 1971 годзе 198 двароў, 1040 жыхароў, птушкафабрыка. У 1976 годзе вёска ўключаная ў межы Мінска, сельсавет перанесены ў вёску Цна Ёдкава{{Sfn|Минск : энциклопедический справочник|1983|с=175}}.

Вясковая забудова знесеная неўзабаве па ўваходжанні вёскі ў межы горада, цяпер на яе месцы мікрараён Зялёны Луг-7 і Зялёны Луг-6. Паводле вёскі атрымаў назву [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|жылы раён]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Зялёны Луг|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
* {{кніга|аўтар = |частка = Зеленый Луг|загаловак =  Минск : энциклопедический справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = Л. В. Аржаева и др.; редколлегия: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (главный редактор) и др.|выданне = |месца = [[Мінск|Минск]]|выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Белорусская Советская Энциклопедия]]|год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 467|серыя = |isbn = |тыраж = 70000|ref= Минск : энциклопедический справочник}}
* {{Крыніцы/SgKP|14|605}}
* {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>dtbs1i92zpn27nm86m7fhswy37qixko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўдзееўскі трамвай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534213</id>
    <revision>
      <id>5209728</id>
      <parentid>5147380</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="ervgbpnuozn2n30swu47umvrsmtg2so" xml:space="preserve">{{Трамвайная сістэма
| назва              = Аўдзееўскі трамвай
| выява           = Avdijivka trams juni 2012 (5).JPG
| краіна                = {{UKR}}
| горад                 = [[Аўдзееўка]]
| тып сістэмы           =  пасажырская
| дата адкрыцця         =  [[23]] жніўня [[1965]] года
| дата зачынення =
| кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = 3
| кол-ць маршрутаў = 1
| кол-ць трам. паркаў = 1
| кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = 
| тыпы = [[КТМ-5]]
| тып сілкавання = электрычны ад паветранага кантактнага провада
| напружанне = 
| кошт праезду = 
| эксплуатант =  
| сайт = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Trams in Avdiivka
}}
'''Аўдзееўскі трамвай''' — трамвайная сістэма горада [[Аўдзееўка]] ([[Данецкая вобласць]]). Быў адкрыты 23 жніўня 1965 года. Па стане на 2014 год мелася 2 маршруты, 24,0 км рэек і 25 вагонаў (1 службовы). 22 студзеня 2015 года праз артабстрэлы трампарку і абясточванне кантактнай сеткі трамвайны рух спынены. З 1 кастрычніка 2016 года рух адноўлены па маршруце «Трамвайнае дэпо — 1-я прахадная АКХЗ»

== Маршруты ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Прыпынкі ў шляху руху
|-
| 1 || Вул. Някрасава — Млын — Вул. Вараб’ёва — Палац культуры — Буравеснік — Усмешка — Трамвайнае дэпо — Мехкалона — Завод металаканструкцый — Вакзал — Аўтабаза — Трэст — Цэнтральная прахадная АКХЗ
|}
У 1984—2000 гг. дзейнічаў маршрут № 3 «Трамвайны парк (Аўдзееўка) — вул. Някрасава (Аўдзееўка) — Спартак», які накіроўваўся ў межах горада [[Данецк]]а (у раён аэрапорта і Пуцілаўскага аўтавакзала) і быў першым участкам міжгародняй трамвайнай лініі Данецк — Аўдзееўка. Аднак маршрут так і не быў дабудаваны непасрэдна ў [[Данецк]].

У 1990-х па маршруце № 3 курсіраваў адзін вагон з інтэрвалам у 1:00. У 2000 годзе рух па лініі быў спынены. У 2003 годзе поўнасцю ліквідавана кантактная сетка. На працягу 2004—2005 гадоў лінія ад кальца «Вуліца Някрасава» да пасёлка Спартак канчаткова цалкам дэмантаваная.

Да [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны]] курсаваў трамвай № 2 па маршруце Вул. Някрасава — Чацвёртая прахадная АКХЗ.

== Літаратура ==
* ''В. Ф. Веклич, Л. В. Збарский''. Проблемы и перспективы развития трамвайного транспорта в Украинской ССР. — К.: Общество «Знание» УССР, 1980.
* [http://urbantransport.kiev.ua/ua_276.html Электратранспарт Украіны: энцыклапедычны даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150903011931/http://urbantransport.kiev.ua/ua_276.html |date=3 верасня 2015 }} / Счргей Тархоў, Косць Казлоў, Аарэ Аландэр. — Кіеў: Сідарэнка В. Б., 2010. — 912 с.: выявы, схемы. — ISBN 978-966-2321-11-1. {{ref-uk}}

== Спасылкі ==
* [http://stts.mosfont.ru/city/12/ Аўдзееўскі трамвай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090623221727/http://stts.mosfont.ru/city/12/ |date=23 чэрвеня 2009 }} на сайце [[СТТС]]
* {{cite web|url=http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=119|title=Аўдзееўскі трамвай на сайце «Гарэлектратранс»|archiveurl=https://archive.today/20130111072158/http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=119|archivedate=2013-01-11}} {{ref-ru}}
* [http://photo.tramvaj.ru/avdej.htm Аўдзееўскі трамвай на сайце «Трамваі і тралейбусы ў краінах былога СССР»] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20131203015728/http://ukrelectro.h11.ru/!!avdeevka.html Аўдзееўскі трамвай на сайце «Электратранспарт Украіны»] {{ref-ru}}

{{Трамвайныя сістэмы гарадоў Украіны}}

[[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Украіны]]
[[Катэгорыя:Аўдзііўка]]</text>
      <sha1>ervgbpnuozn2n30swu47umvrsmtg2so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Точанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544346</id>
    <revision>
      <id>5209377</id>
      <parentid>5205969</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5604" sha1="ee8auebhuv0ohzzcjc8acueazun96i9" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Точанка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 11
 |Плошча басейна          = 48
 |Басейн                  = Сіняя (рака)/Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2,5 км на поўнач ад вёскі [[Старое Сяло (Асіповіцкі раён)|Старое Сяло]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 12|s_lat_sec = 27
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 42|s_lon_sec = 55
 |Вусце                   = Сіняя (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 1,5 км на ўсход ад вёскі [[Малоціна (Асіповіцкі раён)|Малоціна]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 16|m_lat_sec = 39.5
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 37|m_lon_sec = 16.3
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Асіповіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''То́чанка, Тучанка&lt;ref name=&quot;cri&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, Каранскі канал''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі, што цяпер пазначаецца як [[Сіняя (рака)|Сіняя]] (басейн [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. (ПГМ) рака пазначаная як Крадуч (&quot;Крадучь&quot;). Гэта апошні, правы прыток ракі Сініцы (цяпер [[Сіняя (рака)|Сіняя]]), якая неўзабаве справа ўцякае ў раку Сінію (цяпер [[Пратасевіцкі канал]]).

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 48 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 м/км. Пачынаецца з сеткі [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў за 2,5 км у напрамку на поўнач ад вёскі [[Старое Сяло (Асіповіцкі раён)|Старое Сяло]], ва ўрочышчы Гальчаўка. Упадае ў Сінюю каля паўднёвай ўскраіны горада [[Асіповічы]], за 1,5 км на ўсход ад вёскі [[Малоціна (Асіповіцкі раён)|Малоціна]]. Вадазбор у межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. [[Рэчышча]] Точанкі [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|5|||95}}
* {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-106. Выданне 1984 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>ee8auebhuv0ohzzcjc8acueazun96i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209380</id>
      <parentid>5209377</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5209380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5821" sha1="oaov8qyzcm1wok7u5iciebjrk34tr19" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Точанка
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 11
 |Плошча басейна          = 48
 |Басейн                  = Сіняя (рака)/Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= за 2,5 км на поўнач ад вёскі [[Старое Сяло (Асіповіцкі раён)|Старое Сяло]]
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 12|s_lat_sec = 27
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 42|s_lon_sec = 55
 |Вусце                   = Сіняя (рака)
  |Месцазнаходжанне вусця = за 1,5 км на ўсход ад вёскі [[Малоціна (Асіповіцкі раён)|Малоціна]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 16|m_lat_sec = 39.5
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 37|m_lon_sec = 16.3
 |Ухіл ракі              = 0,5
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Магілёўская вобласць
   |Раён                 = Асіповіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''То́чанка, Тучанка&lt;ref name=&quot;cri&quot;&gt;[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, Каранскі канал''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі, што цяпер пазначаецца як [[Сіняя (рака)|Сіняя]] (басейн [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]).

== Назва ==
На карце XVIII ст. (ПГМ) рака пазначаная як '''Крадуч''' (&quot;Крадучь&quot;). Гэта апошні, правы прыток ракі Сініцы (цяпер [[Сіняя (рака)|Сіняя]]), якая неўзабаве справа ўцякае ў раку Сінію (цяпер [[Пратасевіцкі канал]]).

На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака пазначаецца як '''Крадаўка''' (&quot;Крадувка&quot;).

На рацэ вёска [[Караны]], таму Каранскі канал.

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 48 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 м/км. Пачынаецца з сеткі [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў за 2,5 км у напрамку на поўнач ад вёскі [[Старое Сяло (Асіповіцкі раён)|Старое Сяло]], ва ўрочышчы Гальчаўка. Упадае ў Сінюю каля паўднёвай ўскраіны горада [[Асіповічы]], за 1,5 км на ўсход ад вёскі [[Малоціна (Асіповіцкі раён)|Малоціна]]. Вадазбор у межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. [[Рэчышча]] Точанкі [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|5|||95}}
* {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-106. Выданне 1984 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»]{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>oaov8qyzcm1wok7u5iciebjrk34tr19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалезінка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546596</id>
    <revision>
      <id>5209663</id>
      <parentid>4977670</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="da2c9vfdga8viji48ywg5n9y98h1o0r" xml:space="preserve">{{значэнні2|Жалезінка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жалезінка''' ({{lang-kz|Железинка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жалезінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554230100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 5956 чалавек (2945 мужчын і 3011 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5190 чалавек (2425 мужчын і 2765 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>da2c9vfdga8viji48ywg5n9y98h1o0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Захараўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546597</id>
    <revision>
      <id>5209654</id>
      <parentid>4977867</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="5g1uqvqmi5z8y89ie9mvvhcwo0k9i91" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Захараўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Захараўка''' ({{lang-kz|Захаровка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалезінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554230200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 414 чалавек (200 мужчын і 214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 278 чалавек (146 мужчын і 132 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>5g1uqvqmi5z8y89ie9mvvhcwo0k9i91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акайын (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546598</id>
    <revision>
      <id>5209701</id>
      <parentid>4976905</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1963" sha1="6e6kys9gobhweezzoww00stlyh91qoq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акайын}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акайын''' ({{lang-kz|Аққайың}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалезінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554230300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 314 чалавек (156 мужчын і 158 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 164 чалавекі (79 мужчын і 85 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>6e6kys9gobhweezzoww00stlyh91qoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маісееўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546599</id>
    <revision>
      <id>5209648</id>
      <parentid>5017546</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="py85b57xzniudzh06x8mfwvr44me7xc" xml:space="preserve">{{значэнні|Маісееўка (значэнні)}}
{{НП-Казахстан}}
'''Маісееўка''' ({{lang-kz|Моисеевка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалезінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554230400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 370 чалавек (181 мужчына і 189 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 337 чалавек (163 мужчыны і 174 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>py85b57xzniudzh06x8mfwvr44me7xc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пяцірыжск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546600</id>
    <revision>
      <id>5209642</id>
      <parentid>4979271</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="spgyn9zzunhfuku9g0gaeanwu3lq9j6" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Пяцірыжск''' ({{lang-kz|Пятирыжск}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалезінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554230500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (146 мужчын і 127 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 205 чалавек (108 мужчын і 97 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>spgyn9zzunhfuku9g0gaeanwu3lq9j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актау (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546601</id>
    <revision>
      <id>5209700</id>
      <parentid>4977011</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="5wwi41oyf71gaw519zd85br9jqu3oai" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актау}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актау''' ({{lang-kz|Ақтау}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 554233100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 817 чалавек (394 мужчыны і 423 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 415 чалавек (188 мужчын і 227 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>5wwi41oyf71gaw519zd85br9jqu3oai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалтаптык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546602</id>
    <revision>
      <id>5209661</id>
      <parentid>4977679</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="kzmp246ckar51lc1v12ugis8eqn590b" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жалтаптык''' ({{lang-kz|Жолтаптық}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 554233300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 317 чалавек (154 мужчыны і 163 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 133 чалавекі (69 мужчын і 64 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>kzmp246ckar51lc1v12ugis8eqn590b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаколь (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546603</id>
    <revision>
      <id>5209698</id>
      <parentid>4977048</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="mzwffrx6hzml7op1pzsi31kkworloev" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Алаколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Алаколь''' ({{lang-kz|Алакөл}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Алакольскай сельскай акругі. Код КАТА — 554235100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1135 чалавек (575 мужчын і 560 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 776 чалавек (395 мужчын і 381 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>mzwffrx6hzml7op1pzsi31kkworloev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шапколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546604</id>
    <revision>
      <id>5209627</id>
      <parentid>4981049</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Шыпкуль]] у [[Шапколь]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>4981049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="5ns48mdonyh4sbw192mcwfclvnkokwe" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Шыпкуль
 |казахская назва      = Шөпкөл
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жалезінскі раён
 |раён у табліцы         = Жалезінскі раён{{!}}Жалезінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Алакольская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Алакольская сельская акруга{{!}}Алакольская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = 0
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 554235200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Шыпкуль''' ({{lang-kz|Шөпкөл}}) — былое сяло ў [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіла ў склад Алакольскай сельскай акругі. Скасавана 12 кастрычніка 2012 года, яго тэрыторыя далучана да складу сяла Алаколь  Алакольскай сельскай акругі. Код КАТА — 554235200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 227 чалавек (111 мужчын і 116 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных 2009 года, у сяле не было пастаяннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>5ns48mdonyh4sbw192mcwfclvnkokwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209630</id>
      <parentid>5209627</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="ov1dctgjdpu5dbr0ql2cxz8n0oug8vc" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шапколь''' ({{lang-kz|Шөпкөл}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіла ў склад Алакольскай сельскай акругі. Скасавана 12 кастрычніка 2012 года, яго тэрыторыя далучана да складу сяла Алаколь  Алакольскай сельскай акругі. Код КАТА — 554235200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 227 чалавек (111 мужчын і 116 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных 2009 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>ov1dctgjdpu5dbr0ql2cxz8n0oug8vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башмачнае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546605</id>
    <revision>
      <id>5209697</id>
      <parentid>4977330</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="key8vol2qbbq75berxawkbs1ahocmdl" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Башмачнае''' ({{lang-kz|Башмачное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Башмачынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554237100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1275 чалавек (620 мужчын і 655 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 820 чалавек (392 мужчыны і 428 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>key8vol2qbbq75berxawkbs1ahocmdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546606</id>
    <revision>
      <id>5209710</id>
      <parentid>4976837</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1948" sha1="l9nqewebrqj1skb5ejojplnjt6yuaaf" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Абай}}
{{НП-Казахстан}}
'''Абай''' ({{lang-kz|Абай}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Башмачынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554237200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 171 чалавек (78 мужчын і 93 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 85 чалавек (39 мужчын і 46 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>l9nqewebrqj1skb5ejojplnjt6yuaaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берагавое (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546607</id>
    <revision>
      <id>5209696</id>
      <parentid>4977368</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="fwvwiho1gjklwuhgg4l79n65xkpfmtf" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Берагавое}}
{{НП-Казахстан}}
'''Берагавое''' ({{lang-kz|Береговое}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Башмачынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554237300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 391 чалавек (199 мужчын і 192 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 284 чалавекі (133 мужчыны і 151 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>fwvwiho1gjklwuhgg4l79n65xkpfmtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кузьміно (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546608</id>
    <revision>
      <id>5209651</id>
      <parentid>4978790</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1970" sha1="0lxln3ucx16ewlsdz3texgt2wft1w7y" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кузьміно}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кузьміно''' ({{lang-kz|Кузьмино}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Башмачынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554237500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 267 чалавек (142 мужчыны і 125 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (95 мужчын і 80 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>0lxln3ucx16ewlsdz3texgt2wft1w7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546610</id>
    <revision>
      <id>5209683</id>
      <parentid>4977512</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2014" sha1="qmqk94vjo88gh3kv096vzkzde4kt1df" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Вясёлая Рошча}}
{{НП-Казахстан}}
'''Вясёлая Рошча''' ({{lang-kz|Веселая Роща}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Вясёларошчынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554241100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 988 чалавек (483 мужчыны і 505 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 837 чалавек (415 мужчын і 422 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>qmqk94vjo88gh3kv096vzkzde4kt1df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуйсеке (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546611</id>
    <revision>
      <id>5209671</id>
      <parentid>4977582</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="leb563ycc2yq7uzw438mb8f6fxb6dg4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Дуйсеке}}
{{НП-Казахстан}}
'''Дуйсеке''' ({{lang-kz|Дүйсеке}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вясёларошчынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554241200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 250 чалавек (122 мужчыны і 128 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 128 чалавек (63 мужчыны і 65 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>leb563ycc2yq7uzw438mb8f6fxb6dg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209672</id>
      <parentid>5209671</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дзюсеке (Паўладарская вобласць)]] у [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5209671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="leb563ycc2yq7uzw438mb8f6fxb6dg4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Дуйсеке}}
{{НП-Казахстан}}
'''Дуйсеке''' ({{lang-kz|Дүйсеке}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вясёларошчынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554241200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 250 чалавек (122 мужчыны і 128 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 128 чалавек (63 мужчыны і 65 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>leb563ycc2yq7uzw438mb8f6fxb6dg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанабірлік (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546612</id>
    <revision>
      <id>5209655</id>
      <parentid>4977721</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="rjy8mlnqe8jg1tmzlxd5rfqewgz132e" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жанабірлік}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жанабірлік''' ({{lang-kz|Жаңабірлік}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вясёларошчынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554241300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 159 чалавек (82 мужчыны і 77 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 114 чалавек (57 мужчын і 57 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>rjy8mlnqe8jg1tmzlxd5rfqewgz132e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славянаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546613</id>
    <revision>
      <id>5209639</id>
      <parentid>4979487</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2074" sha1="g4kuiyoyto6a63d3fcmcwlzu5ps21sj" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Славянаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Славянаўка''' ({{lang-kz|Славяновка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вясёларошчынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554241400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 227 чалавек (118 мужчын і 109 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 119 чалавек (63 мужчыны і 56 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>g4kuiyoyto6a63d3fcmcwlzu5ps21sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Енбекшы (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546614</id>
    <revision>
      <id>5209667</id>
      <parentid>4977618</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="lna8j2duwr7c139vfh6zbvuz102hk95" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Енбекшы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Енбекшы''' ({{lang-kz|Еңбекші}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Енбекшынскай сельскай акругі. Код КАТА — 554243100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 925 чалавек (452 мужчыны і 473 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 471 чалавек (233 мужчыны і 238 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>lna8j2duwr7c139vfh6zbvuz102hk95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абознае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546615</id>
    <revision>
      <id>5209709</id>
      <parentid>4941136</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1861" sha1="9poowglg2l8kad6zknctegqv8aofnze" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Абознае''' ({{lang-kz|Обозное}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Валіханава (Паўладарская вобласць)|Валіханава]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 81 чалавек (44 мужчыны і 37 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 51 чалавек (29 мужчын і 22 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>9poowglg2l8kad6zknctegqv8aofnze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жана Жулдыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546616</id>
    <revision>
      <id>5209658</id>
      <parentid>4977701</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="1k35u34lim3sizi6piihun7f6o4cxjr" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жана Жулдыз''' ({{lang-kz|Жаңа жұлдыз}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Казахстанскай сельскай акругі. Код КАТА — 554247100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1183 чалавекі (587 мужчын і 596 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 921 чалавек (445 мужчын і 476 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>1k35u34lim3sizi6piihun7f6o4cxjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546617</id>
    <revision>
      <id>5209664</id>
      <parentid>4977643</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="t9rvulx66ro0d7jaukzpw0uz5ch3onb" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ескара''' ({{lang-kz|Есқара}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Казахстанскай сельскай акругі. Код КАТА — 554247200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 314 чалавек (157 мужчын і 157 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 241 чалавек (120 мужчын і 121 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>t9rvulx66ro0d7jaukzpw0uz5ch3onb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екішэк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546618</id>
    <revision>
      <id>5209669</id>
      <parentid>4977608</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="rt8e0t0ltu7zlwn0bmttge3qvuc9503" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Екішэк''' ({{lang-kz|Екіішек}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Казахстанскай сельскай акругі. Код КАТА — 554247300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 251 чалавек (137 мужчын і 114 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 167 чалавек (90 мужчын і 77 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>rt8e0t0ltu7zlwn0bmttge3qvuc9503</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лясное (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546619</id>
    <revision>
      <id>5209649</id>
      <parentid>4978928</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="fxgcymkzjvbe6dr5ywl0hnzkwovadt1" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Лясное}}
{{НП-Казахстан}}
'''Лясное''' ({{lang-kz|Лесное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 554249100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 772 чалавекі (371 мужчына і 401 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 464 чалавекі (224 мужчыны і 240 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>fxgcymkzjvbe6dr5ywl0hnzkwovadt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крупскае (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546620</id>
    <revision>
      <id>5209652</id>
      <parentid>4978778</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="mypymaox754505fb8iiz9rulmo2u5dd" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Крупскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Крупскае''' ({{lang-kz|Крупское}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 554249200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 229 чалавек (119 мужчын і 110 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 198 чалавек (99 мужчын і 99 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>mypymaox754505fb8iiz9rulmo2u5dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акцябрскае (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546621</id>
    <revision>
      <id>5209699</id>
      <parentid>4941151</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1902" sha1="hwkkk4qe0dpdl6rvugqtjfh1f11w131" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акцябрскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акцябрскае''' ({{lang-kz|Октябрьское}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 184 чалавекі (93 мужчыны і 91 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 144 чалавекі (72 мужчыны і 72 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>hwkkk4qe0dpdl6rvugqtjfh1f11w131</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раздзельнае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546622</id>
    <revision>
      <id>5209640</id>
      <parentid>4979332</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="jafsy4g4jqatxiuo4544xwtno38ubxb" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Раздзельнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Раздзельнае''' ({{lang-kz|Раздельное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 554249400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 215 чалавек (115 мужчын і 100 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 104 чалавекі (56 мужчын і 48 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>jafsy4g4jqatxiuo4544xwtno38ubxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546623</id>
    <revision>
      <id>5209646</id>
      <parentid>4979043</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2084" sha1="9sypxvk0fthykbdhngjbvgh40a3stb2" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Міхайлаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Міхайлаўка''' ({{lang-kz|Михайловка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Міхайлаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554253100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2313 чалавек (1108 мужчын і 1205 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1376 чалавек (675 мужчын і 701 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>9sypxvk0fthykbdhngjbvgh40a3stb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благадатнае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546624</id>
    <revision>
      <id>5209695</id>
      <parentid>4941149</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="o8zwrm0fnjzdwoayew4y118z1m7m0rb" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Благадатнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Благадатнае''' ({{lang-kz|Благодатное}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 193 чалавекі (94 мужчыны і 99 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 55 чалавек (29 мужчын і 26 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>o8zwrm0fnjzdwoayew4y118z1m7m0rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красноўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546625</id>
    <revision>
      <id>5209653</id>
      <parentid>4978770</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1982" sha1="gljtecpj5b80qybw3fgdf3hewvs5441" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Красноўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Красноўка''' ({{lang-kz|Красновка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Міхайлаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554253300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 266 чалавек (132 мужчыны і 134 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 165 чалавек (82 мужчыны і 83 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>gljtecpj5b80qybw3fgdf3hewvs5441</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мынколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546626</id>
    <revision>
      <id>5209645</id>
      <parentid>4979065</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="f2jxnevrla8fwlym9spf4s940oyechg" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Мынколь''' ({{lang-kz|Мыңкөл}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Міхайлаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554253400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 582 чалавекі (285 мужчын і 297 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 418 чалавек (213 мужчын і 205 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>f2jxnevrla8fwlym9spf4s940oyechg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546627</id>
    <revision>
      <id>5209644</id>
      <parentid>4979215</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2090" sha1="8ggak8yhn8y8j3tvtk0mcar8dmcnweg" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Петрапаўлаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Петрапаўлаўка''' ({{lang-kz|Петропавловка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Міхайлаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554253500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 452 чалавекі (229 мужчын і 223 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 330 чалавек (161 мужчына і 169 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>8ggak8yhn8y8j3tvtk0mcar8dmcnweg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царкоўнае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546628</id>
    <revision>
      <id>5209632</id>
      <parentid>4980907</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2067" sha1="ihpqvxvdfy3djgibivvi28p4gi9ij4p" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Царкоўнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Царкоўнае''' ({{lang-kz|Церковное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Навамірскай сельскай акругі. Код КАТА — 554255100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 721 чалавек (353 мужчыны і 368 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 495 чалавек (255 мужчын і 240 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>ihpqvxvdfy3djgibivvi28p4gi9ij4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546629</id>
    <revision>
      <id>5209647</id>
      <parentid>4979007</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="dy7zdnmopotcgqezvtiqibeftx9ixfd" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Маркатай''' ({{lang-kz|Марқатай}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіла ў склад Навамірскай сельскай акругі. Скасаваны 12 кастрычніка 2012 года, яго тэрыторыя далучана да складу аула Царкоўнае Навамірскай сельскай акругі&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V12P0003255 http://adilet.zan.kz/rus/docs/V12P0003255 Об упразднении села Маркатай и включении его территории в состав села Церковное Новомирского сельского округа Железинского района Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Код КАТА — 554255200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 136 чалавек (75 мужчын і 61 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 26 чалавек (17 мужчын і 9 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>dy7zdnmopotcgqezvtiqibeftx9ixfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546630</id>
    <revision>
      <id>5209702</id>
      <parentid>4976864</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)]] у [[Майлы]]: з 2023 года - новая назва</comment>
      <origin>4976864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="6fuwh8jfr3ppgu1lvyhtssyzhht67wa" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Азёрнае}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Азёрнае
 |казахская назва      = Озерное
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жалезінскі раён
 |раён у табліцы         = Жалезінскі раён{{!}}Жалезінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Азярноўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Азярноўская сельская акруга{{!}}Азярноўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 218
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 554257100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Азёрнае''' ({{lang-kz|Озерное}}) — сяло ў [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Азярноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554257100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 648 чалавек (311 мужчын і 337 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 218 чалавек (114 мужчын і 104 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>6fuwh8jfr3ppgu1lvyhtssyzhht67wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209705</id>
      <parentid>5209702</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2011" sha1="6v7rwtxnevi1npt0oyyaja0b7l72dma" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Азёрнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Майлы''', да 2023 года - '''Азёрнае''' ({{lang-kz|Озерное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майлыскай сельскай акругі. Код КАТА — 554257100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 648 чалавек (311 мужчын і 337 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавек (114 мужчын і 104 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>6v7rwtxnevi1npt0oyyaja0b7l72dma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209706</id>
      <parentid>5209705</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="c6yl3g0xw7pl9spf9lbbpvajcvpu77i" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Азёрнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Майлы''', да 2023 года — '''Азёрнае''' ({{lang-kz|Озерное}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майлыскай сельскай акругі. Код КАТА — 554257100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 648 чалавек (311 мужчын і 337 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавек (114 мужчын і 104 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>c6yl3g0xw7pl9spf9lbbpvajcvpu77i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамбыл (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546631</id>
    <revision>
      <id>5209659</id>
      <parentid>4941146</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1882" sha1="qgjvzsmcguapv3wumapg7ycnomm3k28" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жамбыл}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жамбыл''' ({{lang-kz|Жамбыл}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 349 чалавек (187 мужчын і 162 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 83 чалавекі (44 мужчыны і 39 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>qgjvzsmcguapv3wumapg7ycnomm3k28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанабет (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546632</id>
    <revision>
      <id>5209656</id>
      <parentid>4941147</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="5mbybuchd8m8d71xwc1fxa2tq61dl0k" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жанабет}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жанабет''' ({{lang-kz|Жаңабет}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 279 чалавек (147 мужчын і 132 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 147 чалавек (73 мужчыны і 74 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>5mbybuchd8m8d71xwc1fxa2tq61dl0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546633</id>
    <revision>
      <id>5209643</id>
      <parentid>5072394</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="lqy5aji8v0itoufz0rv2abh6v4gzkoi" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Прыіртышскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Прыіртышскае''' ({{lang-kz|Прииртышское}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Прыіртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554259100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1053 чалавекі (522 мужчыны і 531 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 796 чалавек (391 мужчына і 405 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>lqy5aji8v0itoufz0rv2abh6v4gzkoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бязводнае (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546634</id>
    <revision>
      <id>5209694</id>
      <parentid>4941141</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="k3cbtgnbz1u3357p8fsgwycj3ceo33z" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Бязводнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Бязводнае''' ({{lang-kz|Безводное}}) — былы [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 169 чалавек (82 мужчыны і 87 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 75 чалавек (37 мужчын і 38 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>k3cbtgnbz1u3357p8fsgwycj3ceo33z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Груздзеўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546635</id>
    <revision>
      <id>5209680</id>
      <parentid>4977535</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1977" sha1="hlivbzbdvd2kdidof9wnqtmrexnxy85" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Груздзеўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Груздзеўка''' ({{lang-kz|Груздевка}}) — [[аул]] у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прыіртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554259300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 110 чалавек (52 мужчыны і 58 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 65 чалавек (39 мужчын і 26 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>hlivbzbdvd2kdidof9wnqtmrexnxy85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сцяпное (Жалезінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546636</id>
    <revision>
      <id>5209638</id>
      <parentid>4941142</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="cln72nxvbumsaest00fd4xr6z5d5r2i" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сцяпное}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сцяпное''' ({{lang-kz|Степное}}) — былы аул у [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У верасні 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад аула [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18P0006090 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Павлодарской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 163 чалавекі (90 мужчын і 73 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 53 чалавекі (30 мужчын і 23 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>cln72nxvbumsaest00fd4xr6z5d5r2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урлітабэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546637</id>
    <revision>
      <id>5209271</id>
      <parentid>4980856</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="ruwstvz1iuq4dfqb7wwfevnb8qezv26" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Урлюцюб''' ({{lang-kz|Өрлітөбе}}) — [[аул]] у  [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прыіртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554259500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 306 чалавек (142 мужчыны і 164 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 124 чалавекі (64 мужчыны і 60 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>ruwstvz1iuq4dfqb7wwfevnb8qezv26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209272</id>
      <parentid>5209271</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Урлюцюб]] у [[Урлітабэ]]</comment>
      <origin>5209271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="ruwstvz1iuq4dfqb7wwfevnb8qezv26" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Урлюцюб''' ({{lang-kz|Өрлітөбе}}) — [[аул]] у  [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прыіртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554259500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 306 чалавек (142 мужчыны і 164 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 124 чалавекі (64 мужчыны і 60 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>ruwstvz1iuq4dfqb7wwfevnb8qezv26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209636</id>
      <parentid>5209272</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5209636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="h7xtj3j6gyawu895oqrfz6kuzy0olrn" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Урлітабэ''' ({{lang-kz|Өрлітөбе}}) — [[аул]] у  [[Жалезінскі раён|Жалезінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прыіртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554259500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 306 чалавек (142 мужчыны і 164 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 124 чалавекі (64 мужчыны і 60 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жалезінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жалезінскага раёна]]</text>
      <sha1>h7xtj3j6gyawu895oqrfz6kuzy0olrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Жалезінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>546640</id>
    <revision>
      <id>5209275</id>
      <parentid>5183411</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="i7qa0zi6bf2eglupxcjq9ydu6ilxlfn" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жалезінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жалезінскі раён|Жалезінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Паўладарская вобласць)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Абознае (Паўладарская вобласць)|Абознае]] •}}
{{nobr| [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]] •}}
{{nobr| [[Акайын (Паўладарская вобласць)|Аккайын]] •}}
{{nobr| [[Актау (Жалезінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr| [[Акцябрскае (Жалезінскі раён)|Акцябрскае]] •}}
{{nobr| [[Алаколь (Паўладарская вобласць)|Алаколь]] •}}
{{nobr| [[Башмачнае]] •}}
{{nobr| [[Берагавое (Жалезінскі раён)|Берагавое]] •}}
{{nobr| [[Благадатнае (Паўладарская вобласць)|Благадатнае]] •}}
{{nobr| [[Бязводнае (Жалезінскі раён)|Бязводнае]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Паўладарская вобласць)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)|Вясёлая Рошча]] •}}
{{nobr| [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]] •}}
{{nobr| [[Дзюсеке (Паўладарская вобласць)|Дзюсеке]] •}}
{{nobr| [[Екішэк]] •}}
{{nobr| [[Енбекшы (Жалезінскі раён)|Енбекшы]] •}}
{{nobr| [[Ескара]] •}}
{{nobr| [[Жалезінка (Паўладарская вобласць)|Жалезінка]] •}}
{{nobr| [[Жалтаптык]] •}}
{{nobr| [[Жамбыл (Жалезінскі раён)|Жамбыл]] •}}
{{nobr| [[Жана Жулдыз]] •}}
{{nobr| [[Жанабет (Жалезінскі раён)|Жанабет]] •}}
{{nobr| [[Жанабірлік (Паўладарская вобласць)|Жанабірлік]] •}}
{{nobr| [[Захараўка (Паўладарская вобласць)|Захараўка]] •}}
{{nobr| [[Красноўка (Паўладарская вобласць)|Красноўка]] •}}
{{nobr| [[Крупскае (Жалезінскі раён)|Крупскае]] •}}
{{nobr| [[Кузьміно (Паўладарская вобласць)|Кузьміно]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Маісееўка (Паўладарская вобласць)|Маісееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Маркатай]]'' •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| [[Мынколь]] •}}
{{nobr| [[Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)|Петрапаўлаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)|Прыіртышскае]] •}}
{{nobr| [[Пяцірыжск]] •}}
{{nobr| [[Раздзельнае (Паўладарская вобласць)|Раздзельнае]] •}}
{{nobr| [[Славянаўка (Паўладарская вобласць)|Славянаўка]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Жалезінскі раён)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| [[Урлітабэ]] •}}
{{nobr| [[Царкоўнае (Паўладарская вобласць)|Царкоўнае]] •}}
{{nobr| ''[[Шыпкуль]]''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i7qa0zi6bf2eglupxcjq9ydu6ilxlfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209631</id>
      <parentid>5209275</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="i6miqrr27ha8weo05266c7zhives7g9" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жалезінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жалезінскі раён|Жалезінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Паўладарская вобласць)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Абознае (Паўладарская вобласць)|Абознае]] •}}
{{nobr| [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]] •}}
{{nobr| [[Акайын (Паўладарская вобласць)|Аккайын]] •}}
{{nobr| [[Актау (Жалезінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr| [[Акцябрскае (Жалезінскі раён)|Акцябрскае]] •}}
{{nobr| [[Алаколь (Паўладарская вобласць)|Алаколь]] •}}
{{nobr| [[Башмачнае]] •}}
{{nobr| [[Берагавое (Жалезінскі раён)|Берагавое]] •}}
{{nobr| [[Благадатнае (Паўладарская вобласць)|Благадатнае]] •}}
{{nobr| [[Бязводнае (Жалезінскі раён)|Бязводнае]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Паўладарская вобласць)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)|Вясёлая Рошча]] •}}
{{nobr| [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]] •}}
{{nobr| [[Дзюсеке (Паўладарская вобласць)|Дзюсеке]] •}}
{{nobr| [[Екішэк]] •}}
{{nobr| [[Енбекшы (Жалезінскі раён)|Енбекшы]] •}}
{{nobr| [[Ескара]] •}}
{{nobr| [[Жалезінка (Паўладарская вобласць)|Жалезінка]] •}}
{{nobr| [[Жалтаптык]] •}}
{{nobr| [[Жамбыл (Жалезінскі раён)|Жамбыл]] •}}
{{nobr| [[Жана Жулдыз]] •}}
{{nobr| [[Жанабет (Жалезінскі раён)|Жанабет]] •}}
{{nobr| [[Жанабірлік (Паўладарская вобласць)|Жанабірлік]] •}}
{{nobr| [[Захараўка (Паўладарская вобласць)|Захараўка]] •}}
{{nobr| [[Красноўка (Паўладарская вобласць)|Красноўка]] •}}
{{nobr| [[Крупскае (Жалезінскі раён)|Крупскае]] •}}
{{nobr| [[Кузьміно (Паўладарская вобласць)|Кузьміно]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Маісееўка (Паўладарская вобласць)|Маісееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Маркатай]]'' •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| [[Мынколь]] •}}
{{nobr| [[Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)|Петрапаўлаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)|Прыіртышскае]] •}}
{{nobr| [[Пяцірыжск]] •}}
{{nobr| [[Раздзельнае (Паўладарская вобласць)|Раздзельнае]] •}}
{{nobr| [[Славянаўка (Паўладарская вобласць)|Славянаўка]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Жалезінскі раён)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| [[Урлітабэ]] •}}
{{nobr| [[Царкоўнае (Паўладарская вобласць)|Царкоўнае]] •}}
{{nobr| ''[[Шапколь]]''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i6miqrr27ha8weo05266c7zhives7g9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209678</id>
      <parentid>5209631</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="mt814dbgslzd27oaxr5gv4x9mcmalqw" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жалезінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жалезінскі раён|Жалезінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Паўладарская вобласць)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Абознае (Паўладарская вобласць)|Абознае]] •}}
{{nobr| [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]] •}}
{{nobr| [[Акайын (Паўладарская вобласць)|Аккайын]] •}}
{{nobr| [[Актау (Жалезінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr| [[Акцябрскае (Жалезінскі раён)|Акцябрскае]] •}}
{{nobr| [[Алаколь (Паўладарская вобласць)|Алаколь]] •}}
{{nobr| [[Башмачнае]] •}}
{{nobr| [[Берагавое (Жалезінскі раён)|Берагавое]] •}}
{{nobr| [[Благадатнае (Паўладарская вобласць)|Благадатнае]] •}}
{{nobr| [[Бязводнае (Жалезінскі раён)|Бязводнае]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Паўладарская вобласць)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)|Вясёлая Рошча]] •}}
{{nobr| [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]] •}}
{{nobr| [[НП Жалезінскага раёна|Дуйсеке]] •}}
{{nobr| [[Екішэк]] •}}
{{nobr| [[Енбекшы (Жалезінскі раён)|Енбекшы]] •}}
{{nobr| [[Ескара]] •}}
{{nobr| [[Жалезінка (Паўладарская вобласць)|Жалезінка]] •}}
{{nobr| [[Жалтаптык]] •}}
{{nobr| [[Жамбыл (Жалезінскі раён)|Жамбыл]] •}}
{{nobr| [[Жана Жулдыз]] •}}
{{nobr| [[Жанабет (Жалезінскі раён)|Жанабет]] •}}
{{nobr| [[Жанабірлік (Паўладарская вобласць)|Жанабірлік]] •}}
{{nobr| [[Захараўка (Паўладарская вобласць)|Захараўка]] •}}
{{nobr| [[Красноўка (Паўладарская вобласць)|Красноўка]] •}}
{{nobr| [[Крупскае (Жалезінскі раён)|Крупскае]] •}}
{{nobr| [[Кузьміно (Паўладарская вобласць)|Кузьміно]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Маісееўка (Паўладарская вобласць)|Маісееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Маркатай]]'' •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| [[Мынколь]] •}}
{{nobr| [[Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)|Петрапаўлаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)|Прыіртышскае]] •}}
{{nobr| [[Пяцірыжск]] •}}
{{nobr| [[Раздзельнае (Паўладарская вобласць)|Раздзельнае]] •}}
{{nobr| [[Славянаўка (Паўладарская вобласць)|Славянаўка]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Жалезінскі раён)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| [[Урлітабэ]] •}}
{{nobr| [[Царкоўнае (Паўладарская вобласць)|Царкоўнае]] •}}
{{nobr| ''[[Шапколь]]''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mt814dbgslzd27oaxr5gv4x9mcmalqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209679</id>
      <parentid>5209678</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="7omk0gmifkrti46kxc4kfhhiixdeul8" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жалезінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жалезінскі раён|Жалезінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Паўладарская вобласць)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Абознае (Паўладарская вобласць)|Абознае]] •}}
{{nobr| [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)|Азёрнае]] •}}
{{nobr| [[Акайын (Паўладарская вобласць)|Аккайын]] •}}
{{nobr| [[Актау (Жалезінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr| [[Акцябрскае (Жалезінскі раён)|Акцябрскае]] •}}
{{nobr| [[Алаколь (Паўладарская вобласць)|Алаколь]] •}}
{{nobr| [[Башмачнае]] •}}
{{nobr| [[Берагавое (Жалезінскі раён)|Берагавое]] •}}
{{nobr| [[Благадатнае (Паўладарская вобласць)|Благадатнае]] •}}
{{nobr| [[Бязводнае (Жалезінскі раён)|Бязводнае]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Паўладарская вобласць)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)|Вясёлая Рошча]] •}}
{{nobr| [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]] •}}
{{nobr| [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)|Дуйсеке]] •}}
{{nobr| [[Екішэк]] •}}
{{nobr| [[Енбекшы (Жалезінскі раён)|Енбекшы]] •}}
{{nobr| [[Ескара]] •}}
{{nobr| [[Жалезінка (Паўладарская вобласць)|Жалезінка]] •}}
{{nobr| [[Жалтаптык]] •}}
{{nobr| [[Жамбыл (Жалезінскі раён)|Жамбыл]] •}}
{{nobr| [[Жана Жулдыз]] •}}
{{nobr| [[Жанабет (Жалезінскі раён)|Жанабет]] •}}
{{nobr| [[Жанабірлік (Паўладарская вобласць)|Жанабірлік]] •}}
{{nobr| [[Захараўка (Паўладарская вобласць)|Захараўка]] •}}
{{nobr| [[Красноўка (Паўладарская вобласць)|Красноўка]] •}}
{{nobr| [[Крупскае (Жалезінскі раён)|Крупскае]] •}}
{{nobr| [[Кузьміно (Паўладарская вобласць)|Кузьміно]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Маісееўка (Паўладарская вобласць)|Маісееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Маркатай]]'' •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| [[Мынколь]] •}}
{{nobr| [[Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)|Петрапаўлаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)|Прыіртышскае]] •}}
{{nobr| [[Пяцірыжск]] •}}
{{nobr| [[Раздзельнае (Паўладарская вобласць)|Раздзельнае]] •}}
{{nobr| [[Славянаўка (Паўладарская вобласць)|Славянаўка]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Жалезінскі раён)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| [[Урлітабэ]] •}}
{{nobr| [[Царкоўнае (Паўладарская вобласць)|Царкоўнае]] •}}
{{nobr| ''[[Шапколь]]''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7omk0gmifkrti46kxc4kfhhiixdeul8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209707</id>
      <parentid>5209679</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3839" sha1="pz937ftytzewavyezcyun1c6e82sbrl" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жалезінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жалезінскі раён|Жалезінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Паўладарская вобласць)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Абознае (Паўладарская вобласць)|Абознае]] •}}
{{nobr| [[Акайын (Паўладарская вобласць)|Акайын]] •}}
{{nobr| [[Актау (Жалезінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr| [[Акцябрскае (Жалезінскі раён)|Акцябрскае]] •}}
{{nobr| [[Алаколь (Паўладарская вобласць)|Алаколь]] •}}
{{nobr| [[Башмачнае]] •}}
{{nobr| [[Берагавое (Жалезінскі раён)|Берагавое]] •}}
{{nobr| [[Благадатнае (Паўладарская вобласць)|Благадатнае]] •}}
{{nobr| [[Бязводнае (Жалезінскі раён)|Бязводнае]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Паўладарская вобласць)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Вясёлая Рошча (Паўладарская вобласць)|Вясёлая Рошча]] •}}
{{nobr| [[Груздзеўка (Паўладарская вобласць)|Груздзеўка]] •}}
{{nobr| [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)|Дуйсеке]] •}}
{{nobr| [[Екішэк]] •}}
{{nobr| [[Енбекшы (Жалезінскі раён)|Енбекшы]] •}}
{{nobr| [[Ескара]] •}}
{{nobr| [[Жалезінка (Паўладарская вобласць)|Жалезінка]] •}}
{{nobr| [[Жалтаптык]] •}}
{{nobr| [[Жамбыл (Жалезінскі раён)|Жамбыл]] •}}
{{nobr| [[Жана Жулдыз]] •}}
{{nobr| [[Жанабет (Жалезінскі раён)|Жанабет]] •}}
{{nobr| [[Жанабірлік (Паўладарская вобласць)|Жанабірлік]] •}}
{{nobr| [[Захараўка (Паўладарская вобласць)|Захараўка]] •}}
{{nobr| [[Красноўка (Паўладарская вобласць)|Красноўка]] •}}
{{nobr| [[Крупскае (Жалезінскі раён)|Крупскае]] •}}
{{nobr| [[Кузьміно (Паўладарская вобласць)|Кузьміно]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Жалезінскі раён)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Маісееўка (Паўладарская вобласць)|Маісееўка]] •}}
{{nobr| [[Майлы]] •}}
{{nobr| ''[[Маркатай]]'' •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Паўладарская вобласць)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| [[Мынколь]] •}}
{{nobr| [[Петрапаўлаўка (Паўладарская вобласць)|Петрапаўлаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыіртышскае (Паўладарская вобласць)|Прыіртышскае]] •}}
{{nobr| [[Пяцірыжск]] •}}
{{nobr| [[Раздзельнае (Паўладарская вобласць)|Раздзельнае]] •}}
{{nobr| [[Славянаўка (Паўладарская вобласць)|Славянаўка]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Жалезінскі раён)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| [[Урлітабэ]] •}}
{{nobr| [[Царкоўнае (Паўладарская вобласць)|Царкоўнае]] •}}
{{nobr| ''[[Шапколь]]''}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pz937ftytzewavyezcyun1c6e82sbrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Домелька</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546731</id>
    <revision>
      <id>5209418</id>
      <parentid>4012799</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <origin>5209418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="sv6mgqyhxeimck4hx3ajjntv8w7evni" xml:space="preserve">{{Рака2
 |Назва                   = Домелька
  |Арыгінальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = 
 |Даўжыня                 = 11
 |Плошча басейна          = 51
 |Басейн                  = Дняпро
 |Басейн рэк              = [[Чорнае мора]]
 |Расход вады             = 
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = ускраіна вёскі [[Багута]]
  |Месцазнаходжанне вытоку= 
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 50
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 48
 |Вусце                   = [[Усяжа (рака)|Усяжа]]
  |Месцазнаходжанне вусця = на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 4|m_lat_sec = 32.0
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 22.5
 |Ухіл ракі              = 2,1
 |Краіна                 = Беларусь
  |Рэгіён                = Мінская вобласць
   |Раён                 = Смалявіцкі раён
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''До́мелька'''&lt;ref name=&quot;epb2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|2}}&lt;/ref&gt; — [[рака]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]).

== Назва ==
На карце 1846 г. рака пазначаная як '''Домля''', а пасля вёскі [[Задомля]] - як Задамлянка. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронім ''Domija'' аднаўляў да *''Domė'' і звязваў хіба з латышскім ''doms'' &quot;глыбіня ў рацэ&quot;&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88-89.&lt;/ref&gt;.

== Водаапісанне ==
Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 51 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля паўднёвай ўскраіны вёскі [[Багута]]. Упадае ва Усяжу на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]. Вадазбор на ўсходняй частцы [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. У ніжнім цячэнні ў вадазборы ракі сетка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў. Рэчышча амаль цалкам каналізаванае.

Каля ракі вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Задомля]]. Каля вёсак Батурынка і Задомля на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]] і [[Сажалка|сажалкі]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 203.
* {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=157|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Усяжы]]</text>
      <sha1>sv6mgqyhxeimck4hx3ajjntv8w7evni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ертыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547235</id>
    <revision>
      <id>5209717</id>
      <parentid>4977909</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2108" sha1="dzg3p11nk68fmywfm2bhb8h30jeghhs" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ертыс''', '''Іртышск'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}} — карта Казахстана&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Ертіс}}) — [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Іртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554630100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 9395 чалавек (4589 мужчын і 4806 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 7772 чалавекі (3686 мужчын і 4086 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>dzg3p11nk68fmywfm2bhb8h30jeghhs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209718</id>
      <parentid>5209717</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Іртышск]] у [[Ертыс]]</comment>
      <origin>5209717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2108" sha1="dzg3p11nk68fmywfm2bhb8h30jeghhs" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ертыс''', '''Іртышск'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}} — карта Казахстана&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Ертіс}}) — [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Іртышскай сельскай акругі. Код КАТА — 554630100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 9395 чалавек (4589 мужчын і 4806 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 7772 чалавекі (3686 мужчын і 4086 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>dzg3p11nk68fmywfm2bhb8h30jeghhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іса Байзакаў (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547240</id>
    <revision>
      <id>5209766</id>
      <parentid>4979567</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло Ісы Байзакава]] у [[Іса Байзакаў (аул)]]</comment>
      <origin>4979567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4067" sha1="kp39oychketuaktrctsiq9jp48sywao" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Сяло Ісы Байзакава
 |казахская назва      = Иса Байзақов
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)
 |раён у табліцы         = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Іртышскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Іса Байзакаўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Іса Байзакаўская сельская акруга{{!}}Іса Байзакаўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 889
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 554639100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Сяло Ісы Байзакава''' ({{lang-kz|Иса Байзақов}}) — сяло ў [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Іса Байзакаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554639100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1906 чалавек (925 мужчын і 981 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 889 чалавек (440 мужчын і 449 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>kp39oychketuaktrctsiq9jp48sywao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209768</id>
      <parentid>5209766</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2074" sha1="talwfdlk6dhfr4mii1y4nynbsyg4xdb" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Іса Байзакаў''' ({{lang-kz|Иса Байзақов}}) — [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Іса Байзакаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554639100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1906 чалавек (925 мужчын і 981 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 889 чалавек (440 мужчын і 449 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>talwfdlk6dhfr4mii1y4nynbsyg4xdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касколь (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547250</id>
    <revision>
      <id>5209762</id>
      <parentid>4978228</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="mgm5kf9w5evtgo7w3dwklqtew00bhl6" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Касколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Касколь''' ({{lang-kz|Қоскөл}}) — [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Каскольскай сельскай адміністрацыі. Код КАТА — 554649100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1210 чалавек (593 мужчыны і 617 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 680 чалавек (341 мужчына і 339 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>mgm5kf9w5evtgo7w3dwklqtew00bhl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панфілаў (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547258</id>
    <revision>
      <id>5209758</id>
      <parentid>4979186</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Панфілава (Паўладарская вобласць)]] у [[Панфілаў (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>4979186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="4xep7ihp6s53b94wii5qi2w7bbze4qb" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Панфілава}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Панфілава
 |казахская назва      = Панфилов
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)
 |раён у табліцы         = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Іртышскі
 |від селішча           = Сельская адміністрацыя
 |селішча               = Панфілаўская сельская адміністрацыя
 |селішча ў табліцы     = Панфілаўская сельская адміністрацыя{{!}}Панфілаўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 781
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 554663100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Панфілава''' ({{lang-kz|Панфилов}}) — сяло ў [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Панфілаўскай сельскай адміністрацыі. Код КАТА — 554663100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1348 чалавек (660 мужчын і 688 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 781 чалавек (382 мужчыны і 399 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Герман Грэф]] (нар. 1964) — расійскі дзяржаўны і банкаўскі дзеяч.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>4xep7ihp6s53b94wii5qi2w7bbze4qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209760</id>
      <parentid>5209758</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="3xbs2g7r9hxqeusadv98w6iurat6t4o" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Панфілава}}
{{НП-Казахстан}}
'''Панфілаў''' ({{lang-kz|Панфилов}}) — [[аул]] у [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Панфілаўскай сельскай адміністрацыі. Код КАТА — 554663100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1348 чалавек (660 мужчын і 688 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 781 чалавек (382 мужчыны і 399 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Герман Грэф]] (нар. 1964) — расійскі дзяржаўны і банкаўскі дзеяч.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Іртышскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]]</text>
      <sha1>3xbs2g7r9hxqeusadv98w6iurat6t4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Іртышскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>547269</id>
    <revision>
      <id>5209757</id>
      <parentid>5200717</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3151" sha1="h6g1ev7967ji06vtsm2v01s7pg6v975" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Іртышскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Агашорын]] •}}
{{nobr| ''[[Акбетэй]]'' •}}
{{nobr| ''[[Актайлак (Паўладарская вобласць)|Актайлак]]'' •}}
{{nobr| [[Амангельды (Паўладарская вобласць)|Амангельды]] •}}
{{nobr| ''[[Бескепе (Паўладарская вобласць)|Бескепе]]'' •}}
{{nobr| [[Буланбай]] •}}
{{nobr| [[Галубоўка (Паўладарская вобласць)|Галубоўка]] •}}
{{nobr| [[Ертыс]] •}}
{{nobr| [[Сяло Ісы Байзакава|Ісы Байзакава]] •}}
{{nobr| [[Караагаш (Паўладарская вобласць)|Караагаш]] •}}
{{nobr| [[Карааткель (Паўладарская вобласць)|Карааткель]] •}}
{{nobr| [[Каракудык (Паўладарская вобласць)|Каракудык]] •}}
{{nobr| [[Касагаш (Паўладарская вобласць)|Касагаш]] •}}
{{nobr| [[Касколь (Паўладарская вобласць)|Касколь]] •}}
{{nobr| ''[[Кастамар (Паўладарская вобласць)|Кастамар]]'' •}}
{{nobr| [[Кенес (Паўладарская вобласць)|Кенес]] •}}
{{nobr| [[Кызылагаш (Паўладарская вобласць)|Кызылагаш]] •}}
{{nobr| [[Кызылжар (Паўладарская вобласць)|Кызылжар]] •}}
{{nobr| [[Кызылкак]] •}}
{{nobr| [[Леніна (Паўладарская вобласць)|Леніна]] •}}
{{nobr| [[Лугавое (Іртышскі раён)|Лугавое]] •}}
{{nobr| [[Майканыр]] •}}
{{nobr| [[Панфілава (Паўладарская вобласць)|Панфілава]] •}}
{{nobr| [[Севернае (Паўладарская вобласць)|Севернае]] •}}
{{nobr| [[Селеты]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Северная сельская акруга)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| ''[[Табелес]]'' •}}
{{nobr| [[Тагузак (Паўладарская вобласць)|Тагузак]] •}}
{{nobr| ''[[Таскудык (Іртышскі раён)|Таскудык]]'' (''скасаваны'') •}}
{{nobr| [[Тохта (Паўладарская вобласць)|Тохта]] •}}
{{nobr| [[Узынсу]] •}}
{{nobr| [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)|Ульгілі]] •}}
{{nobr| ''[[Шубарат]]'' •}}
{{nobr| [[Ынтымак (Іртышскі раён)|Ынтымак]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h6g1ev7967ji06vtsm2v01s7pg6v975</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209769</id>
      <parentid>5209757</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3147" sha1="hugto1dq3zdvh2batjyb1tsl63q308c" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Іртышскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Агашорын]] •}}
{{nobr| ''[[Акбетэй]]'' •}}
{{nobr| ''[[Актайлак (Паўладарская вобласць)|Актайлак]]'' •}}
{{nobr| [[Амангельды (Паўладарская вобласць)|Амангельды]] •}}
{{nobr| ''[[Бескепе (Паўладарская вобласць)|Бескепе]]'' •}}
{{nobr| [[Буланбай]] •}}
{{nobr| [[Галубоўка (Паўладарская вобласць)|Галубоўка]] •}}
{{nobr| [[Ертыс]] •}}
{{nobr| [[Іса Байзакаў (аул)|Іса Байзакаў]] •}}
{{nobr| [[Караагаш (Паўладарская вобласць)|Караагаш]] •}}
{{nobr| [[Карааткель (Паўладарская вобласць)|Карааткель]] •}}
{{nobr| [[Каракудык (Паўладарская вобласць)|Каракудык]] •}}
{{nobr| [[Касагаш (Паўладарская вобласць)|Касагаш]] •}}
{{nobr| [[Касколь (Паўладарская вобласць)|Касколь]] •}}
{{nobr| ''[[Кастамар (Паўладарская вобласць)|Кастамар]]'' •}}
{{nobr| [[Кенес (Паўладарская вобласць)|Кенес]] •}}
{{nobr| [[Кызылагаш (Паўладарская вобласць)|Кызылагаш]] •}}
{{nobr| [[Кызылжар (Паўладарская вобласць)|Кызылжар]] •}}
{{nobr| [[Кызылкак]] •}}
{{nobr| [[Леніна (Паўладарская вобласць)|Леніна]] •}}
{{nobr| [[Лугавое (Іртышскі раён)|Лугавое]] •}}
{{nobr| [[Майканыр]] •}}
{{nobr| [[Панфілава (Паўладарская вобласць)|Панфілава]] •}}
{{nobr| [[Севернае (Паўладарская вобласць)|Севернае]] •}}
{{nobr| [[Селеты]] •}}
{{nobr| [[Сцяпное (Северная сельская акруга)|Сцяпное]] •}}
{{nobr| ''[[Табелес]]'' •}}
{{nobr| [[Тагузак (Паўладарская вобласць)|Тагузак]] •}}
{{nobr| ''[[Таскудык (Іртышскі раён)|Таскудык]]'' (''скасаваны'') •}}
{{nobr| [[Тохта (Паўладарская вобласць)|Тохта]] •}}
{{nobr| [[Узынсу]] •}}
{{nobr| [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)|Ульгілі]] •}}
{{nobr| ''[[Шубарат]]'' •}}
{{nobr| [[Ынтымак (Іртышскі раён)|Ынтымак]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hugto1dq3zdvh2batjyb1tsl63q308c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анікіна (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548412</id>
    <revision>
      <id>5209772</id>
      <parentid>4977114</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1990" sha1="rqy0p8i1hx1o1a916osw2lum0pzlise" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Анікіна}}
{{НП-Казахстан}}
'''Анікіна''' ({{lang-kz|Аникино}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ільічоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556843200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 109 чалавек (58 мужчын і 51 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 33 чалавекі (17 мужчын і 16 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>rqy0p8i1hx1o1a916osw2lum0pzlise</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксуат (Тарбагатайскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549940</id>
    <revision>
      <id>5209764</id>
      <parentid>4976990</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="75eo9y7rmuztsowyfc53tldku6z821a" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Аксуат}}
{{НП-Казахстан}}
'''Аксуат''' ({{lang-kz|Ақсуат}}) — [[аул]] у [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Аксуацкай сельскай акругі. Код КАТА — 635830100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 7503 чалавекі (3790 мужчын і 3713 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6126 чалавек (3025 мужчын і 3101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1929 годзе]]</text>
      <sha1>75eo9y7rmuztsowyfc53tldku6z821a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці</title>
    <ns>10</ns>
    <id>550474</id>
    <revision>
      <id>5209765</id>
      <parentid>5182178</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5171" sha1="ifir3yx71lrh5z3d6y17qb2g8zxuq0u" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці 
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =

|загаловак1                = Раённы цэнтр
|спіс1                     = аул [[Аксуат (Тарбагатайскі раён)|Аксуат]]

|загаловак2                = Сельскія населеныя пункты
|спіс2                     =
* [[Айнабастау (Тарбагатайскі раён)|Айнабастау]]
* [[Айшылік]]
* [[Акала (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акала]]
* [[Акжар (Тарбагатайскі раён)|Акжар]]
* [[Акжол (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акжол]]
* [[Акмектэп (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акмектэп]]
* [[Алгабас (Тарбагатайскі раён)|Алгабас]]
* [[Асусай]]
* [[Атэген (Усходне-Казахстанская вобласць)|Атэген]]
* [[Ахметбулак]]
* [[Базарга]]
* [[Байтагас]]
* [[Даўлетбай (Тарбагатайскі раён)|Даулетбай]]
* [[Екпін]]
* [[Есім (Усходне-Казахстанская вобласць)|Есім]]
* [[Жаланаш (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жаланаш]]
* [[Жалгызтабе]]
* [[Жалкурылыс]]
* [[Жамбыл (Тарбагатайскі раён)|Жамбыл]]
* [[Жанаауыл (Тарбагатайскі раён)|Жанаауыл]]
* [[Жаналык (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жаналык]]
* [[Жанаталап (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жанаталап]]
* [[Жанацілеу]]
* [[Жангызтал]]
* [[Жантыкей]]
* [[Жэтыарал]]
* [[Кабанбай (Тарбагатайскі раён)|Кабанбай]]
* [[Кажакельды]]
* [[Казахстан (Тарбагатайскі раён)|Казахстан]]
* [[Какбастау (Тарбагатайскі раён)|Какбастау]]
* [[Какжол]]
* [[Какжыра (Тарбагатайскі раён)|Какжыра]]
* [[Кактубек (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кактубек]]
* [[Камысты (Усходне-Казахстанская вобласць)|Камысты]]
* [[Караой (Тарбагатайскі раён)|Караой]]
* [[Карасу (Тарбагатайскі раён)|Карасу]]
* [[Каргыба]]
* [[Кіндыкты]]
* [[Куйган (Тарбагатайскі раён)|Куйган]]
* [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)|Кумколь]]
* [[Кызбай]]
* [[Кызылжулдыз (Тарбагатайскі раён)|Кызылжулдыз]]
* [[Кызылкесек (Тарбагатайскі раён)|Кызылкесек]]
* [[Манырак]]
* [[Мурсалім]]
* [[Сагындык (Тарбагатайскі раён)|Сагындык]]
* [[Сарыален (Тарбагатайскі раён)|Сарыален]]
* [[Сатпаеў (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сатпаеў]]
* [[Серыктэс]]
* [[Сулутал]]
* [[Тамар (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тамар]]
* [[Танамырза]]
* [[Таўке (Усходне-Казахстанская вобласць)|Таўке]]
* [[Тугыл (Тарбагатайскі раён)|Тугыл]]
* [[Уштабэ (Тарбагатайскі раён)|Уштабэ]]
* [[Шалакарда]]
* [[Шарга (сяло)|Шарга]]
* [[Шэнгельды (Тарбагатайскі раён)|Шэнгельды]]

|загаловак3               = Скасаваныя сельскія населеныя пункты 
|спіс3                    =
* ''[[Армандастар]]''
* ''[[Сарыбулак (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сарыбулак]]''
* ''[[Уан]]''
* ''[[Чан (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чан]]''
* ''[[Шэтбагас]]''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Тарбагатайскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ifir3yx71lrh5z3d6y17qb2g8zxuq0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жасалы (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551877</id>
    <revision>
      <id>5209222</id>
      <parentid>4977788</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2281" sha1="5akko65it0wgeunebehz9yc0zpcyx88" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жасалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жасалы''' ({{lang-kz|Жосалы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жасалінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 0 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра пасёлка '''Жасалы'''. Код КАТА — 434630100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 18997 чалавек (9323 мужчыны і 9674 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 18983 чалавекі (9406 мужчын і 9577 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>5akko65it0wgeunebehz9yc0zpcyx88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209223</id>
      <parentid>5209222</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2426" sha1="aom99gcr59mye9cd64j31cxpstbo5x9" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жасалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жасалы''' ({{lang-kz|Жосалы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жасалінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 0 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра пасёлка '''Жасалы'''. Код КАТА — 434630100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 18997 чалавек (9323 мужчыны і 9674 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 18983 чалавекі (9406 мужчын і 9577 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч]], беларускі мастак
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>aom99gcr59mye9cd64j31cxpstbo5x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыірментабэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551878</id>
    <revision>
      <id>5209216</id>
      <parentid>4977577</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дзірментабэ]] у [[Дыірментабэ]]: памылка</comment>
      <origin>4977577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4022" sha1="7tu4h432qzruhdtmxnrnhalhvveodw7" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = станцыя
 |беларуская назва        = Дзірментабэ
 |казахская назва      = Диірментөбе
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Жасалінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Жасалінская сельская акруга{{!}}Жасалінская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 135
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434630200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Дзірментабэ''' ({{lang-kz|Диірментөбе}}) — станцыя ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 129 чалавек (66 мужчын і 63 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 135 чалавек (72 мужчыны і 63 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>7tu4h432qzruhdtmxnrnhalhvveodw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209219</id>
      <parentid>5209216</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2127" sha1="09mdln89967al0vqokubkkk8xcu7g6g" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Дыірментабэ''' ({{lang-kz|Диірментөбе}}) — станцыя ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 129 чалавек (66 мужчын і 63 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 135 чалавек (72 мужчыны і 63 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>09mdln89967al0vqokubkkk8xcu7g6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кемесалган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551879</id>
    <revision>
      <id>5209243</id>
      <parentid>4978261</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2077" sha1="fvejht0g8v8afl09xlk5tg0zrueotgq" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кемесалган''' ({{lang-kz|Кемесалған}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 26 чалавек (15 мужчын і 11 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 17 чалавек (11 мужчын і 6 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>fvejht0g8v8afl09xlk5tg0zrueotgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каркыт (станцыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551880</id>
    <revision>
      <id>5209241</id>
      <parentid>4978209</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2146" sha1="29rsrortlgs4qz9575tbdaf0k0se513" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каркыт}}
{{НП-Казахстан}}
'''Каркыт''' ({{lang-kz|Қорқыт}}) — станцыя ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630600&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 196 чалавек (104 мужчыны і 92 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 202 чалавекі (104 мужчыны і 98 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>29rsrortlgs4qz9575tbdaf0k0se513</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551881</id>
    <revision>
      <id>5209214</id>
      <parentid>4977125</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="m85aczhh07za8h5sfg63o96jkova4qt" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ардазы''' ({{lang-kz|Ордазы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 23 чалавекі (13 мужчын і 10 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 20 чалавек (8 мужчын і 12 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>m85aczhh07za8h5sfg63o96jkova4qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашкаколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551883</id>
    <revision>
      <id>5209269</id>
      <parentid>4981014</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2075" sha1="rbxizmczn3nv1j624w8ujsail96h1wq" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шашкаколь''' ({{lang-kz|Шошқакөл}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жасалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434630900&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3 чалавекі (2 мужчыны і 1 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5 чалавек (4 мужчыны і 1 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>rbxizmczn3nv1j624w8ujsail96h1wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акай (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551884</id>
    <revision>
      <id>5209205</id>
      <parentid>4976901</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="lfytwbrayoponyi5g4c7dp8f2ica99c" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акай}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акай''' ({{lang-kz|Ақай}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акайскай сельскай акругі. Код КАТА — 434633100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1243 чалавекі (629 мужчын і 614 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3853 чалавекі (1972 мужчыны і 1881 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>lfytwbrayoponyi5g4c7dp8f2ica99c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акжар (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551885</id>
    <revision>
      <id>5209206</id>
      <parentid>4976937</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="kkr4fuqvnvr2c9xqj5t1lgxvnt5zz3c" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акжар}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акжар''' ({{lang-kz|Ақжар}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акжарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўдзень ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434635100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2436 чалавек (1309 мужчын і 1127 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 2231 чалавек (1197 мужчын і 1034 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>kkr4fuqvnvr2c9xqj5t1lgxvnt5zz3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таншапагы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551886</id>
    <revision>
      <id>5209254</id>
      <parentid>4979629</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="ger87qf996087950kx63f0d8pnk1sey" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Таншапагы''' ({{lang-kz|Таңшапағы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 434635200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 28 чалавек (15 мужчын і 13 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 62 чалавекі (34 мужчыны і 28 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>ger87qf996087950kx63f0d8pnk1sey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актабэ (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551887</id>
    <revision>
      <id>5209207</id>
      <parentid>4976992</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2334" sha1="j1rzyjd5f1dhv9j2lldb31n779zmt5j" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актабэ}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актабэ''' ({{lang-kz|Ақтөбе}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Актабінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 38 км на поўдзень ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434637100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2066 чалавек (1087 мужчын і 979 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2214 чалавек (1154 мужчыны і 1060 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>j1rzyjd5f1dhv9j2lldb31n779zmt5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахун Алдашбай (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551888</id>
    <revision>
      <id>5209208</id>
      <parentid>4979556</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Алдашбай Ахуна]] у [[Ахун Алдашбай (аул)]]: у гонар ахуна</comment>
      <origin>4979556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="iba7wzsrnxve6qk8z55tiwged0euujb" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Сяло імя Алдашбай Ахуна
 |казахская назва      = Алдашбай Ахун ат.а.
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = сельская акруга імя Алдашбай
 |селішча ў табліцы     = сельская акруга імя Алдашбай{{!}}імя Алдашбай
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 927
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434638100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Сяло імя Алдашбай Ахуна''' ({{lang-kz|Алдашбай Ахун ат.а.}}) — сяло ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт сельскай акругі імя Алдашбай. Код КАТА — 434638100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 947 чалавек (490 мужчын і 457 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 927 чалавек (470 мужчын і 457 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>iba7wzsrnxve6qk8z55tiwged0euujb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209211</id>
      <parentid>5209208</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2150" sha1="60rndzue1i1ddzs4r6mzblbgvv4we1v" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ахун Алдашбай''' ({{lang-kz|Алдашбай Ахун ат.а.}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт сельскай акругі імя Алдашбай. Код КАТА — 434638100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 947 чалавек (490 мужчын і 457 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 927 чалавек (470 мужчын і 457 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>60rndzue1i1ddzs4r6mzblbgvv4we1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турмаганбет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551889</id>
    <revision>
      <id>5209266</id>
      <parentid>4980791</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="dbbdnlptnf55ufriz48yv9ahuoja5y6" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Турмаганбет''' ({{lang-kz|Тұрмағанбет}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Дауылкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 434639100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2347 чалавек (1205 мужчын і 1142 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2240 чалавек (1138 мужчын і 1102 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>dbbdnlptnf55ufriz48yv9ahuoja5y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дур Ангар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551890</id>
    <revision>
      <id>5209221</id>
      <parentid>4977589</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2095" sha1="5omvxodlex6xyw3mm4pqokxgwnjnk3k" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Дур Ангар''' ({{lang-kz|Дүр Оңғар}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жанажолскай сельскай акругі. Код КАТА — 434643100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2229 чалавек (1125 мужчын і 1104 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1726 чалавек (900 мужчын і 826 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>5omvxodlex6xyw3mm4pqokxgwnjnk3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ысмайыл тамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551891</id>
    <revision>
      <id>5209248</id>
      <parentid>4979489</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Смаілтамы]] у [[Ысмайыл тамы]]</comment>
      <origin>4979489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="lnfs026irwjq7qpljgjwsogvph6rwlc" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Смаілтамы
 |казахская назва      = Смайылтамы
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Жанажолская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Жанажолская сельская акруга{{!}}Жанажолская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 35
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434643200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Смаілтамы''' ({{lang-kz|Смайылтамы}}) — сяло ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жанажолскай сельскай акругі. Код КАТА — 434643200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HGmVO2Km?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 чэрвеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 14 чалавек (5 мужчын і 9 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 35 чалавек (18 мужчын і 17 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>lnfs026irwjq7qpljgjwsogvph6rwlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209251</id>
      <parentid>5209248</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2079" sha1="i3bzcu374s9s6v886ijpo8grdfanj07" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ысмайыл тамы''' ({{lang-kz|Ысмайыл тамы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жанажолскай сельскай акругі. Код КАТА — 434643200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HGmVO2Km?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 чэрвеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 14 чалавек (5 мужчын і 9 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 35 чалавек (18 мужчын і 17 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>i3bzcu374s9s6v886ijpo8grdfanj07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалкар (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551892</id>
    <revision>
      <id>5209268</id>
      <parentid>5074684</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1840" sha1="kmq4t9fgthnnagokri83akykhlwzlnq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Шалкар}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шалкар''' ({{lang-kz|Шалқар}}) — былы [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У лістападзе 2018 года аул скасаваны, тэрыторыя далучана да аула [[Дур Ангар]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V18L0006513 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Кызылординской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 15 чалавек (6 мужчын і 9 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5 чалавек (3 мужчыны і 2 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>kmq4t9fgthnnagokri83akykhlwzlnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарэбай бі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551893</id>
    <revision>
      <id>5209255</id>
      <parentid>4979649</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="fub2zps22ie7jndew9e37clbcge6xmp" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тарэбай бі''' ({{lang-kz|Төребай би}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жасалінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 23 км на захад ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434645100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 869 чалавек (445 мужчын і 424 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 526 чалавек (259 мужчын і 267 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>fub2zps22ie7jndew9e37clbcge6xmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірколь (Кармакшынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551894</id>
    <revision>
      <id>5209224</id>
      <parentid>4977908</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Іркольскае]] у [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]: ёсць НП у гэтай жа вобласці са слушнай назвай. На хуткае выдаленне</comment>
      <origin>4977908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="sba7qckpupjzxyf1hgcov5j0y771gem" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Іркольскае
 |казахская назва      = Иіркөл
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Іркольская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Іркольская сельская акруга{{!}}Іркольская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 912
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434653100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Іркольскае''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — сяло ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Іркольскай сельскай акругі. Код КАТА — 434653100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1172 чалавекі (623 мужчыны і 549 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 912 чалавек (472 мужчыны і 440 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>sba7qckpupjzxyf1hgcov5j0y771gem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209232</id>
      <parentid>5209224</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="j30lk0m6n1itrw7lcsc3wzkl2au3v74" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ірколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ірколь''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Іркольскай сельскай акругі. Код КАТА — 434653100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1172 чалавекі (623 мужчыны і 549 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 912 чалавек (472 мужчыны і 440 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>j30lk0m6n1itrw7lcsc3wzkl2au3v74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камекбаеў (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551895</id>
    <revision>
      <id>5209235</id>
      <parentid>4979562</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Камекбаева]] у [[Камекбаеў (аул)]]</comment>
      <origin>4979562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="43lba13gcwfkzngj9ipl8y4xfcfg05e" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Сяло імя Камекбаева
 |казахская назва      = Көмекбаев ат.а.
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 44 |lat_min = 50 |lat_sec = 26.69  |lon_deg = 63 |lon_min = 11 |lon_sec = 39.31
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Камекбаеўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Камекбаеўская сельская акруга{{!}}Камекбаеўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 1063
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434655100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Сяло імя Камекбаева''' ({{lang-kz|Көмекбаев ат.а.}}) — сяло ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камекбаеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 100 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434655100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1301 чалавек (668 мужчын і 633 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1063 чалавекі (544 мужчыны і 519 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>43lba13gcwfkzngj9ipl8y4xfcfg05e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209238</id>
      <parentid>5209235</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2341" sha1="kaw3i7fr68p4veqm3gr9eh7iire4ysb" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Сяло імя Камекбаева''' ({{lang-kz|Көмекбаев ат.а.}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камекбаеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 100 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434655100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1301 чалавек (668 мужчын і 633 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1063 чалавекі (544 мужчыны і 519 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>kaw3i7fr68p4veqm3gr9eh7iire4ysb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209240</id>
      <parentid>5209238</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="hnehts621vsdskibeyq7q1r1sgm4ctx" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Камекбаеў''' ({{lang-kz|Көмекбаев ат.а.}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камекбаеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 100 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434655100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1301 чалавек (668 мужчын і 633 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1063 чалавекі (544 мужчыны і 519 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>hnehts621vsdskibeyq7q1r1sgm4ctx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кекірэлі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551896</id>
    <revision>
      <id>5209242</id>
      <parentid>4978259</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2074" sha1="2gatn7gn8o4w5ipsaifx3phfb72k3sc" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кекірэлі''' ({{lang-kz|Кекірелі}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Камекбаеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 434655200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 13 чалавек (8 мужчын і 5 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 79 чалавек (48 мужчын і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>2gatn7gn8o4w5ipsaifx3phfb72k3sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шабанказган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551897</id>
    <revision>
      <id>5209267</id>
      <parentid>4980961</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="2buh8lmnyav6g1722opkql830ohclkz" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шабанказган''' ({{lang-kz|Шобанқазған}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Камекбаеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 434655700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
Паводле дадзеных 1999 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 483 чалавекі (244 мужчыны і 239 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>2buh8lmnyav6g1722opkql830ohclkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551898</id>
    <revision>
      <id>5209204</id>
      <parentid>4976844</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2311" sha1="b5wk49y9xhfbxz7374qdswwjr7mltzr" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Абыла''' ({{lang-kz|Абыла}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кармакшынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434657100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGkXQcV1?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=30 красавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1207 чалавек (643 мужчыны і 564 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1107 чалавек (580 мужчын і 527 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>b5wk49y9xhfbxz7374qdswwjr7mltzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анаколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551899</id>
    <revision>
      <id>5209213</id>
      <parentid>4977101</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="fhse1npo0ulogkuvu3loojcggtnpyhu" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Анаколь''' ({{lang-kz|Анакөл}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кармакшынскай сельскай акругі. Код КАТА — 434657300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 22 чалавекі (13 мужчын і 9 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 26 чалавек (14 мужчын і 12 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>fhse1npo0ulogkuvu3loojcggtnpyhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызылтам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551900</id>
    <revision>
      <id>5209246</id>
      <parentid>4978881</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="cqa0m4xm16dwkbfo525pcaslz4rx9wp" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызылтам''' ({{lang-kz|Қызылтам}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кармакшынскай сельскай акругі. Код КАТА — 434657400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 371 чалавек (185 мужчын і 186 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 210 чалавек (104 мужчыны і 106 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>cqa0m4xm16dwkbfo525pcaslz4rx9wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куандарыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551901</id>
    <revision>
      <id>5209244</id>
      <parentid>4978780</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="gm7c39wk03d8d55ji9fy4oynu4nxjl7" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Куандарыя''' ({{lang-kz|Қуаңдария}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Куандар’інскай сельскай акругі. Код КАТА — 434659100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1166 чалавек (622 мужчыны і 544 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 926 чалавек (505 мужчын і 421 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>gm7c39wk03d8d55ji9fy4oynu4nxjl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тургантамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551902</id>
    <revision>
      <id>5209265</id>
      <parentid>4979713</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2085" sha1="q0fmc4ftp8hhtvzve5h89igchi72q5n" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тургантамы''' ({{lang-kz|Тұрғантамы}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Куандар’інскай сельскай акругі. Код КАТА — 434659200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 47 чалавек (23 мужчыны і 24 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5 чалавек (3 мужчыны і 2 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>q0fmc4ftp8hhtvzve5h89igchi72q5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарэтам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551903</id>
    <revision>
      <id>5209257</id>
      <parentid>4979650</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="6jrdtdyko0vizwfx0567rquf8jmjew5" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тарэтам''' ({{lang-kz|Төретам}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Тарэтамскай сельскай акругі. Код КАТА — 434663100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 5976 чалавек (3073 мужчыны і 2903 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 9548 чалавек (4929 мужчын і 4619 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1906 годзе]]</text>
      <sha1>6jrdtdyko0vizwfx0567rquf8jmjew5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Інтэрнацыянал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551904</id>
    <revision>
      <id>5209258</id>
      <parentid>4979703</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)]] у [[III Інтэрнацыянал]]</comment>
      <origin>4979703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="sjus4o04dbhum688j6jp1oxkh8pp927" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Трэці інтэрнацыянал}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Трэці інтэрнацыянал
 |казахская назва      = Үшінші интернационал
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 45 |lat_min = 11 |lat_sec = 30.24  |lon_deg = 64 |lon_min = 7 |lon_sec = 44.38
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Кармакшынскі раён
 |раён у табліцы         = Кармакшынскі раён{{!}}Кармакшынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = 3 інтэрнацыянальная сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = 3 інтэрнацыянальная сельская акруга{{!}}3 інтэрнацыянальная
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 2561
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 434665100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Трэці інтэрнацыянал''' ({{lang-kz|Үшінші интернационал}}) — сяло ў [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр 3 інтэрнацыянальнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434665100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2374 чалавекі (1200 мужчын і 1174 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 2561 чалавек (1289 мужчын і 1272 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>sjus4o04dbhum688j6jp1oxkh8pp927</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209261</id>
      <parentid>5209258</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2347" sha1="5mgqzqzurmsrorhfl5gwgvc7smni9og" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''III Інтэрнацыянал''' ({{lang-kz|Үшінші интернационал}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр 3 інтэрнацыянальнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434665100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2374 чалавекі (1200 мужчын і 1174 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 2561 чалавек (1289 мужчын і 1272 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>5mgqzqzurmsrorhfl5gwgvc7smni9og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209263</id>
      <parentid>5209261</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="m2yprkr1knc9dskp3vvys62rrxqjagt" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''III Інтэрнацыянал''' ({{lang-kz|III Интернационал}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр 3 інтэрнацыянальнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра пасёлка [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]]. Код КАТА — 434665100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2374 чалавекі (1200 мужчын і 1174 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 2561 чалавек (1289 мужчын і 1272 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>m2yprkr1knc9dskp3vvys62rrxqjagt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бірлік (Кармакшынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551905</id>
    <revision>
      <id>5209215</id>
      <parentid>4977409</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="7e2pdupjydrl96m2e60ik5o56yz19oj" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Бірлік}}
{{НП-Казахстан}}
'''Бірлік''' ({{lang-kz|Бірлік}}) — [[аул]] у [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад 3 інтэрнацыянальнай сельскай акругі. Код КАТА — 434665200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 132 чалавекі (73 мужчыны і 59 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных 2009 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Кармакшынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармакшынскага раёна]]</text>
      <sha1>7e2pdupjydrl96m2e60ik5o56yz19oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірколь (Кызыларда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551982</id>
    <revision>
      <id>5209227</id>
      <parentid>4977907</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ірколь]] у [[Ірколь (Кызыларда)]]</comment>
      <origin>4977907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="3eyeplakhwvxuz90hum4cnffi6uc17q" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Ірколь
 |казахская назва      = Иіркөл
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Кызылардзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская
 |від раёна              = Гарадская адміністрацыя
 |раён                   = Кызыларда
 |раён у табліцы         = Кызыларда
 |від селішча           = Пасялковая адміністрацыя
 |селішча               = Тасбугецкая пасялковая адміністрацыя
 |селішча ў табліцы     = Тасбугецкая пасялковая адміністрацыя{{!}}Тасбугецкая
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 112
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 431047200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ірколь''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — сяло ў [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Кызыларда|Кызыларды]]. Уваходзіць у склад Тасбугецкай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 431047200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 268 чалавек (137 мужчын і 131 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 112 чалавек (57 мужчын і 55 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Кызыларды}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Кызыларды]]</text>
      <sha1>3eyeplakhwvxuz90hum4cnffi6uc17q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209230</id>
      <parentid>5209227</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="bkz9egu8fu92o5teu6qptqu0w8x9q3k" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ірколь''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Кызыларда|Кызыларды]]. Уваходзіць у склад Тасбугецкай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 431047200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 268 чалавек (137 мужчын і 131 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (57 мужчын і 55 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Кызыларды}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Кызыларды]]</text>
      <sha1>bkz9egu8fu92o5teu6qptqu0w8x9q3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209231</id>
      <parentid>5209230</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="3pza10gt9klkt21oghiab5w2igfz10n" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ірколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ірколь''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Кызыларда|Кызыларды]]. Уваходзіць у склад Тасбугецкай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 431047200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 268 чалавек (137 мужчын і 131 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (57 мужчын і 55 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Кызыларды}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Кызыларды]]</text>
      <sha1>3pza10gt9klkt21oghiab5w2igfz10n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Кармакшынскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>552006</id>
    <revision>
      <id>5209212</id>
      <parentid>3751502</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2222" sha1="evx5caodfbp9qtc7px3jj9m2w1uu8rg" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дзірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Іркольскае]] •}}
{{nobr| [[Сяло імя Камекбаева|ім. Камекбаева]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Смаілтамы]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)|Трэці інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>evx5caodfbp9qtc7px3jj9m2w1uu8rg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209220</id>
      <parentid>5209212</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2222" sha1="9psv1rahi8bshtcq09lagiqz00lv7e3" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Дыірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Іркольскае]] •}}
{{nobr| [[Сяло імя Камекбаева|ім. Камекбаева]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Смаілтамы]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)|Трэці інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9psv1rahi8bshtcq09lagiqz00lv7e3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209233</id>
      <parentid>5209220</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2263" sha1="tjcjo848yj8yn0uh4z92twssclto7zm" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Дыірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Ірколь (Кармакшынскі раён)|Ірколь]] •}}
{{nobr| [[Сяло імя Камекбаева|ім. Камекбаева]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Смаілтамы]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)|Трэці інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tjcjo848yj8yn0uh4z92twssclto7zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209239</id>
      <parentid>5209233</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="kwscx8o7fwi0h0m3z60iopfv20snp2q" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Дыірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Ірколь (Кармакшынскі раён)|Ірколь]] •}}
{{nobr| [[Камекбаеў (аул)|Камекбаеў]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Смаілтамы]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)|Трэці інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kwscx8o7fwi0h0m3z60iopfv20snp2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209253</id>
      <parentid>5209239</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2251" sha1="s4d3jlwcvdyvexquwupx0iqxpyrl4h1" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Дыірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Ірколь (Кармакшынскі раён)|Ірколь]] •}}
{{nobr| [[Камекбаеў (аул)|Камекбаеў]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)|Трэці інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] }}
{{nobr| [[Ысмайыл тамы]] •}}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s4d3jlwcvdyvexquwupx0iqxpyrl4h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209264</id>
      <parentid>5209253</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2156" sha1="pz2ik7mwa6o0fzsiyxmrzf82kqut7l6" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Кармакшынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Кармакшынскі раён|Кармакшынскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[III Інтэрнацыянал]] •}}
{{nobr| [[Абыла]] •}}
{{nobr| [[Акай (Кызылардзінская вобласць)|Акай]] •}}
{{nobr| [[Акжар (Кызылардзінская вобласць)|Акжар]] •}}
{{nobr| [[Актабэ (Кызылардзінская вобласць)|Актабэ]] •}}
{{nobr| [[Ахун Алдашбай (аул)|Ахун Алдашбай]] •}}
{{nobr| [[Анаколь]] •}}
{{nobr| [[Ардазы]] •}}
{{nobr| [[Бірлік (Кармакшынскі раён)|Бірлік]] •}}
{{nobr| [[Дур Ангар]] •}}
{{nobr| [[Дыірментабэ]] •}}
{{nobr| [[Жасалы (Кызылардзінская вобласць)|Жасалы]] •}}
{{nobr| [[Ірколь (Кармакшынскі раён)|Ірколь]] •}}
{{nobr| [[Камекбаеў (аул)|Камекбаеў]] •}}
{{nobr| [[Каркыт (станцыя)|Каркыт]] •}}
{{nobr| [[Кекірэлі]] •}}
{{nobr| [[Кемесалган]] •}}
{{nobr| [[Куандарыя]] •}}
{{nobr| [[Кызылтам]] •}}
{{nobr| [[Сарытагай (Кызылардзінская вобласць)|Сарытагай]] •}}
{{nobr| [[Таншапагы]] •}}
{{nobr| [[Тарэбай бі]] •}}
{{nobr| [[Тарэтам]] •}}
{{nobr| [[Тургантамы]] •}}
{{nobr| [[Турмаганбет]] •}}
{{nobr| [[Шабанказган]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Кызылардзінская вобласць)|Шалкар]] •}}
{{nobr| [[Шашкаколь]] •}}
{{nobr| [[Ысмайыл тамы]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pz2ik7mwa6o0fzsiyxmrzf82kqut7l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бацькаўшчына (усеўкраінскае аб’яднанне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>552100</id>
    <revision>
      <id>5209723</id>
      <parentid>4698040</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14399" sha1="bf4zvlj8p2ty1dgm6tpymdzi9uuzqlp" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Картка:Партыя
 |назва партыі                = Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»
 |назва на мове арыгінала     = {{lang-uk|Всеукраїнське об’єднання «Батьківщина»}}
 |лагатып                     =  Logo of the All-Ukrainian Union &quot;Fatherland&quot;.svg
 |шырыня лагатыпа             = 
 |подпіс                      = 
 |лідар                       = [[Юлія Уладзіміраўна Цімашэнка|Юлія Цімашэнка]] &lt;small&gt;(старшыня і лідар партыі)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
 |прэзідэнт                   =
 |старшыня                    =
 |генеральны сакратар         = 
 |першы сакратар              = 
 |прэзідыум                   = 
 |сакратар                    = 
 |заснавальнік                = 
 |дата заснавання             = [[9 ліпеня]] [[1999]] года
 |дата роспуску               = 
 |аб'яднанне                  = 
 |штаб-кватэра                = {{Сцяг Украіны}} [[Кіеў]]
 |ідэалогія                   =  [[Ліберальны кансерватызм]], [[еўраатлантызм]]
 |інтэрнацыянал               = 
* [[Міжнародны дэмакратычны саюз|МДС]] &lt;small&gt;(асацыіраваны член)&lt;/small&gt;
* [[Еўрапейская народная партыя|ЕНП]] &lt;small&gt;(назіральнік)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.epp.eu/countryPg.asp?cid=39  EPP/UKRAINE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929165123/http://www.epp.eu/countryPg.asp?cid=39 |date=29 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
 |саюзнікі                    =  '''Кааліцыя:'''
* [[Блок Пятра Парашэнкі «Салідарнасць»|БПП «Салідарнасць»]]&lt;ref name =CoalUg&gt;[http://lb.ua/news/2014/11/21/286853_koalitsionnoe_soglashenie_vilozhili.html Коалиционное соглашение выложили в сеть] — Lb.ua, 21 ноября 2014&lt;/ref&gt;  &lt;small&gt;(2014—2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name =LBKriz/&gt;
* «[[Народны фронт (Украіна)|Народны фронт]]»&lt;ref name =CoalUg/&gt; &lt;small&gt;(2014—2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;LBKriz&quot;&gt;[http://lb.ua/news/2016/02/17/328133_batkivshchina_vishla_koalitsii.html «Батькивщина» вышла из коалиции]//LB.ua, 17 февраля 2016&lt;/ref&gt;
* [[Самапомач (партыя)|Аб’яднанне «Самопомач»]]&lt;ref name =CoalUg/&gt; &lt;small&gt;(2014—2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name =LBKriz/&gt;
* [[Радыкальная партия Алега Ляшка|РПЛ]]&lt;ref name =CoalUg/&gt; &lt;small&gt;(2014—2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name = InterfaxOut&gt;[http://interfax.com.ua/news/political/287360.html Ляшко: Радикальная партия выходит из парламентской коалиции, переходит в оппозицию к действующей власти] — Интерфакс-Украина, 1 сентября 2015 года&lt;/ref&gt;
* [[Свабода (партыя)|УА «Свабода»]] &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1409748-batkivshchina-i-svoboda-podpisali-soglashenie-o-sozdanii-koalicii-udar-na-vstrechu-ne-prishel Батькивщина и Свобода подписали соглашение о создании коалиции, УДАР на встречу не пришел] — Корреспондент.net, 19 октября 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Opposition&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2013/05/18/6990157/ Оппозиционные партии договорились о сотрудничестве на выборах президента] — Украинская правда, 18 мая 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name =UPKoal&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/07/24/7032845/ УДАР и &quot;Свобода&quot; вышли из коалиции] — Украінская праўда, 24 ліпеня 2014&lt;/ref&gt;
* [[Украінскі дэмакратычны альянс за рэформы|УДАР]] &lt;small&gt;(2013—2014)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Opposition&quot;/&gt;&lt;ref name =UPKoal/&gt;
'''Саюзнікі:'''
* [[Свабода (партыя)|УА «Свабода»]]
* «[[Грамадзянская пазіцыя (Украіна)|Грамадзянская пазіцыя]]» &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
* «[[За Украіну!]]» &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
* [[Народны рух Украіны|НРУ]] &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
* [[Сацыяльна-хрысціянская партыя (Украіна)|СХП]] &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
'''Увайшлі у склад партыі:'''
* [[Украінская кансерватыўная рэспубліканская партыя|УКРП]]
* «[[Партыя свободных дэмократаў|Яблык]]» &lt;small&gt;(2005—2007)&lt;/small&gt;
* «[[Фронт пераменаў]]»
* «[[Народная самаабарона]]»
* [[Рэформы и парадак|ПРП]]
'''Садзейнічанне на выбарах, уваходжанне&lt;br&gt; прадстаўнікоў у склад партыі:'''&lt;br&gt;
* [[Меджліс крымскататарскага народа]] &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
'''Уваходзіць (-ла) у:'''&lt;br&gt;
* [[Камітэт супраціву дыктатуры|КСД]] &lt;small&gt;(2012—2014)&lt;/small&gt;
* [[Блок Юліі Цімашэнка]] &lt;small&gt;(2001—2012)&lt;/small&gt;
* [[Украінскія правыя (аб’яднанне дэмакратычных сіл)|АДС «Украінскія правыя»]] &lt;small&gt;(2001)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ucipr.kiev.ua/publications/ukraiinska-pravitcia-krok-upered-33-kroki-nazad «Українська Правиця»: крок уперед, 33 кроки назад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141222201216/http://www.ucipr.kiev.ua/publications/ukraiinska-pravitcia-krok-upered-33-kroki-nazad |date=22 снежня 2014 }} — УНЦПД, 29.01.2001&lt;/ref&gt;
 |моладзевая арганізацыя  = [[Бацькаўшчына маладая]]
 |колькасць членаў            =  600 тысяч (сакавік 2012)
 |дэвіз                       = «Партый шмат — Бацькаўшчына адна»&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/news/2005/12/29/76046.html Дэвіз Бацькаўшчыны]&lt;/ref&gt;
 |Месцаў у ніжняй палаце      = {{Партыя/Месцы|88|450|pink}} ([[Вярхоўная рада Украіны 7 склікання|7 скліканне]])
{{Партыя/Месцы|21|450|pink}} ([[Вярхоўная рада Украіны 8 склікання|8 скліканне]])
 |Месцаў у ніжняй палаце_параметр  = [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радзе]]
 |Месцаў у верхняй палаце          = {{Партыя/Месцы|8900|158399|pink}}&lt;ref&gt;[http://www.cvk.gov.ua/wvm2015/pvm002pt001f01=100pt00_t001f01=100.html WWW ІАС &quot;Місцеві вибори&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113225301/http://www.cvk.gov.ua/wvm2015/pvm002pt001f01%3D100pt00_t001f01%3D100.html |date=2015-11-13 }}&lt;/ref&gt;
 |Месцаў у верхняй палаце_параметр = мясцовых саветах
 |Месцаў у Еўрапарламенце     = 
 |гімн                        = 
 |партыйны друк               = 
 |персаналіі                  = Члены «Бацькаўшчыны»
 |афіцыйны сайт               = {{url|http://ba.org.ua/}}{{ref-uk}}
}}
{{Іншыя значэнні|Бацькаўшчына (значэнні)}}
'''Усеўкраі́нскае аб’ядна́нне «Бацькаўшчы́на» ''' ({{lang-uk|Всеукраїнське об’єднання «Батьківщина»}}&lt;ref&gt;{{lang-uk|Батьківщина}} — Бацькаўшчына, Радзіма&lt;/ref&gt;) — палітычная партыя [[Украіна|Украіны]], кіраўніком якой з’яўляецца былы прэм’ер-міністр [[Юлія Уладзіміраўна Цімашэнка]].

У складзе Блока Юліі Цімашэнка партыя «Бацькаўшчына» ўдзельнічала ў рабоце [[Вярхоўная рада Украіны|Вярхоўнай рады Украіны]] з 2002 года. «Бацькаўшчына» з 2008 года з’яўляецца членам назіральнага савета [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскай народнай партыі]]. Лідар партыі Юлія Цімашэнка ў кастрычніку 2011 года была прысуджаная да сямі гадоў турэмнага зняволення па абвінавачванні ў перавышэнні ўлады і службовых паўнамоцтваў. Працэс над ёй быў шырока прызнаны палітычна матываваным&lt;ref name=BBCEHSJalta&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18002081 Yulia Tymoshenko ends hunger strike after hospital move], [[BBC News]] (9 May 2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2013/06/28/209562_dokladchik_pase_timoshenko_mozhno.html Дакладчык ПАСЕ: Цімашэнка можна назваць палітвязнем]&lt;/ref&gt;. Рэабілітаваная Вярхоўным Судом Украіны і Еўрапейскім судом па правах чалавека&lt;ref&gt;[https://lb.ua/news/2015/01/22/292904_espch_zakril_delo_timoshenko_.html ЕСПЧ закрыў справу Цімашэнка, LB.ua, 2015/01/22]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/news/svoim-resheniem-espch-postavil-tochku-v-gazovom-dele-timoshenko--22012015172000 Сваім рашэннем ЕСПЧ паставіў кропку ў «газавай справе» Цімашэнка, — Уласенка, RBC, 2015/01/22]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3469642-evropeiskyi-sud-po-pravam-cheloveka-zakryl-delo-tymoshenko Еўрапейскі суд па правах чалавека закрыў справу Цімашэнка — Korrespondent.net, 2015/01/22]&lt;/ref&gt; за адсутнасцю складу злачынства. Перад [[Парламенцкія выбары ва Украіне (2012)|парламенцкімі выбарамі 2012 года]] ўдзел блокаў палітычных партый у выбарах быў забаронены&lt;ref name =newUKRelectionlawof171111&gt;[http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/117151/ Parliament passes law on parliamentary elections], [[Kyiv Post]] (17 November 2011)&lt;/ref&gt;, «Бацькаўшчына» правяла кампанію пад назвай «Аб’яднаная апазіцыя „Бацькаўшчына“», высунуўшы ад свайго імя членаў іншых партый — саюзнікаў «Бацькаўшчыны»; партыйны спіс узначаліў лідар «Фронту пераменаў» [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]&lt;ref name =&quot;CESOlszańskiUKel12&quot;&gt;[http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions After the parliamentary elections in Ukraine: a tough victory for the Party of Regions] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130317180048/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions |date=17 сакавіка 2013 }}, Centre for Eastern Studies (7 November 2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;They Call Themselves the Opposition&quot;&gt;[http://ukrainianweek.com/Politics/58995 They Call Themselves the Opposition], The Ukrainian Week (31 August 2012)&lt;/ref&gt;. 15 чэрвеня 2013 партыі «Фронт Пераменаў» і «Рэформы і Парадак» канчаткова зліліся з «Бацькаўшчынай» шляхам самаліквідацыі&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/yacenyuk-likvidiroval-front-zmin-pered-obedineniem-s-batkivschinoyu-124110_.html Яцанюк ліквідаваў «Фронт змін» перад аб’яднаннем з «Батьківщиною»]&lt;/ref&gt;. 

Пасля рэфармавання партыі, на парламенцкія выбары 2014 года партыя «Бацькаўшчына» ідзе ў абноўленым складзе, у першую пяцёрку перадвыбарчага спісу УА «Бацькаўшчына» ўвайшлі: [[Надзея Саўчанка]], [[Юлія Цімашэнка]], [[Ігар Віктаравіч Луцэнка|Ігар Луцэнка]], [[Сяргей Уладзіслававіч Собалеў|Сяргей Собалеў]], [[Алёна Іванаўна Шкрум|Алёна Шкрум]]&lt;ref name = autogenerated1&gt;[http://www.unn.com.ua/ru/news/1385238-persha-pyatirka-batkivschini-savchenko-timoshenko-lutsenko-sobolyev-shkrum-1 Першая пяцёрка «Бацькаўшчыны»: Саўчанка, Цімашэнка, Луцэнка, Собалеў, Шкрум].&lt;/ref&gt; па выніках мясцовых выбараў-2015 — партыя «УА „Бацькаўшчына“» атрымала другае месца, тым самым павялічыла ўдвая свой вынік у параўнанні з парламенцкімі выбарамі 2014 года&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.cvk.gov.ua/wvm2015/pvm002pt001f01=100pt00_t001f01=100.html|title = Кандыдаты, абраныя дэпутатамі саветаў | date = 11 лістапада 2015 | website= cvk.gov.ua | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151113225301/http://www.cvk.gov.ua/wvm2015/pvm002pt001f01%3D100pt00_t001f01%3D100.html|archivedate = 2015 -11-13}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Палітычныя партыі Украіны]]
[[Катэгорыя:Партыі-члены ЕНП]]
[[Катэгорыя:Правацэнтрысцкія партыі]]</text>
      <sha1>bf4zvlj8p2ty1dgm6tpymdzi9uuzqlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>563514</id>
    <revision>
      <id>5209579</id>
      <parentid>4803077</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="6fcbnlzsmwe5izr8cl2v8ngy3ye5ril" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Арыка''' ({{lang-es|Arica}}) — [[горад]] і марскі [[порт]] у [[Чылі]], адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны, правінцыі Арыка і вобласці Арыка-і-Парынакота. Тэрыторыя камуны — 4 843,5 км². Колькасць насельніцтва — 221 364 жыхароў (2017). Шчыльнасць насельніцтва — 45,7 чал./км².

== Гарады-пабрацімы ==
{{Wikidata/SisterCities}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыка|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Чылі]]</text>
      <sha1>6fcbnlzsmwe5izr8cl2v8ngy3ye5ril</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209580</id>
      <parentid>5209579</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="2lv4p2bypmed1mlfc68evogvwzzvas2" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Арыка''' ({{lang-es|Arica}}) — [[горад]] і марскі [[порт]] у [[Чылі]], адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны, правінцыі Арыка і вобласці Арыка-і-Парынакота. Тэрыторыя камуны — 4 843,5 км². Колькасць насельніцтва — 221 364 жыхароў (2017). Шчыльнасць насельніцтва — 45,7 чал./км².
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Гарады-пабрацімы ==
{{Wikidata/SisterCities}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыка|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Чылі]]</text>
      <sha1>2lv4p2bypmed1mlfc68evogvwzzvas2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Пятровіч Іваноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574973</id>
    <revision>
      <id>5209730</id>
      <parentid>4060500</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прафесійная дзейнасць */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5376" sha1="l2e2qzzkro70wkw0ngrq75ypsjji9qk" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
{{цёзкі2|Сяргей Іваноў}}
'''Сяргей Пятровіч Іваноў''' — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1843 годзе і скончыў курс з чынам губернскага сакратара ў 1851 годзе. У той самы час быў прызначаны на службу ў тамбоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію. У 1861 годзе С. Іваноў быў прызначаны вытворцам работ у арэнбургскую камісію і праз 2 гады выйшаў у адстаўку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У 1871 годзе С. Іваноў зноў паступаў на службу звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення чарнігаўскага губернскага праўлення. У хуткім часе прылічыўся да Міністэрства ўнутраных спраў, адкуль быў камандзіраваны ў распараджэнне мінскай царкоўна-будаўнічай прысутнасці для заняткаў па пабудове праваслаўных цэркваў, а потым, у 1872 годзе, прызначаны [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

З 1878 года С. Іваноў паслядоўна складаўся: пры [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічым камітэце]] (па 1879), тульскім губернскім інжынерам (па 1885), у той самай пасадзе ў горадзе [[Астрахань|Астрахані]] (па 1890)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. На 1892 год займаў пасаду [[таўрычаскі губернскі інжынер|таўрычаскага губернскага інжынера]] (са жніўня 1891)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
У час працы ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ажыццяўляў тэхнічнае кіраўніцтва будаўніцтвам [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Праекты ==

* 1876: Перабудова барокавага касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы пры [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|кляштары езуітаў]] (пазней бернардзінцаў) у вёсцы [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] (зараз [[Калінкавіцкі раён]]).  Каб надаць каталіцкаму храму праваслаўны выгляд у рэтраспектыўна-рускім стылі, архітэктар узвёў над ім 12 купалоў-цыбулін. Казна выдаткавала на гэта велізарную на той часу суму — 12 000 рублёў. Акт прыёмкі гатовага храма быў падпісаны ў верасні 1876 года.


{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Пятровіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чарнігава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Тулы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Астрахані]]
[[Катэгорыя:Тульскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Таўрычаскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Астраханскія губернскія інжынеры]]</text>
      <sha1>l2e2qzzkro70wkw0ngrq75ypsjji9qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209743</id>
      <parentid>5209730</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праекты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8335" sha1="0utbw0d8br2345edlqgukzkypdh1tzo" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
{{цёзкі2|Сяргей Іваноў}}
'''Сяргей Пятровіч Іваноў''' — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1843 годзе і скончыў курс з чынам губернскага сакратара ў 1851 годзе. У той самы час быў прызначаны на службу ў тамбоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію. У 1861 годзе С. Іваноў быў прызначаны вытворцам работ у арэнбургскую камісію і праз 2 гады выйшаў у адстаўку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У 1871 годзе С. Іваноў зноў паступаў на службу звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення чарнігаўскага губернскага праўлення. У хуткім часе прылічыўся да Міністэрства ўнутраных спраў, адкуль быў камандзіраваны ў распараджэнне мінскай царкоўна-будаўнічай прысутнасці для заняткаў па пабудове праваслаўных цэркваў, а потым, у 1872 годзе, прызначаны [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

З 1878 года С. Іваноў паслядоўна складаўся: пры [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічым камітэце]] (па 1879), тульскім губернскім інжынерам (па 1885), у той самай пасадзе ў горадзе [[Астрахань|Астрахані]] (па 1890)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. На 1892 год займаў пасаду [[таўрычаскі губернскі інжынер|таўрычаскага губернскага інжынера]] (са жніўня 1891)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Праекты ==
* 1871 - 1876: [[Свята-Пакроўская царква (Клецк)|Свята-Пакроўская царква]] ў [[Клецк|Клецку]] - першы план С. Іваноў падрыхтаваў у маі 1871 года (яшчэ да афіцыйнага ўзыходжання на пасаду губернскага архітэктара). Будаўніцтва зацягнулася, і ў 1875 годзе праект прыйшлося карэктаваць з-за нястачы сродкаў. Храм быў завершаны ў 1876 годзе, ён захаваўся да нашых дзён. С. Іваноў як губернскі архітэктар праводзіў першапачатковае зацвярджэнне планаў, узгадняў змены ў каштарысах (калі ў 1875 годзе высветлілася, што грошай не хапае) і ажыццяўляў агульны адміністрацыйны кантроль ад імя губерні. Непасрэдным аўтарам працоўнага праекта і інжынерам-будаўніком быў [[Леанард Аўгусцінавіч Кржыжаноўскі|Леанард Кржыжаноўскі]].
* 1873 - 1874: Кіраванне пачаткам будаўніцтва [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  У сакавіку 1873 года Іваноў быў афіцыйна прызначаны вытворцам работ (галоўным будаўніком) пасля таго, як праект перадалі ад папярэдняга архітэктара А. Штрауха. Менавіта С. П. Іваноў кіраваў самым складаным тэхнічным этапам — закладкай падмурка на балоцістай глебе, для чаго пад яго наглядам спатрэбілася забіць 936 драўляных свай з ростверкам. У 1874 годзе працы часова спыніліся з-за недахопу грошай, але Іваноў паспеў закласці трывалую канструктыўную аснову сабора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://borisov-spas.by/istoricheskaya-spravka-po-istorii-svyato-voskresenskogo-kafedralnogo-sobora-g-borisova|title=Историческая справка - Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|website=Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 1872 - 1874: Перабудова барокавага касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы пры [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|кляштары езуітаў]] (пазней бернардзінцаў) у вёсцы [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] (зараз [[Калінкавіцкі раён]])&lt;ref&gt;[https://s3-minsk.cloud.mts.by/datastorage/ctdim-kalink/library/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F__%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_%D0%B4._%D0%AE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8.pdf Экскурсия «Историческое прошлое д. Юровичи»] &lt;nowiki&gt;{{ref-ru}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.  Каб надаць каталіцкаму храму праваслаўны выгляд у рэтраспектыўна-рускім стылі, архітэктар узвёў над ім 12 купалоў-цыбулін. Казна выдаткавала на гэта велізарную на той часу суму — 12 000 рублёў. Акт прыёмкі гатовага храма быў падпісаны ў верасні 1876 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://yurovichi.by/history/|title=История монастыря|website=yurovichi.by|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Пятровіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чарнігава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Тулы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Астрахані]]
[[Катэгорыя:Тульскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Таўрычаскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Астраханскія губернскія інжынеры]]</text>
      <sha1>0utbw0d8br2345edlqgukzkypdh1tzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209823</id>
      <parentid>5209743</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10006" sha1="1prrvm3wuliz8brgfmf4jmoi5j7gjyc" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
{{цёзкі2|Сяргей Іваноў}}
'''Сяргей Пятровіч Іваноў''' — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1843 годзе і скончыў курс з чынам губернскага сакратара ў 1851 годзе. У той самы час быў прызначаны на службу ў тамбоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію. У 1861 годзе С. Іваноў быў прызначаны вытворцам работ у арэнбургскую камісію і праз 2 гады выйшаў у адстаўку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У 1871 годзе С. Іваноў зноў паступаў на службу звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення чарнігаўскага губернскага праўлення. У хуткім часе прылічыўся да Міністэрства ўнутраных спраў, адкуль быў камандзіраваны ў распараджэнне мінскай царкоўна-будаўнічай прысутнасці для заняткаў па пабудове праваслаўных цэркваў, а потым, у 1872 годзе, прызначаны [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Перыяд яго працы мінскім губернскім архітэктарам (1872–1878 гады) супаў з хваляй маштабнага будаўніцтва і перабудовы культавых і грамадскіх будынкаў паводле загадаў улад. Акрамя цэркваў, як губернскі архітэктар С. П. Іваноў паводле сваіх абавязкаў распрацоўваў і прымаў усе казённыя пабудовы/ • У 1870-я гады Мінскае будаўнічае аддзяленне актыўна рамантавала і мадэрнізавала павятовыя турмы. Праекты і каштарысы на перабудову турэмных карпусоў у Слуцку, Пінску і Барысаве праходзілі праз яго рукі. С. Іваноў займаўся праектаваннем рамонтаў і рэканструкцый адміністрацыйных будынкаў у самым Мінску — дамоў, дзе размяшчаліся палаты маёмасці, суды і паліцэйскія ўправы. Перыяд яго службы супаў з развіццём Маскоўска-Брэсцкай і Лібава-Роменскай чыгунак. Іваноў удзельнічаў у камісіях па ўзгадненні будаўніцтва інфраструктурных аб'ектаў вакол станцый у Мінскай губерні, уключаючы праекты паштовых трактаў і мастоў.

З 1878 года С. Іваноў паслядоўна складаўся: пры [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічым камітэце]] (па 1879), тульскім губернскім інжынерам (па 1885), у той самай пасадзе ў горадзе [[Астрахань|Астрахані]] (па 1890)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. На 1892 год займаў пасаду [[таўрычаскі губернскі інжынер|таўрычаскага губернскага інжынера]] (са жніўня 1891)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Праекты ==
* 1871 - 1876: [[Свята-Пакроўская царква (Клецк)|Свята-Пакроўская царква]] ў [[Клецк|Клецку]] - першы план С. Іваноў падрыхтаваў у маі 1871 года (яшчэ да афіцыйнага ўзыходжання на пасаду губернскага архітэктара). Будаўніцтва зацягнулася, і ў 1875 годзе праект прыйшлося карэктаваць з-за нястачы сродкаў. Храм быў завершаны ў 1876 годзе, ён захаваўся да нашых дзён. С. Іваноў як губернскі архітэктар праводзіў першапачатковае зацвярджэнне планаў, узгадняў змены ў каштарысах (калі ў 1875 годзе высветлілася, што грошай не хапае) і ажыццяўляў агульны адміністрацыйны кантроль ад імя губерні. Непасрэдным аўтарам працоўнага праекта і інжынерам-будаўніком быў [[Леанард Аўгусцінавіч Кржыжаноўскі|Леанард Кржыжаноўскі]].
* 1873 - 1874: Кіраванне пачаткам будаўніцтва [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  У сакавіку 1873 года Іваноў быў афіцыйна прызначаны вытворцам работ (галоўным будаўніком) пасля таго, як праект перадалі ад папярэдняга архітэктара А. Штрауха. Менавіта С. П. Іваноў кіраваў самым складаным тэхнічным этапам — закладкай падмурка на балоцістай глебе, для чаго пад яго наглядам спатрэбілася забіць 936 драўляных свай з ростверкам. У 1874 годзе працы часова спыніліся з-за недахопу грошай, але Іваноў паспеў закласці трывалую канструктыўную аснову сабора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://borisov-spas.by/istoricheskaya-spravka-po-istorii-svyato-voskresenskogo-kafedralnogo-sobora-g-borisova|title=Историческая справка - Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|website=Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 1872 - 1874: Перабудова барокавага касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы пры [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|кляштары езуітаў]] (пазней бернардзінцаў) у вёсцы [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] (зараз [[Калінкавіцкі раён]])&lt;ref&gt;[https://s3-minsk.cloud.mts.by/datastorage/ctdim-kalink/library/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F__%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_%D0%B4._%D0%AE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8.pdf Экскурсия «Историческое прошлое д. Юровичи»] &lt;nowiki&gt;{{ref-ru}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.  Каб надаць каталіцкаму храму праваслаўны выгляд у рэтраспектыўна-рускім стылі, архітэктар узвёў над ім 12 купалоў-цыбулін. Казна выдаткавала на гэта велізарную на той часу суму — 12 000 рублёў. Акт прыёмкі гатовага храма быў падпісаны ў верасні 1876 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://yurovichi.by/history/|title=История монастыря|website=yurovichi.by|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Пятровіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чарнігава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Тулы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Астрахані]]
[[Катэгорыя:Тульскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Таўрычаскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Астраханскія губернскія інжынеры]]</text>
      <sha1>1prrvm3wuliz8brgfmf4jmoi5j7gjyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209832</id>
      <parentid>5209823</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праекты */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5209832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13679" sha1="c3iq9jdbbv6m4f6n3ttcivejv4c0z5i" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
{{цёзкі2|Сяргей Іваноў}}
'''Сяргей Пятровіч Іваноў''' — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1843 годзе і скончыў курс з чынам губернскага сакратара ў 1851 годзе. У той самы час быў прызначаны на службу ў тамбоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію. У 1861 годзе С. Іваноў быў прызначаны вытворцам работ у арэнбургскую камісію і праз 2 гады выйшаў у адстаўку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У 1871 годзе С. Іваноў зноў паступаў на службу звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення чарнігаўскага губернскага праўлення. У хуткім часе прылічыўся да Міністэрства ўнутраных спраў, адкуль быў камандзіраваны ў распараджэнне мінскай царкоўна-будаўнічай прысутнасці для заняткаў па пабудове праваслаўных цэркваў, а потым, у 1872 годзе, прызначаны [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Перыяд яго працы мінскім губернскім архітэктарам (1872–1878 гады) супаў з хваляй маштабнага будаўніцтва і перабудовы культавых і грамадскіх будынкаў паводле загадаў улад. Акрамя цэркваў, як губернскі архітэктар С. П. Іваноў паводле сваіх абавязкаў распрацоўваў і прымаў усе казённыя пабудовы/ • У 1870-я гады Мінскае будаўнічае аддзяленне актыўна рамантавала і мадэрнізавала павятовыя турмы. Праекты і каштарысы на перабудову турэмных карпусоў у Слуцку, Пінску і Барысаве праходзілі праз яго рукі. С. Іваноў займаўся праектаваннем рамонтаў і рэканструкцый адміністрацыйных будынкаў у самым Мінску — дамоў, дзе размяшчаліся палаты маёмасці, суды і паліцэйскія ўправы. Перыяд яго службы супаў з развіццём Маскоўска-Брэсцкай і Лібава-Роменскай чыгунак. Іваноў удзельнічаў у камісіях па ўзгадненні будаўніцтва інфраструктурных аб'ектаў вакол станцый у Мінскай губерні, уключаючы праекты паштовых трактаў і мастоў.

З 1878 года С. Іваноў паслядоўна складаўся: пры [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічым камітэце]] (па 1879), тульскім губернскім інжынерам (па 1885), у той самай пасадзе ў горадзе [[Астрахань|Астрахані]] (па 1890)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. На 1892 год займаў пасаду [[таўрычаскі губернскі інжынер|таўрычаскага губернскага інжынера]] (са жніўня 1891)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Праекты ==

=== Культавыя збудаванні ===
* 1871—1876: [[Свята-Пакроўская царква (Клецк)|Свята-Пакроўская царква]] ў [[Клецк]]у — першы план С. Іваноў падрыхтаваў у маі 1871 года (яшчэ да афіцыйнага ўзыходжання на пасаду губернскага архітэктара). Будаўніцтва зацягнулася, і ў 1875 годзе праект прыйшлося карэктаваць з-за нястачы сродкаў. Храм быў завершаны ў 1876 годзе, ён захаваўся да нашых дзён. С. Іваноў як губернскі архітэктар праводзіў першапачатковае зацвярджэнне планаў, узгадняў змены ў каштарысах (калі ў 1875 годзе высветлілася, што грошай не хапае) і ажыццяўляў агульны адміністрацыйны кантроль ад імя губерні. Непасрэдным аўтарам працоўнага праекта і інжынерам-будаўніком быў [[Леанард Аўгусцінавіч Кржыжаноўскі|Леанард Кржыжаноўскі]].
* 1873—1874: Кіраванне пачаткам будаўніцтва [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 1873 года Іваноў быў афіцыйна прызначаны вытворцам работ (галоўным будаўніком) пасля таго, як праект перадалі ад папярэдняга архітэктара А. Штрауха. Менавіта С. П. Іваноў кіраваў самым складаным тэхнічным этапам — закладкай падмурка на балоцістай глебе, для чаго пад яго наглядам спатрэбілася забіць 936 драўляных свай з ростверкам. У 1874 годзе працы часова спыніліся з-за недахопу грошай, але Іваноў паспеў закласці трывалую канструктыўную аснову сабора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://borisov-spas.by/istoricheskaya-spravka-po-istorii-svyato-voskresenskogo-kafedralnogo-sobora-g-borisova|title=Историческая справка - Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|website=Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 1872—1874: Перабудова барокавага касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы пры [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|кляштары езуітаў]] (пазней бернардзінцаў) у вёсцы [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] (зараз [[Калінкавіцкі раён]])&lt;ref&gt;[https://s3-minsk.cloud.mts.by/datastorage/ctdim-kalink/library/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F__%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_%D0%B4._%D0%AE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8.pdf Экскурсия «Историческое прошлое д. Юровичи»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Каб надаць каталіцкаму храму праваслаўны выгляд у рэтраспектыўна-рускім стылі, архітэктар узвёў над ім 12 купалоў-цыбулін. Казна выдаткавала на гэта велізарную на той часу суму — 12 000 рублёў. Акт прыёмкі гатовага храма быў падпісаны ў верасні 1876 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://yurovichi.by/history/|title=История монастыря|website=yurovichi.by|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Турэмныя замкі і астрогі ===

Каштарысы і праекты на перабудову будынкаў пенітэнцыярнай сістэмы ў [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у і [[Барысаў|Барысаве]], якія праходзілі праз рукі Іванова ў 1872—1878 гадах, мелі цэлы шэраг характэрных інжынерных і фінансавых асаблівасцей.

Галоўная праблема тагачасных турэмных карпусоў — гэта вентыляцыя, ацяпленне (адсутнасць спраўных печаў выклікала вільгаць і хваробы сярод арыштантаў) і пабудову адхожых месцаў. У каштарысах, якія зацвярджаў С. Іваноў, асобнымі артыкуламі ішлі выдаткі на перакладку ўнутраных печаў на галандскі ўзор і стварэнне сістэм адводу бруду.

У павятовых гарадах (асабліва ў [[Барысаў|Барысаве]] і [[Слуцк]]у) частка турэмных канструкцый, агародж і гаспадарчых пабудоў заставалася драўлянай, што часта прыводзіла да ўцёкаў ці пажараў. Каштарысы Будаўнічага аддзялення прадугледжвалі замену драўляных парканаў на мураваныя сцены (цэглу бралі з мясцовых заводаў) і акоўку дзвярэй ды вокнаў жалезам.

Новыя патрабаванні патрабавалі ізаляцыі розных тыпаў зняволеных. Таму ў каштарысы ўключаліся працы па перапланіроўцы ўнутраных прастор — стварэнне асобных камер для жанчын, непаўналетніх і «палітычных» ці следчых арыштантаў.

Каштарысы складаліся на месцах павятовымі землямерамі ці архітэктарамі, пасля чаго паступалі да С. П. Іванова на экспертызу.

* [[Слуцкі турэмны замак]] патрабаваў пастаянных капітальных рамонтаў. Каштарысы на яго перабудову часта ўключалі рамонт даху і ўмацаванне падмуркаў, паколькі вільгаць разбурала ніжнія ярусы мураваных сцен.
* У [[Пінскі турэмскі замак|Пінску]] сітуацыя ўскладнялася спецыфікай мясцовых грунтоў (блізкасць ракі і рэгулярныя паводкі). Праекты і каштарысы на перабудову Пінскага астрога патрабавалі дадатковых выдаткаў на дрэнажныя працы і гідраізаляцыю склепаў.
* У [[Барысаўскі замак|Барысаве]] С. Іваноў сутыкаўся з неабходнасцю маштабнага пашырэння плошчаў мясцовага астрога з-за росту насельніцтва пасля адкрыцця чыгункі. Каштарыс уключаў будаўніцтва дадатковых флігеляў і карцэраў.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Пятровіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чарнігава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Тулы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Астрахані]]
[[Катэгорыя:Тульскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Таўрычаскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Астраханскія губернскія інжынеры]]</text>
      <sha1>c3iq9jdbbv6m4f6n3ttcivejv4c0z5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209836</id>
      <parentid>5209832</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праекты */ афармленне</comment>
      <origin>5209836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13702" sha1="7zflohuuix8mnzl0xiw687w3jnwa8a7" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}
{{цёзкі2|Іваноў}}
{{цёзкі2|Сяргей Іваноў}}
'''Сяргей Пятровіч Іваноў''' — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130] &lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1830 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1843 годзе і скончыў курс з чынам губернскага сакратара ў 1851 годзе. У той самы час быў прызначаны на службу ў тамбоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію. У 1861 годзе С. Іваноў быў прызначаны вытворцам работ у арэнбургскую камісію і праз 2 гады выйшаў у адстаўку&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У 1871 годзе С. Іваноў зноў паступаў на службу звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення чарнігаўскага губернскага праўлення. У хуткім часе прылічыўся да Міністэрства ўнутраных спраў, адкуль быў камандзіраваны ў распараджэнне мінскай царкоўна-будаўнічай прысутнасці для заняткаў па пабудове праваслаўных цэркваў, а потым, у 1872 годзе, прызначаны [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Перыяд яго працы мінскім губернскім архітэктарам (1872–1878 гады) супаў з хваляй маштабнага будаўніцтва і перабудовы культавых і грамадскіх будынкаў паводле загадаў улад. Акрамя цэркваў, як губернскі архітэктар С. П. Іваноў паводле сваіх абавязкаў распрацоўваў і прымаў усе казённыя пабудовы/ • У 1870-я гады Мінскае будаўнічае аддзяленне актыўна рамантавала і мадэрнізавала павятовыя турмы. Праекты і каштарысы на перабудову турэмных карпусоў у Слуцку, Пінску і Барысаве праходзілі праз яго рукі. С. Іваноў займаўся праектаваннем рамонтаў і рэканструкцый адміністрацыйных будынкаў у самым Мінску — дамоў, дзе размяшчаліся палаты маёмасці, суды і паліцэйскія ўправы. Перыяд яго службы супаў з развіццём Маскоўска-Брэсцкай і Лібава-Роменскай чыгунак. Іваноў удзельнічаў у камісіях па ўзгадненні будаўніцтва інфраструктурных аб'ектаў вакол станцый у Мінскай губерні, уключаючы праекты паштовых трактаў і мастоў.

З 1878 года С. Іваноў паслядоўна складаўся: пры [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічым камітэце]] (па 1879), тульскім губернскім інжынерам (па 1885), у той самай пасадзе ў горадзе [[Астрахань|Астрахані]] (па 1890)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. На 1892 год займаў пасаду [[таўрычаскі губернскі інжынер|таўрычаскага губернскага інжынера]] (са жніўня 1891)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Праекты ==

=== Культавыя збудаванні ===
* 1871—1876: [[Свята-Пакроўская царква (Клецк)|Свята-Пакроўская царква]] ў [[Клецк]]у — першы план С. Іваноў падрыхтаваў у маі 1871 года (яшчэ да афіцыйнага ўзыходжання на пасаду губернскага архітэктара). Будаўніцтва зацягнулася, і ў 1875 годзе праект прыйшлося карэктаваць з-за нястачы сродкаў. Храм быў завершаны ў 1876 годзе, ён захаваўся да нашых дзён. С. Іваноў як губернскі архітэктар праводзіў першапачатковае зацвярджэнне планаў, узгадняў змены ў каштарысах (калі ў 1875 годзе высветлілася, што грошай не хапае) і ажыццяўляў агульны адміністрацыйны кантроль ад імя губерні. Непасрэдным аўтарам працоўнага праекта і інжынерам-будаўніком быў [[Леанард Аўгусцінавіч Кржыжаноўскі|Леанард Кржыжаноўскі]].
* 1873—1874: Кіраванне пачаткам будаўніцтва [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 1873 года Іваноў быў афіцыйна прызначаны вытворцам работ (галоўным будаўніком) пасля таго, як праект перадалі ад папярэдняга архітэктара А. Штрауха. Менавіта С. П. Іваноў кіраваў самым складаным тэхнічным этапам — закладкай падмурка на балоцістай глебе, для чаго пад яго наглядам спатрэбілася забіць 936 драўляных свай з ростверкам. У 1874 годзе працы часова спыніліся з-за недахопу грошай, але Іваноў паспеў закласці трывалую канструктыўную аснову сабора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://borisov-spas.by/istoricheskaya-spravka-po-istorii-svyato-voskresenskogo-kafedralnogo-sobora-g-borisova|title=Историческая справка - Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|website=Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 1872—1874: Перабудова барокавага касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы пры [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|кляштары езуітаў]] (пазней бернардзінцаў) у вёсцы [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] (зараз [[Калінкавіцкі раён]])&lt;ref&gt;[https://s3-minsk.cloud.mts.by/datastorage/ctdim-kalink/library/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F__%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_%D0%B4._%D0%AE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8.pdf Экскурсия «Историческое прошлое д. Юровичи»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Каб надаць каталіцкаму храму праваслаўны выгляд у рэтраспектыўна-рускім стылі, архітэктар узвёў над ім 12 купалоў-цыбулін. Казна выдаткавала на гэта велізарную на той часу суму — 12 000 рублёў. Акт прыёмкі гатовага храма быў падпісаны ў верасні 1876 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://yurovichi.by/history/|title=История монастыря|website=yurovichi.by|access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Турэмныя замкі і астрогі ===

Каштарысы і праекты на перабудову будынкаў пенітэнцыярнай сістэмы ў [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у і [[Барысаў|Барысаве]], якія праходзілі праз рукі Іванова ў 1872—1878 гадах, мелі цэлы шэраг характэрных інжынерных і фінансавых асаблівасцей.

Галоўная праблема тагачасных турэмных карпусоў — гэта вентыляцыя, ацяпленне (адсутнасць спраўных печаў выклікала вільгаць і хваробы сярод арыштантаў) і пабудову адхожых месцаў. У каштарысах, якія зацвярджаў С. Іваноў, асобнымі артыкуламі ішлі выдаткі на перакладку ўнутраных печаў на галандскі ўзор і стварэнне сістэм адводу бруду.

У павятовых гарадах (асабліва ў [[Барысаў|Барысаве]] і [[Слуцк]]у) частка турэмных канструкцый, агародж і гаспадарчых пабудоў заставалася драўлянай, што часта прыводзіла да ўцёкаў ці пажараў. Каштарысы Будаўнічага аддзялення прадугледжвалі замену драўляных парканаў на мураваныя сцены (цэглу бралі з мясцовых заводаў) і акоўку дзвярэй ды вокнаў жалезам.

Новыя патрабаванні патрабавалі ізаляцыі розных тыпаў зняволеных. Таму ў каштарысы ўключаліся працы па перапланіроўцы ўнутраных прастор — стварэнне асобных камер для жанчын, непаўналетніх і «палітычных» ці следчых арыштантаў.

Каштарысы складаліся на месцах павятовымі землямерамі ці архітэктарамі, пасля чаго паступалі да С. П. Іванова на экспертызу.

* [[Слуцкі турэмны замак]] патрабаваў пастаянных капітальных рамонтаў. Каштарысы на яго перабудову часта ўключалі рамонт даху і ўмацаванне падмуркаў, паколькі вільгаць разбурала ніжнія ярусы мураваных сцен.
* У [[Пінскі турэмскі замак|Пінску]] сітуацыя ўскладнялася спецыфікай мясцовых грунтоў (блізкасць ракі і рэгулярныя паводкі). Праекты і каштарысы на перабудову Пінскага астрога патрабавалі дадатковых выдаткаў на дрэнажныя працы і гідраізаляцыю склепаў.
* У [[Барысаўскі замак|Барысаве]] С. Іваноў сутыкаўся з неабходнасцю маштабнага пашырэння плошчаў мясцовага астрога з-за росту насельніцтва пасля адкрыцця чыгункі. Каштарыс уключаў будаўніцтва дадатковых флігеляў і карцэраў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Пятровіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Чарнігава]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Тулы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Астрахані]]
[[Катэгорыя:Тульскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Таўрычаскія губернскія інжынеры]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Астраханскія губернскія інжынеры]]</text>
      <sha1>7zflohuuix8mnzl0xiw687w3jnwa8a7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўгуст Людвігавіч Штраух</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575548</id>
    <revision>
      <id>5209756</id>
      <parentid>5156406</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асобныя творы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5209756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5299" sha1="e1s3fbbpd3bqwyqdp00mnds0rczha34" xml:space="preserve">{{архітэктар}}
{{цёзкі2|Штраух}}
'''Аўгуст Людвігавіч Штраух''' ({{ДН|||1833}} — ?) — інжынер-архітэктар&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=393 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 384]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся ў 1833 годзе&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.&lt;!--магчыма, гэта пра яго бацьку, братоў і бацькоўскі дом https://walkspb.ru/zd/bol_morskaya23.html--&gt;

Па заканчэнні курса ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы]] ў 1857 годзе з чынам калежскага сакратара, прызначаны ў эстляндскую будаўнічую і дарожную камісію&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

У наступным годзе камандзіраваны на дапамогу інжынер-падпалкоўніку Цімафееву, для выраблення вышуканняў па паніжэнні гарызонту вод [[Чудскае возера|Чудскага возера]]&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. Потым, у 1859 годзе, прызначаны начальнікам штучнага стала ў санкт-пецярбургскай будаўнічай і дарожнай камісіі, у 1861 годзе перамешчаны ў віленскую камісію, а праз тры гады прызначаны архітэктарам у Аляксандраўскі кадэцкі корпус і ўзведзены ў званне архітэктара. У хуткім часе А. Штраух заняў пасаду ковенскага губернскага архітэктара&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

Пазней паслядоўна быў: [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]] (з 17 жніўня 1867), прылічаным да [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічага камітэту]] (1872) і [[пензенскі губернскі архітэктар|пензенскім губернскім архітэктарам]] (1873)&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;. У 1874 годзе А. Штраух выйшаў у адстаўку і з таго часу жыў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і займаўся там прыватнай будаўнічай практыкай&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;/&gt;.

== Творчасць ==

=== Асобныя творы ===

* перабудова асабняка сям’і Чалішчава ў даходны дом П. А. Мясаедава (1876) па вул. {{нп3|Вялікая Канюшанная вуліца (Санкт-Пецярбург)|Вялікай Канюшаннай|ru|Большая Конюшенная улица (Санкт-Петербург)}}, 3 у [[Санкт-Пецярбург]]у&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house3626.html?s=fg2qprue7b58kbji0sb2imdas0 Особняк семьи Челищева — Доходный дом П. А. Мясоедова]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* У 1868 годзе склаў каштарыс і напісаў Тлумачальную запіску да Высока зацверджанага 26 студзеня 1868 года праекта [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Свята-Васкрасенскага сабора]] ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/hram/sobor/history История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181123070425/http://www.blagobor.by/hram/sobor/history |date=23 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Штраух Аўгуст Людвігавіч}}

[[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]]
[[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Пензы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Каўнаса]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільнюса]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Пензенскія губернскія архітэктары]]
[[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]]</text>
      <sha1>e1s3fbbpd3bqwyqdp00mnds0rczha34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэм’ер-міністр Польшчы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580681</id>
    <revision>
      <id>5209434</id>
      <parentid>4975933</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спіс кіраўнікоў урада Польшчы */ афармленне</comment>
      <origin>5209434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137405" sha1="938visg1aoxb7wuf9mrzc0537z9uxeb" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная пасада
 |пасада             = Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Польшча
 |арыгінальная назва = Prezes Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej
 |краіна                = Польшча
 |эмблема               = Flaga z godlem Rzeczypospolitej Polskiej.PNG
 |шырыня эмблемы        = 
 |подпіс эмблемы       = Сцяг Польшчы з гербам
 |цяперашні              = [[Дональд Туск]]
 |прызначаны              = {{дата падзеі|11|12|2023}} года
 |партрэт               = Donald Tusk (cropped).jpg
 |шырыня партрэта       = 200px
 |подпіс партрэта      = 
 |узначальвае           = 
 |форма звароту       = 
 |рэзідэнцыя            = 
 |намінуецца          = 
 |прызначаецца           = 
 |тэрмін паўнамоцтваў       = 
 |зарплата              = 
 |з'явілася             = {{дата падзеі|7|12|1917}} года
 |скасавана            = 
 |першы                = [[Ян Кухажэўскі]]
 |апошні             = 
 |сайт                  = 
}}
'''Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Польшча''' ({{lang-pl|Prezes Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej}}) паводле [[Канстытуцыя Польшчы|Канстытуцыі]] [[Польшча|Рэспублікі Польшча]] ад 2 красавіка 1997 года (арт. 148):

# прадстаўляе [[Урад Польшчы|Савет Міністраў]],
# кіруе працай Савета Міністраў,
# выдае распараджэнні,
# забяспечвае рэалізацыю палітыкі Савета Міністраў і вызначае спосабы яе ажыццяўлення,
# каардынуе і кантралюе працу членаў Савета Міністраў,
# ажыццяўляе нагляд за тэрытарыяльным самакіраваннем у межах і формах, вызначаных Канстытуцыяй і законамі,
# з’яўляецца начальнікам па службе для працаўнікоў урадавай адміністрацыі&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/rosyjski/kon1.htm |title= Канстытуцыя Рэспублікі Польшча |date = 1997-04-02 |publisher = [[Сейм Рэспублікі Польшча|Канцылярыя Сейма]] |accessdate  = 2014-04-04}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кіраўнікоў урада Польшчы ==
[[File:Gmach Kancelarii Prezesa Rady Ministrów kwiecień 2017.jpg|thumb|{{нп3|Канцылярыя прэм'ер-міністра Польшчы|Канцылярыя|en|Chancellery of the Prime Minister of Poland}} на [[Уяздоўская алея|Уяздоўскай алеі]] ў раёне [[Срудмесце]] [[Варшава|Варшавы]], офіс старшыні савета міністраў Польшчы.]]

=== Каралеўства Польскае (1916—1918) ===
'''[[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскае]]''' ({{lang-pl|Królestwo Polskie}}, {{lang-de|Königreich Polen}}) — [[марыянетачная дзяржава]], заснаваная [[Акт 5 лістапада|Актам ад 5 лістапада 1916 года]] пры падтрымцы шэрагу польскіх партый&lt;ref name=&quot;pl-1&quot;&gt;{{кніга|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Пчолаў|Пчёлов Е. В.]], [[Віктар Трафімавіч Чумакоў|Чумаков В. Т.]]|загаловак=Правители России от Юрия Долгорукого до наших дней|выданне=3-е изд|месца=М.|выдавецтва=Грантъ|год=1999|старонкі=171|isbn=5-89135-090-4}}&lt;/ref&gt; і прызнаная [[Германская імперыя|Германскай імперыяй]] і [[Аўстра-Венгрыя]]й. Была ўтворана ў межах акупаванай Германіяй і Аўстра-Венгрыяй расійскай тэрыторыі [[Царства Польскае|Царства Польскага]] (аднак без вызначаных граніц) і існавала як дзяржава — [[Сатэліт (палітыка)|сатэліт]] Германіі.

Дэкларацыя абодвух імператараў аб стварэнні {{нп3|Рэгенцкая рады (Польшча)|Рэгенцкай рады|pl|Rada Regencyjna}} ({{lang-pl|Rada Regencyjna}}), абмежавала ўладу Германіі на акупаваных тэрыторыях і мусіла дазволіць выбраць новага польскага манарха. {{дата падзеі|12|9|1917}} года была прынята канстытуцыя каралеўства, якая ўстанавіла манархію, двухпалатны парламент і пазапалітычных міністраў. {{дата падзеі|7|12|1917}} пасаду прэм’ер-міністра (даслоўна — міністр-прэзідэнт, {{lang-pl|minister-prezydent}}) створанага ўрада заняў [[Ян Кухажэўскі]].

{{дата падзеі|11|11|1918}} года, у дзень [[Капітуляцыя Германіі ў Першай сусветнай вайне|капітуляцыі Германіі]] Рэгенцкая рада перадала ваенную ўладу [[Юзаф Пілсудскі|Юзафу Пілсудскаму]], праз тры дні ({{дата падзеі|14|11|1918}} года) Пілсудскі прыняў на сябе таксама грамадзянскую ўладу, а Рэгенцкая рада і ''Часовы народны ўрад Польскай Рэспублікі'' {{Пераход|#Польская рэспубліка (1918)|1}} вырашылі надаць Пілсудскаму паўнамоцтвы часовага [[Начальнік дзяржавы|начальніка дзяржавы]] ({{lang-pl|Tymczasowy naczelnik państwa}}).

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Склад партыйных кааліцый прыведзены ў спасылачных артыкулах на адпаведныя кабінеты міністраў''&lt;/small&gt; !! Кабінет
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|1&lt;br /&gt;(I)
| [[Выява:Jan Kucharzewski 1.jpg|100px]]
| [[Ян Кухажэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1876—1952)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Kucharzewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|7|12|1917}}
| {{дата падзеі|27|2|1918}}
| незалежны
| {{нп3|Урад Кухажэўскага|Кухажэўскі|pl|Rząd Jana Kucharzewskiego}}
|-
| style=&quot;background: #5D8AA8|{{comment|в. а.|Выконваючы абавязкі}}
| [[Выява:Antoni Ponikowski.jpg|100px]]
| [[Антоні Панікоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1878—1949)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Antoni Ponikowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|27|2|1918}}
| {{дата падзеі|4|4|1918}}
| [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальна-дэмакратычная партыя]]
| {{нп3|Часовы ўрад Панікоўскага|Панікоўскі|pl|Prowizorium rządowe Antoniego Ponikowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #EFDECD|2
| [[Выява:Jan Kanty Steczkowski.PNG|100px]]
| [[Ян Канты Стэчкоўскі|Ян Канты Стачкоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1862—1929)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Kanty Steczkowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|4|1918}}&lt;ref&gt;З {{дата падзеі|27|7|1918}} года па {{дата падзеі|30|9|1918}} года выконваючым абавязкі міністра-прэзідэнта за [[Ян Канты Стачкоўскі|Яна Кантыя Стачкоўскага]] быў незалежны палітык Станіслаў Дзяжбіцкі ({{lang-pl|Stanisław Dzierzbicki}}).&lt;/ref&gt;
| {{дата падзеі|2|10|1918}}
| {{нп3|Партыя нацыянальнага права| |pl|Stronnictwo Prawicy Narodowej}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{нп3|Урад Стачкоўскага|Стачкоўскі|pl|Rząd Jana Kantego Steczkowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|1&lt;br /&gt;(II)
| [[Выява:Jan Kucharzewski 1.jpg|100px]]
| [[Ян Кухажэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1876—1952)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Kucharzewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|2|10|1918}}
| {{дата падзеі|9|10|1918}}
| rowspan=&quot;2&quot; | незалежны&lt;ref&gt;Ян Кухажэўскі, атрымаўшы ад Рэгенцкай рады мандат на фарміраванне ўрада, не змог яго сфарміраваць.&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|{{comment|в. а.|Выконваючы абавязкі}}
| [[Файл:Godło Królestwa Polskiego (1916-1918).svg|100px]]
| [[Бохдан Бранеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1855—1952)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Bohdan Broniewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|9|10|1918}}
| {{дата падзеі|23|10|1918}}
|-
| style=&quot;background: #5D8AA8|3
| [[Файл:Józef Świeżyński.PNG|100px]]
| [[Юзаф Свяжынскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1868—1948)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Świeżyński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|23|10|1918}}
| {{дата падзеі|3|11|1918}}
| [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальна-дэмакратычная партыя]]
| {{нп3|Урад Свяжынскага|Свяжынскі|pl|Rząd Józefa Świeżyńskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|{{comment|в. а.|Выконваючы абавязкі}}
| [[Файл:Władysław Wróblewski.JPG|100px]]
| [[Уладзіслаў Урублеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1875—1951)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Wróblewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|3|11|1918}}
| {{дата падзеі|14|11|1918}}
| незалежны
| {{нп3|Часовы ўрад Урублеўскага|Урублеўскі|pl|Prowizorium rządowe Władysława Wróblewskiego}}
|}

=== Польская народная рэспубліка (1918) ===
З распадам [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]] {{дата падзеі|7|11|1918}} года ў [[Люблін]]е была абвешчана '''Польская народная рэспубліка''' ({{lang-pl|Polska Rzeczpospolita Ludowa}}), [[прэм'ер-міністр]]ам [[Часовы народны ўрад Рэспублікі Польшча|Часовага народнага ўрада]] якой стаў адзін з лідараў [[Польская сацыял-дэмакратычная партыя Галіцыі і Сілезіі-Цешына|Польскай сацыял-дэмакратычнай партыі Галіцыі і Сілезіі-Цешына]] [[Ігнацы Дашынскі]].

У гэты ж час {{дата падзеі|11|11|1918}} у [[Варшава|Варшаве]] {{нп3|Рэгенцкая рада (Польшча)|Рэгенцкая рада|pl|Rada Regencyjna}} [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] перадаў паўнамоцтвы па кіраванні краінай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафу Пілсудскаму]] (і быў распушчаны праз 3 дні), пасля чаго {{дата падзеі|14|11|1918}} года народны ўрад самараспусціўся, перадаўшы ўлада [[Начальнік дзяржавы|Часоваму Начальніку дзяржавы Польскай]] Юзафу Пілсудскаму, Ігнацы Дашынскі, які пры гэтым далучыўся да Пілсудскага, да {{дата падзеі|17|11|1918}} захоўваў пасаду главы ўрада, стаўшы такім чынам фактычна першым кіраўніком урада [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|II Рэчы Паспалітай]] {{Пераход|#Польская рэспубліка (1918—1939)|2}}.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Склад партыйнай кааліцыі паказаны ў спасылачным артыкуле на кабінет міністраў''&lt;/small&gt; !! Кабінет
|-
| style=&quot;background: #FE6F5E|4
| [[Выява:Ignacy Daszynski01.jpg|100px]]
| [[Ігнацы Дашынскі|Ігнацы Эварыст Дашынскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1866—1936)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ignacy Ewaryst Daszyński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|7|11|1918}}
| {{дата падзеі|17|11|1918}}&lt;ref&gt;У Любліне да {{дата падзеі|12|11|1918}} года.&lt;/ref&gt;
| [[Польская сацыял-дэмакратычная партыя Галіцыі і Сілезіі-Цешына]]
| {{нп3|Урад Дашынскага|Дашынскі|pl|Rząd Ignacego Daszyńskiego}}
|}

=== Польская рэспубліка (1918—1939) ===
'''Польская Рэспубліка''', таксама вядомая як '''Другая Рэч Паспалітая''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska, II Rzeczpospolita}}) — [[Палякі|польская]] дзяржава, адноўленая ў [[1918]] годзе. Назва падкрэслівае бесперапынную сувязь з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] (1569—1795), ліквідаванай у выніку яе падзелаў паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]], [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыяй]] у канцы XVIII стагоддзя.

Пачаткам гісторыі II Рэчы Паспалітай лічыцца {{дата падзеі|11|11|1918}} года, калі польскія атрады раззброілі нямецкі гарнізон у [[Варшава|Варшаве]], і [[Юзаф Пілсудскі]], які вярнуўся з нямецкага палону, прыняў ваенную ўладу з рук {{нп3|Рэгенцкая рада (Польшча)|Рэгенцкай рады|pl|Rada Regencyjna}} [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]]. {{дата падзеі|14|11|1918}} года Пілсудскі прыняў на сябе таксама грамадзянскую ўладу, а Рэгенцкая рада і [[Часовы народны ўрад Рэспублікі Польшча]] надалі Пілсудскаму паўнамоцтвы часовага [[Начальнік дзяржавы|начальніка дзяржавы]] ({{lang-pl|Tymczasowy naczelnik państwa}}). Абраны {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1919)|на выбарах 26 студзеня 1919 года|en|Polish legislative election, 1919}} Заканадаўчы сейм {{дата падзеі|20|2|1919}} года прызначыў Пілсудскага «Начальнікам дзяржавы» ({{lang-pl|Naczelnik państwa}})&lt;ref name=&quot;pl-1&quot;/&gt;. Главой урада заставаўся міністр-прэзідэнт ({{lang-pl|minister-prezydent}}).

{{дата падзеі|17|3|1921}} года ўстаноўчым сеймам была прынята [[Польская канстытуцыя 1921 года|канстытуцыя]], якая зацвердзіла рэспубліканскі лад. Быў створаны двухпалатны парламент — Нацыянальны сход, які складаўся з [[Сейм Рэспублікі Польшча|сейма]] і [[Сенат (Польшча)|сената]], які выбіраўся тэрмінам на 5 гадоў усеагульным, роўным і тайным прапарцыйным галасаваннем. Сейм зацвярджаў па прапанове прэзідэнта (які выбіраўся Нацыянальным сходам на 7 гадоў) старшыні савета міністраў ({{lang-pl|Prezes Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej}}) и отдельных министров, и имел право их смены.

У [[1926]] годзе пасля [[Майскі пераварот (Польшча)|дзяржаўнага перавароту]] ў Польшчы быў усталяваны [[аўтарытарызм|аўтарытарны]] [[санацыйны рэжым]] на чале з Юзафам Пілсудскім, які зводзіў на нішто асноўныя прынцыпы, што ляжалі ў аснове канстытуцыі.

{{дата падзеі|16|1|1935}} года сеймам была прынята [[Польская канстытуцыя 1935 года|новая канстытуцыя]], паводле якой крыніцай і носьбітам дзяржаўнай улады прызнаваўся прэзідэнт, які канцэнтраваў дзяржаўную ўладу ў сваіх руках. Усіх міністраў прызначаў прэзідэнт па прапанове старшыні савета міністраў. Становішча старшыні савета міністраў у кабінеце было ўмацавана: ён кіраваў працай урада і ўзначальваў савет міністраў. Ён, а не савет міністраў, устанаўліваў агульныя прынцыпы дзяржаўнай палітыкі, якія вызначалі дзейнасць міністраў.

Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|нападу на Польшчу]] {{дата падзеі|1|9|1939}} года нацысцкай Германіі ўрад Польшчы на чале з прэзідэнтам [[Ігнацы Масціцкі,|Ігнацыем Масціцкім]] бег з краіны ў [[Румынія|Румынію]], пяройдучы граніцу ў ноч на {{дата падзеі|17|9|1939}} года, аднак быў інтэрнаваны румынскімі ўладамі па патрабаванні Германіі. У гэты ж дзень СССР [[Польскі паход РСЧА (1939)|накіраваў свае войскі]] да [[Лінія Кёрзана|лініі Кёрзана]] ва ўсходнюю частку Польшчы, акупаваўшы ўсходнюю яе частку.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Склад партыйных кааліцый паказаны ў спасылачных артыкулах на адпаведныя кабінеты міністраў''&lt;/small&gt; !! Выбары !! Кабінет
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;8&quot;| міністры-прэзідэнты ({{lang-pl|minister-prezydent}})
|-
| style=&quot;background: #FE6F5E|5
| [[Файл:Jędrzej Moraczewski.jpg|100px]]
| [[Енджай Марачэўскі|Енджай Эдвард Марачэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1870—1944)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jędrzej Edward Moraczewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|11|1918}}
| {{дата падзеі|16|1|1919}}
| [[Польская сацыял-дэмакратычная партыя Галіцыі і Сілезіі-Цешына]]
|
| {{нп3|Урад Марачэўскага|Марачэўскі|pl|Rząd Jędrzeja Moraczewskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|6
| [[Выява:Ignacy Paderewski 02.jpg|100px]]
| [[Ігнацы Ян Падарэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1860—1941)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ignacy Jan Paderewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|16|1|1919}}
| {{дата падзеі|13|12|1919}}
| незалежны
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1919)|1919|en|Polish legislative election, 1919}}
| {{нп3|Урад Падарэўскага|Падарэўскі|pl|Rzad Ignacego Jana Paderewskiego}}
|-
| style=&quot;background: #7BA05B|7
| [[Выява:L Skulski.jpg|100px]]
| [[Леапольд Скульскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1877—1940)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Leopold Skulski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|13|12|1919}}
| {{дата падзеі|23|6|1920}}
| {{нп3|Нацыянальны саюз народа| |en|National People's Union}}
| rowspan=&quot;6&quot; |
| {{нп3|Урад Скульскага|Скульскі|pl|Rzad Leopolda Skulskiego}}
|-
| style=&quot;background: #007FFF|8&lt;br /&gt;(I)
| [[Файл:Wladyslaw Grabski ca 1930 (777649) (cropped).jpg|100px]]
| [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслаў Дамінік Грабскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1938)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Dominik Grabski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|23|6|1920}}
| {{дата падзеі|24|7|1920}}
| {{нп3|Папулярны нацыянальны саюз| |en|Popular National Union}}
| {{нп3|Першы ўрад Грабскага|Грабскі—I|pl|Pierwszy rząd Władysława Grabskiego}}
|-
| style=&quot;background: #7FFFD4|9&lt;br /&gt;(I)
| [[Файл:W. Witos.JPG|100px]]
| [[Вінцэнты Вітас]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1945)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Wincenty Witos}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|24|7|1920}}
| {{дата падзеі|19|9|1921}}
| {{нп3|Польская сялянская партыя «Пяст»| |pl|Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” (1913–1931)}}&lt;ref&gt;Партыя насіла імя [[Пяст]]а — легендарнага заснавальніка першай польскай дынастыі [[Пясты|Пястаў]].&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Першы ўрад Вітаса|Вітас—I|pl|Pierwszy rząd Wincentego Witosa}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #7FFF00|10&lt;br /&gt;(I—II)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Antoni Ponikowski.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Антоні Панікоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1878—1949)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Antoni Ponikowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|19|9|1921}}
| {{дата падзеі|10|3|1922}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Польская хрысціянска-дэмакратычная партыя| |en|Polish Christian Democratic Party}}
| {{нп3|Першы ўрад Панікоўскага|Панікоўскі—I|pl|Pierwszy rząd Antoniego Ponikowskiego}}
|-
| {{дата падзеі|10|3|1922}}
| {{дата падзеі|28|6|1922}}
| {{нп3|Другі ўрад Панікоўскага|Панікоўскі—II|pl|Drugi rząd Antoniego Ponikowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #DE3163|11
| [[Файл:Artur Śliwiński1.jpg|100px]]
| [[Артур Слівінскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1877—1953)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Artur Śliwiński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|28|6|1922}}
| {{дата падзеі|31|7|1922}}
| [[Польская сацыялістычная партыя]]
| {{нп3|Урад Слівінскага|Слівінскі|pl|Rząd Artura Śliwińskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FBEC5D|12
| [[Выява:Julian Ignacy Nowak ante 1939 (80341924) (cropped).jpg|100px]]
| [[Юліян Ігнацы Новак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1865—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Julian Ignacy Nowak}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|31|7|1922}}
| {{дата падзеі|14|12|1922}}
| {{нп3|Партыя нацыянальнага права| |en|Stronnictwo Prawicy Narodowej}}
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1922)|1922|en|Polish legislative election, 1922}}
| {{нп3|Урад Новака|Новак|pl|Rząd Juliana Nowaka}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;8&quot;| старшыні савета міністраў ({{lang-pl|Prezes Rady Ministrów}})
|-
| style=&quot;background: #FBEC5D|(12)&lt;ref&gt;Працяг паўнамоцтваў [[Юліян Новак|Юліяна Ігнацы Новака]].&lt;/ref&gt;
| [[Выява:Julian Ignacy Nowak ante 1939 (80341924) (cropped).jpg|100px]]
| [[Юліян Новак|Юліян Ігнацы Новак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1865—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Julian Ignacy Nowak}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|14|12|1922}}
| {{дата падзеі|16|12|1922}}
| {{нп3|Партыя нацыянальнага права| |en|Stronnictwo Prawicy Narodowej}}
| rowspan=&quot;9&quot; |
| {{нп3|Урад Новака|Новак|pl|Rząd Juliana Nowaka}}
|-
| style=&quot;background: #B87333|13
| [[Выява:Władysław Sikorski, 1923.jpg|100px]]
| [[генерал-палкоўнік|генерал брані]]&lt;br /&gt; [[Уладзіслаў Сікорскі|Уладзіслаў Эўгеніуш Сікорскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1865—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Eugeniusz Sikorski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|16|12|1922}}
| {{дата падзеі|28|5|1923}}
| ваенны
| {{нп3|Першы ўрад Сікорскага|Сікорскі—I|pl|Pierwszy rząd Władysława Sikorskiego}}
|-
| style=&quot;background: #7FFFD4|9&lt;br /&gt;(II)
| [[Файл:W. Witos.JPG|100px]]
| [[Вінцэнты Вітас]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1945)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Wincenty Witos}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|28|5|1923}}
| {{дата падзеі|19|12|1923}}
| {{нп3|Польская сялянская партыя «Пяст»| |pl|Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” (1913–1931)}}
| {{нп3|Другі ўрад Вітаса|Вітас—II|pl|Drugi rząd Wincentego Witosa}}
|-
| style=&quot;background: #007FFF|8&lt;br /&gt;(II)
| [[Файл:Wladyslaw Grabski ca 1930 (777649) (cropped).jpg|100px]]
| [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслаў Дамінік Грабскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1938)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Dominik Grabski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|19|12|1923}}
| {{дата падзеі|20|11|1925}}
| {{нп3|Папулярны нацыянальны саюз| |en|Popular National Union}}
| {{нп3|Другі ўрад Грабскага|Грабскі—II|pl|Drugi rząd Władysława Grabskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FBEC5D|14
| [[Файл:Skrzynski A.jpg|100px]]
| [[Аляксандар Скшынскі|Аляксандар Юзаф Скшынскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1882—1931)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Aleksander Józef Skrzyński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|20|11|1925}}
| {{дата падзеі|10|5|1926}}
| {{нп3|Партыя нацыянальнага права| |en|Stronnictwo Prawicy Narodowej}}
| {{нп3|Урад Скшынскага|Скшынскі|pl|Rząd Aleksandra Skrzyńskiego}}
|-
| style=&quot;background: #7FFFD4|9&lt;br /&gt;(III)
| [[Файл:W. Witos.JPG|100px]]
| [[Вінцэнты Вітас]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1945)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Wincenty Witos}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|10|5|1926}}
| {{дата падзеі|15|5|1926}}
| {{нп3|Польская сялянская партыя «Пяст»| |pl|Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” (1913–1931)}}
| {{нп3|Трэці ўрад Вітаса|Вітас—III|pl|Trzeci rząd Wincentego Witosa}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #FFA812|15&lt;br /&gt;(I—III)
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Kazimierz Bartel.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Казімеж Барталь|Казімеж Уладзіслаў Барталь]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1882—1941)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Władysław Bartel}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|15|5|1926}}
| {{дата падзеі|4|6|1926}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{нп3|Рабочая партыя (Польшча)|Рабочая партыя |en|Labor Party (Partia Pracy)}}
| {{нп3|Першы ўрад Барталя|Барталь—I|pl|Pierwszy rząd Kazimierza Bartla}}
|-
| {{дата падзеі|4|6|1926}}
| {{дата падзеі|24|9|1926}}
| {{нп3|Другі ўрад Барталя|Барталь—II|pl|Drugi rząd Kazimierza Bartla}}
|-
| {{дата падзеі|24|9|1926}}
| {{дата падзеі|2|10|1926}}
| {{нп3|Трэці ўрад Барталя|Барталь—III|pl|Trzeci rząd Kazimierza Bartla}}
|-
| style=&quot;background: #B87333|16&lt;br /&gt;(I)
| [[Файл:Jozef Pilsudski1.jpg|100px]]
| [[маршал Польшчы]]&lt;br /&gt; [[Юзаф Пілсудскі|Юзаф Клеменс Пілсудскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1867—1935)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Klemens Piłsudski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|2|10|1926}}
| {{дата падзеі|27|6|1928}}
| ваенны
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1928)|1928|en|Polish legislative election, 1928}}
| {{нп3|Першы ўрад Пілсудскага|Пілсудскі—I|pl|Pierwszy rząd Józefa Piłsudskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FFA812|15&lt;br /&gt;(IV)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Kazimierz Bartel.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Казімеж Барталь|Казімеж Уладзіслаў Барталь]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1882—1941)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Władysław Bartel}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|27|6|1928}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|14|4|1929}}
| {{нп3|Рабочая партыя (Польшча)|Рабочая партыя |en|Labor Party (Partia Pracy)}}
| rowspan=&quot;5&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Чацвёрты ўрад Барталя|Барталь—IV|pl|Czwarty rząd Kazimierza Bartla}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам]]&lt;ref&gt;[[Казімеж Барталь|Казімеж Уладзіслаў Барталь]] увайшоў у склад ''Беспартыйнага блока супрацоўніцтва з урадам'' («партыі ўлады»), заснаванага ў лістападзе 1927 года, у 1928 годзе.&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|17
| [[Выява:Switalski K.jpg|100px]]
| [[Казімеж Світальскі|Казімеж Станіслаў Світальскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1886—1962)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Stanisław Świtalski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|14|4|1929}}
| {{дата падзеі|29|12|1929}}
| {{нп3|Чацвёрты ўрад Світальскага|Світальскі|pl|Rząd Kazimierza Świtalskiego}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|15&lt;br /&gt;(V)
| [[Файл:Kazimierz Bartel.jpg|100px]]
| [[Казімеж Барталь|Казімеж Уладзіслаў Барталь]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1882—1941)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Władysław Bartel}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|29|12|1929}}
| {{дата падзеі|29|3|1930}}
| {{нп3|Пяты ўрад Барталя|Барталь—V|pl|Piąty rząd Kazimierza Bartla}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|18&lt;br /&gt;(I)
| [[Файл:Walery Sławek.PNG|100px]]
| [[Валерый Славак|Валерый Ян Славак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1879—1939)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Walery Jan Sławek}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|29|3|1930}}
| {{дата падзеі|25|8|1930}}
| {{нп3|Першы ўрад Славака|Славак—I|pl|Pierwszy rząd Walerego Sławka}}
|-
| style=&quot;background: #B87333|16&lt;br /&gt;(II)
| [[Файл:Jozef Pilsudski1.jpg|100px]]
| [[маршал Польшчы]]&lt;br /&gt; [[Юзаф Пілсудскі|Юзаф Клеменс Пілсудскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1867—1935)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Klemens Piłsudski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|25|8|1930}}
| {{дата падзеі|4|12|1930}}
| ваенны
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1930)|1930|en|Polish legislative election, 1930}}
| {{нп3|Другі ўрад Пілсудскага|Пілсудскі—II|pl|Drugi rząd Józefa Piłsudskiego}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|18&lt;br /&gt;(II)
| [[Файл:Walery Sławek.PNG|100px]]
| [[Валеры Славак|Валеры Ян Славак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1879—1939)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Walery Jan Sławek}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|12|1930}}
| {{дата падзеі|27|5|1931}}
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам]]
| rowspan=&quot;4&quot; |
| {{нп3|Другі ўрад Славака|Славак—II|pl|Drugi rząd Walerego Sławka}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|19
| [[Файл:Aleksander Prystor.jpg|100px]]
| [[Александар Прыстар|Александар Блажай Прыстар]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1874—1941)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Aleksander Błażej Prystor}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|27|5|1931}}
| {{дата падзеі|10|5|1933}}
| {{нп3|Урад Прыстара|Прыстар|pl|Rząd Aleksandra Prystora}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|20
| [[Файл:Janusz Jędrzejewicz.PNG|100px]]
| [[Януш Енджаевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1885—1951)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Janusz Jędrzejewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|10|5|1933}}
| {{дата падзеі|15|5|1934}}
| {{нп3|Урад Енджаевіча|Енджаевіч|pl|Rząd Janusza Jędrzejewicza}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|21
| [[Файл:Leon Kozłowski 2.jpg|100px]]
| [[Леон Казлоўскі|Леон Тадэвуш Казлоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1892—1944)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Leon Tadeusz Kozłowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|15|5|1934}}
| {{дата падзеі|28|3|1935}}
| {{нп3|Урад Казлоўскага|Казлоўскі|pl|Rząd Leona Kozłowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #BADBAD|18&lt;br /&gt;(III)
| [[Файл:Walery Sławek.PNG|100px]]
| [[Валеры Славак|Валеры Ян Славак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1879—1939)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Walery Jan Sławek}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|28|3|1935}}
| {{дата падзеі|13|10|1935}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1935)|1935|en|Polish legislative election, 1935}}
| {{нп3|Трэці ўрад Славака|Славак—III|pl|Trzeci rząd Walerego Sławka}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|22
| [[Файл:Zyndram Koscialkowski.jpg|100px]]
| [[Мар'ян Зындрам-Касцялкоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1892—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Marian Zyndram-Kościałkowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|13|10|1935}}
| {{дата падзеі|15|5|1936}}
| rowspan=&quot;2&quot; | незалежны&lt;ref&gt;[[Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам]] быў распушчаны {{дата падзеі|30|10|1935}} года пасля смерці [[маршал Польшчы|маршала Польшчы]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Урад Зындрам-Касцялкоўскага|Зындрам-Касцялкоўскі|pl|Rząd Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|23
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:FSSkladkowski (HistoriaPolski str.247).jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[генерал|генерал дывізіі]]&lt;br /&gt; [[Феліцыян Славай-Складкоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1885—1962)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Felicjan Slawoj Skladkowski}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|15|5|1936}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|30|9|1939}}&lt;ref&gt;Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] {{дата падзеі|7|9|1939}} года пакінуў Варшаву разам з урадам. У ноч на {{дата падзеі|18|9|1939}} года ўрад пераехаў у Румынію, дзе быў інтэрнаваны. {{дата падзеі|30|9|1939}} года Славай-Складкоўскі афіцыйна падаў у адстаўку.&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Славай-Складкоўскага|Славай-Складкоўскі|pl|Rząd Felicjana Sławoja Składkowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #50C878|
| [[Лагер нацыянальнага аб’яднання]]&lt;ref&gt;''Лагер нацыянальнага аб’яднання'' быў створаны {{дата падзеі|21|2|1937}} года як урадавая палітычная арганізацыя ад імя [[маршал Польшчы|маршала Польшчы]] [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]].&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1938)|1938|en|Polish legislative election, 1938}}
|}

=== Урад Польшчы ў выгнанні (1939—1990) ===
[[Урад Польшчы ў выгнанні]] ({{lang-pl|Rząd RP na uchodźstwie}}) — урад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Рэспублікі Польшча]], які дзейнічаў пасля ўцёкаў з краіны ў верасні 1939 года яе вярхоўнага кіраўніцтва ў час [[Нямецкая акупацыя Польшчы (1939—1945)|нямецкай акупацыі]]. У час вайны і ў першыя паваенныя гады ён кіраваў [[Польская падпольная дзяржава|Польскай падпольнай дзяржавай]], фарміраваннямі польскіх узброеных сіл на Захадзе і польскім падполлем у самой Польшчы ([[Армія Краёва]], [[Свабода і Незалежнасць]]). Месцазнаходжаннем урада былі паслядоўна [[Парыж]] (з {{дата падзеі|30|9|1939}} года), [[Анжэ]] (з лістапада 1939 года) і [[Лондан]] (з лістапада 1940 года).

Першым кіраўніком урада {{дата падзеі|30|9|1939}} года быў прызначаны генерал [[Уладзіслаў Сікорскі]], які стварыў кааліцыйны кабінет, у які ўвайшлі прадстаўнікі [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя Польшчы|Нацыянальнай партыі]], [[Партыя працы (Польшча)|Партыі працы]], [[Народная партыя (Польшча)|Народнай партыі]], [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] і [[Санацыя (Польшча)|санацыйныя]] палітыкі.

{{дата падзеі|28|6|1945}} года ў адпаведнасці з [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскімі дамоўленасцямі]] {{нп3|Часовы ўрад Польскай Рэспублікі| |pl|Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej}} быў пашыраны за кошт дзеячаў з самой Польшчы і палякаў з-за граніцы і ператвораны ў {{нп3|Часовы ўрад нацыянальнага адзінства| |pl|Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej}}. {{дата падзеі|5|7|1945}} года [[Вялікабрытанія]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] перасталі прызнаваць гэты ўрад. Насуперак канстатаванню [[Патсдамская канферэнцыя|Патсдамскай канферэнцыі]] ў жніўні 1945 года, што яго «больш не існуе», ён працягнуў функцыянаваць. Апошнімі дзяржавамі, якія прызнавалі эмігранцкі ўрад Польшчы, былі [[Ірландыя]], [[Іспанія]] і [[Святы прастол]] (да 1958 года). Фармальна ён завяршыў дзейнасць пасля прыняцця [[Лех Валенса|Лехам Валенсам]] прысягі ў якасці прэзідэнта [[Польшча|Польшчы]] і перадачы яму гістарычных прэзідэнцкіх рэгалій ад прэзідэнта ў выгнанні [[Рышард Качароўскі|Рышарда Качароўскага]].

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя !! Кабінет
|-
| style=&quot;background: #B87333|А&lt;br /&gt;(I—II)&lt;ref name=&quot;pl-3&quot;&gt;Раней займаў пасаду старшыні савета міністраў з {{дата падзеі|16|12|1922}} года па {{дата падзеі|28|5|1923}} года (№ 13)&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Władysław Sikorski, 1923.jpg|100px]]
| [[генерал-палкоўнік|генерал брані]]&lt;br /&gt; [[Уладзіслаў Сікорскі|Уладзіслаў Эўгеніюш Сікорскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1865—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Eugeniusz Sikorski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|30|9|1939}}
| {{дата падзеі|18|7|1940}}
| ваенны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Нацыянальная партыя (у эміграцыі)|Нацыянальнай партыяй|pl|Stronnictwo Narodowe (emigracyjne)}}, {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польскай сацыялістычнай партыяй|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}, {{нп3|Сялянская партыя| Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Першы ўрад Сікорскага|Сікорскі—I|pl|Drugi rząd Władysława Sikorskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|Б&lt;ref&gt;{{дата падзеі|18|7|1940}} года прэзідэнт Рэспублікі Польшча ў выгнанні вызваліў генерала Сікорскага ад пасады главы ўрада і прызначыў Аўгуста Залескага на гэту пасаду. У той жа дзень дэлегацыя афіцэраў пераканала прызначанага прэм’ер-міністра адмовіцца ад прыняцця пасады, ён не быў прыведзены да прысягі і не сфарміраваў урад.&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-11032, August Zaleski.jpg|100px]]
| [[Аўгуст Залескі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1883—1972)&lt;br /&gt;{{lang-pl|August Zaleski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|7|1940}}
| {{дата падзеі|20|7|1940}}
| незалежны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''урад не быў сфарміраваны&lt;''&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #B87333|А&lt;br /&gt;(II)&lt;ref name=&quot;pl-3&quot;/&gt;
| [[Файл:Władysław Sikorski, 1923.jpg|100px]]
| [[генерал-палкоўнік|генерал броні]]&lt;br /&gt; [[Уладзіслаў Сікорскі|Уладзіслаў Эўгеніюш Сікорскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1865—1946)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Władysław Eugeniusz Sikorski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|20|7|1940}}
| {{дата падзеі|4|7|1943}}&lt;ref&gt;Загінуў у [[Катастрофа B-24 у Гібралтары|авіякатастрофе]].&lt;/ref&gt;
| ваенны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Нацыянальная партыя (у эміграцыі)|Нацыянальнай партыяй|pl|Stronnictwo Narodowe (emigracyjne)}}, {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польскай сацыялістычнай партыяй|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}, {{нп3|Сялянская партыя| Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Другі ўрад Сікорскага|Сікорскі—II|pl|Trzeci rząd Władysława Sikorskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FF00FF|{{comment|в. а.|Выконваючы абавязкі}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Mikolajczyk.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Станіслаў Мікалайчык]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1901—1966)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stanisław Mikołajczyk}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|7|1943}}
| {{дата падзеі|14|7|1943}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянская партыя|pl|Stronnictwo Ludowe}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Нацыянальная партыя (у эміграцыі)|Нацыянальнай партыяй|pl|Stronnictwo Narodowe (emigracyjne)}}, {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польскай сацыялістычнай партыяй|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #FF00FF|В
| {{дата падзеі|14|7|1943}}
| {{дата падзеі|29|11|1944}}
| {{нп3|Урад Мікалайчыка|Мікалайчык|pl|Rząd Stanisława Mikołajczyka}}
|-
| style=&quot;background: #DE3163|Г
| [[Файл:Tomasz Arciszewski.jpg|100px]]
| [[Томаш Арцішэўскі|Томаш Стэфан Арцішэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1877—1955)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tomasz Stefan Arciszewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|29|11|1944}}
| {{дата падзеі|2|7|1947}}
| {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польская сацыялістычная партыя|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Нацыянальная партыя (у эміграцыі)|Нацыянальнай партыяй|pl|Stronnictwo Narodowe (emigracyjne)}}, {{нп3|Сялянская партыя| Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Арцішэўскага|Арцішэўскі|pl|Rząd Tomasza Arciszewskiego}}
|-
| style=&quot;background: #B87333|Д
| [[Файл:Tadeusz Bor Komorowski.jpg|100px]]
| [[генерал-маёр]]&lt;br /&gt; [[Тадэвуш Камароўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1895—1966)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tadeusz Komorowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|2|7|1947}}
| {{дата падзеі|7|4|1949}}
| ваенны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Нацыянальная партыя (у эміграцыі)|Нацыянальнай партыяй|pl|Stronnictwo Narodowe (emigracyjne)}}, {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польскай сацыялістычнай партыяй|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Камароўскага|Камароўскі|pl|Rząd Tadeusza Komorowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #DE3163|Е
| [[Файл:Tadeusz Tomaszewski, członek Trybunału Stanu.JPG|100px]]
| [[Тадэвуш Тамашэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1881—1950)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tadeusz Tomaszewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|7|4|1949}}
| {{дата падзеі|10|8|1950}}&lt;ref&gt;Сканаў на пасадзе старшыні савета міністраў у выгнанні.&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польская сацыялістычная партыя|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}
| {{нп3|Урад Тамашэўскага|Тамашэўскі|pl|Rząd Tadeusza Tomaszewskiego}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|10|8|1950}} года па {{дата падзеі|25|9|1950}} года
|-
| style=&quot;background: #B87333|Ж
| [[Файл:Roman Odzierzyński.JPG|100px]]
| [[генерал|генерал брыгады]]&lt;br /&gt; [[Раман Адзяжынскі|Раман Уладзіслаў Адзяжынскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1892—1975)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Roman Władysław Odzierzyński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|25|9|1950}}
| {{дата падзеі|18|1|1954}}
| ваенны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]] і {{нп3|Ліга польскай незалежнасці|Лігай польскай незалежнасці|pl|Liga Niepodległości Polski}}&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Адзяжынскага|Адзяжынскі|pl|Rząd Romana Odzierzyńskiego}}
|-
| style=&quot;background: #7CFC00|З
| [[Файл:Mikołaj Dolanowski nac.jpg|100px]]
| [[Ежы Хрынеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1895—1978)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jerzy Hryniewski}}&lt;br /&gt;пры нараджэнні '''Мікалай Даляноўскі'''&lt;br /&gt;{{lang-pl|Mikołaj Dolanowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|1|1954}}
| {{дата падзеі|13|5|1954}}
| {{нп3|Ліга польскай незалежнасці| |pl|Liga Niepodległości Polski}}
| {{нп3|Урад Хрынеўскага|Хрынеўскі|pl|Rząd Jerzego Hryniewskiego}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|13|5|1954}} года па {{дата падзеі|8|6|1954}} года
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|І
| [[Файл:Stanisław Cat-Mackiewicz.jpg|100px]]
| [[Станіслаў Мацкевіч (прэм'ер-міністр)|Станіслаў Мацкевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1895—1978)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stanisław Mackiewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|8|6|1954}}
| {{дата падзеі|21|6|1955}}
| незалежны
| {{нп3|Урад Мацкевіча|Мацкевіч|pl|Rząd Stanisława Mackiewicza}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|21|6|1955}} года па {{дата падзеі|8|8|1955}} года
|-
| style=&quot;background: #DABDAB|К
| [[Файл:Coat of arms of the Polish Government in exile (1956–1990).svg|100px]]
| [[Хуган Ханке]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1904—1964)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Hugon Hanke}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|8|8|1955}}
| {{дата падзеі|11|9|1955}}
| [[Партыя працы (Польшча)|Партыя працы]]
| {{нп3|Урад Ханке|Ханке|pl|Rząd Hugona Hankego}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #DE3163|Л&lt;br /&gt;(I—III)
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Antoni Pająk 1.JPG|100px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Антоні Паянк]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1893—1965)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Antoni Pająk}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|11|9|1955}}
| {{дата падзеі|28|3|1957}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польская сацыялістычная партыя|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}
| {{нп3|Першы ўрад Паянка|Паянк—I|pl|Pierwszy rząd Antoniego Pająka}}
|-
| {{дата падзеі|28|3|1957}}
| {{дата падзеі|9|10|1963}}
| {{нп3|Другі ўрад Паянка|Паянк—II|pl|Drugi rząd Antoniego Pająka}}
|-
| {{дата падзеі|9|10|1963}}
| {{дата падзеі|14|6|1965}}
| {{нп3|Трэці ўрад Паянка|Паянк—III|pl|Trzeci rząd Antoniego Pająka}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|14|6|1965}} года па {{дата падзеі|25|6|1965}} года
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|М
| [[Файл:Coat of arms of the Polish Government in exile (1956–1990).svg|100px]]
| [[Аляксандар Завіша]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1896—1977)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Aleksander Zawisza}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|25|6|1965}}
| {{дата падзеі|9|6|1970}}
| незалежны
| {{нп3|Урад Завішы|Завіша|pl|Rząd Aleksandra Zawiszy}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|9|6|1970}} года па {{дата падзеі|20|7|1970}} года
|-
| style=&quot;background: #DABDAB|Н
| [[Файл:Coat of arms of the Polish Government in exile (1956–1990).svg|100px]]
| [[Зыгмунт Мухнеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1896—1979)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Zygmunt Muchniewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|20|7|1970}}
| {{дата падзеі|13|7|1972}}
| [[Партыя працы (Польшча)|Партыя працы]]
| {{нп3|Урад Мухнеўскага|Мухнеўскі|pl|Rząd Zygmunta Muchniewskiego}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|13|7|1972}} года па {{дата падзеі|18|7|1972}} года
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #DE3163|О&lt;br /&gt;(I—II)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Alfred Urbański Prime Minister of Poland in Exile 1972-1976.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Альфрэд Урбанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1899—1983)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Alfred Urbański}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|7|1972}}
| {{дата падзеі|15|12|1973}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Польская сацыялістычная партыя (у эміграцыі)|Польская сацыялістычная партыя|pl|Polska Partia Socjalistyczna (na emigracji)}}
| {{нп3|Першы ўрад Урбанскага|Урбанскі—I|pl|Pierwszy rząd Alfreda Urbańskiego}}
|-
| {{дата падзеі|15|12|1973}}
| {{дата падзеі|15|7|1976}}
| {{нп3|Другі ўрад Урбанскага|Урбанскі—II|pl|Drugi rząd Alfreda Urbańskiego}}
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| пасада вакантная з {{дата падзеі|15|7|1976}} года па {{дата падзеі|5|8|1976}} года
|-
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: #D8D8D8|П&lt;br /&gt;(I—IV)
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Файл:Kazimierz Sabbat.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Казімеж Сабат|Казімеж Аляксандар Сабат]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1913—1989)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Aleksander Sabbat}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|5|8|1976}}
| {{дата падзеі|12|6|1978}}
| rowspan=&quot;4&quot; | незалежны
| {{нп3|Першы ўрад Сабата|Сабат—I|pl|Pierwszy rząd Kazimierza Sabbata}}
|-
| {{дата падзеі|12|6|1978}}
| {{дата падзеі|9|4|1979}}
| {{нп3|Другі ўрад Сабата|Сабат—II|pl|Drugi rząd Kazimierza Sabbata}}
|-
| {{дата падзеі|9|4|1979}}
| {{дата падзеі|17|12|1983}}
| {{нп3|Трэці ўрад Сабата|Сабат—III|pl|Trzeci rząd Kazimierza Sabbata}}
|-
| {{дата падзеі|17|12|1983}}
| {{дата падзеі|8|4|1986}}
| {{нп3|Чацвёрты ўрад Сабата|Сабат—IV|pl|Czwarty rząd Kazimierza Sabbata}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #7CFC00|Р&lt;br /&gt;(I—II)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Coat of arms of the Polish Government in exile (1956–1990).svg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Эдвард Шчэпанік]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1915—2005)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Edward Franciszek Szczepanik}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|8|4|1986}}
| {{дата падзеі|1|11|1989}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Ліга польскай незалежнасці| |pl|Liga Niepodległości Polski}}
| {{нп3|Першы ўрад Шчэпаніка|Шчэпанік—I|pl|Pierwszy rząd Edwarda Szczepanika}}
|-
| {{дата падзеі|1|11|1989}}
| {{дата падзеі|22|12|1990}}
| {{нп3|Другі ўрад Шчэпаніка|Шчэпанік—II|pl|Drugi rząd Edwarda Szczepanika}}
|}

=== Паваенны перыяд (1944—1952) ===
{{дата падзеі|1|1|1944}} года ў процівагу [[Урад Польшчы ў выгнанні|лонданскаму ўраду Польшчы ў выгнанні]] была створана [[Краёва Рада Нарадова]] ({{lang-pl|Krajowa Rada Narodowa}}, «дзяржаўны нацыянальны савет»), палітычная арганізацыя, у наступным ператвораная ў парламент, які праіснаваў да {{дата падзеі|4|2|1947}} года.

У той час, калі [[Чырвоная Армія]] перайшла [[Заходні Буг]], у СССР знаходзілася дэлегацыя Краёвай Рады Нарадовай, якая мела паўнамоцтвы для стварэння свайго выканаўчага органа. Такі орган з урадавымі функцыямі, [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення]] (ПКНВ, {{lang-pl|Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego}}) быў утвораны {{дата падзеі|21|7|1944}} года ў [[Масква|Маскве]]. У яго склад увайшлі прадстаўнікі [[Польская рабочая партыя|Польскай рабочай партыі]], [[Саюз польскіх патрыётаў|Саюза польскіх патрыётаў]], [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (фракцыя [[Эдвард Асубка-Мараўскі|Эдварда Асубка-Мараўскага]]), {{нп3|Народная партыя «Воля народа»|Народнай партыі «Воля народа»|pl|Stronnictwo Ludowe „Wola Ludu”}} і [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыі]]. Старшынёй ПКНВ стаў Эдвард Асубка-Мараўскі.

{{дата падзеі|31|12|1944}} года ПКНВ быў ператвораны ў {{нп3|Часовы ўрад Польскай Рэспублікі| |pl|Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej}} (ЧУПР), старшынёй якога застаўся Эдвард Асубка-Мараўскі. У склад урада ўвайшлі прадстаўнікі [[Польская рабочая партыя|Польскай рабочай партыі]], [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыі]] і {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыі|pl|Stronnictwo Ludowe}}. {{дата падзеі|1|2|1945}} года ўрад пераехаў з [[Люблін]]а ў [[Варшава|Варшаву]]. Да заканчэння вайны ({{дата падзеі|8|5|1945}} года) ён стварыў сваю адміністрацыю на ўсёй тэрыторыі Польшчы (за выключэннем [[Шчэцін]]а), пры непасрэдным савецкім ваенным кіраванні.

{{дата падзеі|28|6|1945}} года ў адпаведнасці з [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскімі дамоўленасцямі]] ЧУПР быў пашыраны за кошт палітычных дзеячаў як з самой Польшчы, так і палякаў з эміграцыі, і ператвораны ў {{нп3|Часовы ўрад нацыянальнага адзінства| |pl|Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej}} (ЧУНА), старшынёй якога зноў застаўся Эдвард Асубка-Мараўскі. Да ранейшых удзельнікаў кааліцыі далучыліся [[Партыя працы (Польшча)|Партыя працы]] і {{нп3|Польская сялянская партыя (Польшча, 1945—1949)|Польская сялянская партыя|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe (1945–1949)}}&lt;ref&gt;''Польская народная партыя'' была ўтворана {{дата падзеі|22|8|1945}} года з падпольнай арганізацыі {{lang-pl|Stronnictwa Ludowego «Roch»}}, якая дзейнічала ў час вайны.&lt;/ref&gt;.

ЧУНА сышоў у адстаўку {{дата падзеі|6|2|1947}} года пасля правядзення {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1947)|выбараў|en|Polish legislative election, 1947}} у {{нп3|Заканадаўчы сейм (1947-1952)|Заканадаўчы сейм|pl|Sejm Ustawodawczy (1947–1952)}} і фарміраванні ім {{нп3|Першы ўрад Цыранкевіча|урада|pl|Pierwszy rząd Józefa Cyrankiewicza}} [[Юзаф Цыранкевіч|Юзафа Цыранкевіча]], які прапрацаваў да фарміравання першага ўрада [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай народнай рэспублікі]] {{дата падзеі|21|11|1952}} года.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя !! Выбары
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| старшыня [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення]]
|-
| style=&quot;background: #FF2400|24&lt;br /&gt;(I)
| [[Выява:Osobka morawski.jpg|100px]]
| [[Эдвард Асубка-Мараўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1909—1997)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Edward Osóbka-Morawski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|21|7|1944}}
| {{дата падзеі|31|12|1944}}
| [[Польская рабочая партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыяй]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}}&lt;/small&gt;
|
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| старшыня {{нп3|Часовы ўрад Польскай Рэспублікі|Часовага ўрада Польскай Рэспублікі|pl|Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej}}
|-
| style=&quot;background: #FF2400|24&lt;br /&gt;(II)
| [[Выява:Osobka morawski.jpg|100px]]
| [[Эдвард Асубка-Мараўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1909—1997)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Edward Osóbka-Morawski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|31|12|1944}}
| {{дата падзеі|28|6|1945}}
| [[Польская рабочая партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыяй]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}}&lt;/small&gt;
|
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| старшыня {{нп3|Часовы ўрад нацыянальнага адзінства| Часовага ўрада нацыянальнага адзінства|pl|Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej}}
|-
| style=&quot;background: #FF2400|24&lt;br /&gt;(III)
| [[Файл:Osobka morawski.jpg|100px]]
| [[Эдвард Асубка-Мараўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1909—1997)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Edward Osóbka-Morawski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|31|12|1944}}
| {{дата падзеі|28|6|1945}}
| [[Польская рабочая партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыяй]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]], {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}}, [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]] і {{нп3|Польская сялянская партыя (Польшча, 1945—1949)|Польскай сялянскай партыяй|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe (1945–1949)}}&lt;/small&gt;
|
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
|colspan=&quot;7&quot;| старшыня савета міністраў Польскай рэспублікі ({{нп3|Першы ўрад Цыранкевіча|Цыранкевіч—I|pl|Pierwszy rząd Józefa Cyrankiewicza}})
|-
| style=&quot;background: #FF2400|25&lt;br /&gt;(I)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Cyrankiewicz.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Юзаф Цыранкевіч|Юзаф Адам Зыгмунт Цыранкевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1911—1989)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Adam Zygmund Cyrankiewicz}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|28|6|1945}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|20|11|1952}}
| ''На момант фарміравання:'' [[Польская рабочая партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыяй]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]], {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowe}} і [[Партыя працы (Польшча)|Партыяй працы]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1947)|1947|en|Polish legislative election, 1947}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|
| ''Пры завяршэнні працы:'' [[Польская аб’яднаная рабочая партыя]]&lt;ref&gt;''Польская аб’яднаная рабочая партыя'' была створана {{дата падзеі|15|12|1948}} года аб’яднаннем [[Польская рабочая партыя|Польскай рабочай партыяй]] і [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыяй]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя|Аб'яднанай сялянскай партыяй|pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}&lt;ref&gt;''Аб’яднаная сялянская партыя'' была ўтворана {{дата падзеі|27|11|1949}} года шляхам аб’яднання [[люблін]]скай {{нп3|Сялянская партыя (Польшча)|Сялянскай партыі|pl|Stronnictwo Ludowe}} з рэшткамі {{нп3|Польская сялянская партыя (Польшча, 1945—1949)|Польскай сялянскай партыі|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe (1945–1949)}}.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

=== Польская народная рэспубліка (1952—1989) ===
[[Польская народная рэспубліка]] ({{lang-pl|Polska Rzeczpospolita Ludowa}}) — афіцыйная назва [[Польшча|Польшчы]] ў перыяд з [[1952]] па [[1989]] год. [[Канстытуцыя Польскай Народнай Рэспублікі|Канстытуцыя ПНР]] была прынята {{дата падзеі|22|7|1952}} года, істотныя папраўкі былі ўнесены ў 1976 годзе. Заканадаўчым органам з’яўляўся аднапалатны [[Сейм ПНР|Сейм]], які выбіраўся на 4 гады, калектыўным главой дзяржавы да 1989 года — [[Дзяржаўны савет ПНР|Дзяржаўны савет]], які выбіраўся Сеймам тэрмінам на 4 гады, з 1989 года — прэзідэнт, выканаўчым органам — Савет Міністраў, прызначаны Сеймам.

Фактычна дзяржава была аднапартыйнай з дамінаваннем [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]]. Малыя партыі (галоўным чынам — [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычная партыя]] і {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя| |pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}), а таксама прафсаюзныя, маладзёжныя і іншыя грамадскія арганізацыі, былі аб’яднаны ў сацыяльна-палітычную арганізацыю (якая выступала таксама як выбарчы блок) — якая з 1952 года звалася ''Нацыянальны фронт'' ({{lang-pl|Front Narodowy}}, з 1956 года — ''[[Фронт адзінства народа]]'' ({{lang-pl|Front Jedności Narodu}}), у 1983 годзе ператвораную ў {{нп3|Патрыятычны рух нацыянальнага адраджэння| |pl|Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego}} ({{lang-pl|Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego}}).

{{дата падзеі|29|12|1989}} года, шляхам унясення змен у канстытуцыю ПНР, краіне была вернута гістарычная назва «Rzeczpospolita Polska» (Польская рэспубліка).

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя !! Выбары !! Кабінет
|-
| style=&quot;background: #FF0000|26
| [[Файл:PL Bolesław Bierut (1892-1956).jpg|100px]]
| [[Баляслаў Берут]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1892—1956)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Bolesław Bierut}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|20|11|1952}}
| {{дата падзеі|18|3|1954}}
| rowspan=&quot;17&quot; | [[Польская аб’яднаная рабочая партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]]&lt;ref&gt;У асобныя гады прадстаўнікі [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыі]] ў склад урада не ўваходзілі.&lt;/ref&gt; і {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя|Аб'яднанай сялянскай партыяй|pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1952)|1952|en|Polish legislative election, 1952}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урады Берута і Цыранкевіча|Берут / Цыранкевіч|pl|Rząd Bolesława Bieruta i Józefa Cyrankiewicza}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background: #FF0000|25&lt;br /&gt;(II—V)
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Выява:Cyrankiewicz.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Юзаф Цыранкевіч|Юзаф Адам Зыгмунт Цыранкевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1911—1989)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Adam Zygmund Cyrankiewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|3|1954}}
| {{дата падзеі|27|2|1957}}
|-
| {{дата падзеі|27|2|1957}}
| {{дата падзеі|18|5|1961}}
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1957)|1957|en|Polish legislative election, 1957}}
| {{нп3|Другі ўрад Цыранкевіча|Цыранкевіч—II|pl|Drugi rząd Józefa Cyrankiewicza}}
|-
| {{дата падзеі|18|5|1961}}
| {{дата падзеі|25|6|1965}}
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1961)|1961|en|Polish legislative election, 1961}}
| {{нп3|Трэці ўрад Цыранкевіча|Цыранкевіч—III|pl|Trzeci rząd Józefa Cyrankiewicza}}
|-
| {{дата падзеі|25|6|1965}}
| {{дата падзеі|28|2|1969}}
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1965)|1965|en|Polish legislative election, 1965}}
| {{нп3|Чацвёрты ўрад Цыранкевіча|Цыранкевіч—IV|pl|Czwarty rząd Józefa Cyrankiewicza}}
|-
| {{дата падзеі|28|2|1969}}
| {{дата падзеі|23|12|1970}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1965)|1965|en|Polish legislative election, 1965}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Цыранкевіча і Ярашэвіча|Цыранкевіч / Ярашэвіч|pl|Rząd Józefa Cyrankiewicza i Piotra Jaroszewicza}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #FF0000|27
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Piotr Jaroszewicz 1977.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Пётр Ярашэвіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1909—1992)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Piotr Jaroszewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|23|12|1970}}
| {{дата падзеі|23|12|1973}}
|-
| {{дата падзеі|23|12|1973}}
| {{дата падзеі|27|3|1976}}
| {{нп3|Урад Ярашэвіча|Ярашэвіч|pl|Rzad Piotra Jaroszewicza}}
|-
| {{дата падзеі|27|3|1976}}
| {{дата падзеі|18|2|1980}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1976)|1976|en|Polish legislative election, 1976}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Ярашэвіча і Бабюха|Ярашэвіч / Бабюх|pl|Rząd Piotra Jaroszewicza i Edwarda Babiucha}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #FF0000|28
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Edward Babiuch.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Эдвард Бабюх]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1927—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Edward Babiuch}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|18|2|1980}}
| {{дата падзеі|3|4|1980}}
|-
| {{дата падзеі|3|4|1980}}
| {{дата падзеі|24|8|1980}}
| rowspan=&quot;4&quot; | {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1980)|1980|en|Polish legislative election, 1980}}
| rowspan=&quot;4&quot; | {{нп3|Урад Бабюха, Пінькоўскага і Ярузельскага|Бабюх / Пінькоўскі / Ярузельскі|pl|Rząd Edwarda Babiucha, Józefa Pińkowskiego i Wojciecha Jaruzelskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|{{comment|в. а.|Выконваючы абавязкі}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Józef Pińkowski.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Юзаф Пінькоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1929—2000)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Pińkowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|24|8|1980}}
| {{дата падзеі|5|9|1980}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|29
| {{дата падзеі|5|9|1980}}
| {{дата падзеі|11|2|1981}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|30
| [[Выява:Wojciech Jaruzelski 1980s.jpg|100px]]
| [[генерал арміі]]&lt;br /&gt;[[Войцех Ярузельскі|Войцех Вітольд Ярузельскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1923—2014)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Wojciech Witold Jaruzelski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|11|2|1981}}
| {{дата падзеі|12|11|1985}}&lt;ref&gt;Таксама старшыня [[Ваенны савет нацыянальнага выратавання|Ваеннага савета нацыянальнага выратавання]] з {{дата падзеі|13|12|1981}} года па {{дата падзеі|21|7|1983}} года.&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background: #FF0000|31
| [[Файл:Zbigniew Messner 1988.jpg|100px]]
| [[Збігнеў Меснер|Збігнеў Стэфан Меснер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1929—2014)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Zbigniew Stefan Messner}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|12|11|1985}}
| {{дата падзеі|14|10|1988}}
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1985)|1985]]
| {{нп3|Урад Меснер|Меснер|pl|Rząd Zbigniewa Messnera}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|32
| [[Файл:Mieczysław Rakowski na mównicy.jpg|100px]]
| [[Мячыслаў Ракоўскі|Мячыслаў Францішак Ракоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1926—2008)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Mieczysław Franciszek Rakowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|14|10|1988}}
| {{дата падзеі|12|9|1989}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1989)|1989]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Ракаўскага і Кішчака|Ракаўскі / Кішчак|pl|Rząd Mieczysława Rakowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #FF0000|33
|
| [[генерал|генерал броні]]&lt;br /&gt;[[Чэслаў Ян Кішчак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1925—2015)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Czesław Jan Kiszczak}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|8|1989}}&lt;ref&gt;Чэслаў Кішчак не змог сфарміраваць савет міністраў.&lt;/ref&gt;
| {{дата падзеі|24|8|1989}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|34
| [[Выява:Tadeusz Mazowiecki cropped.jpg|100px]]
| [[Тадэвуш Мазавецкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1927—2013)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tadeusz Mazowiecki}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|24|8|1989}}
| {{дата падзеі|29|12|1989}}&lt;ref name=&quot;pl-5&quot;&gt;Унясенне змен у канстытуцыю ПНР, якое вяртае краіне гістарычную назву «Rzeczpospolita Polska» (Польская рэспубліка).&lt;/ref&gt;
| незалежны&lt;ref name=&quot;pl-6&quot;&gt;Адзін з членаў {{нп3|Грамадзянскі парламенцкі клуб|Грамадзянскага парламенцкага клуба|en|Obywatelski Klub Parlamentarny}}, якія ўвайшлі ў савет міністраў. Грамадзянскі парламенцкі клуб згуртаваў дэпутатаў сейма і сената, выбраных па спісах [[Салідарнасць (прафсаюз)|прафсаюза «Салідарнасць»]].&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская аб’яднаная рабочая партыя]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя|Аб'яднанай сялянскай партыяй|pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Мазавецкага|Мазавецкі|pl|Rząd Tadeusza Mazowieckiego}}
|}

=== Польская рэспубліка (з 1989) ===
'''Польская Рэспубліка''', таксама вядомая як '''Трэцяя Рэч Паспалітая''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska, III Rzeczpospolita}}) — назва Польшчы, вернутая ёй {{дата падзеі|29|12|1989}} года шляхам унясення змен у канстытуцыю ПНР.

{{дата падзеі|23|4|1992}} года быў прыняты «Канстытуцыйны закон аб парадку падрыхтоўкі і прыняцця Канстытуцыі Рэспублікі Польшча», {{дата падзеі|17|10|1992}} года — «Канстытуцыйны закон аб узаемных адносінах паміж заканадаўчай і выканаўчай уладай, а таксама тэрытарыяльным самакіраванні», які атрымаў назву [[Малая канстытуцыя 1992 года|Малой канстытуцыі]]. Дакумент абвяшчаў пра спыненне (за некаторым выключэннем) дзеяння Канстытуцыі 1952 года. Закон таксама прадугледжваў прыняцце новай канстытуцыі Соймам і Сенатам. Сучасная [[канстытуцыя Польшчы]] была прынята {{дата падзеі|2|4|1997}} года і зацверджана на рэферэндуме {{дата падзеі|25|5|1997}} года.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Партыя !! Выбары !! Кабінет
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|(34)&lt;ref&gt;Працяг паўнамоцтваў урада Тадэвуша Мазавецкага&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Выява:Tadeusz Mazowiecki 80th birthday cropped.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Тадэвуш Мазавецкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1927—2013)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tadeusz Mazowiecki}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|29|12|1989}}&lt;ref name=&quot;pl-5&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | {{дата падзеі|4|1|1991}}
| ''пры фарміраванні:'' незалежны&lt;ref name=&quot;pl-6&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыяй]], [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя|Аб'яднанай сялянскай партыяй|pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Мазавецкага|Мазавецкі|pl|Rząd Tadeusza Mazowieckiego}}
|-
| style=&quot;background: #FFD800|
| ''пры завяршэнні працы:'' {{нп3|Дэмакратычная унія| |pl|Unia Demokratyczna}}&lt;ref&gt;''Дэмакратычная унія'' створана Тадэвушам Мазавецкім {{дата падзеі|2|12|1990}} года для падтрымкі яго кандыдатуры на хуткіх прэзідэнцкіх выбарах.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Сацыял-дэмакратыя рэспублікі Польшча|Сацыял-дэмакратыяй рэспублікі Польшча |pl|Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej}}&lt;ref&gt;''Сацыял-дэмакратыя рэспублікі Польшча'' была заснавана {{дата падзеі|29|1|1990}} года пасля роспуску [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыяй]] як яе правапераемніца.&lt;/ref&gt;, [[Польская сялянская партыя (1990)|Польскай сялянскай партыяй]]&lt;ref&gt;''Польская сялянская партыя'' была створана {{дата падзеі|5|5|1990}} года як аб’яднанне некалькіх палітычных груп з {{нп3|Польская сялянская партыя «Адраджэнне»|Польскай сялянскай партыяй «Адраджэнне»|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe „Odrodzenie”}}, раней створанай {{дата падзеі|27|11|1990}} года як правапераемніца распушчанай {{нп3|Аб'яднаная сялянская партыя|Аб'яднанай сялянскай партыі|pl|Zjednoczone Stronnictwo Ludowe}}.&lt;/ref&gt;, [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]], {{нп3|Грамадзянскі рух за дэмакратычнае дзеянне|Грамадзянскім рухам за дэмакратычнае дзеянне|pl|Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna}}&lt;ref&gt;''Грамадзянскі рух за дэмакратычнае дзеянне'' быў заснаваны {{дата падзеі|16|7|1990}} года актывістамі [[Салідарнасць (прафсаюз)|прафсаюза «Салідарнасць»]], у тым ліку тымі, што ўваходзілі ў склад урада Тадэвуша Мазавецкага, як члены {{нп3|Грамадзянскі парламенцкі клуб|Грамадзянскага парламенцкага клуба|en|Obywatelski Klub Parlamentarny}}.&lt;/ref&gt; і {{нп3|Дэмакратычны правы форум|Дэмакратычным правым форумам|en|Forum Prawicy Demokratycznej}}&lt;ref&gt;''Дэмакратычны правы форум'' быў заснаваны {{дата падзеі|27|6|1990}} года кансерватыўнымі членамі {{нп3|Грамадзянскі парламенцкі клуб|Грамадзянскага парламенцкага клуба|en|Obywatelski Klub Parlamentarny}}, да якога ў якасці дэпутата сената належаў і Тадэвуш Мазавецкі.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #C9A0DC|35
| [[Файл:JKBielecki-o1108699592.jpg|100px]]
| [[Ян Кшыштаф Бялецкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1951—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Krzysztof Bielecki}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|1|1991}}
| {{дата падзеі|4|12|1991}}
| {{нп3|Ліберальна-дэмакратычны кангрэс| |pl|Kongres Liberalno-Demokratyczny}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Пагадненне цэнтра|Пагадненнем цэнтра |pl|Porozumienie Centrum}}, {{нп3|Хрысціянска-нацыянальны саюз|Хрысціянска-нацыянальным саюзам|pl|Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe}}, [[Дэмакратычная партыя (Польшча)|Дэмакратычнай партыяй]] і {{нп3|Дэмакратычная унія|Дэмакратычнай уніяй|pl|Unia Demokratyczna}}&lt;/small&gt;
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1991)|1991]]
| {{нп3|Урад Бялецкага|Бялецкі|pl|Rząd Jana Krzysztofa Bieleckiego}}
|-
| style=&quot;background: #F5DEB3|36
| [[Файл:Jan Ferdynand Olszewski.jpg|100px]]
| [[Ян Альшэўскі|Ян Фердынанд Альшэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1930—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Ferdynand Olszewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|4|12|1991}}
| {{дата падзеі|5|1|1992}}
| {{нп3|Пагадненне цэнтра| |pl|Porozumienie Centrum}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Хрысціянска-нацыянальны саюз|Хрысціянска-нацыянальным саюзам|pl|Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe}}, {{нп3|Народна-хрысціянская партыя|Народна-хрысціянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie}} і выбарчым блокам {{нп3|Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне|«Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне»|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe – Porozumienie Ludowe}}&lt;ref&gt;Асновай выбарчага блока з’яўлялася [[Польская сялянская партыя (1990)|Польская сялянская партыя]]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | {{нп3|Урад Альшэўскага|Альшэўскі|pl|Rząd Jana Olszewskiego}}
|-
| style=&quot;background: #00FF7F|37&lt;br /&gt;(I)
| [[Файл:Waldemar Pawlak candidate 2010 D crop.jpg|100px]]
| [[Вальдэмар Паўляк]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1959—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Waldemar Pawlak}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|5|1|1992}}
| {{дата падзеі|11|7|1992}}
| [[Польская сялянская партыя (1990)|Польская сялянская партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з іншымі членамі перадвыбарнага саюза {{нп3|Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне|«Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне»|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe – Porozumienie Ludowe}}, {{нп3|Пагадненне цэнтра|Пагадненнем цэнтра|pl|Porozumienie Centrum}}, {{нп3|Хрысціянска-нацыянальны саюз|Хрысціянска-нацыянальным саюзам|pl|Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe}} і {{нп3|Народна-хрысціянская партыя|Народна-хрысціянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie}}&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #FFD800|38
| [[Файл:Hanna Suchocka, Prime Minister of Poland 1992-1993.jpg|100px]]
| [[Ханна Сухоцкая]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1946—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Hanna Suchocka}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|11|7|1992}}
| {{дата падзеі|26|10|1993}}
| {{нп3|Дэмакратычная унія| |pl|Unia Demokratyczna}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з перадвыбарным саюзам {{нп3|Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне|«Польская сялянская партыя — Народнае пагадненне»|pl|Polskie Stronnictwo Ludowe – Porozumienie Ludowe}}, {{нп3|Хрысціянска-нацыянальны саюз|Хрысціянска-нацыянальным саюзам|pl|Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe}}, {{нп3|Ліберальна-дэмакратычны кангрэс|Ліберальна-дэмакратычным кангрэсам|pl|Kongres Liberalno-Demokratyczny}}, {{нп3|Народна-хрысціянская партыя|Народна-хрысціянскай партыяй|pl|Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie}}, {{нп3|Хрысціянска-дэмакратычная партыя (Польшча)|Хрысціянска-дэмакратычнай партыяй|pl|Partia Chrześcijańskich Demokratów}} і {{нп3|Польская партыя аматараў піва|Польскай партыяй аматараў піва|pl|Polska Partia Przyjaciół Piwa}}
| {{нп3|Урад Сухоцкай|Сухоцкая|pl|Rząd Hanny Suchockiej}}
|-
| style=&quot;background: #00FF7F|37&lt;br /&gt;(II)
| [[Файл:Waldemar Pawlak candidate 2010 D crop.jpg|100px]]
| [[Вальдэмар Паўляк]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1959—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Waldemar Pawlak}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|26|10|1993}}
| {{дата падзеі|6|5|1995}}
| [[Польская сялянская партыя (1990)|Польская сялянская партыя]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Сацыял-дэмакратыя рэспублікі Польшча|Сацыял-дэмакратыяй рэспублікі Польшча |pl|Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej}}&lt;ref&gt;''{{нп3|Сацыял-дэмакратыя рэспублікі Польшча| |pl|Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej}}'' дзейнічала ў складзе перадвыбарнага [[Саюз дэмакратычных левых сіл|Саюза дэмакратычных левых сіл]].&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1993)|1993]]
| {{нп3|Урад Паўляка|Паўляк|pl|Rząd Waldemara Pawlaka}}
|-
| style=&quot;background: #FF2400|39
| [[Файл:JKRUK 20090524 JÓZEF OLEKSY BUSKO IMG 7314.jpg|100px]]
| [[Юзаф Алексы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1946—2015)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Oleksy}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|6|5|1995}}
| {{дата падзеі|7|2|1996}}
| {{нп3|Сацыял-дэмакратыя рэспублікі Польшча| |pl|Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у складзе перадвыбарнага [[Саюз дэмакратычных левых сіл|Саюза дэмакратычных левых сіл]] і ў кааліцыі з [[Польская сялянская партыя (1990)|Польскай сялянскай партыяй]]&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |
| {{нп3|Урад Алексы|Алексы|pl|Rząd Józefa Oleksego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|40
| [[Файл:Włodzimierz Cimoszewicz (senator).jpg|100px]]
| [[Уладзімеж Цімашэвіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1950—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Włodzimierz Cimoszewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|7|2|1996}}
| {{дата падзеі|31|10|1997}}
| незалежны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у складзе перадвыбарнага [[Саюз дэмакратычных левых сіл|Саюза дэмакратычных левых сіл]] і ў кааліцыі з [[Польская сялянская партыя (1990)|Польскай сялянскай партыяй]]&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Цімашэвіча|Цімашэвіч|pl|Rząd Włodzimierza Cimoszewicza}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8|41
| [[Файл:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Congress Bonn (746).jpg|100px]]
| [[Ежы Бузак|Ежы Караль Бузак]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1940—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jerzy Karol Buzek}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|31|10|1997}}
| {{дата падзеі|19|10|2001}}
| незалежны&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у складзе перадвыбарнага саюза [[Выбарчая Акцыя Салідарнасць|«Выбарчая Акцыя Салідарнасць»]]&lt;ref&gt;Стаўшы старшынёй савета міністраў, выйшаў са складу [[Салідарнасць (прафсаюз)|прафсаюза «Салідарнасць»]], які ўваходзіць у «Выбарчую Акцыю Салідарнасць»&lt;/ref&gt; і, да {{дата падзеі|6|7|2000}} года, у кааліцыі з [[Унія Свабоды|Уніяй Свабоды]].&lt;/small&gt;
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (1997)|1997|en|Polish parliamentary election, 1997}}
| {{нп3|Урад Бузака|Бузак|pl|Rząd Jerzego Buzka}}
|-
| style=&quot;background: #F4A460|42
| [[Файл:Leszek Miller Sejm 2013.JPG|100px]]
| [[Лешак Мілер|Лешак Цэзары Мілер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1946—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Leszek Cezary Miller}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|19|10|2001}}
| {{дата падзеі|2|5|2004}}
| [[Саюз дэмакратычных левых сіл]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Унія працы|Уніяй працы]] і, да {{дата падзеі|3|3|2003}} года, [[Польская сялянская партыя (1990)|Польскай сялянскай партыяй]].&lt;/small&gt;
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (2001)|2001|en|Polish parliamentary election, 2001}}
| {{нп3|Урад Мілера|Мілер|pl|Rząd Leszka Millera}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #F4A460|43&lt;br /&gt;(I—II)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Marek Belka NBP.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Марак Бэлька|Марак Мар’ян Бэлька]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1952—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Marek Marian Belka}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|2|5|2004}}
| {{дата падзеі|11|6|2004}}
| [[Саюз дэмакратычных левых сіл]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Унія працы|Уніяй працы]]
| rowspan=&quot;2&quot; |
| {{нп3|Першы ўрад Бэлькі|Бэлька—I|pl|Pierwszy rząd Marka Belki}}
|-
| {{дата падзеі|11|6|2004}}
| {{дата падзеі|31|10|2005}}
| [[Саюз дэмакратычных левых сіл]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Унія працы|Уніяй працы]], {{нп3|Свабода і роўнасць|Свабодай і роўнасцю|pl|Wolność i Równość}} і {{нп3|Сацыял-дэмакратыя Польшчы|Сацыял-дэмакратыяй Польшчы|pl|Socjaldemokracja Polska}}
| {{нп3|Другі ўрад Бэлькі|Бэлька—II|pl|Drugi rząd Marka Belki}}
|-
| style=&quot;background: #30D5C8|44
| [[Файл:Kazimierz Marcinkiewicz 2006 (cropped).jpg|100px]]
| [[Казімеж Марцінкевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1959—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Kazimierz Marcinkiewicz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|31|10|2005}}
| {{дата падзеі|14|7|2006}}
| [[Права і справядлівасць]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Партыя цэнтра (Польшча)|Партыяй цэнтра|en|Partia Centrum (Polska)}} і, з {{дата падзеі|5|5|2006}} года, з [[Самаабарона Рэспублікі Польшча|Самаабаронай Рэспублікі Польшча]] і [[Ліга польскіх сем'яў|Лігай польскіх сем’яў]]
| {{нп3|Парламенцкія выбары ў Польшчы (2005)|2005|en|Polish parliamentary election, 2005}}
| {{нп3|Урад Марцінкевіча|Марцінкевіч|pl|Rząd Kazimierza Marcinkiewicza}}
|-
| style=&quot;background: #30D5C8|45
| [[Файл:Jarosław Kaczyński Sejm 2016a.JPG|100px]]
| [[Ярослаў Качыньскі|Ярослаў Аляксандар Качыньскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1949—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jarosław Aleksander Kaczyński}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|14|7|2006}}
| {{дата падзеі|16|11|2007}}
| [[Права і справядлівасць]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Самаабарона Рэспублікі Польшча|Самаабаронай Рэспублікі Польшча]] і [[Ліга польскіх сем'яў|Лігай польскіх сем’яў]]
|
| {{нп3|Урад Качыньскага|Качыньскі|pl|Rząd Jarosława Kaczyńskiego}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #8B00FF|46&lt;br /&gt;(I—II)
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Donald Tusk. Tallinn Digital Summit.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Дональд Туск|Дональд Францішак Туск]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1957—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Donald Franciszek Tusk}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|16|11|2007}}
| {{дата падзеі|18|11|2011}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Грамадзянская платформа (Польшча)|Грамадзянская платформа]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з [[Польская сялянская партыя (1990)|Польскай сялянскай партыяй]]
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (2007)|2007]]
| {{нп3|Першы ўрад Туска|Туск—I|pl|Pierwszy rząd Donalda Tuska}}
|-
| {{дата падзеі|18|11|2011}}
| {{дата падзеі|22|9|2014}}
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (2011)|2011]]
| {{нп3|Другі ўрад Туска|Туск—II|pl|Drugi rząd Donalda Tuska}}
|-
| style=&quot;background: #8B00FF|47
| [[Выява:Ewa Kopacz - Konwencja PO (cropped).jpg|100px]]
| [[Эва Копач|Эва Бажэна Копач]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1956—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ewa Bożena Kopacz}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|22|9|2014}}
| {{дата падзеі|13|11|2015}}
|
| {{нп3|Урад Копач|Копач|pl|Rząd Ewy Kopacz}}
|-
| style=&quot;background: #30D5C8|48
| [[Файл:V4 Prague 2015-12-03 - Beata Szydło (cropped 2).jpg|100px]]
| [[Беата Шыдла|Беата Марыя Шыдла]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1963—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Beata Maria Szydło}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|13|11|2015}}
| {{дата падзеі|11|12|2017}}
| [[Права і справядлівасць]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Салідарнасць Польшча|Салідарнасцю Польшчы Збігнева Зебра|pl|Solidarna Polska}}&lt;ref&gt;Партыя ''Салідарнасць Польшчы'' атрымала імя свайго прэзідэнта {{нп3|Збігнеў Зёбра|Збігнева Тадэвуша Зёбры|pl|Zbigniew Ziobro}} ў 2012 годзе.&lt;/ref&gt; і, да {{дата падзеі|4|11|2017}} года, {{нп3|Польшча разам|Польшчай разам|pl|Polska Razem}}, а затым з {{нп3|Пагадненне Ярослава Говіна|Пагадненнем Ярослава Говіна|pl|Porozumienie}}&lt;ref&gt;''Пагадненне Ярослава Говіна'' заснавана {{дата падзеі|4|11|2017}} года членам кабінета Беаты Шыдла [[Ярослаў Говін|Ярославам Адамам Говінам]], які выйшаў з партыі {{нп3|Польшча разам| |pl|Polska Razem}}.&lt;/ref&gt;
| [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (2015)|2015]]
| [[Урад Шыдла|Шыдла]]
|-
| style=&quot;background: #30D5C8|49
| [[Файл:2018-07-04 Mateusz Morawiecki-0603.jpg|100px]]
| [[Матэвуш Маравецкі|Матэвуш Якуб Маравецкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1968—)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Mateusz Jakub Morawiecki}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|11|12|2017}}
| [[Спіс дзеючых глаў дзяржаў і ўрадаў|дзеючы]]
| [[Права і справядлівасць]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;у кааліцыі з {{нп3|Салідарнасць Польшча|Салідарнасцю Польшчы Збігнева Зёбры|pl|Solidarna Polska}} і {{нп3|Пагадненне Ярослава Говіна|Пагадненнем Ярослава Говіна|pl|Porozumienie}}.&lt;/ref&gt;
|
| {{нп3|Урад Маравецкага|Маравецкі|pl|Rząd Mateusza Morawieckiego}}
|}

== Раннія паўстанцкія і падпратэктаратныя ўрады ==
У XVIII і XIX стст. у польскіх землях неаднаразова ўзнікалі буйныя паўстанцкія рухі, якія абвяшчалі аднаўленне нацыянальнай польскай дзяржавы, а таму фарміравалі рознага роду нацыянальныя ўрады, якія фактычна ажыццяўлялі выканаўчую ўладу на падкантрольнай тэрыторыі. Акрамя таго, у перыяд напалеонаўскіх войнаў на тэрыторыі Польшчы існавала [[Варшаўскае герцагства|Вялікае Герцагства Варшаўскае]] пад пратэктаратам Францыі, урад якога таксама ўспрымаўся палякамі як нацыянальны.

=== Паўстанне Касцюшкі (1794) ===
[[Паўстанне Касцюшкі|Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі]] ({{lang-pl|Powstanie kościuszkowskie}}, ''insurekcja kościuszkowska'') — паўстанне на тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1794]]), якая складалася на той момант з часткі сучасных польскіх, беларускіх, украінскіх, літоўскіх і латвійскіх зямель.

[[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыя]], абвешчаная на [[Варшава|варшаўскім]] сейме {{дата падзеі|3|5|1791}} года, выклікала незадаволенасць сярод магнатаў і шляхты. На з’ездзе ў [[Тарговіца (Кіраваградская вобласць)|Тарговіцы]] яны абвясцілі канстытуцыю нелегітымнай і ўтварылі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|канфедэрацыю для барацьбы з каралём Станіславам]]. Пасля прыняцця імператрыцай [[Кацярына II|Кацярынай II]] пад заступніцтва канфедэратаў пачалася [[руска-польская вайна 1792|руска-польская вайна]], і неўзабаве кароль падпарадкаваўся патрабаванням канфедэратаў. Аднак частка шляхты падрыхтавала і пачала паўстанне, правадыром якога быў абраны [[Тадэвуш Касцюшка]]. {{дата падзеі|16|3|1794}} года жыхары [[Кракаў|Кракава]] абвясцілі яго дыктатарам рэспублікі; быў абвешчаны Акт паўстання, які падаваў яму паўнату ўлады ў краіне. {{дата падзеі|19|4|1794}} года, пасля вызвалення Варшавы, была створана {{нп3|Часовая Замяшчальная Рада| |pl|Rada Zastępcza Tymczasowa}} для кіравання Варшавай і наваколлямі. {{дата падзеі|10|5|1794}} года ў лагеры пад [[Паланец (горад)|Паланцам]] у якасці органа цэнтральнай грамадзянскай улады Касцюшка заснаваў [[Найвышэйшая нацыянальная рада|Найвышэйшую нацыянальную раду]], калегіяльны орган, які складаўся з 8 саветнікаў ({{lang-pl|radców}}) і 32 дэпутатаў. Рашэнні мусілі былі прымацца прынамсі 5 саветнікамі сумесна. Большую частку фармальна прызначаных саветнікаў рэальна замяшчалі пэўныя дэпутаты.

Аасійскія і прускія войскі, якія ўвайшлі на тэрыторыю Рэчы Паспалітай, неўзабаве нанеслі ваеннае паражэнне паўстанцам; {{дата падзеі|28|9|1794}} года пасля [[Бітва пад Мацяёвіцамі|бітвы пры Мацяёвіцах]] Касцюшка быў узяты ў палон, {{дата падзеі|25|10|1794}} года была падпісана капітуляцыя паўстанцаў.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Пасада !! Урад
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:Ignacy Wyssogota Zakrzewski.JPG|100px]]
| [[Ігнацы Закшэўскі|Ігнацы Высагота Закшэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1745—1802)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ignacy Wyssogota Zakrzewski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|19|4|1794}}
| {{дата падзеі|27|5|1794}}&lt;ref&gt;Перадача ўлады ў Варшаве [[Найвышэйшая нацыянальная рада|Найвышэйшай нацыянальнай радзе]].&lt;/ref&gt;
| Старшыня Часовай замяшчальнай рады, [[прэзідэнт Варшавы]]
| {{нп3|Часовая замяшчальная рада| |pl|Rada Zastępcza Tymczasowa}}
|-
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:POL COA Lubicz.svg|100px]]
| [[Алойзы Сулістроўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(?—1796)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Alojzy Sulistrowski}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; |{{дата падзеі|10|5|1794}}&lt;ref&gt;Заснаванне Найвышэйшай нацыянальнай рады.&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; |{{дата падзеі|25|10|1794}}&lt;ref&gt;Капітуляцыя паўстанцаў.&lt;/ref&gt;
| саветнік аддзела заказу&lt;ref&gt;Функцыі: абслугоўванне дарог і мастоў, пошта і сувязь.&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Найвышэйшая нацыянальная рада]]
|-
| [[Файл:Michał Kochanowski.PNG|100px]]
| {{нп3|Міхал Каханоўскі|Міхал Амброжы Каханоўскі|pl|Michał Kochanowski}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1757—1832)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Michał Ambroży Kochanowski}}&lt;/small&gt;
| [[дэ-факта]] саветнік аддзела бяспекі&lt;ref&gt;Функцыі: адсочванне шпіёнаў і злачынцаў, правядзенне вобыскаў і арыштаў і ўтрыманне турмаў.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(замест прызначанага [[Томаш Ваўжэцкі|Томаша Антонія Ваўжэцкага]])&lt;/small&gt;
|-
| [[Выява:Józef Szymanowski (43537).jpg|100px]]
| {{нп3|Юзаф Шыманоўскі|Юзаф Мацей Ігнацы Шыманоўскі|pl|Józef Szymanowski (poeta)}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1748—1801)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Maciej Ignacy Szymanowski}}&lt;/small&gt;
| [[дэ-факта]] саветнік аддзела юстыцыі&lt;ref&gt;Функцыі: кантроль судоў, выкананне судовых рашэнняў.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(замест прызначанага [[Францішак Мышкоўскі|Францішка Мышкоўскага]])&lt;/small&gt;
|-
| [[Файл:Huga Kałantaj. Гуга Калантай (J. Pfeiffer, 1810).jpg|100px]]
| [[Гуга Калантай|Гуга Стумберг Калантай]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1750—1812)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Hugo Stumberg Kołłątaj}}&lt;/small&gt;
| саветнік аддзела казначэйства&lt;ref&gt;Функцыі: кіраванне нацыянальнымі таварамі, кантроль манетнага двара.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Выява:Ignacy Wyssogota Zakrzewski.JPG|100px]]
| [[Ігнацы Закшэўскі|Ігнацы Высагота Закшэўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1745—1802)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ignacy Wyssogota Zakrzewski}}&lt;/small&gt;
| саветнік аддзела харчу&lt;ref&gt;Функцыі: забеспячэнне паўстанцкай арміі, кантроль млыноў, пякарань і бровараў, раздача ежы бедным.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Выява:Tadeusz Matuszewicz.PNG|100px]]
| [[Тадэвуш Матушэвіч|Тадэвуш Віктарын Матушэвіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1765—1819)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Tadeusz Wiktoryn Matuszewicz}}&lt;/small&gt;
| [[дэ-факта]] саветнік аддзела ваенных патрэбаў&lt;ref&gt;Функцыі: прызыў у войска, кантроль ваенных заводаў, закуп зброі, уніформы і боепрыпасаў, стварэнне ваенных магазінаў і дастаўка коней у войска.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(замест прызначанага [[маёр]]а {{нп3|Станіслаў Велявейскі|Станіслава Адрыяна Велявейскі|pl|Stanisław Wielowiejski}})&lt;/small&gt;
|-
| [[Файл:Kucharsky Ignacy Potocki.jpg|100px]]
| [[граф (тытул)|граф]]&lt;br /&gt;[[Ігнацы Патоцкі|Раман Ігнацы Францішак Патоцкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1741—1809)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Roman Ignacy Franciszek Potocki}}&lt;/small&gt;
| саветнік аддзела замежных спраў&lt;ref&gt;Функцыі: выпраўленне дэпутатаў і агентаў за мяжу, правядзенне перамоў з іншымі дзяржавамі.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Выява:Franciszek Ksawery Dmochowski.jpg|100px]]
| [[Францішак Ксаверый Дмахоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1762—1808)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Franciszek Ksawery Dmochowski}}&lt;/small&gt;
| [[дэ-факта]] саветнік аддзела нацыянальнай адукацыі&lt;ref&gt;Функцыі: кіраўніцтва школамі, прапаганда паўстанцаў, інфармаванне газет, удзел у справах царквы, кіраванне адукацыйным фондам.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(замест прызначанага [[Ёган Дамінік Пётр Яскевіч|Ёгана Дамініка Пятра Яскевіча]])&lt;/small&gt;
|}

=== Варшаўскае герцагства (1807—1813) ===
[[Варшаўскае герцагства|Вялікае Герцагства Варшаўскае]] ({{lang-pl|Księstwo Warszawskie}}) — дзяржава, утвораная ў 1807 годзе паводле [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]] (заключанага ў перыяд з {{СС|25|чэрвеня||13}} па {{OldStyleDate|7|ліпеня|1807|25|чэрвеня}} года) з тэрыторый, якія адышлі ў ас [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога]] і [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] да [[Прусія|Прусіі]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. Яна з’яўлялася [[пратэктарат]]ам [[Першая Французская імперыя|Францыі]].

Канстытуцыю герцагства зацвердзіў [[Напалеон I|Напалеон]] {{дата падзеі|22|7|1807}} года ў [[Дрэздэн]]е. Герцагам быў прызначаны [[кароль Саксоніі]] [[Фрыдрых Аўгуст I (кароль Саксоніі)|Фрыдрых Аўгуст I]], пры ім зацвярджаўся ўрад, Дзяржаўны савет і двухпалатны парламент. Ужыванне слоў ''Польшча, польскі'' у палітычным сэнсе не дапушчалася.

Першым часовым урадам герцагства, прызначаным указам Напалеона, з’яўлялася {{нп3|Урадавая камісія| |pl|Komisja Rządząca}} ({{lang-pl|Komisja Rządząca}}) у складзе 8 членаў (прэзідэнт — [[Станіслаў Малахоўскі]]), якая працавала з {{дата падзеі|11|1|1807}} года па {{дата падзеі|5|10|1807}} года. Пазней у герцагстве фарміраваліся саветы міністраў на чале з іх прэзідэнтамі ({{lang-pl|Prezes Rady Ministrów}}).

Герцагства праіснавала да 1813 года, калі яго тэрыторыя была занята войскамі [[Вайна шостай кааліцыі|Шостай кааліцыі]]. {{дата падзеі|3|5|1815}} года [[Венскі кангрэс]] зацвердзіў падзел герцагства: [[Кракаў]] стаў [[Кракаўская рэспубліка|Вольным горадам]]; да Аўстрыі адышла [[Вялічка]], да Прусіі — [[Вялікая Польшча]], да Расіі — большая частка тэрыторыі, дзе было ўтворана [[Царства Польскае]].

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Пасада !! Урад
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Выява:Stanislaw malachowski.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Станіслаў Малахоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1736—1809)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stanisław Małachowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|11|1|1807}}
| {{дата падзеі|5|10|1807}}
| Прэзідэнт Урадавай камісіі
| {{нп3|Урадавая камісія| |pl|Komisja Rządząca}}
|-
| {{дата падзеі|5|10|1807}}
| {{дата падзеі|14|12|1807}}
| rowspan=&quot;3&quot; | Прэзідэнт савета міністраў
| {{нп3|Урад Малахоўскага|Малахоўскі|pl|Rząd Stanisława Małachowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:Ludwik Szymon Gutakowski.JPG|100px]]
| [[Людвік Шыман Гутакоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1738—1811)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ludwik Szymon Gutakowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|14|12|1807}}
| {{дата падзеі|25|3|1809}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(фактычна да лістапада 1808 года&lt;ref&gt;Фактычна адышоў ад спраў савета міністраў з прычыны ўзросту ў лістападзе 1808 года; лічыўся яго прэзідэнтам да прызначэння новага складу кабінета; яго абавязкі выконваў князь [[Юзаф Панятоўскі|Юзаф Антоні Панятоўскі]].&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
| {{нп3|Урад Гутакоўскага|Гутакоўскі|pl|Rząd Ludwika Gutakowskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:Graff Stanisław Kostka Potocki.jpg|100px]]
| [[граф (тытул)|граф]]&lt;br /&gt;[[Станіслаў Костка Патоцкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1755—1821)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stanisław Kostka Potocki}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|25|3|1809}}
| {{дата падзеі|13|5|1813}}&lt;ref&gt;З {{дата падзеі|8|2|1813}} года ў [[Кракаў|Кракаве]].&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Урад Патоцкага|Патоцкі|pl|Rząd Stanisława Kostki Potockiego}}
|}

=== «Лістападаўскае паўстанне» (1830—1831) ===
[[Царства Польскае]] ({{lang-pl|Królestwo Polskie}}, Каралеўства Польскае), якое было створана {{сс3|21.4.1815}} года [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсам]], перададзена [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандру I]] і знаходзілася ў [[Асабістая унія|асабістай уніі]] з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]], атрымала {{сс3|15.11.1815}} года [[Польская канстытуцыя 1815 года|Канстытуцыю]]. Апроч абазначэння створанай дзяржавы як спадчыннай манархіі, «назаўжды злучанай з Расійскай імперыяй» і зацвярджэння польскіх правоў (вядзенне ўсяго справаводства на польскай мове, замяшчэнне ўсіх дзяржаўных пасад палякамі, пацверджанне правоў рымска-каталіцкай царквы), усталёўваўся адмысловы рэжым выканаўчай улады, якая цалкам належала каралю: усе каралеўскія распараджэнні і пастановы мусілі быць змацаваныя подпісам міністра, які і павінен быў несці адказнасць за ўсё, што магло б у іх быць несумяшчальнага з канстытуцыяй. {{нп3|Адміністрацыйная Рада| |pl|Rada Administracyjna}} ({{lang-pl|Rada Administracyjna}}), як орган выканаўчай улады, складалася з пяці камісій; міністрам лічыўся кожны член Адміністрацыйнай Рады, у кожную камісію іх уваходзіла некалькі.

У час [[Польскае паўстанне (1830)|паўстання]], пасля першага ўзброенага выступлення {{сс3|17.11.1830}} года, Адміністрацыйная Рада вызначыла пераварот як падзею «сумную». Аднак {{сс3|18.11.1830}} года ўтварыўся «Патрыятычны клуб», які дамогся чысткі Рады і замены шэрагу міністраў. {{сс3|22.11.1830}} года быў сфарміраваны {{нп3|Часовы ўрад (лістападаўскае паўстанне)|Часовы ўрад|pl|Rząd Tymczasowy (powstanie listopadowe)}} (які ўзначаліў князь [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адам Чартарыйскі]]), {{сс3|9.12.1830}} года заменены {{нп3|Найвышэйшая нацыянальная рада (1830)|Найвышэйшай нацыянальнай радай|pl|Rada Najwyższa Narodowa (1830)}}, якую прызначыў [[дыктатар]] [[Юзаф Хлапіцкі|Юзаф Гжэгаж Хлапіцкі]]. {{сс3|18.1.1831}} года сейм зацвердзіў склад першага нацыянальнага ўрада.

{{сс3|13.1.1831}} года сейм прыняў [[Пастанова аб дэтранізацыі Мікалая I|акт аб дэтранізацыі Мікалая і забароне прадстаўнікам дынастыі Раманавых займаць польскі прастол]], пасля чаго пачалася ваенная экспедыцыя расійскай арміі. Прыгнечанне паўстання і ўсталяванне ваеннага кантролю над Польшчай у цэлым было завершана да кастрычніка 1831 года. {{сс3|14.2.1832}} года Канстытуцыю замяніў [[Арганічны статут Царства Польскага]], паводле якога яно абвяшчалася часткай Расіі, а таксама скасоўваліся сейм і польскае войска.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Пасада !! Урад
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Walenty Sobolewski.PNG|100px]]
| [[граф (тытул)|граф]]&lt;br /&gt;[[Валенты Фаўсцін Сабалеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1765—1831)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Walenty Faustyn Sobolewski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|18.11.1830}}
| {{сс3|22.11.1830}}
| Прэзідэнт Адміністрацыйнай Рады
| {{нп3|Адміністрацыйная Рада| |pl|Rada Administracyjna}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Файл:Adam Jerzy Czartoryski (1808).jpeg|100px]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[князь]]&lt;br /&gt;[[Адам Ежы Чартарыйскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1770—1861)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Adam Jerzy Czartoryski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|22.11.1830}}
| {{сс3|9.12.1830}}
| Прэзідэнт часовага ўрада
| {{нп3|Часовы ўрад (лістападаўскае паўстанне)|Часовы ўрад|pl|Rząd Tymczasowy (powstanie listopadowe)}}
|-
| {{сс3|9.12.1830}}
| {{сс3|18.1.1831}}
| Прэзідэнт савета
| {{нп3|Найвышэйшая нацыянальная рада (1830)|Найвышэйшая нацыянальная рада|pl|Rada Najwyższa Narodowa (1830)}}
|-
| {{сс3|18.1.1831}}
| {{сс3|5.8.1831}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Прэзідэнт урада
| {{нп3|Урад Чартарыйскага|Чартарыйскі|pl|Rząd Adama Jerzego Czartoryskiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Jan Krukowiecki litografia (cropped).jpg|100px]]
| [[граф (тытул)|граф]]&lt;br /&gt;[[Ян Крукавецкі|Ян Стэфан Крукавецкі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1770—1850)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Bonawentura Wierusz-Niemojowski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|5.8.1831}}
| {{сс3|26.8.1831}}
| {{нп3|Урад Крукавецкага|Крукавецкі|pl|Rząd Jana Stefana Krukowieckiego}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:Bonawentura Niemojowski.JPG|100px]]
| [[Банавентура Немаёўскі|Банавентура Веруш-Немаёўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1787—1835)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Bonawentura Wierusz-Niemojowski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|26.8.1831}}
| {{сс3|14.9.1831}}&lt;ref&gt;Дата пракламацыі, выпушчанай урадам, які пакінуў краіну, аб немагчымасць выконваць абавязкі.&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Урад Веруш-Немаёўскага|Веруш-Немаёўскі|pl|Rząd Bonawentury Niemojowskiego}}
|}

=== Кракаўскае паўстанне (1846) ===
[[Кракаўскае паўстанне (1846)|Кракаўскае паўстанне]] ({{lang-pl|Powstanie krakowskie}}) адбылося ў [[Вольны горад Кракаў|Вольным горадзе Кракаве]] з {{дата падзеі|21|2|1846}} года па {{дата падзеі|4|3|1846}} года. Яно павінна было стаць элементам агульнага польскага паўстання на тэрыторыі [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]], Вольнага горада Кракава, [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Кангрэсавая Польшча|Кангрэсавай Польшчы]], аднак паўсюль, акрамя Кракава, было папярэджана ці падушана ў першых праявах.

У Кракаве {{дата падзеі|22|2|1846}} года быў створаны {{нп3|Нацыянальны ўрад Рэспублікі Польшча| |pl|Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej}}, прызнаны большасцю спачуваючых ідэям паўстання грамадскіх дзеячаў. Першапачаткова яго ўзначальваў трыўмвірат прадстаўнікоў Кракава, Галіцыі і Кангрэсавай Польшчы, а з {{дата падзеі|24|2|1846}} года — [[Ян Тысоўскі|Ян Юзаф Тысоўскі]] з паўнамоцтвамі [[дыктатар]]а. Імі кантраляваўся савет міністраў на чале з {{нп3|Людвік Гашкоўскі|Людвікам Гашкоўскім|pl|Ludwik Gorzkowski}}.

{{дата падзеі|3|3|1846}} года горад быў заняты спачатку аўстрыйскімі, а затым і расійскімі войскамі, праца ўрадавых устаноў была спынена.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Пасада !! Урад
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:POL Kraków COA.svg|100px]]
| {{нп3|Людвік Гашкоўскі|Людвік Енджай Гашкоўскі|pl|Ludwik Gorzkowski}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1811—1857)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ludwik Jędrzej Gorzkowski}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; | {{дата падзеі|22|2|1846}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{дата падзеі|24|2|1846}}
| rowspan=&quot;3&quot; | члены трыўмвірату Нацыянальнага ўрада
| rowspan=&quot;5&quot; | {{нп3|Нацыянальны ўрад Рэспублікі Польшча| |pl|Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:POL Kraków COA.svg|100px]]
| {{нп3|Аляксандар Гжагажэўскі||pl|Aleksander Grzegorzewski}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1806—1855)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Aleksander Grzegorzewski}}&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Jan Józef Tyssowski.jpg|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Ян Тысоўскі|Ян Юзаф Тысоўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1811—1857)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Jan Józef Tyssowski}}&lt;/small&gt;
|-
| {{дата падзеі|24|2|1846}}
| {{дата падзеі|3|3|1846}}
| дыктатар Нацыянальнага ўрада
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:POL Kraków COA.svg|100px]]
| {{нп3|Людвік Гашкоўскі|Людвік Енджай Гашкоўскі|pl|Ludwik Gorzkowski}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1811—1857)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ludwik Jędrzej Gorzkowski}}&lt;/small&gt;
| {{дата падзеі|22|2|1846}}
| {{дата падзеі|3|3|1846}}
| старшыня савета міністраў
|}

=== «Студзеньскае паўстанне» (1863—1864) ===
[[Паўстанне 1863 года]], ці '''Студзеньскае паўстанне''' ({{lang-pl|Powstanie styczniowe}}) — [[Шляхта|шляхецкае]] паўстанне на землях былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а менавіта ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] і на [[Валынь|Валыні]]. Паўстанне было накіравана на аднаўленне Рэчы Паспалітай у граніцах 1772 года. Пачалося яно {{сс3|9.1.1863}} года і працягвалася да {{сс3|6.6.1864}} года.

Сігналам да паўстання паслужыла апублікаванне ў [[Варшава|Варшаве]] кіруючым цэнтрам у перыяд яго падрыхтоўкі і разгортвання, — [[Цэнтральны нацыянальны камітэт|Цэнтральным нацыянальным камітэтам]] (ЦНК, {{lang-pl|Centralny Komitet Narodowy}}), — [[Маніфест 22 студзеня|Маніфеста 22 студзеня]], які абвяшчаў пра яго пачатак. Маніфест пераўтварыў ЦНК у [[Часовы нацыянальны ўрад]] ({{lang-pl|Tymczasowy Rząd Narodowy}}), які валодаў правам ускладаць дыктатарскія паўнамоцтвы на арганізатараў узброенай барацьбы. Першы [[Нацыянальны ўрад (Студзеньскае паўстанне)|Нацыянальны ўрад]] быў ператвораны з часовага {{сс3|28.4.1863}} года пад кіраўніцтвам [[Агатон Гілер|Агатона Гілера]], а апошні спыніў працу {{сс3|29.3.1864}} года пасля арышту [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]. Пазней паўстанцы імітавалі стварэнне яшчэ некалькіх урадаў, выкарыстоўваючы наяўнасць паўстанцкіх пячатак.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|-
! !! Партрэт !! Імя !! Пачатак паўнамоцтваў !! Заканчэнне паўнамоцтваў !! Пасада !! Урад
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Stefan Bobrowski ca 1862 (76732429) (cropped).jpg|100px]]
| [[Стэфан Баброўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1740—1863)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stefan Bobrowski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|9.1.1863}}
| {{сс3|5.2.1863}}
| старшыня выканаўчай камісіі Нацыянальнага ўрада
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Часовы нацыянальны ўрад]]
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Ludwik Mieroslawski 1845-1855 (428656) (cropped).jpg|100px]]
| [[Людвік Мераслаўскі|Людвік Адам Мераслаўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1814—1878)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Ludwik Adam Mierosławski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|5.2.1863}}&lt;ref&gt;Увайшоў у Польшчу з узброеным атрадам, прыняўшы паўнамоцтвы дыктатара.&lt;/ref&gt;
| {{сс3|27.2.1863}}&lt;ref&gt;Пакінуў Польшчу {{сс3|11.2.1863}} года пасля ваенных паражэнняў, але працягваў пра-польскую агітацыю, вярнуўшыся ў Парыж.&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |дыктатар
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Marian Langiewicz 1863 (338183) (cropped).jpg|100px]]
| [[генерал]]&lt;br /&gt;[[Марыян Лангевіч|Марыян Мельхіёр Антоній Лангевіч]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1827—1887)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Marian Melchior Antoni Langiewicz}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|27.2.1863}}
| {{сс3|6.3.1863}}&lt;ref&gt;Пакінуў Польшчу {{сс3|6.3.1863}} года пасля ваенных паражэнняў і быў арыштаваны ў [[Галіцыя|Галіцыі]].&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Stefan Bobrowski ca 1862 (76732429) (cropped).jpg|100px]]
| [[Стэфан Баброўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1740—1863)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stefan Bobrowski}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |{{сс3|6.3.1863}}
| rowspan=&quot;3&quot; |{{сс3|8.3.1863}}
| rowspan=&quot;3&quot; |члены выканаўчай дыктатарскай камісіі
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Agaton Giller.JPG|100px]]
| [[Агатон Гілер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1831—1887)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Agaton Giller}}&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Файл:Архітектор Юзеф Каетан Яновський (1832—1914).jpg|100px]]
| {{нп3|Юзаф Каэтан Яноўскі||pl|Józef Kajetan Janowski}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1832—1914)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Józef Kajetan Janowski}}&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Stefan Bobrowski ca 1862 (76732429) (cropped).jpg|100px]]
| [[Стэфан Баброўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1740—1863)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Stefan Bobrowski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|8.3.1863}}
| {{сс3|31.3.1863}}
| rowspan=&quot;2&quot; |старшыня Часовага Нацыянальнага Урада
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Выява:Agaton Giller.JPG|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Агатон Гілер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1831—1887)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Agaton Giller}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|31.3.1863}}
| {{сс3|28.4.1863}}
|-
| {{сс3|28.4.1863}}
| {{сс3|11.5.1863}}
| rowspan=&quot;6&quot; |старшыня Нацыянальнага Урада
| {{нп3|Паўстанцкі ўрад Гілера|Гілер|pl|Rząd Narodowy Agatona Gillera}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Franciszek Dobrowolski 1830-1896.jpg|100px]]
| [[Францішак Дабравольскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1830—1896)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Franciszek Dobrowolski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|11.5.1863}}&lt;ref&gt;Захоп паўстанцкіх пячатак, валоданне якімі было раўнасільна захопу ўлады; фактычна ўрад быў сфарміраваны {{сс3|20.5.1863}} года.&lt;/ref&gt;
| {{сс3|28.5.1863}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{нп3|Паўстанцкія ўрады Дабравольскага і Кабылянскага|Дабравольскі / Кабылянскі|pl|Rząd Narodowy (czerwonych prawników)}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Coat of arms of the January Uprising.svg|100px]]
| {{нп3|Пётр Кабылянскі||pl|Piotr Kobylański}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1823—1868)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Piotr Kobylański}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|28.5.1863}}
| {{сс3|29.5.1863}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Karol Majewski.PNG|100px]]
| [[Караль Канстанцій Маеўскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1833—1897)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Karol Konstanty Majewski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|29.5.1863}}
| {{сс3|2.9.1863}}
| {{нп3|Паўстанцкі ўрад Маеўскага|Маеўскі|pl|Rząd Narodowy (Karola Majewskiego)}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Franciszek Dobrowolski 1830-1896.jpg|100px]]
| [[Францішак Дабравольскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1830—1896)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Franciszek Dobrowolski}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|2.9.1863}}
| {{сс3|2.10.1863}}
| {{нп3|Паўстанцкі ўрад Дабравольскага|Дабравольскі|pl|Rząd Narodowy (wrześniowy)}}
|-
| style=&quot;background: #D8D8D8;&quot;|
| [[Выява:Romuald Traugutt 111.PNG|100px]]
| [[Рамуальд Траўгут]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1826—1864)&lt;br /&gt;{{lang-pl|Romuald Traugutt}}&lt;/small&gt;
| {{сс3|2.10.1863}}
| {{сс3|29.3.1864}}&lt;ref&gt;Рамуальд Траўгут {{сс3|29.3.1864}} года быў арыштаваны; пазней пакараны смерцю.&lt;/ref&gt;
| {{нп3|Паўстанцкі ўрад Траўгута|Траўгут|pl|Rząd Narodowy (Romualda Traugutta)}}
|}

== Гл. таксама ==
* [[Прэзідэнт Польшчы]]

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* {{cite web |url = https://www.premier.gov.pl/index.html |title = Kancelaria Prezesa Rady Ministrów |accessdate = 2014-04-04 |lang = pl}}
* [http://www.worldstatesmen.org/Poland.htm Спіс кіраўнікоў Польшчы] {{ref-en}}

{{Еўропа паводле тэм|тэма=Спіс прэм'ер-міністраў|загаловак=Прэм'ер-міністры}}
{{інфармацыйны спіс}}

[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Польшчы| ]]
[[Катэгорыя:Спісы прэм’ер-міністраў|Польшча]]
[[Катэгорыя:Спісы:Польшча]]</text>
      <sha1>938visg1aoxb7wuf9mrzc0537z9uxeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Mаштарак»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586044</id>
    <revision>
      <id>5209499</id>
      <parentid>5117952</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35630" sha1="adpegck93zva42s007v7leg0ed6czjv" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт = Аперацыя «Маштарак»
|частка = [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)]]
|выява = Marines securing the city of Marjeh Feb 22 2010.jpg
|загаловак = Рота «B» 1-га батальёна 6-га палка марской пяхоты вядзе бой у Марджы.
|дата = * [[13 лютага]] — [[25 лютага]] [[2010]] (Першы этап)&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/International/Afghanistan/afghan-flag-raised-marja-12-days-combat/story?id=9937234 Afghan Flag Raised Over Marja After 12 Days of Combat - ABC News]&lt;/ref&gt;
* [[26 лютага]] — [[7 снежня]] [[2010]] (Другі этап)&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2010/12/07/world/main7126296.shtml Battle over Taliban Stronghold Declared &quot;Over&quot; - CBS News]&lt;/ref&gt;
|месца = г. Марджа і раёны Над Алі і Лашкаргах правінцыі [[Гільменд (правінцыя)|Гільменд]], [[Афганістан]] ({{coord|31|31|N|64|07|E}})
|вынiк = перамога афганскай арміі і ISAF
|праціўнік1 = {{Сцяг|Афганістан|2004}} [[Ісламская Рэспубліка Афганістан]]&lt;br&gt;[[Файл:Seal of the International Security Assistance Force.svg|30px]] [[ISAF]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.isaf.nato.int/images/stories/File/2010-02-CA-059-Backgrounder-Operation%20Moshtarak.pdf|title=Operation Moshtarak|date=2010-02-11|accessdate=2010-02-12|author=|publisher=ISAF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107225302/http://www.isaf.nato.int/images/stories/File/2010-02-CA-059-Backgrounder-Operation%20Moshtarak.pdf|archivedate=2011-01-07}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110107225302/http://www.isaf.nato.int/images/stories/File/2010-02-CA-059-Backgrounder-Operation%20Moshtarak.pdf |date=7 студзеня 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7226187/Helicopter-armada-heralds-Afghan-surge.html|title=Helicopter armada heralds Afghan surge|date=2010-02-13|publisher=Telegraph|location=London|first=Thomas|last=Harding|accessdate=2010-05-20|archive-date=26 мая 2011|archive-url=https://swap.stanford.edu/20110526054021/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7226187/Helicopter%2Darmada%2Dheralds%2DAfghanistan%2Dsurge.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
* {{Сцягафікацыя|ЗША}}
* {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}
* {{Сцягафікацыя|Францыя}}
* {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}
* {{Сцягафікацыя|Канада}}
* {{Сцягафікацыя|Данія}}
* {{Сцягафікацыя|Эстонія}}
|праціўнік2 = {{сцяг|Афганістан|Талібан}} [[Талібан]]&lt;br&gt;{{Сцяг|Джыхад}} Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/onthefrontline/7225819/Operation-Moshtarak-first-wave-of-offensive-against-Taliban-strongholds-begins.html Operation Moshtarak: first wave of offensive against Taliban strongholds begins]&lt;/ref&gt;
|камандзір1 = 
|камандзір2 = 
|сілы1 = 15 000 ваеннаслужачых&lt;ref&gt;«[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8513849.stm Afghanistan offensive on Taliban in Helmand]». BBC (2010-02-13). Retrieved 2010-02-13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Operation Moshtarak&quot;&gt;[http://www.dvidshub.net/?script=news/news_show.php&amp;id=45286 Operation Moshtarak]&lt;/ref&gt;
|сілы2 = 400&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;&quot;
[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8500903.stm Operation Moshtarak: Assault in Helmand province]&quot;. BBC (2010-02-13). Retrieved 2010-02-13.&lt;/ref&gt;—2000&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/archives/2010/02/assault_on_taliban_s.php Assault on Taliban stronghold of Marja begins], The Long War Journal, 13 février 2010&lt;/ref&gt; баевікоў
|страты1 = як мінімум 73 забітых&lt;ref name=&quot;coalition casualties&quot;&gt;{{cite news |title=icasualties count |url=http://www.icasualties.org/ |date=2010-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icasualties count&quot;&gt;[http://www.icasualties.org/OEF/Fatalities.aspx icasualties count] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111203121759/http://icasualties.org/OEF/Fatalities.aspx |date=3 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;
|страты2 = звыш 120 забітых, 56 палонных&lt;ref&gt;[http://en.trend.az/regions/world/afghanistan/1648978.html Over 120 Taliban militants killed in southern Afghanistan]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|агульныя страты = 35 мірных жыхароў загінулі
}}
'''Аперацыя «Маштарак»''' (''Moshtarak'' з мовы дары — «разам») — найбуйнейшая&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html «Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive» (англ.)&lt;/ref&gt; з пачатку [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|ваенных дзеянняў у Афганістане]] ў [[2001]] годзе наступальная аперацыя [[ISAF]], якая пачалася ў ноч з 12 на 13 лютага [[2010]] года ў правінцыі [[Гільменд]] у паўднёвым [[Афганістан]]е. Афганская армія і сілы ISAF былі ўзмоцнены марской пяхотай і вайсковымі злучэннямі [[ЗША]]&lt;ref&gt;http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703422904575038831080594928.html U.S. Plans Defense of Kandahar (англ.)&lt;/ref&gt;. Мэта наступлення — горад Марджа&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/2010/02/04/world/asia/04taliban.html Military Officials Say Afghan Fight Is Coming (англ.)&lt;/ref&gt;, які [[14 лютага]] здаўся амаль без бою&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/world/1047317 КорреспонденТ.net: «НАТО развивает наступление на позиции талибов в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/world/1047147 КорреспонденТ.net: «Вторые сутки боев в Афганистане: главный оплот талибов в Гильменде сдался»]&lt;/ref&gt;. Паводле папярэдніх даных, прыблізна 2 500 або больш афганскіх салдат удзельнічала ў аперацыі&lt;ref name=BBC20100205&gt;{{cite news |first=Caroline |last=Wyatt |title=UK Afghanistan forces 'soften up' Taliban targets |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8499558.stm |publisher=BBC News |date=2010-02-05 |accessdate=2010-02-06}}&lt;/ref&gt;, а агульная колькасць байцоў павялічылася да 15 000&lt;ref&gt;{{cite news |first=Craig |last=Whitlock |title=NATO ministers, commanders advertise planned offensive in southern Afghanistan |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020502554.html |publisher=''The Washington Post'' |date=2010-02-06 |accessdate=2010-02-06}}&lt;/ref&gt;, калі падключыліся амерыканскія, брытанскія і іншыя войскі кааліцыі. Аперацыю назвалі «ключавой праверкай» стратэгіі кааліцыі супраць [[Талібан]]у&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-11-marjah_N.htm «Marjah fight geared for Afghan civilians' safety» (англ.)&lt;/ref&gt;.

== Стратэгічнае значэнне ==
Аперацыю назвалі «ключавой праверкай» стратэгіі кааліцыі супраць мяцежнікаў Талібану&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2010-02-11-marjah_N.htm «Marjah fight geared for Afghan civilians' safety»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html «Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive»]&lt;/ref&gt;. Камандуючы брытанскімі сіламі ў правінцыі Гільменд Джэймс Коўэн, лічыў што яна пакладзе «пачатак канца мяцежнікаў». Таксама аперацыя меркавалася, што кампанія пакажа ці ў стане афганскія ўзброеныя сілы падтрымліваць мір і парадак&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article7026285.ece |title=«Maybe this is the end of the beginning» |access-date=27 студзеня 2019 |archive-date=4 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604200131/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article7026285.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

За некалькі гадзін да пачатку наступлення афганскія і кааліцыйныя сілы раскідвалі ўлёткі з заклікам «не дазваляць баевікам Талібану ўваходзіць у Ваш дом»&lt;ref&gt;Tim Reid (2010-02-13). [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7025889.ece#cid=OTC-RSS&amp;attr=2015164 «Troops start 'make or break' assault on the Taleban»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110604195209/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7025889.ece#cid=OTC-RSS&amp;attr=2015164 |date=4 чэрвеня 2011 }}. The Times.&lt;/ref&gt;.

== Сілы бакоў ==

=== Міжнародная кааліцыя ===
Колькасць аб’яднаных сілаў склала больш за 15000 салдат, у тым ліку&lt;ref name=&quot;Operation Moshtarak&quot;/&gt;:
* Прыблізна 5 брыгад афганскіх падраздзяленняў, уключаючы войскі Афганскай нацыянальнай арміі, супрацоўнікаў Афганскай нацыянальнай паліцыі, Афганскай памежнай службы і Афганскай паліцыі грамадзянскага правапарадку.
* Рэгіянальнае камандаванне «Поўдзень» ISAF, якое ўключае сілы [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Канада|Канады]] і [[Эстонія|Эстоніі]], у прыватнасці:
** Штаб, аператыўная група «Leatherneck» (Корпус марской пяхоты ЗША)
*** 7-ы полк марской пяхоты (ЗША)
*** 1-ы батальён 3-га палка марской пяхоты (ЗША)
*** 1-ы батальён 6-га палка марской пяхоты (ЗША)
*** 3-ці батальён 6-га палка марской пяхоты (ЗША)
*** 3-ці артылерыйскі батальён 10-га палка марской пяхоты (ЗША)
*** 4-ы батальён (Страйкер) 23-га пяхотнага палка (Армія ЗША)
*** 7-ы інжынерны батальён (ЗША)
*** 2-і баявы інжынерны батальён марской пяхоты (ЗША)
*** 1-ы ўзвод роты «Брава» 1-га баявога інжынернага батальёна марской пяхоты (ЗША)
*** 7-я баявая рота тылавога забеспячэння 7-га інжынерна-сапёрнай батальёна марской пяхоты (ЗША)
*** 2-і разведвальна-дазорны батальён марской пяхоты (ЗША)
*** 3-ці ўзвод роты «Брава» 2-га амфібійнага-штурмавога батальёна марской пяхоты (ЗША)
*** 1-ы баявы батальён тылавога забеспячэння марской пяхоты (ЗША)
** 3-ці батальён 4-й брыгады 205-га корпуса Афганскай нацыянальнай арміі
** 1-я рота Колдстрымскай гвардыі (Сухапутныя войскі Вялікабрытаніі)
** 1-я рота Грэнадэрскай гвардыі (Вялікабрытанія)
** 1-я рота Каралеўскіх валійцаў (Вялікабрытанія)
** Правінцыйная каманда рэканструкцыі (Provincial Reconstruction Team, PRT) Гільменд (Вялікабрытанія)
** група аператыўнага камандавання і сувязі (Вялікабрытанія)
** часці 3-га батальёна канадскага палка лёгкай пяхоты прынцэсы Патрыцыі ([[Узброеныя сілы Канады|Канадскія ўзброеныя сілы]]), у злучэнні з 1-м батальёнам 4-й брыгады 205-га корпуса (Афганістан)
** група аператыўнага камандавання і сувязі ([[Узброеныя сілы Францыі]]), у злучэнні з 31-м батальёнам 4-й брыгады 205-га корпуса (Афганістан)
** аператыўная група «Pegasus» (ЗША)
** аператыўная група «Кандагар» (Канада)
** аб’яднаная аператыўная група «Афганістан» (Канада)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nationalpost.com/news/story.html?id=2563984 |title=Nationalpost.com |access-date=27 студзеня 2019 |archive-date=15 лютага 2010 |archive-url=https://archive.today/20100215212105/http://www.nationalpost.com/news/story.html?id=2563984 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
** часці дацкага кантынгенту ISAF ([[Узброеныя сілы Даніі]])
** эстонскі кантынгент ISAF ESTCOY-9 ([[Узброеныя сілы Эстоніі]])
** 451-е разведвальнае авiякрыло (ЗША)
** 904-е развкдвальнае авiякрыло (Вялікабрытанія)&lt;ref&gt;[http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/112304/helmand-offensive-progressing-well,-uk-says.html Consolidation and Stabilisation Begin on Operation MOSHTARAK] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929031739/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/112304/helmand-offensive-progressing-well,-uk-says.html |date=29 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
** 7 верталётаў канадскага кантынгенту, у тым ліку тры Boeing [[CH-47 Chinook]] пад прыкрыццём чатырох CH-146 Griffon&lt;ref&gt;[http://www.airforce.forces.gc.ca/vital/v2/docs/jtfa-foia/jtf-afg-foi-afg-eng.pdf The Joint Task Force Afghanistan (JTF-Afg) Air Wing]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Ход аперацыі ==

=== 13 лютага ===
12 лютага за некалькі гадзін да аперацыя паўночы афганскі прэзідэнт [[Хамід Карзай]] даў асабістае адабрэнне на аперацыю, якая адтэрміноўвана на суткі, паколькі афганскія чыноўнікі вялі перамовы з паўстанцамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-02/11/c_13172728.htm |title=«Afghan interior minister calls on Taliban to give up militancy» |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417114937/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-02/11/c_13172728.htm |archive-date=17 красавіка 2017 |access-date=27 студзеня 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Наступленне пачалося з прызямлення верталётаў у цэнтральнай частцы Гільменда&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/onthefrontline/7225819/Operation-Moshtarak-first-wave-of-offensive-against-Taliban-strongholds-begins.html «Operation Moshtarak: first wave of offensive against Taliban strongholds begins- The long-awaited offensive to drive the Taliban from their strongholds in southern Afghanistan began in earnest last night»]&lt;/ref&gt;. [[13 лютага]] ў 4:00 па мясцовым часе першыя верталёты дэсантавалі сілы брытанскіх, афганскіх і французскіх войскаў. Прасоўванне ў Марджу замарудзілася раніцай у раёне макавых палёў, пакрытых самаробнымі выбуховымі прыладамі і мінамі&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7226187/Helicopter-armada-heralds-Afghanistan-surge.html «Helicopter armada heralds Afghanistan surge — An armada of helicopters lifted a vast force against Taliban strongholds today in the biggest operation mounted in Afghanistan since 2001»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7227871/Taliban-killed-in-Helmand-during-fighting-in-massive-Operation-Moshtarak.html «Taliban killed in Helmand during fighting in massive Operation Moshtarak»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1964186,00.html «Coalition Forces Launch Afghan Taliban Offensive»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100215045834/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1964186,00.html |date=15 лютага 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7231641/Flying-into-history-with-the-British-forces-on-the-first-day-of-Operation-Moshtarak.html |title=Flying into history with the British forces on the first day of Operation Moshtarak |newspaper=Telegraph |date=13 February 2010 |first=Thomas |last=Harding | location=London}}&lt;/ref&gt;.

Першы агонь быў адкрыты БПЛА MQ-1 Predator і верталётамі [[AH-64 Apache]] па паўстанцам. У 2:00 па мясцовым часе падраздзяленні Марской пяхоты ЗША перасеклі шэраг каналаў на поўдні раёна Над Алі.

На працягу паўгадзіны падраздзяленні войскаў ЗША, Вялікабрытаніі і Афганістана арганізоўвалі абарону вялікай колькасці пасадачных пляцовак для верталётаў. Каля 4:00 верталёты з дэсантам пачалі высадку дэсанту паблізу горада Шавал — апірышча Талібану, у раёне Чах Анджыр. У той час як брытанцы займалі тэрыторыю больш за 1000 салдат Марской пяхоты ЗША і Афганскай нацыянальнай арміі высадзіліся ў раёне Марджа. На працягу наступных 90 хвілін падраздзяленні марской пяхоты дастаўляліся на верталётах CH-53 Super Stallion. На досвітку аб’яднаныя сілы пачалі рух у раён аперацыі&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7230940/Afghanistan-first-stage-of-operation-Moshtarak-declared-a-success.html «Afghanistan: first stage of operation Moshtarak declared a success — The first stage of the biggest military offensive ever launched by Nato troops in Afghanistan has been declared a success as thousands of U.S. and British troops seized a string of Taliban strongholds across central Helmand»]&lt;/ref&gt;.

Генерал-маёр Нік Паркер, камандуючы Рэгіянальнага камандавання «Поўдзень» ISAF, заявіў, што войскі кааліцыі «паспяхова пачалі аперацыю і не панеслі ніякіх страт». У той час як марскія пяхотнікі і афганскія салдаты штурмавалі Марджу, брытанскія, амерыканскія і канадскія падраздзяленні нанеслі ўдары па пазіцыях паўстанцаў у раёне Над Алі. Генерал Мухамад Зазаі, камандуючы войскамі Афганістана на поўдні краіны, паведаміў, што сілы афганцаў і кааліцыі ўзялі кантроль над 11 з 13 запланаваных раёнаў і працягваюць павольна прасоўвацца наперад&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/world/asia/uk-troops-engaged-in-operation-moshtarak-1898430.html «UK troops engaged in Operation Moshtarak»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7026049.ece |title=«Afghanistan offensive on Taleban in Marjah starts 'without a hitch'» |access-date=27 студзеня 2019 |archive-date=4 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195334/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7026049.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== 14 лютага ===
У [[14 лютага|другі дзень аперацыі]] брытанскія войскі захапілі Шавал, горад, які на працягу мінулых двух гадоў быў пад кантролем паўстанцаў. Ён выкарыстоўваўся імі як вучэбна-баявы лагер, дзе вырабляліся выбуховыя прылады і навучалі падрыўной справе. Тут выяўлена вялікая колькасць самаробных бомбаў і мін&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7237175/British-troops-destroy-Taliban-bomb-making-factories.html «British troops destroy Taliban bomb making factories — British troops have destroyed a Taliban bomb-making ring after seizing three arms factories in an operation that is likely to have saved scores of soldiers’ lives»]&lt;/ref&gt;. Таксама было канфіскавана шмат наркатычных сродкаў — 17 тон опію, 74 тоны опіумнага маку, 400 фунтаў гашышу, 443 фунта гераіну&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/5378086/Commandos-make-record-drug-seizure-in-Afghanistan.html «Commandos make record drug seizure in Afghanistan — Afghan commandos backed by US soldiers seized a record haul of more than 91 tons of drugs and killed 60 fighters in an attack on a key insurgent and heroin supply base»]&lt;/ref&gt;.

У гэты дзень дзве амерыканскія ракеты, запушчаныя з пускавых установак HIMARS, патрапілі ў дом побач з горадам Марджам, пры гэтым загінула 12 мірных жыхароў. Атака павінна была знішчыць склад зброі талібаў, але цэль апынулася памылковай, як прызналі ў штабе аперацыі. Камандуючы сіламі [[НАТА]] ў Афганістане амерыканскі генерал Стэнлі Маккрыстал выказаў афганскаму прэзідэнту Хаміду Карзаю глыбокае шкадаванне ў сувязі з «трагічнай стратай жыццяў»&lt;ref name=&quot;korrespondent.net&quot;&gt;[http://korrespondent.net/world/1047201 КорреспонденТ.net: «Генерал НАТО извинился за гибель 12 мирных жителей в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/2010/02/15_a_3324415.shtml Талибы бросили оружие]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7240750/Afghanistan-Operation-Moshtarak-continues-amid-rocket-ban-over-12-civilian-deaths.html «Afghanistan: Operation Moshtarak continues amid rocket ban over 12 civilian deaths — British troops in Afghanistan taking part in Operation Moshtarak will press on with operations in Helmand province amid a ban on a rocket system that killed 12 civilians»]&lt;/ref&gt;.

=== 15 лютага ===
У той час як брытанскі сектар на поўначы раёна Над Алі быў заняты даволі лёгка, амерыканскія вайскоўцы сустрэлі супраціў у некалькіх кіламетрах ад Марджу, дзе тэрарысты «стаялі да канца»&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7243964/Operation-Moshtarak-Gen-Stanley-McChrystal-visits-subdued-former-Taliban-capital.html «Operation Moshtarak: Gen Stanley McChrystal visits subdued former Taliban capital — Three days earlier we had been crouching against walls and treading with trepidation down a road that carried the threat of hidden bombs with just our body armour for protection»]&lt;/ref&gt;. Па даных амерыканскіх і афганскіх вайскоўцаў, каля чвэрці з 400 талібаў у Марджу было знішчана ў пачатку аперацыі, яшчэ чвэрць адышла ў іншыя раёны правінцыі. У горадзе баявыя дзеянні працягваліся ў паўночнай часткі і ў цэнтры&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/16/world/asia/16afghan.html «Half of Town’s Taliban Flee or Are Killed, Allies Say»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7242156/Afghanistan-battle-to-remove-the-Taliban-Operation-Moshtarak-day-by-day.html «Afghanistan battle to remove the Taliban: Operation Moshtarak day-by-day»]&lt;/ref&gt;.

=== 16 лютага ===
Найбольш інтэнсіўныя баявыя дзеянні [[16 лютага]] праходзілі на поўдзень ад цэнтра горада ля базару Кару Чрэх, дзе вайскоўцы роты «А» 1-га батальёна 6-га палка марской пяхоты трапілі пад агонь праціўніка&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/16/AR2010021602899.html. U.S., Afghan forces work to secure key areas in Marja]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнікі афганскіх сіл паведамілі, што каля 35 баевікоў знішчана з пачатку аперацыі&lt;ref&gt;[http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/53262--us-marines-face-fierce-resistance-in-afghan-assault US Marines face fierce resistance in Afghan assault] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003212630/http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/53262--us-marines-face-fierce-resistance-in-afghan-assault |date=3 кастрычніка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

Пасля таго, як горад Шавал быў заняты асноўная пагроза сілам [[ISAF]] зыходзіла ад тэрарыстаў-смяротнікаў і выбуховых прылад&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7251572/Taliban-to-attack-Natos-trophy-conquest-town.html «Taliban to attack Nato’s trophy conquest town — British forces in the former Taliban stronghold of Showal have been warned of high profile retaliatory attacks in response to the publicity over the capture of the symbolic town»]&lt;/ref&gt;.

=== 17 лютага ===
Прагрэс кааліцыйных сілаў быў запаволены з-за шматлікіх прыдарожных мін і самаробных выбуховых прылад, і значнай прысутнасці грамадзянскіх асоб у гэтым раёне. Генерал афганскай арміі Мухiдын Горы абвінаваціў Талібан у выкарыстанні «жывога шчыта». Па яго словах, «нашы войскі бачылі як ставяць жанчын і дзяцей на дахах дамоў і страляюць з-за іх спін»&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7256829/Operation-Moshtarak-Taliban-using-human-shields-to-slow-US-led-forces-in-Afghanistan.html Operation Moshtarak: Taliban using 'human shields' to slow US-led forces in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.

У гэты дзень у засаду трапіла рота «K» 3-га батальёна 6-га палка марской пяхоты з афганскімі ваеннымі, калі перасякала поле каля вёскі на поўнач ад Марджу. Баевікі схаваліся каля арашальных канала, абстрэльвалі роту і не давалі ім пакінуць поле. Рота выкарыстала супраць нападнікаў мінамёты [[M224]], але гэта не спыніла іх. Тады амерыканцы запыталі паветраны ўдар па пазіцыі баявікоў, на якіх скінулі 250-фунтовую бомбу, разбурыўшы пераправы праз канал. Таксама ваенным аказваў падтрымку з паветра верталёт [[Bell AH-1 Cobra|AH-1 Cobra]]. Бой доўжыўся 4 гадзіны, 1 марскі пяхотнік быў забіты, 2 паранены&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/18/world/asia/18marja.html?pagewanted=1 Snipers Imperil U.S.-Led Forces in Afghan Offensive]&lt;/ref&gt;.

=== 18 лютага ===
Сілы [[ISAF]] і афганскія падраздзяленні працягвалі выціскаць баевікоў з горада і раёна. Войскі працягвалі сутыкацца з невялікімі агменямі супраціву паўстанцаў на поўначы і ўсходзе Марджы. У адносна спакойным брытанскім сектары раёна Над Алі праходзіла размініраванне самаробных выбуховых прылад і мінных палёў, збудаванне перапраў праз каналы Нахр-э-Бург і Шамлан, тым самым паляпшаючы сістэму перамяшчэння ў раёне. Былі пачаты аднаўленчыя работы, такія як рамонт ірыгацыйных сістэм і стварэнне мясцовых школ&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/feb.-18-operation-moshtarak-update.html Feb. 18: Operation Moshtarak Update] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308153823/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/feb.-18-operation-moshtarak-update.html |date=8 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Пасля падаўлення адкрытага супраціву ў раёне Над Алі пачалася аперацыя па выяўленні схаваных сіл праціўніка. Увечары каля 130 салдат Шатландскай гвардыі высадзіліся на поўдні раёна з верталётаў «Чынук», для патрулявання мясцовасці, дзе яны неўзабаве былі абстраляны баевікамі. У баі брытанцы ўжылі супраць ворага СТРК [[FGM-148 Javelin]]. У амерыканскім сектары раёна на працягу ўсяго дня рота «А» 1-га батальёна 6-га палка марской пяхоты таксама вяла бітву з паўстанцамі, прымяняліся кулямёты, мінамёты, гранатамёты&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2010/feb/18/us-marines-taliban-resistance-moshtarak US marines report Taliban resistance in Operation Moshtarak]&lt;/ref&gt;.

Брыгадны генерал Лоўрэнс Нікалсан, камандуючы 2-й экспедыцыйнай брыгадай марской пяхоты, заявіў, што кааліцыйныя сілы ўзялі пад кантроль дарогі і масты, асноўныя кірмашы і муніцыпальныя цэнтры ў Марджы&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/8952010 NATO holds key Marjah roads, but hard battle ahead]&lt;/ref&gt;.

У гэты дзень войскі ISAF страцілі 6 салдат, якія загінулі ў асобных выпадках, двое з іх былі англічанамі, астатнія чатыры былі амерыканцамі&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/20/world/asia/20afghan.html?ref=world 12 in Allied Forces Die in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.

=== 22 лютага ===
У выніку авіяналёта сіл [[НАТА]] [[22 лютага]] загінула больш за 20 мірных афганцаў&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20100222/210336249.html «Около 20 мирных афганцев стали жертвами ошибочного авиаудара НАТО»]&lt;/ref&gt;.

== Вынікі ==
[[16 сакавіка]] [[2010]] года рух Чырвонага Паўмесяца ў Афганістане паведаміў, што аперацыя ў Марджы забрала жыцці 35 мірных жыхароў, 37 паранены, 55 дамоў разбурана, без указанні якім бокам і колькі забіта грамадзянскіх. За выключэннем некаторых малых ачагоў супраціву, талібы былі выгнаны з горада. Да і падчас ваеннай аперацыі мясцовым жыхарам была абяцана дапамога, але каля трох тыдняў пасля заканчэння інтэнсіўных баявых дзеянняў яны не атрымалі якую-небудзь значную падтрымку&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=88439 AFGHANISTAN: Marjah residents take stock after offensive]&lt;/ref&gt;. На чэрвень 2010 года, нягледзячы на звяржэнне ўлады талібаў, абстаноўка ў горадзе заставалася напружанай. Пастаянныя абстрэлы і ўстаноўка самаробных выбуховых прыладаў не давалі грамадзянскім асобам весці нармальнае жыццё&lt;ref&gt;[http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/world/stories/DN-marjah_26int.ART0.State.Edition1.299f5f3.html «Insurgents bully bakeries in Marjah, Afghanistan, targeting U.S. strategy»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/2010/jun/25/world/la-fg-afghanistan-marja-20100625 «Test of counterinsurgency strategy in Afghanistan»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10403213.stm «Afghanistan: Marjah battle not yet won»]&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Люты 2010 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2010 года]]
[[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]]</text>
      <sha1>adpegck93zva42s007v7leg0ed6czjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вянок санетаў (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587364</id>
    <revision>
      <id>5209535</id>
      <parentid>5157879</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Здымачная група */</comment>
      <origin>5209535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6296" sha1="nr0o4r2bi62frwoe3wuaec4t65p1zsp" xml:space="preserve">{{фільм
 |Выява              = Вянок санетаў (афіша).jpg
}}
'''«Вяно{{націск}}к сане{{націск}}таў»''' ({{lang-ru|Венок сонетов}}) — [[беларусь|беларускі]] [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерыя Рубінчыка]], зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (Творчае аб’яднанне мастацкіх фільмаў) у [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] годзе.&lt;ref name=nast&gt;{{cite news|title= «Бязмежнае кіно» з аўдыядэскрыпцыяй|url= https://nastgaz.by/tag/vyanok-sanetau/|publisher= «[[Настаўніцкая газета]]»|date= 10 верасня 2019|access-date= 2019-09-16|archive-date= 22 лістапада 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191122175408/https://nastgaz.by/tag/vyanok-sanetau/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== Сюжэт ==
Хутка канец [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. Двое рабят збеглі з вучэльні і прабіраюцца на фронт. У вакзальнай таўханіне ўцекачы губляюць адзін аднаго — і неўзабаве аднаму з іх трэба будзе прыняць свой першы бой.

== У ролях ==
{{уРоляхВерх}}
{{уРолях|{{не перакладзена 3|Ігар Уладзіміравіч Меркулаў|Ігар Меркулаў|ru|Меркулов, Игорь Владимирович}}||Арцём Перагудаў}}
{{уРолях|[[Аляксандр Жукоўскі]]||Іван Сабурэнкаў}}
{{уРолях|[[Іра Зяленка]]||Люба}}
{{уРолях|[[Уладзімір Юр’еў|Валодзя Юр’еў]]||Ермалаіч}}
{{уРолях|Э. Гелер|капельмейстар|}}
{{уРолях|Г. Шціль||Ампілогаў}}
{{уРолях|В. Нікулін||Пажарскі}}
{{уРолях|П. Юрчанкоў||Траццяк}}
{{уРолях|В. Ільічоў||Валодзя-знішчальнік}}
{{уРолях|П. Куцэлай||Анюта}}
{{уРолях|А. Харытонаў||Крупенін}}
{{уРолях|Е. Шабан|камендант|}}
{{уРолях|[[В. Ганшын]]||Самохін}}
{{уРолях|[[Леанід Кміт]]|старшына|}}
{{уРолях|[[Б. Гіцін]]|пагранічнік|}}
{{уРолях|[[П. Саўдаргас]]|стары|}}
{{уРолях|[[П. Арыніна]]|фраў|Марта}}
{{уРолях|Света Грэза||Эмілія}}
{{уРолях|Саша Кацько|брат|Эміліі}}
{{уРолях|А. Дубровіна, О. Лысенка, Л. Румянцава|выканаўцы роляў у спектаклі «Тры сястры»|}}
{{уРоляхНіз}}

=== У эпізодах ===
{{уРоляхВерх}}
{{уРолях|Е. Шулгайтэ||}}
{{уРолях|Н. Зомер||}}
{{уРолях|С. Івашкіна||}}
{{уРолях|Э. Гарачы||}}
{{уРолях|[[Вера Ільінічна Кавалерава|В. Кавалерава]]||}}
{{уРолях|Ю Баталаў||}}
{{уРолях|В. Січкар||}}
{{уРолях|П. Пінігіна||}}
{{уРолях|П. Пярвушын||}}
{{уРолях|С. Міліцын||}}
{{уРолях|В. Грыцэўскі||}}
{{уРолях|В. Шмыроў||}}
{{уРолях|А. Бяспалы||}}
{{уРолях|В. Маладцоў||}}
{{уРолях|К. Барткявічус||}}
{{уРолях|В. Мікнюс||}}
{{уРолях|Ж. Шальян||}}
{{уРолях|Алёша Кузняцоў||}}
{{уРолях|Ігар Краўчанка||}}
{{уРолях|Арына Нарлан||}}
{{уРолях|В. Сініцын||}}
{{уРолях|Г. Васілеўскі||}}
{{уРолях|І. Удрас||}}
{{уРолях|М. Готбейтэр||}}
{{уРолях|Н. Табашнікаў-Зорын||}}
{{уРолях|А. Красільшчыкаў||}}
{{уРоляхНіз}}

== Здымачная група ==
* аўтар сцэнарыя — Віктар Муратаў
* рэжысёр-пастаноўшчык — [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* аператар-пастаноўшчык — [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
* мастак-пастаноўшчык — Аляксандр Чартовіч
* вершы — {{не перакладзена 3|Бэла Ахатаўна Ахмадуліна|Бэлы Ахмадулінай|ru|Ахмадулина, Белла Ахатовна}}
* кампазітар — Яўген Глебаў
* гукааператар — В. Морс
* рэжысёр — В. Шульман
* аператар — В. Костарэў
* мастак-дэкаратар — І. Рагацень
* касцюмы — Э. Сямёнавай
* грым — А. Журбы
* мантаж — Л. Мікула
* камбінаваныя здымкі: аператар — Ф. Мігранаў; мастак — П. Шынкевіч
* асістэнты: рэжысёра — Г. Камарова, В. Сюмакоў, І. Левандоўская; аператара — С. Лагвіновіч; мастака — В. Гундзерт, І. Акуліч, П. Пруднікаў; па касцюмах — С. Красільшчыкава
* рэдактар — С. Палякоў
* вайсковы кансультант — генерал-палкоўнік Г. Арыка
* эстрадна-сімфанічны аркестр Беларускага радыё і тэлебачання пад кіраўніцтвам Б. Райскага
* дырэктар карціны — Л. Баталава
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commons}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Валерыя Рубінчыка}}

[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР 1976 года]]</text>
      <sha1>nr0o4r2bi62frwoe3wuaec4t65p1zsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Знак бяды (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587568</id>
    <revision>
      <id>5209529</id>
      <parentid>5047531</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Здымачная група */</comment>
      <origin>5209529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6897" sha1="8zinnqilvjzauwmtd7hx1yhx0j2h98e" xml:space="preserve">{{фільм
 |Беларуская назва   = 
 |Арыгінальная назва = 
 |Выява              = Знак бяды (вокладка).jpg
 |Памер              = 
 |Жанр               = 
 |Рэжысёр            = 
 |Прадзюсар          = 
 |Сцэнарыст          = 
 |Акцёры             = 
 |Аператар           = 
 |Кампазітар         = 
 |Кампанія           = 
 |Бюджэт             = 
 |Зборы              = 
 |Краіна             = 
 |Мова               = 
 |Час                = 
 |Год                = 
 |Папярэдні фільм    = 
 |Наступны фільм     = 
 |imdb_id            = 
}}
'''«Знак бяды»''' ({{Lang-ru|Знак беды}}) — [[беларусь|беларускі]] [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[міхаіл Мікалаевіч Пташук|Міхаіла Пташука]], зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (Творчае аб’яднанне мастацкіх фільмаў) у [[1986 год у гісторыі кіно|1986]] годзе паводле твора [[васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].&lt;ref name=kino&gt;{{cite web|url = https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2514/annot/|title = Знак беды (1986)|publisher = {{не перакладзена 3|Кино-театр.ру|kino-teatr.ru|ru|Кино-театр.ру}}|language = ru|access-date = 2020-03-09|ref = kino}}&lt;/ref&gt;
== Сюжэт ==
Немаладыя ўжо людзі, Сцепаніда і яе муж Пятрок, жывуць на хутары, непадалёк ад беларускай вёскі Выселкі, калі прыходзяць нямецкія акупанты. Спроба неяк ужыцца з чужынцамі, якія не тое каб асабліва злыя, але проста не лічаць мясцовых жыхароў людзьмі, якія маюць хоць нейкія правы ў сябе дома, заканчваецца трагічна. Справу пагаршаюць мясцовыя «[[дапаможная паліцыя|паліцаі]]», якія маюць свае ўтоенныя крыўды да савецкіх сялян. Не бачачы магчымасці выратавацца, Сцепаніда замыкаецца ва ўласнай хаце і падпальвае яе.
== У галоўных ролях ==
{{уРоляхВерх}}
{{уРолях|[[Ніна Іванаўна Русланава|Ніна Русланава]]||Сцепаніда Багацька}}
{{уРолях|[[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]]||Пятрок}}
{{уРоляхНіз}}
=== У ролях ===
{{уРоляхВерх}}
{{уРолях|В. Ільін||Гуж}}
{{уРолях|Е. Платохін||Каландзёнак}}
{{уРолях|А. Зайцаў||Недасека}}
{{уРолях|[[Віталь Быкаў|В. Быкаў]]||Свянткоўскі}}
{{уРолях|В. Гасцюхін||Новік}}
{{уРолях|В. Емельянаў||Лявон}}
{{уРолях|А. Булдакоў||Касмачоў}}
{{уРолях|А. Цімошкін||Ганчарык}}
{{уРолях|В. Куляшоў||Карніла}}
{{уРолях|[[Тадэвуш Кокштыс|Т. Кокштыс]]||Яўхім}}
{{уРолях|[[Валянціна Петрачкова|В. Петрачкова]]||Яўхіміха}}
{{уРолях|Слава Салдаценка||Янка}}
{{уРолях|А. Маслоў|афіцэр|}}
{{уРолях|К. Пуцэ||фельдфебель}}
{{уРолях|А. Кукумягі||Карла}}
{{уРоляхНіз}}

=== У фільме здымаліся ===
{{уРоляхВерх}}
{{уРолях|В. Белахвосцік||}}
{{уРолях|Г. Вельц||}}
{{уРолях|В. Грышан||}}
{{уРолях|М. Громава||}}
{{уРолях|А. Зарэцкі||}}
{{уРолях|В. Зубенка||}}
{{уРолях|А. Крупін||}}
{{уРолях|Б. Лізбовскіс||}}
{{уРолях|А. Маковскіс||}}
{{уРолях|І. Мацкевіч||}}
{{уРолях|В. Місцейка||}}
{{уРолях|А. Памазан||}}
{{уРолях|А. Радзіонаў||}}
{{уРолях|В. Стаднік||}}
{{уРолях|А. Станілевіч||}}
{{уРолях|Е. Фадзеева||}}
{{уРолях|Т. Тамашэўскі||}}
{{уРолях|І. Шымук||}}
{{уРолях|Д. Шпалікава||}}
{{уРолях|Л. Яноўскі||}}
{{уРоляхНіз}}

== Здымачная група ==
* Аўтар сцэнарыя — Яўген Грыгор’еў, Оскар Нікіч
* Пастаноўка — [[міхаіл Мікалаевіч Пташук|Міхаіла Пташука]]
* Аператар-пастаноўшчык — [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]]
* Мастак-пастаноўшчык — Уладзімір Дзяменцьеў
* Мастак па касцюмах — Нінэль Жыжэль
* Кампазітар — Алег Янчанка
* Гукааператар — Гернард Басько
* Рэжысёр — В. Кавальчук
* Аператар — В. Калінін
* Грым — Г. Барташевіч, А. Журбы, Н. Нямова
* Мантаж — Е. Волкавай
* Асістэнты: рэжысёра — І. Левандоўская, П. Чатвярэнка; аператара — Н. Зуеў, Д. Хайцін; мастака — С. Красільшчыкава
* Мастак-дэкаратар — І. Раманоўскі
* Фатограф — В. Бортнік
* Майстар па свеце — А. Сідарэнка
* Піратэхнік — Ф. Нікіценка
* Колераўсталёўшчык — Т. Ярхова
* Кансультант — Л. Аліферка
* Рэдактар — Р. Раманоўская
* Адміністрацыйная група — Г. Бычкоўскі, В. Кушнір, Э. Аляксеева, Я. Валасевіч
* Дырэктар карціны — Аляксей Крукоўскі

== Тэхнічныя дадзеныя ==
Фільм зняты на плёнцы Шосткінскага вытворчага аб’яднання «{{не перакладзена 3|Свема|Свема|ru|Свема}}».
{{зноскі}}
== Спасылкі ==
{{commons}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{фільмы Міхаіла Пташука}}
{{экранізацыі твораў Васіля Быкава}}

[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Фільмы Міхаіла Пташука]]</text>
      <sha1>8zinnqilvjzauwmtd7hx1yhx0j2h98e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ату</title>
    <ns>0</ns>
    <id>591173</id>
    <revision>
      <id>5209625</id>
      <parentid>4255667</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="ffdee01ocm2i2usdkcjo9yuvusu6k0b" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Ату
 |Нацыянальная назва = en/Attu 
 |Карта                = AKMap-doton-AttuStation.PNG
 |Краіна                    = ЗША
 |Пазіцыйная карта         = Аляска
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
 |Акваторыя                 = Ціхі акіян
 |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 54 |lat_sec = 03.4 
 |lon_dir = W |lon_deg = 173 |lon_min = 00 |lon_sec = 36.8
 |region              = 
 |CoordScale          =  
 |Плошча              = 896 
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  898
 |Насельніцтва            = 
 |Год                 =  
 |Выява          = Attu 2000.PNG
 |Памер выявы   = 300 
 |Подпіс выявы  = Выгляд з космасу
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Attu Island
}}

'''А́ту''' ({{lang-en|Attu}}) — [[востраў]] у групе [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]]. Уваходзіць у склад [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Аляска]]. Плошча — 896 км². У нашы дні сталага насельніцтва няма.

== Геаграфія ==
[[Выява:Attu island o Donnell valley.jpg|thumb|left|Горная даліна]]
Востраў Ату — найбольш заходні ў групе [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]]. Месціцца ў 2366 км на захад ад [[Анкарыдж]]а. Даўжыня з захаду на ўсход — 66,63 км. Найбольшая шырыня з поўначы на поўдзень — 26 км.

Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. [[Суша]] першасна сфарміравалася ў [[эацэн]]е ў выніку [[Тэктоніка пліт|тэктанічных зрухаў пліт]]. У [[алігацэн]]е — [[міяцэн]]е яна некалькі разоў апыналася пад паверхняй [[акіян]]а. У гэты перыяд назапасіўся значны пласт [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых парод]]. У [[чацвярцічны перыяд]] адбылася новая серыя [[Вывяржэнне вулкана|вулканічных вывяржэнняў]], якія выштурхнулі старажытныя пласты наверх, стварылі [[Лава вулканічная|лававыя]] палі і расколіны.

Сучасная паверхня Ату ўяўляе шэраг [[гара|горных]] ланцугоў з [[даліна]]мі і западзінамі. [[Бераг]]і нізкія з шырокімі [[пляж]]амі і забалочанымі [[Вусце ракі|вусцямі рэк]] і ручаёў.

[[Клімат]] пераходны ад [[Умераны клімат|умеранага]] да [[Арктычны клімат|арктычнага]]. У [[люты]]м сярэдняя тэмпература трымаецца каля −1°C, а ў [[жнівень|жніўні]] — каля +10,3°C.

== Прырода ==
На востраве Ату ёсць некалькі [[дрэвы|дрэваў]], пасаджаных [[ЗША|амерыканскімі]] [[ветэран]]амі пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]]. Аднак большую частку тэрыторыі займаюць горныя, нізінныя і прыбярэжныя [[луг]]і, балотныя [[расліны|раслінныя]] комплексы. На берагах часцяком сустракаюцца зараснікі [[:en:Honckenyo peploides|ханкеньі]], [[Папараці|папарацяў]], [[Бяроза карлікавая|карлікавых бяроз]] і г. д. [[Фаўна]] прадстаўлена пераважна [[грызуны|грызунамі]] і марскімі [[птушкі|птушкамі]].

Далікатная паўночная [[прырода]] Ату часткова пацярпела ад чалавечай дзейнасці, асабліва падчас [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]]. У нашы дні адбываецца ачыстка ад рэштак ваенных аб'ектаў. Ату разам з востравам [[Кыска]] ўваходзіць у склад асобнай прыроднай ахоўваемай зоны.

== Гісторыя ==
[[Выява:Attu boy wearing rainproof Kalemeinka, circa 1950.jpg|thumb|left|Малады алеут з Ату, каля [[1950]] г.]]
Ату быў населены выхадцамі з больш усходніх [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] толькі каля 3000 гадоў таму. Першапачаткова продкі [[алеуты|алеутаў]] спыняліся на [[бераг]]ах паўднёвых [[заліў|заліваў]], дзе меліся неабходныя для існавання рэсурсы. На паўночным беразе іх паселішчы ўзніклі толькі каля 2000 гадоў таму. Першыя паселішчы мелі невялікую плошчу, аб'ядноўвалі групы з 20 - 30 чалавек. Аднак пасля [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. алеуцкае насельніцтва імкліва расло і да сустрэчы з [[Еўропа|еўрапейцамі]] магло дасягаць 2000 - 5000 чалавек. Асноўнымі заняткамі тубыльцаў былі [[рыбалоўства|лоў]] [[Ласосепадобныя|ласосяў]] і [[паляванне]] на [[ластаногія|ластаногіх]] звяроў.

У [[1745]] г. Ату быў адкрыты [[Расійская імперыя|расійскай]] экспедыцыяй на чале [[Аляксей Ільіч Чырыкаў|Аляксея Чырыкава]] і названы ў гонар [[Феадор Тыран|Святога Хведара]]. Сучасная назва вострава паходзіць ад наймення адной з алеуцкіх [[вёска|вёсак]]. Ужо першая высадка расійскай экспедыцыі скончылася нападамі на 2 мясцовыя паселішчы. У далейшым расійскія прамыслоўцы прымушалі алеутаў паляваць для іх і збіралі [[ясак]]. Інтэнсіўнае паляванне на ластаногіх выклікала хуткае скарачэнне іх колькасці, у выніку чаго тубыльцы былі вымушаны цярпець нястачы. Наступствы мелі катастрафічны характар, паколькі да [[1762]] г. колькасць насельніцтва на Ату і суседніх астравах скарацілася да 100 чалавек. Выжылыя аб'ядноўваліся вакол правадыроў Бакутана і Чынтуяха, гандлявалі і карысталіся пэўнай пратэкцыяй з боку прамыслоўцаў.

У [[1799]] г. урад Расійскай імперыі перадаў правы на асваенне Алеуцкіх астравоў [[Расійска-амерыканская кампанія|Руска-амерыканскай кампаніі]]. У [[1805]] г. па яе рашэнню на Ату былі пераселены алеуты з усходніх астравоў. Рапарт [[1811]] г. паказвае, што вёска перасяленцаў паступова расла, а колькасць карэнных астравіцян працягвала змяньшацца. Кантактаў паміж перасяленцамі і тубыльцамі амаль не было. Першы выпадак [[Хрышчэнне|хрышчэння]] атуанцаў адбыўся ў [[1758]] г. У [[1825]] г. Руска-амерыканская кампанія пабудавала [[Руская праваслаўная царква|праваслаўную]] [[Капліца|капліцу]]. Сюды перыядычна прыязджаў святар. На чале праваслаўнай абшчыны стаў [[крэолы|крэол]]. У [[1832]] г. адбылося другое перасяленне алеутаў з вострава [[Амчытка]]. У [[1860]] г. насельніцтва вострава дасягала 278 сталых жыхароў, яшчэ 60 чалавек прыязджалі часова для палявання.

Пасля далучэння [[Аляска|Аляскі]] да [[ЗША]] насельніцтва Ату зноў скарацілася да 107 чалавек у [[1880]] г. Гэта тлумачыцца далейшым драматычным вынішчэннем прыродных багаццяў і перасяленнем астравіцян на ўсход. З [[1877]] г. пачалося [[навука|навуковае]] даследаванне Ату. У [[1909]] г. культуру і мову тубыльцаў вывучала экспедыцыя [[:ru:Иохельсон, Владимир Ильич|У. І. Іахельсона]]. Для паляпшэння іх эканамічнага становішча амерыканскія ўлады прыцягвалі астравіцян да трымання статкаў [[Паўночны алень|карыбу]].

[[7 чэрвеня]] [[1942]] г. Ату быў акупаваны [[Японія|японскім]] баталёнам. Карэнныя жыхары былі прымусова пераселены ў часовы лагер на [[Хонсю]]. [[11 мая]] [[1943]] г. на востраве высадзіліся часткі амерыканскай арміі. У выніку двухтыднёвых баёў амерыканцы здолелі вызваліць большую частку Ату, аднак панеслі значныя чалавечыя страты. Японскае камандванне рыхтавала флот для падтрымкі свайго гарнізона, але [[29 мая]] 1943 г. рэшткі японскага батальёна паспрабавалі выйсці з акружэння самастойна, уступілі ў рукапашную сутычку, але былі знішчаны. Некаторыя японскія салдаты хаваліся ад амерыканцаў і супраціўляліся да чэрвеня 1943 г.

&lt;gallery widths=250px&gt;
AttuJapaneseArtillery1.jpg|Японскія салдаты на Ату, [[1943]] г. 
&quot;A kitchen was set up along the beach for the...labor battalion unloading the boats. This picture shows a couple of the - NARA - 531159.jpg|Амерыканскія салдаты на Ату, [[1943]] г.
&lt;/gallery&gt;

У [[1945]] г. алеуты і крэолы, карэнныя насельнікі Ату, былі вернуты з Японіі на Аляску, але сам востраў фактычна быў пакінуты. На ім была пабудавана [[Навігацыя|навігацыйная]] станцыя, якая дзейнічала да [[1 жніўня]] [[1940]] г.

== Спасылкі ==
* [https://www.fws.gov/alaska/fisheries/contaminants/pdf/AK_MaritimeNWR_Attu_Kiska_Islands_CAP_Final.pdf Attu and Kiska Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170430080930/https://www.fws.gov/alaska/fisheries/contaminants/pdf/AK_MaritimeNWR_Attu_Kiska_Islands_CAP_Final.pdf |date=30 красавіка 2017 }}
* [https://www.fws.gov/refuge/alaska_maritime/what_we_do/attu.html Uncovering the Past - Attu Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202219/https://www.fws.gov/refuge/alaska_maritime/what_we_do/attu.html |date=13 мая 2021 }}
* [https://web.archive.org/web/20190705155147/https://www.nps.gov/aleu/learn/historyculture/upload/12-Background-Attu-Prehistory-and-History-508.pdf Rachel Mason, Background: Attu Prehistory and History]
* [https://www.nps.gov/articles/featured_stories_aleu.htm Attu, A Lost Village of the Aleutians]
* [https://library.alaska.gov/hist/hist_docs/docs/anlm/53258364.pdf A Short History of the Aleutian Islands]
* [https://pubs.usgs.gov/bul/1028u/report.pdf Geology of the Near Islands, Alaska]
* [https://www.nps.gov/aleu/planyourvisit/upload/Attu-Forgotten-Battle-Optimized-508.pdf Attu, the Forgotten Battle]
* [https://www.history.com/topics/world-war-ii/battle-of-attu Battle of Attu]
* [https://www.army.mil/article/172882/army_corps_of_engineers_begins_cleanup_of_landing_hub_at_attu_island Army Corps of Engineers begins cleanup of landing hub at Attu Island]

[[Катэгорыя:Алеуцкія астравы]]
[[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]]</text>
      <sha1>ffdee01ocm2i2usdkcjo9yuvusu6k0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Саюзны абаронца»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>596449</id>
    <revision>
      <id>5209505</id>
      <parentid>4922111</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28858" sha1="ivut05r91z3171webnppjhhzlqp31c4" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт     = Саюзны абаронца
 |частка       = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]], [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]]
 |выява        = Apache Helicopter Takes off from HMS Ocean During Operation Ellamy MOD 45153051.jpg
 |загаловак    = Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.
 |дата         = [[23 сакавіка]] — [[31 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца        =  [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]]
 |прычына      = 
 |вынік        = перамога НАТА
 |праціўнік1   = {{сцяг|НАТА}} [[НАТА]]:
* [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
* {{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]
* {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]]
* {{сцяг|Італія}} [[Італія]]
* {{сцяг|Данія}} [[Данія]]
* {{сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]]
* {{сцяг|Канада}} [[Канада]]
* {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]]
* {{сцяг|Грэцыя}} [[Грэцыя]]
* {{сцяг|Нарвегія}} [[Нарвегія]] (да 1 жніўня&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6472912/ Нарвегія завяршыла сваё ўдзелы ў ваеннай аперацыі НАТО ў Лівіі — Навіны Палітыкі. Навіны@Mail.ru&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170326225452/https://news.mail.ru/politics/6472912/ |date=26 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;)
* {{сцяг|Румынія}} [[Румынія]]
* {{сцяг|Балгарыя}} [[Балгарыя]]
* {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]]
* {{сцяг|Турцыя}} [[Турцыя]] 
 |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]]:
* [[Узброеныя сілы Лівіі]]&lt;ref name=&quot;CTV News&quot;/&gt;
* Ваенізаваныя фармаванні&lt;ref name=&quot;CTV News&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=17 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aljazeera.net/NR/exeres/CAE7DF26-8753-4406-A3AC-277BD25749B6.html باب العزيزية بقبضة ثوار ليبيا&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;ru.euronews.net&quot;&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/01/libyan-peace-deal-signed-over-desert-town/ Без Каддафи Ливия погрузилась в политический кризис] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105011500/http://ru.euronews.net/2011/10/01/libyan-peace-deal-signed-over-desert-town |date=5 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/25648/811887/ Туареги сражаются в рядах сторонников Каддафи]&lt;/ref&gt;
* [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/Doc/1600714 Псы войны]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;суд&quot;&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;сербы&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25743/2731431/ Пятерых сербов в Ливии повстанцы объявили снайперами-наемниками]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;украинцы&quot;&gt;''Военное обозрение'': В Триполи задержаны 19 якобы украинских снайперов Каддафи, 7 сентября 2011&lt;/ref&gt; 
'''пры падтрымцы''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь}}
* Ваенныя саветнікі і ваенспецы&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недаступная спасылка}} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }} — Tut.by, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
* Снайперы&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Найміты з індывідуальнымі кантрактамі&lt;ref name=&quot;суд&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;
* Былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада]]&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;
|камандзір1 = {{сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/03/25/libya-nato-mission.html Canadian to lead NATO’s Libya mission — World — CBC News&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|камандзір2 = {{Сцяг|Лівія|1977}} [[Муамар Кадафі]]†
|сілы1 = 5 600 вайскоўцаў НАТА, да 200 самалётаў, да 20 караблёў, 20 подводных лодак
|сілы2 = каля 30 000 вайскоўцаў і апалчэнцаў&lt;ref name=&quot;CTV News&quot;&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;, каля 500 беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;
|страты1 = 1 [[F-15E]] (небаявая страта)&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/65314-amerikanskii-istrebitel-f-15e-razbilsya-v-livii Американский истребитель F-15E разбился в Ливии / Forbes]&lt;/ref&gt;, 1 беспілотнік MQ-8 збіты&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2023069/U-S-Navy-drone-missing-Libya-shot-Gaddafis-forces.html |title=U.S. Navy Drone Missing over Libya Was 'Shot Down' by Gaddafi's Forces |work=Daily Mail|date=8 June 2011 |accessdate=7 August 2011}}&lt;/ref&gt;, 21-35 забітых байцоў SAS&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;, 3 галандскіх ваеннаслужачых былі ўзяты ў палон&lt;ref&gt;{{cite news | title = Three Dutch Marines Captured During Rescue in Libya| url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12633415|publisher= BBC News |date= 3 March 2011| accessdate=11 May 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110520095810/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12633415| archivedate= 20 May 2011 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;.
|страты2 = 1 900 адзінак тэхнікі знішчаны або пашкоджаны, 600 адзінак артылерыі знішчаны або пашкоджаны, 16 адзінак авіяцыі знішчаны або пашкоджаны, каля 440 будынкаў (уключаючы грамадзянскія) знішчаны пры налётах, вялікая колькасць забітых сярод салдат рэгулярнай арміі, апалчэнцаў і мірных жыхароў&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_71994.htm NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/news/world/2011-04-29-nato-libya_n.htm NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
|агульныя страты = ад 700&lt;ref&gt;Жертвы натовских бомбардировок в Ливии // «Зарубежное военное обозрение», № 1 (778), 2012. Стр. 106&lt;/ref&gt; да 1 400&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt; мірных грамадзян загінулі
}}
{{Вайна ў Лівіі}}
'''Аперацыя «Саюзны абаронца»''' ({{lang-en|«Unified Protector»}}) — сумесная аперацыя НАТА і міжнароднай кааліцыі ў [[Лівія|Лівіі]]. Гэта першая аперацыя НАТА супраць адной з найбуйнейшых арабскіх краін у Афрыцы, і першая не па ініцыятыве [[ЗША|Злучаных Штатаў Амерыкі]].

== Перадгісторыя ==
З лютага [[2011]] года ў [[Бенгазі]], на ўсходзе Лівіі, пачаліся акцыі пратэсту супраць праўлення тагачаснага лідара Лівіі [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Дэманстрацыі пасля распаўсюдзіліся па ўсёй дзяржаве, а колькасць ахвяр з кожным днём расла. У адказ на гэта [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[26 лютага]] 2011 рэзалюцыю 1970, у якой выказаў заклапочанасць з нагоды сітуацыі, якая склалася ў краіне, і наклаў эмбарга на пастаўкі зброі ў Лівію.

Пасля прыняцця рэзалюцыі 1970, НАТА актывізавала сваю дзейнасць у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Сістэма далёкага радыёлакацыйнага выяўлення і папярэджання АВАКС падавала падрабязную інфармацыю аб рухах у лівійскім паветранай прасторы&lt;ref name=&quot;natonoflyzonefactsheet&quot;&gt;[http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2011_03/unified-protector-no-fly-zone.pdf] NATO no fly zone fact sheet&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardiannonatoconsensus&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/24/france-turkey-nato-libya |title=Nato to control no-fly zone after France gives way to Turkey |publisher=guardian.co.uk |accessdate=5 June 2011 |location=London |first1=Ian |last1=Traynor |first2=Nicholas |last2=Watt |date=25 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Пасля таго, як сітуацыя ў Лівіі значна пагоршылася, [[17 мая]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]], у якой асудзіў парушэнні правоў чалавека, у тым ліку адвольныя затрыманні, гвалтоўныя знікненні, катаванні і пакаранні смерцю&lt;ref name=&quot;unscres1973&quot;&gt;[http://www.jfcnaples.nato.int/resources/24/Documents/UNSCR_1973.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319203548/http://www.jfcnaples.nato.int/resources/24/Documents/UNSCR_1973.pdf |date=19 сакавіка 2012 }} United Nations Security Council Resolution 1973&lt;/ref&gt;. Рэзалюцыя таксама зацвердзіла актыўныя меры, у тым ліку беспалётнаую зону, а таксама дазваляла інтэрвентам выкарыстоўваць усе неабходныя меры для «абароны грамадзянскіх асоб і населеных раёнаў».

З прыняццем рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН некалькі членаў [[ААН]] прынялі неадкладныя ваенныя дзеянні для «абароны грамадзянскіх асоб» у рамках [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Odyssey Dawn»]]. Гэтая аперацыя, якая не была пад камандаваннем і кантролем НАТА, была праведзена шматнацыянальнай кааліцыяй на чале са Злучанымі Штатамі Амерыкі.

[[31 сакавіка]] альянс таксама далучыўся да аперацыі ў Лівіі і прыняў адзінае кіраванне міжнародных ваенных намаганняў. Аперацыю назвалі «Саюзны абаронца» ({{lang-en|«Unified Protector»}}).

== Камандаванне ==
Паўночнаатлантычны альянс НАТА прыняў рашэнне аб прыняцці камандавання міжнароднай ваеннай аперацыяй ААН у Лівіі ад ЗША і ўпаўнаважыў Стратэгічнае камандаванне АУС НАТА па Еўропе на ваенныя дзеянні ў Лівіі. Камандуючым аперацыі прызначаны Вярхоўны галоўнакамандуючы аб’яднаных узброеных сіл у Еўропе Джэймс Ставрыдыс (ВМС ЗША), намеснікам вярхоўнага галоўнакамандуючага канадскі генерал [[Шарль Бушар]] (ВПС Канады), камандуючага саюзнымі ваенна-марскімі сіламі італьянскага віцэ-адмірала Рынальда Веры, а камандуючы саюзнымі ваенна-паветранымі — [[генерал-лейтэнант]] Ральф Джодыс (ВПС ЗША)&lt;ref&gt;http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2011_03/20110325_110325-unified-protector-command-control.pdf&lt;/ref&gt;.

==  Ход аперацыі ==
* [[24 сакавіка]]: сіламі 6 знішчальнікаў (2х Rafale і 4х Mirage 2000D) ВПС і ВМС Францыі, узброеныя ракетамі SCALP GP, праведзены налёт на лівійскую авіябазу ў 250 кіламетрах на поўдзень ад узбярэжжа Міжземнага мора&lt;ref name=harmattann6&gt;[http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-6 Libye : point de situation opération Harmattan n°6]&lt;/ref&gt;. Каля 14:30 CET самалётамі Rafale і Mirage 2000 у ходзе патрулявання паветранай прасторы Лівіі быў знойдзены самалёт лівійскіх ВПС Г-2 «Галеб». Адразу пасля яго прызямлення на авіябазе блізу горада Місурата ён быў знішчаны ракетай «паветра-зямля». Тым часам ВПС Нарвегіі далучыліся да аперацыі «Рассвет Адысеі» і перадалі пад аператыўнае кіраўніцтва ВПС ЗША шэсць знішчальнікаў F-16, якія базаваліся на авіябазе Суда, [[Крыт]], [[Грэцыя]]. У той жа дзень ВМФ Вялікабрытаніі нанеслі ракетамі «Тамагаўк», запушчанымі з борта падлодкі HMS Triumph, удары па мэтам СПА Лівіі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=British submarine launches further strikes on Libyan air defence systems|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/DefenceNews/MilitaryOperations/BritishSubmarineLaunchesFurtherStrikesOnLibyanAirDefenceSystems.htm|work=GOV.UK|accessdate=2018-06-30|language=en}}&lt;/ref&gt;. Таксама самалёты кааліцыі нанеслі бомбавы ўдар па авіябазе Себха за 620 кіламетраў на поўдзень ад Трыпалі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42255051/ns/world_news-europe|title=Targets deep within Libya hit; fewer US jets used|publisher=MSNBC|date=March 24, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* [[26 сакавіка]]: ВПС Францыі нанеслі некалькі паветраных удараў па мэтам у раёне гарадоў Эль-Зінтан і Місурата, знішчыўшы на стаянках па меншай меры 5 лёгкіх штурмавікоў Г-2 «Галеб» і два ўдарных верталётаў Мі-35.
* [[27 сакавіка]]: знішчальнікі F-16 ВПС Даніі знішчылі некалькі ўстановак [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]] на поўдзень ад Трыпалі. Тым часам чатыры CF-18 Hornet ВПС Канады знішчылі склад з узбраеннем ў 92 кіламетрах на поўдзень ад Місураты.
* [[28 сакавіка]]: знішчальнікі Panavia Tornado ВПС Вялікабрытаніі знішчылі два лівійскіх танкі і дзве бронемашыны каля Місураты. На працягу раніцы самалёты ВПС Вялікабрытаніі атакавалі склады з узбраеннем каля горада Себха на поўдні Лівіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-28th-updates/|title=March 28th Updates|publisher=LibyaFeb17.com|date=28 March 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823103831/http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-28th-updates/|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[29 сакавіка]]: цяжкаўзброены AC-130 і штурмавік A-10 Thunderbolt II уключыліся ў аперацыю «Світанак Адысеі», атакаваўшы наземныя сілы Муамара Кадафі. Акрамя таго, два B-1 ВПС ЗША вылецелі з авіябазы Элсварт і нанеслі ўдар па невядомых мэтам у Лівіі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rapidcityjournal.com/news/article_7477796e-5a81-11e0-b42d-001cc4c002e0.html|title=Ellsworth Airmen join Operation Odyssey Dawn|publisher=Rapid City Journal|date=March 29, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* [[30 сакавіка]]: самалёты міжнароднай кааліцыі нанеслі ўдар па калоне лівійскіх урадавых войскаў, якія надыходзялі ў напрамку горада Адждабія&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Коалиция нанесла новый удар по наступающим войскам Каддафи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/03/30/airstrike/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[2 красавіка]]: заходняя кааліцыя выпадкова нанесла авіяўдар па групе апазіцыянераў на ўсходняй ускраіне лівійскага горада Марса-эль-Брэг, знішчыўшы пры гэтым не менш за дзесяць праціўнікаў урада Кадафі&lt;ref&gt;[https://news.mail.ru/politics/5630323/ Западная коалиция нанесла авиаудар по группе ливийских оппозиционеров — Новости Политики — Новости Mail.Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530003258/https://news.mail.ru/politics/5630323/ |date=30 мая 2015 }}&lt;/ref&gt;.
* [[8 красавіка]]: самалёты НАТА нанеслі ракетныя ўдары па ваенных арсеналах кадафістаў. Бамбардзіроўцы падвергнуліся ваенныя склады, размешчаныя ў 15 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада Зінтан. Як паведаміў адзін з жыхароў горада, у дадзеным раёне адбылося не менш за 14 выбухаў, пачаўся моцны пажар. Пасля ўдараў паўстанцы паспрабавалі наблізіцца да складоў, каб ацаніць вынікі бамбардзіроўкі, аднак лаяльныя Кадафі вайскоўцы не далі ім наблізіцца, адкрыўшы агонь з гранатамётаў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Авиация НАТО разбомбила военные склады сил Каддафи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/04/09/strike/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 красавіка]]: авіяцыя краін НАТА падбіла 25 танкаў урадавых войскаў у Лівіі.
* [[25 красавіка]]: у выніку налётаў авіяцыі НАТА на Трыпалі пашкоджана рэзідэнцыя Кадафі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Резиденция Каддафи повреждена в результате бомбардировки|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/04/25/strike/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[5 мая]]: у выніку налёту авіяцыі НАТА было знішчана некалькі верталётаў узброеных сіл Лівіі падчас іх перавозкі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Натовцы разбомбили ливийские вертолеты|author=|url=http://www.lenta.ru/news/2011/05/05/helis/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 мая]]: авіяцыя НАТА нанесла серыю ўдараў па Трыпалі. Паведамлялася, што меркаванай мэтай авіяўдараў была рэзідэнцыя Кадафі. У выніку нападаў былі пашкоджаны некалькі будынкаў, якія не маюць ваеннага прызначэння&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Авиация НАТО нанесла новую серию ударов по Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/05/10/trip/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[20 мая]]: сілы НАТА нанеслі авіяўдар па 8 караблям у партах Трыпалі, Аль-Хумса і Сірта. Праз два дні авіяцыя Паўночнаатлантычнага альянсу рэалізавала авіяўдары па порце Трыпалі і па раёне Баб аль-Азіза&lt;ref&gt;{{Cite news|title=НАТО нанесло новые удары по порту Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/05/22/raids/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[24 мая]] авіяцыя НАТА правяла ў Трыпалі шырокамаштабную бамбардзіроўку, паведамлялася аб мінімум 20 авіяўдарах і 150 пацярпелых. Увечары таго ж дня ў Трыпалі былі чутны выбухі ад яшчэ 6 авіяўдараў. 
* [[4 чэрвеня]]: ВПС НАТА нанеслі авіяўдары па ўсходнім прыгарадзе Лівіі — Таджуры, дзе знаходзілася ваенная база Кадафі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Авиация НАТО нанесла удары по Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/04/tripoli/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[7 чэрвеня]]: інтэрвентамі было здзейснена каля 60 авіяналётаў на Трыпалі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=НАТО отметило день рождения Каддафи бомбардировкой Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/07/otan/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;. У гэты дзень Кадафі выступіў са зваротам да народа&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ВВС НАТО провели бомбардировку Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/07/blast1/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень прашлі новыя бамбардзіроўкі сталіцы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=НАТО возобновило бомбардировки Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/08/target/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[15 чэрвеня]]: пачаліся новыя бамбардзіроўкі Трыпалі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ВВС НАТО возобновили бомбардировки Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/15/tripoli/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[16 чэрвеня]]: заходняя кааліцыя выпадкова нанесла ўдар па сілах паўстанцаў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=НАТО призналось в ошибочном нападении на ливийских повстанцев|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/19/ohcaptain/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[19 чэрвеня]]: падчас чарговай бамбардзіроўкі Трыпалі сіламі заходняй кааліцыі загінула 7 мірных жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ливийские власти обвинили НАТО в убийстве семи мирных жителей|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/06/19/civilian/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;.
* [[1 жніўня]]: Нарвегія спыніла свой удзел у ваеннай аперацыі ў Лівіі.
* [[31 кастрычніка]]: абвешчана аб завяршэнні ваеннай аперацыі НАТА і яго саюзнікаў на тэрыторыі Лівіі.

== Заўвагі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.nato.int/cps/en/SID-EC19C8AA-C16BD266/natolive/71679.htm NATO page about operations in Libya]
* [http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2011_03/20110325_110325-unified-protector-command-control.pdf «Operation UNIFIED PROTECTOR Command and Control»]&amp;nbsp;— North Atlantic Treaty Organization website
* [http://psywar.org/libya_broadcasts.php «Commando Solo PSYOP/MISO Radio Broadcasting in Libya, 2011»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120207025751/http://psywar.org/libya_broadcasts.php |date=7 лютага 2012 }}&amp;nbsp;— PsyWar.Org website
* [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo45390 The North Atlantic Treaty Organization and Libya: Reviewing Operation Unified Protector] Strategic Studies Institute
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]]</text>
      <sha1>ivut05r91z3171webnppjhhzlqp31c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Васілевіч Машынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602428</id>
    <revision>
      <id>5209426</id>
      <parentid>4516260</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5377" sha1="fhxr9f4w3iwjdf4m7kscsyd1760z8c0" xml:space="preserve">{{Вучоны
 |Імя                  = 
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Дата нараджэння      = 20.09.1937
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 15.03.1996
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
 |Навуковая сфера      = [[радыёфізіка]], [[электроніка]]
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = 
}}
{{Цёзкі2|Машынскі}}
'''Анатоль Васілевіч Машы́нскі'''&lt;ref name=&quot;БЭ10&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|10к}}&lt;/ref&gt; ({{ДН|20|9|1937}} — {{ДС|15|3|1996}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Радыёфізіка|радыёфізікі]] і [[Электроніка|электронікі]], [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1970), [[прафесар]] (1993).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Мэрэфа]] ([[Харкаўская вобласць]] [[Украіна|Украіны]]). У 1963 годзе скончыў [[Харкаўскі дзяржаўны ўніверсітэт]]. З 1964 г. пачаў працу ў Мінскім радыётэхнічным інстытуце (сучасны [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]) асістэнтам на кафедры электронных, іонных і паўправадніковых прылад&lt;ref name=&quot;БДУІР&quot;&gt;[https://www.bsuir.by/ru/kaf-elektroniki/istoriya-kafedry Гісторыя кафедры электронікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У 1985—1996 гг. займаў пасаду загадчыка кафедрай.

== Навуковая дзейнасць ==
А. В. Машынскаму належаць навуковыя працы па тэорыі [[Дыфракцыя|дыфракцыі]], прыкладной [[Электрадынаміка|электрадынаміцы]], матэматычным мадэліраванні фізічных працэсах у [[Прылада звышвысокай частаты|прыладах звышвысокай частаты]]. Кіраваў выкананнем кандыдацкіх дысертацый&lt;ref name=&quot;БДУІР&quot; /&gt;.

Сярод апублікаванага:
* Дифракция электромагнитных волн на эллиптических цилиндрах, лентах и щелях : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук : 01.041 / А. В. Мошинский. — Минск, 1970.
* Математическое моделирование краевой электродинамической задачи о волноводном стержневом излучателе с локальными импедансными нагрузками (1982).
* Построение скалярной функции Грина для прямоугольного волновода с помощью функций Матье (1979).

== Узнагароды і званні ==
* Знак «Выдатнік народнай адукацыі БССР»&lt;ref name=&quot;БДУІР&quot; /&gt;
* Знак «За выдатныя поспехі ў працы» (Вышэйшая школа СССР)&lt;ref name=&quot;БДУІР&quot; /&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Машынскі Анатоль Васілевіч|Рымскі Г. В.|240}}

== Спасылкі ==
* [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-SEK-156499&amp;strq=l_siz=20 Мошинский, Анатолий Васильевич (кандидат физико-математических наук ; 1937—1996)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201017104717/http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-SEK-156499&amp;strq=l_siz=20 |date=17 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]
* [https://www.bsuir.by/ru/kaf-elektroniki/istoriya-kafedry Гісторыя кафедры электронікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20201018034605/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=65733 Мошинский Анатолий Васильевич // Математический институт им. В. А. Стеклова Российской академии наук]{{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Машынскі Анатоль Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Радыёфізікі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя СССР]]
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]</text>
      <sha1>fhxr9f4w3iwjdf4m7kscsyd1760z8c0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роанак (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602909</id>
    <revision>
      <id>5209790</id>
      <parentid>5183157</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Раанок (востраў)]] у [[Роанак (востраў)]]: як рака і горад</comment>
      <origin>5183157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8950" sha1="smfitfhxuwmeczfpp9egdxvyih9683p" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                  = Раанок
  |Нацыянальная назва    = en/Roanoke
 |Карта                     = Roanoke Island.gif
 |Архіпелаг                 = 
 |Акваторыя                 = Краатанскі заліў
 |Краіна                    = ЗША
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 52 |lat_sec = 37.6
  |lon_dir = W |lon_deg = 75 |lon_min = 39 |lon_sec = 34.7
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 46.48
 |Вышыня                    = 22.6
 |Насельніцтва                 = 6724
  |Год                      = 2000
 |Выява               = Manteo-3868 (37348713091).jpg
  |Подпіс выявы      = Узбярэжжа
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Roanoke Island
}}

'''Раанок''' ({{lang-en|Roanoke}}) — [[востраў]] у [[Краатанскі заліў|заліве Краатан]] каля ўзбярэжжа [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Паўночная Караліна]]. Вядомы тым, што на ім ў [[1585]] г. была заснавана [[Раанак (калонія)|першая англійская калонія]] на тэрыторыі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. 

Плошча - 46,48 км². Насельніцтва - 6 724 чал. (2000 г.)

== Геаграфія ==
Раанок — [[бар'ерны востраў]], які сфарміраваўся ў выніку ваганняў [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] каля 1 600 гадоў таму. Ад адкрытага акіяна ён аддзелены суседнімі бар'ернымі астравамі, таму мясцовае ўзбярэжжа абаронена ад моцных [[шторм|штармоў]] і высокіх марскіх [[Хваля|хваль]]. У нашы дні злучаны з [[кантынент]]ам двума [[мост|мастамі]]. Востраў даволі нізкі. Вышэйшы пункт ўсяго 22,6 м над ўзроўнем акіяна. Значная частка сушы [[балота|забалочана]] або пакрыта [[лес]]ам. 

[[Умераны клімат|Клімат мяккі]] вільготны. Найбольш цёплы месяц — [[ліпень]], калі тэмпература паветра вагаецца ад +18,8°C да +30,5°C. У [[студзень|студзені]] тэмпература ад -2,2°C да +7,7°C.

== Гісторыя ==
[[Выява:OP 58 Gallant Charge of Hawkins's Zouaves (9093571802).jpg|thumb|left|Бітва за Раанок у [[1862]] г.]]
[[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]] на поўдні вострава паказалі, што першыя людзі з'явіліся на ім у [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|архаічны перыяд]], калі Раанок мог заставацца часткай [[кантынент]]альнай [[суша|сушы]]. Змены ў [[археалагічная культура|культуры]] насельнікаў супадаюць са зменамі ў астатняй [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]]. Каля 1000 гадоў таму востраў занялі [[алганкіны]], што жылі тут сезонна, здабывалі [[Малюскі|малюскаў]], збіралі [[жолуд|жалуды]] і [[арэх]]і, выраблялі [[вампум]]ы. [[Англічане]], якія адкрылі востраў у [[1584]] г., назвалі тубыльцаў ''раанок'' (ад [[алганкінскія мовы|алганкінскага]] ''Rawranoke'', літаральна «белыя [[пацеркі]]») і ацэньвалі іх агульную колькасць ад 5 000 да 10 000 чалавек. Сучасныя даследчыкі адносяць тубыльцаў да народа [[секатан]].

Канфлікты паміж [[Іспанія]]й і [[Каралеўства Англія|Англіяй]] у другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прывялі да імкнення англічан стварыць свае калоніі ў [[Новы свет|Новым Свеце]]. У [[1584]] г. капітаны [[:en:Arthur Barlowe|Артур Барлау]] і [[:en:Philip Amadas|Філіп Адамс]] па загаду [[Уолтэр Рэйлі|Уолтэра Рэйлі]] даследавалі [[Краатанскі заліў|заліў Краатан]] і прывезлі ў Англію двух выхадцаў з Раанока — індзейцаў Ванчэза і Мантэа. Пасля года жыцця ў [[Лондан]]е яны вярнуліся на радзіму. У [[1585]] г. англічане прадпрынялі першую спробу каланізацыі Раанока, але з-за нястач і канфлікта з секатан перасяленцы былі вымушаны адмовіцца ад свайго намера і пакінуць востраў на судне [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]]. 

У [[1587]] г. [[Джон Уайт]] з дапамогай Мантэа заснаваў новую калонію. Ён адбыў за харчамі, але з-за пагрозы [[Непераможная армада|іспанскай армады]] быў вымушаны затрымацца ў Англіі. Пасля вяртання ў [[1590]] г. ён знайшоў калонію закінутай. Лёс каланістаў застаўся невядомым. Пазней няўдалая спроба Джона Уайта стварыць англійскае паселішча атрымала назву «гісторыя [[Раанок (калонія)|закінутай калоніі]]». Секатан працягвалі займаць Раанок прыкладна да [[1650]] г., пакуль не былі выціснуты каланістамі з [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўна]]. 

Сталае англійскае насельніцтва ўпершыню ўзгадваецца ў [[1676]] г. У [[1776]] г. Раанок разам з Паўночнай Каралінай увайшоў у склад [[ЗША]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэраты]] выкарыстоўвалі востраў як ваенную марскую базу. У лютым [[1862]] г. ваенныя сілы паўночных штатаў высадзілі на ім дэсант і захапілі яго. У [[1863]] г. на Рааноке быў створаны лагер для вызваленых [[рабства|рабоў]], які праіснаваў да [[1867]] г. Частка сучасных астравіцян з'яўляецца нашчадкамі 300 чарнаскурых вызваленцаў, што засталіся пасля ліквідацыі лагера. 

У [[1870]] г. на поўначы Раанока было заснавана паселішча Мантэа. У нашы дні яно з'яўляецца мясцовым адміністрацыйным цэнтрам. У [[1936]] г. на поўдні пасля будаўніцтва рыбаперапрацоўчага прадпрыемства ўзнікла паселішча Ванчэз. У [[1924]] г. быў пабудаваны мост, што злучыў Раанок з мацерыком. 

У нашы дні Раанок — важны [[турызм|турыстычны]] цэнтр Паўночнай Караліны.

== Спасылкі ==
* [https://www.outerbanks.com/roanoke-island.html Roanoke Island]
* [https://roanokeisland.net Roanoke Island Guide]
* [https://support.sas.com/resources/papers/proceedings17/0895-2017.pdf Mapping Roanoke Island: From 1585 to Present]
* [https://pubs.usgs.gov/pp/1177b/report.pdf The Outer Banks of North Carolina]
* [https://www.historyextra.com/period/tudor/what-happened-to-the-lost-colony-of-roanoke-island/ What happened to the lost colony of Roanoke Island?]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы ЗША]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>smfitfhxuwmeczfpp9egdxvyih9683p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209792</id>
      <parentid>5209790</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8985" sha1="40f7v0023i73l0k0dn3b8gy2xa0illu" xml:space="preserve">{{значэнні2|Роанак}}
{{Востраў
 |Назва                  = Раанок
  |Нацыянальная назва    = en/Roanoke
 |Карта                     = Roanoke Island.gif
 |Архіпелаг                 = 
 |Акваторыя                 = Краатанскі заліў
 |Краіна                    = ЗША
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 52 |lat_sec = 37.6
  |lon_dir = W |lon_deg = 75 |lon_min = 39 |lon_sec = 34.7
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 46.48
 |Вышыня                    = 22.6
 |Насельніцтва                 = 6724
  |Год                      = 2000
 |Выява               = Manteo-3868 (37348713091).jpg
  |Подпіс выявы      = Узбярэжжа
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Roanoke Island
}}

'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — [[востраў]] у [[Краатанскі заліў|заліве Краатан]] каля ўзбярэжжа [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Паўночная Караліна]]. Вядомы тым, што на ім ў [[1585]] г. была заснавана [[Раанак (калонія)|першая англійская калонія]] на тэрыторыі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. 

Плошча - 46,48 км². Насельніцтва - 6 724 чал. (2000 г.)

== Геаграфія ==
Раанок — [[бар'ерны востраў]], які сфарміраваўся ў выніку ваганняў [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] каля 1 600 гадоў таму. Ад адкрытага акіяна ён аддзелены суседнімі бар'ернымі астравамі, таму мясцовае ўзбярэжжа абаронена ад моцных [[шторм|штармоў]] і высокіх марскіх [[Хваля|хваль]]. У нашы дні злучаны з [[кантынент]]ам двума [[мост|мастамі]]. Востраў даволі нізкі. Вышэйшы пункт ўсяго 22,6 м над ўзроўнем акіяна. Значная частка сушы [[балота|забалочана]] або пакрыта [[лес]]ам. 

[[Умераны клімат|Клімат мяккі]] вільготны. Найбольш цёплы месяц — [[ліпень]], калі тэмпература паветра вагаецца ад +18,8°C да +30,5°C. У [[студзень|студзені]] тэмпература ад -2,2°C да +7,7°C.

== Гісторыя ==
[[Выява:OP 58 Gallant Charge of Hawkins's Zouaves (9093571802).jpg|thumb|left|Бітва за Раанок у [[1862]] г.]]
[[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]] на поўдні вострава паказалі, што першыя людзі з'явіліся на ім у [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|архаічны перыяд]], калі Раанок мог заставацца часткай [[кантынент]]альнай [[суша|сушы]]. Змены ў [[археалагічная культура|культуры]] насельнікаў супадаюць са зменамі ў астатняй [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]]. Каля 1000 гадоў таму востраў занялі [[алганкіны]], што жылі тут сезонна, здабывалі [[Малюскі|малюскаў]], збіралі [[жолуд|жалуды]] і [[арэх]]і, выраблялі [[вампум]]ы. [[Англічане]], якія адкрылі востраў у [[1584]] г., назвалі тубыльцаў ''раанок'' (ад [[алганкінскія мовы|алганкінскага]] ''Rawranoke'', літаральна «белыя [[пацеркі]]») і ацэньвалі іх агульную колькасць ад 5 000 да 10 000 чалавек. Сучасныя даследчыкі адносяць тубыльцаў да народа [[секатан]].

Канфлікты паміж [[Іспанія]]й і [[Каралеўства Англія|Англіяй]] у другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прывялі да імкнення англічан стварыць свае калоніі ў [[Новы свет|Новым Свеце]]. У [[1584]] г. капітаны [[:en:Arthur Barlowe|Артур Барлау]] і [[:en:Philip Amadas|Філіп Адамс]] па загаду [[Уолтэр Рэйлі|Уолтэра Рэйлі]] даследавалі [[Краатанскі заліў|заліў Краатан]] і прывезлі ў Англію двух выхадцаў з Раанока — індзейцаў Ванчэза і Мантэа. Пасля года жыцця ў [[Лондан]]е яны вярнуліся на радзіму. У [[1585]] г. англічане прадпрынялі першую спробу каланізацыі Раанока, але з-за нястач і канфлікта з секатан перасяленцы былі вымушаны адмовіцца ад свайго намера і пакінуць востраў на судне [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]]. 

У [[1587]] г. [[Джон Уайт]] з дапамогай Мантэа заснаваў новую калонію. Ён адбыў за харчамі, але з-за пагрозы [[Непераможная армада|іспанскай армады]] быў вымушаны затрымацца ў Англіі. Пасля вяртання ў [[1590]] г. ён знайшоў калонію закінутай. Лёс каланістаў застаўся невядомым. Пазней няўдалая спроба Джона Уайта стварыць англійскае паселішча атрымала назву «гісторыя [[Раанок (калонія)|закінутай калоніі]]». Секатан працягвалі займаць Раанок прыкладна да [[1650]] г., пакуль не былі выціснуты каланістамі з [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўна]]. 

Сталае англійскае насельніцтва ўпершыню ўзгадваецца ў [[1676]] г. У [[1776]] г. Раанок разам з Паўночнай Каралінай увайшоў у склад [[ЗША]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэраты]] выкарыстоўвалі востраў як ваенную марскую базу. У лютым [[1862]] г. ваенныя сілы паўночных штатаў высадзілі на ім дэсант і захапілі яго. У [[1863]] г. на Рааноке быў створаны лагер для вызваленых [[рабства|рабоў]], які праіснаваў да [[1867]] г. Частка сучасных астравіцян з'яўляецца нашчадкамі 300 чарнаскурых вызваленцаў, што засталіся пасля ліквідацыі лагера. 

У [[1870]] г. на поўначы Раанока было заснавана паселішча Мантэа. У нашы дні яно з'яўляецца мясцовым адміністрацыйным цэнтрам. У [[1936]] г. на поўдні пасля будаўніцтва рыбаперапрацоўчага прадпрыемства ўзнікла паселішча Ванчэз. У [[1924]] г. быў пабудаваны мост, што злучыў Раанок з мацерыком. 

У нашы дні Раанок — важны [[турызм|турыстычны]] цэнтр Паўночнай Караліны.

== Спасылкі ==
* [https://www.outerbanks.com/roanoke-island.html Roanoke Island]
* [https://roanokeisland.net Roanoke Island Guide]
* [https://support.sas.com/resources/papers/proceedings17/0895-2017.pdf Mapping Roanoke Island: From 1585 to Present]
* [https://pubs.usgs.gov/pp/1177b/report.pdf The Outer Banks of North Carolina]
* [https://www.historyextra.com/period/tudor/what-happened-to-the-lost-colony-of-roanoke-island/ What happened to the lost colony of Roanoke Island?]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы ЗША]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>40f7v0023i73l0k0dn3b8gy2xa0illu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209793</id>
      <parentid>5209792</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8985" sha1="33kwvbmux0zeankkhgcwlpn6n9bdhr2" xml:space="preserve">{{значэнні2|Роанак}}
{{Востраў
 |Назва                  = Раанок
  |Нацыянальная назва    = en/Roanoke
 |Карта                     = Roanoke Island.gif
 |Архіпелаг                 = 
 |Акваторыя                 = Краатанскі заліў
 |Краіна                    = ЗША
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 52 |lat_sec = 37.6
  |lon_dir = W |lon_deg = 75 |lon_min = 39 |lon_sec = 34.7
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 46.48
 |Вышыня                    = 22.6
 |Насельніцтва                 = 6724
  |Год                      = 2000
 |Выява               = Manteo-3868 (37348713091).jpg
  |Подпіс выявы      = Узбярэжжа
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Roanoke Island
}}

'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — [[востраў]] у [[Краатанскі заліў|заліве Краатан]] каля ўзбярэжжа [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Паўночная Караліна]]. Вядомы тым, што на ім ў [[1585]] г. была заснавана [[Роанак (калонія)|першая англійская калонія]] на тэрыторыі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. 

Плошча - 46,48 км². Насельніцтва - 6 724 чал. (2000 г.)

== Геаграфія ==
Раанок — [[бар'ерны востраў]], які сфарміраваўся ў выніку ваганняў [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] каля 1 600 гадоў таму. Ад адкрытага акіяна ён аддзелены суседнімі бар'ернымі астравамі, таму мясцовае ўзбярэжжа абаронена ад моцных [[шторм|штармоў]] і высокіх марскіх [[Хваля|хваль]]. У нашы дні злучаны з [[кантынент]]ам двума [[мост|мастамі]]. Востраў даволі нізкі. Вышэйшы пункт ўсяго 22,6 м над ўзроўнем акіяна. Значная частка сушы [[балота|забалочана]] або пакрыта [[лес]]ам. 

[[Умераны клімат|Клімат мяккі]] вільготны. Найбольш цёплы месяц — [[ліпень]], калі тэмпература паветра вагаецца ад +18,8°C да +30,5°C. У [[студзень|студзені]] тэмпература ад -2,2°C да +7,7°C.

== Гісторыя ==
[[Выява:OP 58 Gallant Charge of Hawkins's Zouaves (9093571802).jpg|thumb|left|Бітва за Раанок у [[1862]] г.]]
[[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]] на поўдні вострава паказалі, што першыя людзі з'явіліся на ім у [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|архаічны перыяд]], калі Раанок мог заставацца часткай [[кантынент]]альнай [[суша|сушы]]. Змены ў [[археалагічная культура|культуры]] насельнікаў супадаюць са зменамі ў астатняй [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]]. Каля 1000 гадоў таму востраў занялі [[алганкіны]], што жылі тут сезонна, здабывалі [[Малюскі|малюскаў]], збіралі [[жолуд|жалуды]] і [[арэх]]і, выраблялі [[вампум]]ы. [[Англічане]], якія адкрылі востраў у [[1584]] г., назвалі тубыльцаў ''раанок'' (ад [[алганкінскія мовы|алганкінскага]] ''Rawranoke'', літаральна «белыя [[пацеркі]]») і ацэньвалі іх агульную колькасць ад 5 000 да 10 000 чалавек. Сучасныя даследчыкі адносяць тубыльцаў да народа [[секатан]].

Канфлікты паміж [[Іспанія]]й і [[Каралеўства Англія|Англіяй]] у другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прывялі да імкнення англічан стварыць свае калоніі ў [[Новы свет|Новым Свеце]]. У [[1584]] г. капітаны [[:en:Arthur Barlowe|Артур Барлау]] і [[:en:Philip Amadas|Філіп Адамс]] па загаду [[Уолтэр Рэйлі|Уолтэра Рэйлі]] даследавалі [[Краатанскі заліў|заліў Краатан]] і прывезлі ў Англію двух выхадцаў з Раанока — індзейцаў Ванчэза і Мантэа. Пасля года жыцця ў [[Лондан]]е яны вярнуліся на радзіму. У [[1585]] г. англічане прадпрынялі першую спробу каланізацыі Раанока, але з-за нястач і канфлікта з секатан перасяленцы былі вымушаны адмовіцца ад свайго намера і пакінуць востраў на судне [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]]. 

У [[1587]] г. [[Джон Уайт]] з дапамогай Мантэа заснаваў новую калонію. Ён адбыў за харчамі, але з-за пагрозы [[Непераможная армада|іспанскай армады]] быў вымушаны затрымацца ў Англіі. Пасля вяртання ў [[1590]] г. ён знайшоў калонію закінутай. Лёс каланістаў застаўся невядомым. Пазней няўдалая спроба Джона Уайта стварыць англійскае паселішча атрымала назву «гісторыя [[Раанок (калонія)|закінутай калоніі]]». Секатан працягвалі займаць Раанок прыкладна да [[1650]] г., пакуль не былі выціснуты каланістамі з [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўна]]. 

Сталае англійскае насельніцтва ўпершыню ўзгадваецца ў [[1676]] г. У [[1776]] г. Раанок разам з Паўночнай Каралінай увайшоў у склад [[ЗША]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэраты]] выкарыстоўвалі востраў як ваенную марскую базу. У лютым [[1862]] г. ваенныя сілы паўночных штатаў высадзілі на ім дэсант і захапілі яго. У [[1863]] г. на Рааноке быў створаны лагер для вызваленых [[рабства|рабоў]], які праіснаваў да [[1867]] г. Частка сучасных астравіцян з'яўляецца нашчадкамі 300 чарнаскурых вызваленцаў, што засталіся пасля ліквідацыі лагера. 

У [[1870]] г. на поўначы Раанока было заснавана паселішча Мантэа. У нашы дні яно з'яўляецца мясцовым адміністрацыйным цэнтрам. У [[1936]] г. на поўдні пасля будаўніцтва рыбаперапрацоўчага прадпрыемства ўзнікла паселішча Ванчэз. У [[1924]] г. быў пабудаваны мост, што злучыў Раанок з мацерыком. 

У нашы дні Раанок — важны [[турызм|турыстычны]] цэнтр Паўночнай Караліны.

== Спасылкі ==
* [https://www.outerbanks.com/roanoke-island.html Roanoke Island]
* [https://roanokeisland.net Roanoke Island Guide]
* [https://support.sas.com/resources/papers/proceedings17/0895-2017.pdf Mapping Roanoke Island: From 1585 to Present]
* [https://pubs.usgs.gov/pp/1177b/report.pdf The Outer Banks of North Carolina]
* [https://www.historyextra.com/period/tudor/what-happened-to-the-lost-colony-of-roanoke-island/ What happened to the lost colony of Roanoke Island?]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы ЗША]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>33kwvbmux0zeankkhgcwlpn6n9bdhr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209794</id>
      <parentid>5209793</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5209794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8985" sha1="j998yglonjctbfqhixv6kjgkhhw7oxr" xml:space="preserve">{{значэнні2|Роанак}}
{{Востраў
 |Назва                  = Роанак
  |Нацыянальная назва    = en/Roanoke
 |Карта                     = Roanoke Island.gif
 |Архіпелаг                 = 
 |Акваторыя                 = Краатанскі заліў
 |Краіна                    = ЗША
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 52 |lat_sec = 37.6
  |lon_dir = W |lon_deg = 75 |lon_min = 39 |lon_sec = 34.7
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 46.48
 |Вышыня                    = 22.6
 |Насельніцтва                 = 6724
  |Год                      = 2000
 |Выява               = Manteo-3868 (37348713091).jpg
  |Подпіс выявы      = Узбярэжжа
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Roanoke Island
}}

'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — [[востраў]] у [[Краатанскі заліў|заліве Краатан]] каля ўзбярэжжа [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Паўночная Караліна]]. Вядомы тым, што на ім ў [[1585]] г. была заснавана [[Роанак (калонія)|першая англійская калонія]] на тэрыторыі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. 

Плошча - 46,48 км². Насельніцтва - 6 724 чал. (2000 г.)

== Геаграфія ==
Раанок — [[бар'ерны востраў]], які сфарміраваўся ў выніку ваганняў [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] каля 1 600 гадоў таму. Ад адкрытага акіяна ён аддзелены суседнімі бар'ернымі астравамі, таму мясцовае ўзбярэжжа абаронена ад моцных [[шторм|штармоў]] і высокіх марскіх [[Хваля|хваль]]. У нашы дні злучаны з [[кантынент]]ам двума [[мост|мастамі]]. Востраў даволі нізкі. Вышэйшы пункт ўсяго 22,6 м над ўзроўнем акіяна. Значная частка сушы [[балота|забалочана]] або пакрыта [[лес]]ам. 

[[Умераны клімат|Клімат мяккі]] вільготны. Найбольш цёплы месяц — [[ліпень]], калі тэмпература паветра вагаецца ад +18,8°C да +30,5°C. У [[студзень|студзені]] тэмпература ад -2,2°C да +7,7°C.

== Гісторыя ==
[[Выява:OP 58 Gallant Charge of Hawkins's Zouaves (9093571802).jpg|thumb|left|Бітва за Раанок у [[1862]] г.]]
[[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]] на поўдні вострава паказалі, што першыя людзі з'явіліся на ім у [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|архаічны перыяд]], калі Раанок мог заставацца часткай [[кантынент]]альнай [[суша|сушы]]. Змены ў [[археалагічная культура|культуры]] насельнікаў супадаюць са зменамі ў астатняй [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]]. Каля 1000 гадоў таму востраў занялі [[алганкіны]], што жылі тут сезонна, здабывалі [[Малюскі|малюскаў]], збіралі [[жолуд|жалуды]] і [[арэх]]і, выраблялі [[вампум]]ы. [[Англічане]], якія адкрылі востраў у [[1584]] г., назвалі тубыльцаў ''раанок'' (ад [[алганкінскія мовы|алганкінскага]] ''Rawranoke'', літаральна «белыя [[пацеркі]]») і ацэньвалі іх агульную колькасць ад 5 000 да 10 000 чалавек. Сучасныя даследчыкі адносяць тубыльцаў да народа [[секатан]].

Канфлікты паміж [[Іспанія]]й і [[Каралеўства Англія|Англіяй]] у другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прывялі да імкнення англічан стварыць свае калоніі ў [[Новы свет|Новым Свеце]]. У [[1584]] г. капітаны [[:en:Arthur Barlowe|Артур Барлау]] і [[:en:Philip Amadas|Філіп Адамс]] па загаду [[Уолтэр Рэйлі|Уолтэра Рэйлі]] даследавалі [[Краатанскі заліў|заліў Краатан]] і прывезлі ў Англію двух выхадцаў з Раанока — індзейцаў Ванчэза і Мантэа. Пасля года жыцця ў [[Лондан]]е яны вярнуліся на радзіму. У [[1585]] г. англічане прадпрынялі першую спробу каланізацыі Раанока, але з-за нястач і канфлікта з секатан перасяленцы былі вымушаны адмовіцца ад свайго намера і пакінуць востраў на судне [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]]. 

У [[1587]] г. [[Джон Уайт]] з дапамогай Мантэа заснаваў новую калонію. Ён адбыў за харчамі, але з-за пагрозы [[Непераможная армада|іспанскай армады]] быў вымушаны затрымацца ў Англіі. Пасля вяртання ў [[1590]] г. ён знайшоў калонію закінутай. Лёс каланістаў застаўся невядомым. Пазней няўдалая спроба Джона Уайта стварыць англійскае паселішча атрымала назву «гісторыя [[Раанок (калонія)|закінутай калоніі]]». Секатан працягвалі займаць Раанок прыкладна да [[1650]] г., пакуль не былі выціснуты каланістамі з [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўна]]. 

Сталае англійскае насельніцтва ўпершыню ўзгадваецца ў [[1676]] г. У [[1776]] г. Раанок разам з Паўночнай Каралінай увайшоў у склад [[ЗША]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэраты]] выкарыстоўвалі востраў як ваенную марскую базу. У лютым [[1862]] г. ваенныя сілы паўночных штатаў высадзілі на ім дэсант і захапілі яго. У [[1863]] г. на Рааноке быў створаны лагер для вызваленых [[рабства|рабоў]], які праіснаваў да [[1867]] г. Частка сучасных астравіцян з'яўляецца нашчадкамі 300 чарнаскурых вызваленцаў, што засталіся пасля ліквідацыі лагера. 

У [[1870]] г. на поўначы Раанока было заснавана паселішча Мантэа. У нашы дні яно з'яўляецца мясцовым адміністрацыйным цэнтрам. У [[1936]] г. на поўдні пасля будаўніцтва рыбаперапрацоўчага прадпрыемства ўзнікла паселішча Ванчэз. У [[1924]] г. быў пабудаваны мост, што злучыў Раанок з мацерыком. 

У нашы дні Раанок — важны [[турызм|турыстычны]] цэнтр Паўночнай Караліны.

== Спасылкі ==
* [https://www.outerbanks.com/roanoke-island.html Roanoke Island]
* [https://roanokeisland.net Roanoke Island Guide]
* [https://support.sas.com/resources/papers/proceedings17/0895-2017.pdf Mapping Roanoke Island: From 1585 to Present]
* [https://pubs.usgs.gov/pp/1177b/report.pdf The Outer Banks of North Carolina]
* [https://www.historyextra.com/period/tudor/what-happened-to-the-lost-colony-of-roanoke-island/ What happened to the lost colony of Roanoke Island?]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы ЗША]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>j998yglonjctbfqhixv6kjgkhhw7oxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка</title>
    <ns>14</ns>
    <id>614135</id>
    <revision>
      <id>5209581</id>
      <parentid>3446529</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="7jfhxw26jdfn6p7nm49fxgnhh2vh3f0" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Лаўрэаты беларускіх літаратурных прэмій]]
{{Асноўны артыкул|Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка}}</text>
      <sha1>7jfhxw26jdfn6p7nm49fxgnhh2vh3f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Мікалаевіч Жук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624012</id>
    <revision>
      <id>5209487</id>
      <parentid>4570975</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T22:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20218" sha1="j0bf7s13xf6jx4wcv1snby2kpemv3l4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Жук (значэнні)}}
{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = 
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = Андрэй Жук.png
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = {{Сцягафікацыя|Францыя}}
 |гады службы      = [[2008]] — [[2019]]
 |званне           = [[Выява:Sergent-chef Légion étrangère.jpg|40 px|border|Пагон з эмблемай Замежнага легіёна — старшы сяржант]] [[старшы сяржант]] &lt;br/&gt;[[Выява:Adjudant Légion étrangère.jpg|40 px|border|Пагон з эмблемай Замежнага легіёна — аджудан]] [[Старшына|аджудан]] (пасмяротна)
 |род войскаў      = горнастралковая [[Брыгада (войска)|брыгада]]
 |камандаваў       =
 |частка           =[[:fr:2e régiment étranger de génie|2 замежны інжынерны полк]]  
 |бітвы            = [[Файл:Seal of the International Security Assistance Force.svg|20px|Эмблема Міжнародных сіл садзейнічання бяспецы ў Афганістане]] [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|вайна ў Афганістане]] — [[Ваенная аперацыя|аперацыя]] «Памір»; &lt;br/&gt;аперацыя «Гарпія»; &lt;br/&gt;[[Выява:Écusson de l'Opération Barkhane.svg|20 px|Эмблема аперацыі «Бархан»]] аперацыя «Бархан» 
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Андрэй Мікалаевіч Жук''' ({{lang-fr|Andreï Mikalaievitch Jouk}}&lt;ref&gt;[https://www.deces-en-france.fr/resultats/24916276-jouk-andrei-mikalaievitch M. JOUK Andrei Mikalaievitch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230901204317/https://www.deces-en-france.fr/resultats/24916276-jouk-andrei-mikalaievitch |date=1 верасня 2023 }} // Décès en France {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;, {{ДН|22|6|1976}}, [[Баранавічы]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|25|11|2019}}, Менака, [[Малі]]) — французскі [[ваеннаслужачы]] [[Беларусы|беларускага]] паходжання, [[старшы сяржант]], удзельнік антытэрарыстычных [[Ваенная аперацыя|аперацый]] «[[Памір]]» і «[[Барханы|Бархан]]», кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] (вышэйшай [[Узнагарода|узнагароды]] [[Францыя|Францыі]]) пасмяротна.

== Біяграфія ==

=== Адукацыя і пачатак службы ===
Скончыў 9 класаў [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 19 г. [[Баранавічы]], у [[1995]] годзе — [[Баранавіцкі дзяржаўны каледж лёгкай прамысловасці імя В. Я. Чарнышова|Баранавіцкі тэхнікум лёгкай прамысловасці]], пасля — [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].

Каля 5 год служыў у Баранавічах: у роце палка патрульна-паставой службы [[Міліцыя Беларусі|міліцыі]] [[Упраўленне ўнутраных спраў Брэсцкага аблвыканкама|Упраўлення ўнутраных спраў Брэсцкага аблвыканкама]], затым — у аддзеле крымінальнага вышуку. Былым кіраўніцтвам характарызаваўся як дабрасумленны і старанны супрацоўнік; але асабіста прыйшоў да высновы, што служба ў міліцыі яму не па [[характар]]у. Паколькі іншую працу ў горадзе было знайсці складана, вырашыў паехаць у Францыю і паступіць у [[Замежны легіён]], якім цікавіўся са школьных гадоў.

=== Служба ў Замежным легіёне ===
[[30 студзеня]] [[2008]] года, пасля некалькіх спробаў, паступіў на службу ў Замежны легіён Сухапутных войск [[Узброеныя сілы Францыі|Узброеных сіл Французскай Рэспублікі]]. Прайшоў навучанне ў вучэбным [[:fr:4e régiment étranger|4-м замежным палку]] ў камуне {{нп5|Кастэльнадары||fr|Castelnaudary}} ([[Кантоны Францыі|кантон]] Паўночны Кастэльнадары, [[Акруга (Францыя)|акруга]] [[Каркасон (акруга)|Каркасон]], [[Од (дэпартамент)|дэпартамент Од]], рэгіён [[Лангедок-Русільён]]), якое завяршыў як выдатнік баявой падрыхтоўкі.

З [[12 чэрвеня]] 2008 года — [[сапёр]] штурма, [[Радавы|легіянер]] у {{нп5|2-і замежны інжынерны полк|2-ім замежным інжынерным палку|fr|2e régiment étranger de génie}} [[:fr:27e brigade d'infanterie de montagne|27-й горнастралковай брыгады]] (27 ГСБ) ў камуне Сен-Крыстоль (кантон Со, акруга Карпантра, дэпартамент [[Ваклюз]], рэгіён [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг|Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]]). [[Яфрэйтар|Легіянер 1 класа]] з [[1 студзеня]] [[2009]] года; інструктар. Накіроўваўся 4 разы на ўзмацненне [[:fr:13e demi-brigade de Légion étrangère|13-й поўбрыгады Замежнага легіёна]] ў [[Джыбуці]] ў перыяд з 2009 па [[2014]]. [[Малодшы сяржант|Капрал]] з [[1 лютага]] [[2010]] года. У [[Снежань|снежні]] [[2010]] года — [[красавік]]у [[2011]] года ўдзельнічаў у аперацыі «[[Памір]]» у складзе [[ISAF|Міжнародных сіл садзейнічання бяспецы ў Афганістане]]. [[Сяржант]] з [[1 верасня]] [[2011]] года. Атрымаў французскае [[грамадзянства]]. Накіроўваўся ў [[Французская Гвіяна|Французскую Гвіяну]] ў рамках кароткатэрміновай місіі з [[Верасень|верасня]] [[2015]] года па сакавік [[2016]] года (аперацыя «Гарпія»)&lt;ref&gt;[https://www.franceguyane.fr/actualite/faitsdivers/mort-au-mali-andrei-jouk-avait-servi-en-guyane-462288.php Mort au Mali, Andreï Jouk avait servi en Guyane] // franceguyane.fr. — 2019. — [[28 лістапада|28 Novembre]]. {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе прайшоў адбор і затым — гадавую падрыхтоўку для службы ў [[Гара|горных]] падраздзяленнях спецыяльнага прызначэння. Уваходзіў у аператыўную {{нп5|група горнага спецпрызначэння|групу горнага спецпрызначэння|fr|Groupement de commandos de montagne}} 27 ГСБ. Старшы сяржант з 1 студзеня [[2018]] года.

=== Удзел у аперацыі «Бархан» ===
У шэрагу [[афрыка]]нскіх краін ([[Буркіна-Фасо]], Малі, [[Маўрытанія]], [[Нігер]] і [[Чад]]) узброеныя радыкальныя ісламісцкія групіроўкі імкнуцца захапіць саванну Сахель. [[Савет бяспекі ААН]] у сваёй рэзалюцыі ад 20 снежня 2012 года № 2085 заклікаў усе краіны аказваць падтрымку «малійскім сілам абароны і бяспекі ў адпаведнасці з іх унутранымі патрэбамі з мэтай аднавіць уладу малійскай дзяржавы на ўсёй нацыянальнай тэрыторыі». Па просьбе Малі і іншых краін рэгіёна Сахель Францыя пры падтрымцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] аказвала ім дапамогу ў барацьбе з тэрарыстамі (аперацыя «Бархан»). У Малі, дзе сітуацыя была асабліва складаная, прысутнічалі таксама сілы ААН.

У [[Студзень|студзені]] — [[Май|маі]] 2018 года, верасні 2018 года — студзені 2019 года і ўвосень 2019 года А. М. Жук быў накіраваны ў Малі для ўдзелу ў аперацыі. Саслужыўцамі ўзгадваўся як вельмі добры вайсковец і надзвычай культурны, спакойны чалавек.

[[22 лістапада]] 2019 года французскія падраздзяленні пачалі дзеянні ў даліне Эранга, размешчанай прыблізна за 20 [[км]] на [[поўдзень]] ад г. Індэліманэ (вобласць Менака). 25 лістапада ў канцы дня ў рэгіёне Ліптака-Гурма была выяўлена і [[атака]]вана група тэрарыстаў, якія перасоўваліся на [[Аўтамабіль|аўтамабілях]]-пікапах і [[матацыкл]]ах. Каля 17:00 [[Гадзіна|гадзін]] падраздзяленне {{нп5|Парашутная група спецыяльнага прызначэння (Францыя)|групы спецпрызначэння |fr|Groupement des commandos parachutistes}} {{нп5|11-я парашутная брыгада (Францыя)|11-й парашутнай брыгады|fr|11e brigade parachutiste}} ўступіла ў наземны бой. З надыходам цемры дэсантнікі папрасілі паветраную падтрымку, каб перайсці вадзі. Да іх былі накіраваны два [[верталёт]]ы «Тыгр» і верталёт «Пума», а таксама паветраны патруль з двух [[самалёт]]аў [[Mirage 2000|«Міраж-2000»]]. Дзеянні верталётаў у Сахелі ўскладняліся [[Пясчаная бура|пясчанымі бурамі]]. Прыблізна ў 19:40, калі самалёт праводзіў манёўр для падрыхтоўкі да атакі, адзін з «Тыграў» і «Пума» выпадкова сутыкнуліся. У выніку загінулі ўсе 13 вайскоўцаў, якія знаходзіліся на іх бартах, у тым ліку 7 — з 5-га баявога верталётнага палка, і 6 — з групы горнага спецпрызначэння 27 ГСБ: 4 — з 4-га разведывальнага матарызаванага палка, 1 — з 93-га горнага артылерыйскага палка, 1 (А. М. Жук) — з 2-га замежнага інжынернага палка.

== Вайсковае ўганараванне і ўшанаванне памяці ==
А. М. Жуку пасмяротна прысвоена наступнае [[воінскае званне]] — аджудан. На французскай ваеннай базе ў Малі адбылося жалобнае развітанне з загінулымі вайскоўцамі. [[Прэзідэнт Малі]] [[Ібрагім Бубакар Кейта|І. Кейта]] падкрэсліў, што вайскоўцы «загінулі за Францыю, за Малі, за Сахель, за [[Свабода|свабоду]]»&lt;ref&gt;[https://usf.news/africa/western-africa/mali/lutte-contre-le-terrorisme-le-president-keita-a-paris-pour-rendre-hommage-aux-militaires-francais-morts-dans-le-liptako-gourma/ Lutte contre le terrorisme: Le président Keïta à Paris pour rendre hommage aux militaires français morts dans le Liptako Gourma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191224234841/https://usf.news/africa/western-africa/mali/lutte-contre-le-terrorisme-le-president-keita-a-paris-pour-rendre-hommage-aux-militaires-francais-morts-dans-le-liptako-gourma/ |date=24 снежня 2019 }} // usf.news. — 2019. — [[2 снежня|2 Décembre]]. {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. [[Еўрапейскі парламент]] у [[Страсбур]]ы на паседжанні 27 лістапада 2019 года ўшанаваў [[хвіліна]]й маўчання памяць 13 вайскоўцаў, якія загінулі ў Малі. Нацыянальная жалобная цырымонія прайшла [[2 снежня]] 2019 года ў Парыжы з удзелам прэзідэнтаў Францыі і Малі.

{{Пачатак цытаты}}

«Старшы сяржант Андрэй Жук… Яму было 43 гады. Беларус, які 11 гадоў таму паступіў на службу ў Замежны легіён сапёрам штурму, ён прайшоў узорны воінскі шлях да горнастралковага спецпадраздзялення. Ён некалькі разоў удзельнічаў у аперацыях у рэгіёне Сахеля. 2-гі інжынерны полк Замежнага легіёну захавае памяць пра гэтага салдата выключнай адвагі. Памяць пра француза — не па крывi, успадкаванай ад продкаў, а па пралітай ім крыві. Ён быў бацькам чацвярых дзяцей. Ён зрабіў свой выбар — абараняць нашу краіну і нашы каштоўнасці.»
{{арыгінальны тэкст|fr|«Le sergent-chef Andreï JOUK avait, lui, 43 ans. Entré dans la Légion étrangère comme sapeur d'assaut il y a onze ans, ce Biélorusse avait suivi un parcours remarquable jusqu'à devenir commando montagne. Il fut projeté à plusieurs reprises au Sahel. Le 2ème Régiment étranger de génie de Saint-Christol se souviendra longtemps de ce soldat d'une bravoure extraordinaire, Français non par le sang reçu mais par le sang versé. Il était père de quatre enfants et avait fait le choix de défendre notre pays et nos valeurs.»}}
{{Канец цытаты|крыніца=[[Эманюэль Макрон|Э. Макрон]], [[Прэзідэнт Францыі|прэзідэнт Францыі]]&lt;ref&gt;[https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2019/12/02/hommage-national-aux-treize-militaires-morts-pour-la-france-en-operation-au-mali Discours du Président de la République lors de l'Hommage national aux treize militaires morts pour la Franceen opération au Mali] // Présidence de la République. — 2019. — [[2 снежня|2 Décembre]]. {{ref-fr}} (Відэазапіс [[Нацыя|нацыянальнай]] жалобнай цырымоніі і тэкст выступлення прэзідэнта Францыі.)&lt;/ref&gt;}}

Памятная цырымонія ў 2-м замежным інжынерным палку ў Сен-Крыстолі, дзе служыў А. М. Жук, адбылася [[6 снежня]], у дзень [[Святая Варвара|св. Варвары]] (нябёснай заступніцы сапёраў), з удзелам камандзіра 27 ГСБ [[Брыгадны генерал|брыгаднага генерала]] Пьера-Жозэфа Гіўрэ.

[[27 снежня]] 2019 года ўрну з прахам даставілі ў [[Баранавічы]], жалобнае развітанне прайшло ў сямейным коле. Пахаваны на баранавіцкіх могілках [[Русіно (могілкі)|Русіно]]&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=243602 Ураджэнца Баранавіч, які загінуў падчас ваеннай аперацыі ў Малі, прывезлі хаваць на радзіму]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* Кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] (пасмяротна)
* [[:fr:Croix de la Valeur militaire|Крыж вайсковай доблесці]] з [[бронза]]вай зоркай
* [[:fr:Croix du combattant|Крыж байца]]
* [[:fr:Médaille de la Reconnaissance française|Медаль французскай удзячнасці]]
* [[:fr:Médaille d'Outre-Mer|Медаль Заморскіх тэрыторый]] з планкай «Сахель»
* [[:fr:Médaille de la Défense nationale|Медаль нацыянальнай абароны]] ([[Серабро|сярэбраны]])
* [[:fr:Médaille commémorative française|Французскі памятны медаль]] з планкай «[[Афганістан]]»
* [[:fr:Médaille de la protection militaire du territoire|Медаль за ваенную абарону тэрыторыі]] з планкай «Гарпія»

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.reserve-citoyenne-paris.org/2019/12/in-memoriam-andrei-jouk.html In memoriam : Andreï Jouk] // Réserve Citoyenne du Gouverneur Militaire de Paris. — 2019. — [[1 снежня|1 Décembre]]. {{ref-fr}}
* [https://www.lexpress.fr/actualite/societe/en-images-l-hommage-national-aux-13-militaires-francais-tues-au-mali_2109664.html En images. Hommage national aux 13 militaires français tués au Mali] // lexpress.fr. — 2019. — 2 Décembre. {{ref-fr}}
* Гурневіч, Д. [https://www.svaboda.org/a/30311423.html «Беларусь можа ганарыцца, што дала сьвету такога чалавека». Загінулага ў Малі легіянэра ўзгадвае саслужывец] // Радыё «Свабода». — 2019. — [[6 снежня]].
* [https://www.defense.gouv.fr/terre/biographie-ladjudant-andrei-jouk Biographie de l'adjudant Andrei Jouk] на сайце Міністэрства абароны Францыі

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавічах]]
[[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вайскоўцы Замежнага легіёна (Францыя)]]
[[Катэгорыя:Сапёры]]
[[Катэгорыя:Постаці дэпартамента Од]]
[[Катэгорыя:Постаці дэпартамента Ваклюз]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя французскім Крыжам за вайсковую доблесць]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]]

{{DEFAULTSORT:Жук Андрэй}}</text>
      <sha1>j0bf7s13xf6jx4wcv1snby2kpemv3l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Непахісная рашучасць»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627091</id>
    <revision>
      <id>5209504</id>
      <parentid>5117959</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17290" sha1="8pr5bwzvkgmdw0x7j6fllnlwws0dk6e" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт = Аперацыя «Непахісная рашучасць»
|частка = [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]], [[Грамадзянская вайна ў Іраку]], [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі]], [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]]
|выява = Hires 141019-N-HD510-062a.jpg
|подпіс = Узлёт палубных штурмавікоў F-18 з палубы авіяносца «Карл Вінсан» (кастрычнік 2014)
|дата = з [[8 жніўня]] [[2014]]
|месца = {{Сцягафікацыя|Ірак}}, {{Сцяг|Сірыя|1980}}/{{Сцяг|Сірыя}} [[Сірыя]]
|прычына =
|вынік = Сілы ІД выбітыя з Ірака ў Сірыю
|праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Аўстралія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Канада}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Францыя}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Бельгія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Данія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Іарданія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|ААЭ}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Польшча}} &lt;small&gt;(з чэрвеня 2016&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3381069 Более 200 польских военных будут сражаться с ИГ в Кувейте и Ираке] // ТАСС, 19 июня 2016&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|праціўнік2 = [[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]]
** [[Узброеныя сілы ІД]]
 |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]] (з 2021)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]] (2017—2021) &lt;br&gt;
{{Сцяг|ЗША}} [[Барак Абама]] (2014—2017)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Чак Хэйгел]] (2014—2015)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Эштан Картэр]] (2015—2017)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Джэймс Мэціс]] (з 2017)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Лойд Осцін]] (2014—2016)&lt;br&gt;{{Сцяг|ЗША}} [[Джозэф Вотэл]] (з 2016)
 |камандзір2 = [[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] †&lt;br&gt;[[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]] †
|сілы1 = 5 000
|сілы2 = 9 000 — 200 000 (у розны час)
|страты1 = 
'''У Іраку'''

74 амерыканскія  ваеннаслужачыя забіты&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2018/03/15/politics/us-helicopter-crash-syria/index.html |title=Archived copy |access-date=2019-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101060453/https://www.cnn.com/2018/03/15/politics/us-helicopter-crash-syria/index.html |archive-date=2018-11-01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/u-s-blackhawk-helicopter-crashes-iraq-least-1-dead-n902111 |title=Archived copy |access-date=2019-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124185655/https://www.nbcnews.com/news/world/u-s-blackhawk-helicopter-crashes-iraq-least-1-dead-n902111 |archive-date=2019-01-24 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:Iraqi Civil War (2014–2017)]]&lt;/ref&gt;

'''У Сірыі'''

29—31 амерыканскіх ваеннаслужачых забіта (1 па небаявых прычынах)&lt;ref&gt;''Anna news''. Теракт в Манбидже: что известно на данный момент. 16 января 2019; [https://vpk.name/news/215172_siriya__mesto_gibeli_soten_soldat_ssha_20_amerikanskih_voennyih_ubityi_pri_napadenii_ig_v_hasake.html]&lt;/ref&gt;
|страты2 = 
'''У Іраку'''

32 000&lt;ref name=&quot;Airstrikes in Iraq and Syria&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov/News/Special-Reports/0814_Inherent-Resolve|title=Airstrikes in Iraq and Syria|publisher=US Department of Defense|date=30 September 2016|accessdate=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930183012/http://www.defense.gov/News/Special-Reports/0814_Inherent-Resolve|archive-date=30 верасня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;—80 000&lt;ref name=&quot;once promised&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/world/middle-east/once-promised-paradise-isis-fighters-end-up-in-mass-graves|title=Once promised paradise, ISIS fighters end up in mass graves|author=|publisher=The Straits Times|date=15 October 2017|accessdate=11 December 2017}}&lt;/ref&gt; баевікоў ІД забіты

'''У Сірыі'''

5 700 баевікоў ІД забіты&lt;ref name=&quot;6900persons&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=59675|title=28 months of bombing by the international coalition kills more than 6900 persons in Syria, including 820 Syrian civilians|work=SOHR|date=23 January 2017|accessdate=24 January 2017}}&lt;/ref&gt; 
|агульныя страты = 1 370—13 125 грамадзянскіх загінулі ад дзеянняў кааліцыі&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/a76a797d Коалиция во главе с США убила в Ираке 1370 мирных жителей]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;airwars&quot;&gt;{{cite web|url=https://airwars.org/conflict/coalition-in-iraq-and-syria/|title=
US-led Coalition in Iraq &amp; Syria|publisher=Airwars|accessdate=19 October 2019}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Аперацыя «Непахісная рашучасць»''' ({{lang-en|Operation Inherent Resolve, OIR}}) — ваенная аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброеных сіл ЗША]] і іх саюзнікаў супраць міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]». Фінансавае, разведвальнае і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і палітычную падтрымку аперацыі ажыццяўлялі больш за 20 краін&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. За першы год для правядзення аперацыі кааліцыя выдаткавала больш за 3 млрд долараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://politrussia.com/world/promezhutochnye-itogi-operatsii-389/|title = Операция США «Непоколебимая решимость»: промежуточные итоги|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

== Ход аперацыі ==
Аперацыя пачалася [[8 жніўня]] [[2014]] года з авіяўдараў. У адпаведнасці са справаздачай [[Міністэрства абароны ЗША|міністэрства абароны ЗША]] за перыяд 2014—2015 гады ў нанясенні авіяцыйных удараў былі задзейнічаны ВПС ЗША, Аўстраліі, Канады, Даніі, Францыі, Іарданіі, Нідэрландаў, Вялікабрытаніі, Бахрэйна, Саудаўскай Аравіі і ААЭ. Акрамя гэтага ў знішчэнні інфраструктуры ісламістаў прыцягваліся караблі [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]], разгорнутыя ў акваторыі [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] і [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[http://www.bbc.com/russian/international/2015/02/150216_gch_is_strikes_numbers Война против «Исламского государства» в цифрах] // Русская служба BBC,16 февраля 2015&lt;/ref&gt;.

Па дадзеных на [[20 жніўня]] [[2015]] года было праведзена 6 228 авіяўдараў, з якіх 3 847 прыйшліся на тэрыторыю [[Ірак]]а, a 2 381 — па тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. Па дадзеных на 7 жніўня 2015 года, было знішчана больш за 10 тысяч мэтаў, з якіх 119 танкаў, 340 лёгкіх грузавікоў [[HMMWV]], 2 577 агнявых пазіцый і т. д. Поўны кошт аперацыі да 31 ліпеня 2015 года дасягнуў 3,5 млрд долараў, што ў сярэднім складае 9,8 млн долараў у дзень на працягу 357 дзён аперацыі&lt;ref name=&quot;defgov2015&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.defense.gov/News/Special-Reports/0814_Inherent-Resolve |title=Operation Inherent Resolve. Targeted operations against ISIL terrorists. — U.S. Department of Defense |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930183012/http://www.defense.gov/News/Special-Reports/0814_Inherent-Resolve |archive-date=30 верасня 2016 |access-date=10 студзеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З амерыканскіх эсмінцаў па аб’ектах тэрарыстаў былі выпушчаны 47 крылатых ракет&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = http://pentagonus.ru/publ/materialy_posvjashheny/2000_nastojashhij_moment/operacija_ssha_i_ikh_sojuznikov_nepokolebimaja_reshimost_2015/122-1-0-2592|title = Операция США и их союзников &quot;Непоколебимая решимость&quot;|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 10 студзеня 2020|archive-date = 19 снежня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151219020054/http://pentagonus.ru/publ/materialy_posvjashheny/2000_nastojashhij_moment/operacija_ssha_i_ikh_sojuznikov_nepokolebimaja_reshimost_2015/122-1-0-2592|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

[[5 лютага]] [[2018]] года ЗША пачалі вывад войск з Ірака&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zik.ua/ru/news/2018/02/05/vpervie_za_try_goda_ssha_y_yrak_dogovorylys_o_vivode_voysk_1258865|title=Впервые за три года США и Ирак договорились о выводе войск|publisher=zik.ua|lang=ru|accessdate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180206190156/https://zik.ua/ru/news/2018/02/05/vpervie_za_try_goda_ssha_y_yrak_dogovorylys_o_vivode_voysk_1258865|archivedate=6 лютага 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, аднак некаторая частка кантынгенту (5 000 чалавек) засталася.

4 мая 2018 гадоў у рамках аперацыі «Непахісная рашучасць» самалёты з авіяносца ЗША «[[USS Harry S. Truman (CVN-75)|Гары Трумэн]]», які знаходзіліся ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/101673 США наносят удары по целям в Сирии с авианосца]&lt;/ref&gt;, нанеслі ўдары па тэрарыстах «Ісламскай дзяржавы» ў Сірыі&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/04/05/2018/5aec971c9a7947f5e99c63f8 С авианосца США «Гарри Трумэн» нанесли удары по террористам в Сирии]&lt;/ref&gt;.

[[5 студзеня]] [[2020]] года, пасля [[Іранскі крызіс (з 2019)|абвастрэння амерыкана-іранскага канфлікту]], іракскі парламент прагаласаваў за вывад [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|замежных войск]] з краіны&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://ria.ru/20200105/1563130890.html |title=Иракский парламент проголосовал за вывод иностранных войск из страны |lang=ru |website=РИА Новости |date=2020-01-05 |accessdate=2020-01-07}}&lt;/ref&gt;. Аднак амерыканскі прэзідэнт [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] адмовіўся выводзіць ваенныя кантынгенты, пакуль Ірак не заплаціць за пабудаваныя амерыканцамі базы, у адваротным выпадкі на краіну будуць накладзеныя магутныя санкцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Трамп отказался выводить войска из Ирака, пока Багдад не заплатит за американскую военную базу |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/01/06/158111-tramp-otkazalsya-vyvodit-voyska-iz-iraka-poka-bagdad-ne-zaplatit-za-amerikanskuyu-voennuyu-bazu?fbclid=IwAR0iVZHu0sXqD63ohiRZVOP1gEf5zkrgx35N8MmpvCHPAIcwqY-36OYnoS0 |accessdate=10 студзеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326053651/https://novayagazeta.ru/news/2020/01/06/158111-tramp-otkazalsya-vyvodit-voyska-iz-iraka-poka-bagdad-ne-zaplatit-za-amerikanskuyu-voennuyu-bazu?fbclid=IwAR0iVZHu0sXqD63ohiRZVOP1gEf5zkrgx35N8MmpvCHPAIcwqY-36OYnoS0 |archivedate=26 сакавіка 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Авіяцыя ==
* ЗША: В-1В, F-15E, F-16A, F-22A, F/A-18, AV-8B, KC-135R, RC-135
* Аўстралія: F/A-18
* Бельгія: F-16А&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pentagonus.ru/publ/materialy_posvjashheny/2000_nastojashhij_moment/operacija_ssha_i_ikh_sojuznikov_nepokolebimaja_reshimost_2015/122-1-0-2592|title=Операция США и их союзников &quot;Непоколебимая решимость&quot; (2015) - 2000|publisher=Top secret - Pentagonus|accessdate=2016-03-30|archive-date=19 снежня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219020054/http://pentagonus.ru/publ/materialy_posvjashheny/2000_nastojashhij_moment/operacija_ssha_i_ikh_sojuznikov_nepokolebimaja_reshimost_2015/122-1-0-2592|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Канада: CF-18А
* Данія: F-16A
* Францыя: Рафаль, KC-135FR, Атлантыка-2
* Нідэрланды: F-16A
* Вялікабрытанія: RC-135W, Тарнада GR4, Вояджэр КС2 / 3
* Бахрэйн: F-16A
* Саудаўская Аравія: F-15S
* ААЭ: Міраж, F-16A

== Назва аперацыі ==
Афіцыйная назва аперацыі была дадзена толькі праз два месяцы пасля яе пачатку&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Прадстаўнікі камандавання ўзброеных сіл ЗША заявілі: «назва аперацыі заклікана адлюстраваць сабой непахісную рашучасць і глыбокую прыхільнасць ЗША і краін-партнёраў у рэгіёне, а таксама ва ўсім свеце да знішчэння тэрарыстычнай групоўкі ІДІЛ і ліквідацыі пагрозы, якую яна прадстаўляе для Іраку, рэгіёна і ўсёй сусветнай супольнасці»&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

== Крытыка ==
Расійскі палітолаг [[Аляксандр Анатольевіч Храмчыхін|Аляксандр Храмчыхін]] вельмі скептычна ацэньваў намаганні міжнароднай кааліцыі пры правядзенні аперацыі «Непахісная рашучасць». Паводле яго, мэта аперацыі «Непахісная рашучасць» — не разграміць «халіфат», а выціснуць яго з Ірака ў Сірыю&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://vpk-news.ru/articles/25671
 |title         = Из последних сил
 |author         = Александр Храмчихин
 |accessdate         = 2015-08-25
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20150801025113/http://vpk-news.ru/articles/25671
 |archivedate         = 1 жніўня 2015
 |url-status         = dead
 }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{reflist}} 

== Спасылкі ==
* {{cite web|url        =http://www.centcom.mil/en/news/articles/iraq-and-syria-ops-against-isil-designated-as-operation-inherent-resolve|title        =Iraq and Syria Operations Against ISIL Designated as Operation Inherent Resolve|author        =U.S. Central Command News Release|date        =Oct. 15, 2014|work        =|publisher        =|accessdate        =2015-08-25|lang        =|archiveurl        =https://web.archive.org/web/20141017233741/http://www.centcom.mil/en/news/articles/iraq-and-syria-ops-against-isil-designated-as-operation-inherent-resolve|archivedate        =2014-10-17}}
* {{cite web
 |url         = http://vpk-news.ru/articles/24653
 |title         = Непоколебимая решимость наступать на грабли
 |author         = Александр Храмчихин
 |accessdate         = 2015-08-25
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20150914064915/http://vpk-news.ru/articles/24653
 |archivedate         = 14 верасня 2015
 |url-status         = dead
 }}

[[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]]
[[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]]
[[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]]</text>
      <sha1>8pr5bwzvkgmdw0x7j6fllnlwws0dk6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Звычайная бульбяная тля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>634484</id>
    <revision>
      <id>5209312</id>
      <parentid>5009422</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>34101</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>5209312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5555" sha1="ar7lj8l8ryq2lv2847uif86w6vlj3hr" xml:space="preserve">{{Таксон
| name        =
| image file  = 
| image descr =
| regnum      = Жывёлы
| parent      = Aulacorthum 
| rang        = Від
| latin       = Aulacorthum solani
| author      = 
| commons     = Category:Aulacorthum solani
| wikispecies = Aulacorthum solani
| itis        =
| ncbi        = 
| eol         = 
}}
'''Звычайная бульбяная тля'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1|Вірусныя хваробы раслін}}. — С. 461&lt;/ref&gt; (''Aulacorthum solani'') — від [[Тлі|тлей]] роду {{bt-bellat||Aulacorthum}} з трыбы {{bt-bellat||Macrosiphini}}.

== Назва ==

Від быў упершыню апісаны ў [[1843|1843 годзе]] нямецкім [[Энтамалогія|энтамолагам]] [[Іаган Генрых Кальтэнбах|Іаганам Генрыхам Кальтэнбахам]] (''Johann-Heinrich Kaltenbach''; 1807-1876) пад першапачатковай назвай {{Btname|Aphis solani|Kaltenbach, 1843}}&lt;ref&gt;Kaltenbach, J.H. 1843. Monographie der Familien der Pflanzenläuse (Phytophthires). Theil Die Blatt- und Erdläuse, (Aphidina et Hyponomeutes). Aachen : Roschütz’schen Buchhandlung (P.Fagot) Vol. 1 xliii 223 pp. [in German] [15].&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==

Даўжыня ад 3,2 да 3,5 мм. Цела бліскучае, эліпсоіднай формы, асноўная афарбоўка ад бялёса-зялёнай да жаўтлява-зялёнай. Брушныя трубачкі амаль у 2 разы даўжэй хвосціка.

== Пашырэнне ==

[[Касмапалітызм|Касмапаліт]]. Сустракаюцца паўсюдна, паколькі дзякуючы [[бульба|бульбе]] трапіла ў многія краіны свету, акрамя прыпалярных абласцей.

== Падвіды ==

Падвіды&lt;ref name=&quot;biolib&quot;&gt;[http://www.biolib.cz/en/taxon/id102586/ Foxglove Aphid Aulacorthum solani (Kaltenbach, 1843).] biolib.cz&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;speciesfile&quot;&gt;[http://aphid.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1170156 Aulacorthum (Aulacorthum) solani (Kaltenbach, 1843).] aphid.speciesfile.org&lt;/ref&gt;:

* {{Btname|Aulacorthum solani aegopodii|Börner, 1939}}
* {{Btname|Aulacorthum solani cylactis|Börner, 1942}}
* {{Btname|Aulacorthum solani orientale|Hille Ris Lambers, 1949}}
* {{Btname|Aulacorthum solani solani|Kaltenbach, 1843}}

== Значэнне ==

Шкодзіць многім сельскагаспадарчым культурам, такім як [[бульба]], [[Тамат звычайны|таматы]] і іншыя ([[Соя культурная|соя]], [[гарбуз]], [[Агурок пасяўны|агуркі]], [[дыня]], кветкавыя дэкаратыўныя расліны), высмоктваючы сокі з лісця і сцеблаў і распаўсюджваючы раслінныя [[вірусы]]&lt;ref name=&quot;coleop123&quot;&gt;[http://coleop123.narod.ru/homoptera/Aulacorthum_solani.htm Тля картофельная Aulacorthum solani (Kaltenbach, 1843).]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;udec&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.udec.ru/vrediteli/kartofelnaya_tlya.php |title=Обыкновенная картофельная тля (Aulacorthum solani). |access-date=9 сакавіка 2020 |archive-date=12 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222500/http://www.udec.ru/vrediteli/kartofelnaya_tlya.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;key1964&quot;&gt;Шапошников Г. Х. Подотряд Aphidinea — тли. / Определитель насекомых Европейской части СССР (ред. Бей-Биенко Г. Я.). Т.1. М.-Л.: Наука, 1964. (С. 601 — Обыкновенная картофельная тля).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tacca&quot;&gt;[http://www.tacca.ru/ver-virus/vermin/219-aphid.html Виды тли в теплице и открытом грунте: описание, фото.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140923024721/http://www.tacca.ru/ver-virus/vermin/219-aphid.html |date=23 верасня 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vred&quot;&gt;Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Т. 1. Насекомые с неполным превращением. Л.: Наука, 1972. — 323с. (С. 180. ''Aulacorthum solani'' — Обыкновенная картофельная тля)&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Aulacorthum.solani.-.lindsey.jpg
Aulacorthum solani-o.jpg
Aulacorthum solani-s.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Шапошников Г. Х. Подотряд Aphidinea — тли. / Определитель насекомых Европейской части СССР (ред. Бей-Биенко Г. Я.). Т.1. М.-Л.: Наука, 1964. С. 601.
* Blackman, R. L. &amp; Eastop, V. F. 2000. Aphids on the World’s Crops. An Identification and Information Guide. Chichester : Wiley x, 466 pp. [245]
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|Вірусныя хваробы раслін}}. — С. 461

== Спасылкі ==

* [http://aphid.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1170156 Aulacorthum (Aulacorthum) solani (Kaltenbach, 1843).] aphid.speciesfile.org
* [http://eol.org/pages/587957/overview Aulacorthum solani.] eol.org

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1843 годзе]]
[[Катэгорыя:Сапраўдныя тлі]]</text>
      <sha1>ar7lj8l8ryq2lv2847uif86w6vlj3hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635018</id>
    <revision>
      <id>5209352</id>
      <parentid>4985841</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1015" sha1="3f72uq6o7fl3pkzipppxroojco0or54" xml:space="preserve">{{НП-Расія
| плошча = 5.83  &lt;ref&gt;{{cite web |url = https://mapspro.ru/аляты_спутниковая_яндекс_карта.html |title = Карта села Аляты Аларского района |archive-url = https://web.archive.org/web/20210716135412/https://mapspro.ru/%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0.html |archive-date = 16 ліпеня 2021 |access-date = 16 ліпеня 2021 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Аляты'''&lt;ref name=&quot;ГКНП&quot;&gt;{{ГКНП}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Аля́ты}}) — сяло ў [[Аларскі раён|Аларскім раёне]] [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] [[Расія|Расіі]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Аларскі раён}}

{{Заліўка НП-Расія}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Аларскага раёна]]</text>
      <sha1>3f72uq6o7fl3pkzipppxroojco0or54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыканскія экспедыцыйныя сілы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>643040</id>
    <revision>
      <id>5209373</id>
      <parentid>4348234</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12413" sha1="d9z872eabflkbcn3scyodnm6i0witbo" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва               = Амерыканскія экспедыцыйныя сілы
|арыгінал            = {{lang-en|American Expeditionary Forces}}
|выява               = 
|апісанне выявы      = Афіцэры АЭС у 1918 годзе
|гады                = [[1917]]—[[1920]]
|краіна              = 
|краіны              = 
|падпарадкаванне     = 
|у складзе           = 
|тып                 = 
|уключае_ў_сябе      = 
|роля                = 
|памер               = 
|камандная_структура = 
|размяшчэнне         = 
|мянушка             = 
|мянушкі             = 
|заступнік           = 
|заступнікі          = 
|дэвіз               = 
|дэвізы              = 
|колеры              = 
|марш                = 
|маршы               = 
|талісман            = 
|талісманы           = 
|рыштунак            = 
|войны               = 
|бітвы               = 
|знакі_адрознення    = 
|цяперашні_камандзір = 
|вядомыя_камандзіры  = [[Джон Першынг]]
}}
'''Амерыка́нскія экспедыцы́йныя сі́лы''' ({{Lang-en|American Expeditionary Forces}}) — групоўка [[Армія ЗША|арміі ЗША]], якая ўдзельнічала ў баях на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Утвораныя [[5 ліпеня]] [[1917]] года з амерыканскіх [[Воінская часць|часцей]] і [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнняў]], сканцэнтраваных у [[Францыя|Францыі]], пад камандаваннем генерала [[Джон Першынг|Джона Першынга]]. Разам з [[Брытанская армія|брытанскай]], [[Сухапутныя войскі Францыі|французскай]], [[Канадская армія|канадскай]] і [[Аўстралійская армія|аўстралійскай арміямі]] амерыканскія войскі змагаліся супраць [[Германская імперская армія|кайзераўскай арміі нямецкай арміі]]. Невялікая частка АЭС удзельнічала ў баях з [[Сухапутныя войскі Італіі|італьянскай арміяй]] супраць [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскіх войскаў]] на [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|італьянскім фронце Першай сусветнай вайны]]. 

== Гісторыя ==
З моманту ўступлення ЗША ў Першую сусветную вайну і да чэрвеня 1917 года ў Францыі было сканцэнтравана каля 14000 амерыканскіх салдат, з якіх [[5 ліпеня]] [[1917]] года былі сфарміраваны ''Амерыканскія экспедыцыйныя сілы''. Да канца кастрычніка 1917 года амерыканскія войскі мала ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях на фронце. Да мая 1918 года ў Францыі было сканцэнтравана больш за мільён амерыканскіх ваеннаслужачых, і толькі палова з іх уваходзіла ў склад баявых [[Воінская часць|часцей]] на лініі фронту. Паколькі [[ Транспартнае судна |транспартныя судны]], неабходныя для перакідвання амерыканскіх салдат у Еўропу, на пачатку маштабнай перадыслакацыі войскаў былі дэфіцытнымі, камандаванне арміі ЗША вырашыла выкарыстаць [[ Лайнер |пасажырскія лайнеры]], [[Трафей (ваенная справа)|трафейныя]] нямецкія караблі і запазычаныя ў краінах [[Антанта|Антанты]] судны для транспарціроўкі амерыканскіх салдат з партоў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]], [[Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]] і [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Выгрузка амерыканцаў была праведзена ў французскіх портах [[Бардо]], [[Ла-Рашэль]], [[Сэнт-Назэр (Атлантычная Луара)|Сен-Назэр]] і [[Брэст (Францыя)|Брэст]], якія сталі асноўнымі перавальнымі пунктамі для перавозкі з удзелам французскай чыгуначнай сістэмы, бліжэйшай да Заходняга фронту. З-за адсутнасці інжынерных камунікацый для задавальнення гэтых патрэбаў амерыканскім інжынерам давялося пабудаваць 82 новыя прычалы для прыёму караблёў, каля 1&amp;nbsp;600 км дадатковых рэек і больш за 160&amp;nbsp;000 км [[Тэлефонная сувязь|тэлефонных]] і [[Тэлеграфная сувязь|тэлеграфных ліній]]. 

[[21 кастрычніка]] 1917 года падраздзяленні [[1-я пяхотная дывізія (ЗША)|1-й пяхотнай дывізіі]] ўпершыню прынялі ўдзел у бітве супраць нямецкай арміі каля [[Нансі]] ў [[Латарынгія|Латарынгіі]], але амерыканскія войскі ўдзельнічалі толькі ў невялікіх маштабах. 

З-за адсутнасці ўласнай зброі, [[Ваенная тэхніка|тэхнікі]] і [[Вайсковая маёмасць|маёмасці]] амерыканскія экспедыцыйныя сілы выкарыстоўвалі французскія і брытанскія актывы. Сярод амерыканскіх вайскоўцаў асабліва шанаваліся французскія гарматы 75-мм 1897 года, 155-мм мадэль 1917 года &quot;Шнайдэр&quot;, 155-мм ГПФ . Ваенныя лётчыкі ЗША атрымалі [[Знішчальнік|знішчальнікі]] [[ SPAD S.XIII |SPAD S.XIII]] і [[ Ньюпорт 28 |Nieuport 28]], а [[Танкавы корпус (Амерыканскія экспедыцыйныя сілы)|танкавы корпус]] арміі ЗША выкарыстоўваў французскія [[Лёгкі танк|лёгкія танкі]] [[Renault FT]]. 
[[Файл:155mm-gun-varennes-WWI.jpg|справа|міні|250x250пкс| Амерыканская [[артылерыя]] страляе па праціўніку з 155-мм гаўбіцы Шнайдэр ]]
Для правядзення [[Баявая падрыхтоўка|баявой падрыхтоўкі]] зноў прыбылых і навучанню іх звароту з новай зброяй генерал Дж. Першынг разгарнуў на французскай зямлі навучальныя цэнтры. Да канца 1917 года ў вялікай навучальнай зоне каля [[Вердэн|Вердэна]] былі размешчаны чатыры амерыканскія дывізіі: [[1-я пяхотная дывізія (ЗША)|1-я дывізія]], [[ Рэгулярная армія ЗША |рэгулярнае фарміраванне арміі]] ; [[26-я пяхотная дывізія (ЗША)|26-я дывізія]], фарміраванне [[ Нацыянальная гвардыя ЗША |Нацыянальнай гвардыі]] ; [[2-я пяхотная дывізія (ЗША)|2-я дывізія]], падраздзяленне рэгулярных войскаў і [[Корпус марской пяхоты ЗША|марскіх пяхотнікаў ЗША]]; і [[42-я пяхотная дывізія (ЗША)|42-я дывізія]] — фарміраванне нацыянальнай гвардыі, якое камплектавалася салдатамі амаль з усіх штатаў ЗША. Пятая дывізія, [[41-я пяхотная дывізія (ЗША)|41-я пяхотная]], была размешчана ў галоўным вучэбным цэнтры каля [[Тур (горад)|Тура]]. 

Падчас ваенных дзеянняў амерыканскія экспедыцыйныя сілы [[Страты ў Першай сусветнай вайне|панеслі каля 320 000 ахвяр]]: у баях [[загінуў у баі|загінулі]] 53 402 ваеннаслужачых, 63122 загінулі ад розных небаявых фактараў, яшчэ 204 тысячы [[Паранены ў баі|атрымалі раненні]]. Параўнальна мала людзей [[Баявыя яды ў Першай сусветнай вайне |пацярпелі ад атрутнага газу]], хоць многія амерыканскія салдаты памылкова лічылі, што яны атруціліся. [[Іспанскі грып|Пандэмія грыпу]] восенню 1918 года забрала жыцці больш за 25 000 чалавек з АЭС і яшчэ 360 000 — цяжка хварэлі. 

== Гл. таксама ==
* [[Брытанскія экспедыцыйныя сілы (Першая сусветная вайна)]] 
* [[Бельгійскія экспедыцыйныя сілы ў Расіі]] 
* [[Амерыканскі экспедыцыйны корпус «Сібір»]] 
* [[Сіямскія экспедыцыйныя сілы]] 
* [[Партугальскія экспедыцыйныя сілы]] 

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Coffman, Edward M (1998). ''The War to End All Wars: The American Military Experience in World War I'' The Standard History. ISBN
* Faulkner, Richard S. ''Pershing's Crusaders: The American Soldier in World War I'' (U Press of Kansas, 2017). xiv, 758 pp
* Trask, David F. ''The AEF and Coalition Warmaking, 1917—1918'' (1993) [[iarchive:aefcoalitionwarm00tras|online free]]
* Woodward, David R. ''The American Army and the First World War'' (Cambridge University Press, 2014). 484 pp. [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=42718 online review]
* {{Cite book|title=Borrowed Soldiers: Americans under British Command, 1918|first=Mitchell A.|last=Yockelson|others=Foreword by John S. D. Eisenhower|publisher=University of Oklahoma Press|date=2008-05-30|isbn=978-0-8061-3919-7}}

== Спасылкі ==
* [http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16635coll16/id/1056 Генеральны штаб амерыканскіх экспедыцыйных сіл, дапамога па пошуку дакументаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518075738/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16635coll16/id/1056 |date=18 мая 2013 }}  
* [http://www.usaww1.com/American-Expeditionary-Force/ Амерыканскія экспедыцыйныя сілы ў Першай сусветнай вайне] 
* [https://web.archive.org/web/20071214153137/http://www.history.army.mil/documents/wwi/23awd.htm Статыстыка узнагародаў Першай сусветнай вайны] 
* [https://web.archive.org/web/20170916234513/http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-18.htm ПЕРШАЯ СУСВЕТНАЯ ВАЙНА: ЗАМОРСКАЯ АРМІЯ ЗША] 

[[Катэгорыя:ЗША ў Першай сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Армія ЗША]]</text>
      <sha1>d9z872eabflkbcn3scyodnm6i0witbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DBatura/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>653452</id>
    <revision>
      <id>5209282</id>
      <parentid>5208822</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28577" sha1="bhunvpumbohbsqn98vfzszh4hzo4l2q" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]. [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Национальный революционный фронт единства афаров&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

=== Хронология ===

==== 23 сентября ====
Утром 23 сентября 2026 года Силы обороны Тыграя начали наступление и захватили аэропорты в [[Аксум (город)|Аксуме]], [[Ында-Сылласе]] и [[аэропорт Алула Аба Нэга]] в [[Мэкэле]] (регион Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, в результате чего авиакомпания [[Ethiopian Airlines]] отменила все рейсы в этот регион. Силы обороны Тыграя также предприняли наступление на правительственные позиции в соседних регионах Афар и Амхара, включая населённые пункты [[Зата]], Динка и [[Сэкота (Эфиопия)|Сэкота]] на границе Тыграя и Амхары, а также Тонса у границы Тыграя и Афара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Боевые действия развернулись на участке [[Кобо (Эфиопия)|Кобо]] — Тумуга между войсками Национальных сил обороны Эфиопии и объединёнными подразделениями Сил обороны Тыграя и Национального движения «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Региональное правительство Афара сделало заявление, что его [[Афар (народ)|афарские]] подразделения будут защищаться от вторжения, возглавляемого Силами обороны Тыграя. В соседнем регионе Амхара правительственные войска наносили удары с применением тяжёлого вооружения в городе [[Лалибела]]. Огонь вёлся по повстанцам из «Фано», проводившим наступление&lt;ref name=&quot;reuters1&quot; /&gt;. По данным издания [[Washington Examiner]], представители «Альянса народных сил Эфиопии за выживание» заявили, что все входящие в это объединение группировки совершили атаки в своих регионах&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

==== 24 сентября ====
24 сентября боевые действия продолжились вдоль границы Тыграя и Афара, а также в некоторых районах региона Амхара. В Амхаре сообщалось о столкновениях в [[Вореда|вореде]] Газгибела (зона [[Ваг-Хемра]]), а также в воредах [[Гидан]], [[Ласта]] и Рая-Кобо (зона Северный Уолло). В боях участвовали [[Национальные силы обороны Эфиопии]], «{{Не переведено|Силы мира Тыграя|3=en|4=Tigray Peace Force}}», полицейский спецназ Амхары и местные ополченцы — с одной стороны, и Силы обороны Тыграя и Национальное движение «Фано» народа амхара — с другой. Также открылся новый фронт у реки [[Тэкэзе]] в западной части Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. В тот же день повстанцы «Фано» захватили в плен полковника эфиопской армии Мелесе Ашагиреа в регионе Амхара&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==== 25 сентября ====
25 сентября повстанцы из «Фано» заявили о пленении двух старших командиров из состава 61-й дивизии 803-го корпуса Национальных сил обороны Эфиопии&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Повстанцы «Фано» также заявили о захвате 10 военных грузовиков «[[Уральский автомобильный завод|Урал]]» и вооружения, включая артиллерийские боеприпасы, и об уничтожении ещё двух грузовиков&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. В регионе Афар сообщалось о столкновениях в вореде [[Яло (вореда)|Яло]], а удар беспилотника был нанесен по населённому пункту Хайелом-Табия ([[Шераро]], Тыграй)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. По распоряжению НФОТ компании [[Safaricom]] и [[Ethio Telecom]] отключили телефонную связь и доступ к интернету в Тыграе&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== 26 сентября ====
Организация «[[Данные о местах и ​​событиях вооружённых конфликтов]]» (ACLED) сообщила, что вопрос о составе участников и степени военного участия в «Альянсе народных сил Эфиопии за выживание» остаётся спорным. «Демократическое движение народа Гумуз» отрицает своё членство в альянсе и заявляет об отсутствии у него вооружённого крыла, в то же время одна из фракций «Фронта национального освобождения Огадена» отрицала участие в альянсе, а другая — подтвердила его. ACLED также отметила, что «Армия освобождения Оромо» обозначила своей главной целью в рамках альянса свержение федерального правительства, а не проведение скоординированной военной операции&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ethiopia Conflict - Expert Insights |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-expert-insights |publisher=[[Armed Conflict Location and Event Data]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия на севере Эфиопии продолжались, в том числе в районе города [[Абала]] (регион Афар). Сведения о том, кто контролирует город, разнились, а заявления о территориальных приобретениях и потерях на поле боя невозможно проверить независимым путём&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 27 сентября ====
27 сентября Национальные силы обороны Эфиопии отбили у сил Тыграя стратегически важный город [[Сэкота (Эфиопия)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Бои продолжались в районах Сама, Сэкоты и [[Аламата|Аламаты]]; сообщалось о продвижении правительственных сил в сторону Аламаты. В регионе Афар также продолжались столкновения в районе Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

В регионе Афар источник в гуманитарной организации сообщил агентству «[[Франс Пресс]]», что после ожесточенных боев с применением артиллерии силы Тыграя захватили вореду [[Эребти]] и впоследствии продвигались в сторону вореды [[Афдера|Афдеры]]. В тот же день, примерно в 09:00 по местному времени, беспилотник нанёс удар по штаб-квартире телеканала Tigrai TV в городе [[Мэкэле]], здание получило повреждения, а вещание канала было прервано. Сведений о пострадавших на тот момент не поступало&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 28 сентября ====
28 сентября группировка «Силы мира Тыграя», которую агентство «[[Рейтер]]» охарактеризовало как поддерживающую федеральное правительство, объявила о взятии города Аламата на юге Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Международная реакция ==
По данным издания Washington Examiner, [[Соединённые Штаты Америки|США]] рекомендовали своим гражданам воздержаться от поездок в регионы Тыграй и Афар, а также запретили сотрудникам американского правительства посещать эти районы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}


https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>bhunvpumbohbsqn98vfzszh4hzo4l2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209283</id>
      <parentid>5209282</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перадгісторыя */</comment>
      <origin>5209283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28573" sha1="e78hrc3r3oljn4jfsghye620sw4qfug" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]. [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

=== Хронология ===

==== 23 сентября ====
Утром 23 сентября 2026 года Силы обороны Тыграя начали наступление и захватили аэропорты в [[Аксум (город)|Аксуме]], [[Ында-Сылласе]] и [[аэропорт Алула Аба Нэга]] в [[Мэкэле]] (регион Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, в результате чего авиакомпания [[Ethiopian Airlines]] отменила все рейсы в этот регион. Силы обороны Тыграя также предприняли наступление на правительственные позиции в соседних регионах Афар и Амхара, включая населённые пункты [[Зата]], Динка и [[Сэкота (Эфиопия)|Сэкота]] на границе Тыграя и Амхары, а также Тонса у границы Тыграя и Афара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Боевые действия развернулись на участке [[Кобо (Эфиопия)|Кобо]] — Тумуга между войсками Национальных сил обороны Эфиопии и объединёнными подразделениями Сил обороны Тыграя и Национального движения «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Региональное правительство Афара сделало заявление, что его [[Афар (народ)|афарские]] подразделения будут защищаться от вторжения, возглавляемого Силами обороны Тыграя. В соседнем регионе Амхара правительственные войска наносили удары с применением тяжёлого вооружения в городе [[Лалибела]]. Огонь вёлся по повстанцам из «Фано», проводившим наступление&lt;ref name=&quot;reuters1&quot; /&gt;. По данным издания [[Washington Examiner]], представители «Альянса народных сил Эфиопии за выживание» заявили, что все входящие в это объединение группировки совершили атаки в своих регионах&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

==== 24 сентября ====
24 сентября боевые действия продолжились вдоль границы Тыграя и Афара, а также в некоторых районах региона Амхара. В Амхаре сообщалось о столкновениях в [[Вореда|вореде]] Газгибела (зона [[Ваг-Хемра]]), а также в воредах [[Гидан]], [[Ласта]] и Рая-Кобо (зона Северный Уолло). В боях участвовали [[Национальные силы обороны Эфиопии]], «{{Не переведено|Силы мира Тыграя|3=en|4=Tigray Peace Force}}», полицейский спецназ Амхары и местные ополченцы — с одной стороны, и Силы обороны Тыграя и Национальное движение «Фано» народа амхара — с другой. Также открылся новый фронт у реки [[Тэкэзе]] в западной части Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. В тот же день повстанцы «Фано» захватили в плен полковника эфиопской армии Мелесе Ашагиреа в регионе Амхара&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==== 25 сентября ====
25 сентября повстанцы из «Фано» заявили о пленении двух старших командиров из состава 61-й дивизии 803-го корпуса Национальных сил обороны Эфиопии&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Повстанцы «Фано» также заявили о захвате 10 военных грузовиков «[[Уральский автомобильный завод|Урал]]» и вооружения, включая артиллерийские боеприпасы, и об уничтожении ещё двух грузовиков&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. В регионе Афар сообщалось о столкновениях в вореде [[Яло (вореда)|Яло]], а удар беспилотника был нанесен по населённому пункту Хайелом-Табия ([[Шераро]], Тыграй)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. По распоряжению НФОТ компании [[Safaricom]] и [[Ethio Telecom]] отключили телефонную связь и доступ к интернету в Тыграе&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== 26 сентября ====
Организация «[[Данные о местах и ​​событиях вооружённых конфликтов]]» (ACLED) сообщила, что вопрос о составе участников и степени военного участия в «Альянсе народных сил Эфиопии за выживание» остаётся спорным. «Демократическое движение народа Гумуз» отрицает своё членство в альянсе и заявляет об отсутствии у него вооружённого крыла, в то же время одна из фракций «Фронта национального освобождения Огадена» отрицала участие в альянсе, а другая — подтвердила его. ACLED также отметила, что «Армия освобождения Оромо» обозначила своей главной целью в рамках альянса свержение федерального правительства, а не проведение скоординированной военной операции&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ethiopia Conflict - Expert Insights |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-expert-insights |publisher=[[Armed Conflict Location and Event Data]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия на севере Эфиопии продолжались, в том числе в районе города [[Абала]] (регион Афар). Сведения о том, кто контролирует город, разнились, а заявления о территориальных приобретениях и потерях на поле боя невозможно проверить независимым путём&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 27 сентября ====
27 сентября Национальные силы обороны Эфиопии отбили у сил Тыграя стратегически важный город [[Сэкота (Эфиопия)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Бои продолжались в районах Сама, Сэкоты и [[Аламата|Аламаты]]; сообщалось о продвижении правительственных сил в сторону Аламаты. В регионе Афар также продолжались столкновения в районе Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

В регионе Афар источник в гуманитарной организации сообщил агентству «[[Франс Пресс]]», что после ожесточенных боев с применением артиллерии силы Тыграя захватили вореду [[Эребти]] и впоследствии продвигались в сторону вореды [[Афдера|Афдеры]]. В тот же день, примерно в 09:00 по местному времени, беспилотник нанёс удар по штаб-квартире телеканала Tigrai TV в городе [[Мэкэле]], здание получило повреждения, а вещание канала было прервано. Сведений о пострадавших на тот момент не поступало&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 28 сентября ====
28 сентября группировка «Силы мира Тыграя», которую агентство «[[Рейтер]]» охарактеризовало как поддерживающую федеральное правительство, объявила о взятии города Аламата на юге Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Международная реакция ==
По данным издания Washington Examiner, [[Соединённые Штаты Америки|США]] рекомендовали своим гражданам воздержаться от поездок в регионы Тыграй и Афар, а также запретили сотрудникам американского правительства посещать эти районы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}


https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>e78hrc3r3oljn4jfsghye620sw4qfug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209288</id>
      <parentid>5209283</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хронология */</comment>
      <origin>5209288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24239" sha1="ti4fpngtzoa6711imz0omgltwodqoqr" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]. [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

=== Храналогія ===

==== 23 верасня ====
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

==== 24 верасня ====
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

====25 верасня ====
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== 26 верасня ====
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 27 верасня ====
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 28 верасня ====
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Международная реакция ==
По данным издания Washington Examiner, [[Соединённые Штаты Америки|США]] рекомендовали своим гражданам воздержаться от поездок в регионы Тыграй и Афар, а также запретили сотрудникам американского правительства посещать эти районы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}


https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>ti4fpngtzoa6711imz0omgltwodqoqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209289</id>
      <parentid>5209288</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Международная реакция */</comment>
      <origin>5209289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24243" sha1="a8khh0e9dk4lqlrw1rcmov9e7g7rcc4" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]. [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

=== Храналогія ===

==== 23 верасня ====
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

==== 24 верасня ====
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

====25 верасня ====
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== 26 верасня ====
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 27 верасня ====
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 28 верасня ====
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Примечания ==
{{примечания}}


https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>a8khh0e9dk4lqlrw1rcmov9e7g7rcc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Матадор» (2005)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654914</id>
    <revision>
      <id>5209503</id>
      <parentid>4870857</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7571" sha1="27kbd72rvfnleydd5v9uic30qbqrmd6" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|выява  = Op matador explosion.jpg
|загаловак   = Выбух тайніка са зброяй.
|дата = 8—19 мая 2005
|месца = [[Эль-Каім]], [[Ірак]]
|частка = [[Іракская вайна]]
|вынік = перамога ЗША
|праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
|праціўнік2 = [[File:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]
|камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Томі Фрэнкс]]
|камандзір2 = [[File:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Абу Мусаб аз-Заркаві]]
|сілы1 = 
|сілы2 =  
|страты1 = 9 забітых, 40 параненых&lt;ref name=&quot;Knickmeyer, Ellen*&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7823375/
|title=Demise of a hard-fighting squad: Marines who survived ambush are killed, wounded in blast
|work=Washington Post
|author=Knickmeyer, Ellen*
|date=2005-05-11
|accessdate=2006-07-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20050514001529/http://www.msnbc.msn.com/id/7823375
|archive-date=14 мая 2005
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.icasualties.org/oif/prdDetails.aspx?hndRef=5-2005 Period Details&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070213191447/http://www.icasualties.org/oif/prdDetails.aspx?hndRef=5-2005 |date=13 лютага 2007 }}&lt;/ref&gt; 
|страты2 = звыш 125 забітых, невядома колькасць параненых, 39 палонных&lt;ref name=&quot;Knickmeyer, Ellen*&quot;/&gt;
|агульныя страты = 
}}
{{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}}
'''Аперацыя «Матадор»''' ({{lang-en|Operation Matador}}) — ваенная аперацыя пад Эль-Каімам, якая праводзілася з 8 па 19 мая 2005 года [[Корпус марской пяхоты ЗША|корпусам марской пяхоты ЗША]] супраць пазіцый [[Іракскія паўстанцы|паўстанцаў]], звязаных з [[Аль-Каіда]]й, у паўночна-заходняй правінцыі [[Ірак]]а, [[Анбар (мухафаза)|Анбар]]. Аперацыя Матадор была самай масіраванай у Іраку з часу штурму Фалуджы. Асноўная мэтай аперацыі была ліквідацыя паўстанцаў, замежных добраахвотнікаў&lt;ref name=DefenseLINK_20050510&gt;Miles, 10 May 2005&lt;/ref&gt; у рэгіёне, вядомым як перавалачны пункт і транзітны цэнтр кантрабанды зброі з [[Сірыя|Сірыі]].

Падраздзяленні 2-й дывізіі марской пяхоты на працягу 11 дзён зачышчалі тэрыторыю, якая ўтрымлівалася баевікамі, знішчыўшы 125 паўстанцаў і захапіўшы ў палон 39&lt;ref name=&quot;Knickmeyer, Ellen&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7823375/
|title=Demise of a hard-fighting squad: Marines who survived ambush are killed, wounded in blast
|work=Washington Post
|author=Knickmeyer, Ellen
|date=2005-05-11
|accessdate=2006-07-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20050514001529/http://www.msnbc.msn.com/id/7823375
|archive-date=14 мая 2005
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Страціўшы 9 альбо 22 марпехаў забітымі і 40 параненымі&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref name=&quot;Knickmeyer, Ellen&quot;/&gt;, амерыканцам не ўдалося захапіць аднаго з лідараў Аль-Каіды [[Абу Мусаб аз-Заркаві|Абу Мусаба Заркаві]], які быў паранены, але змог схавацца.

Марпехі мелі загад нанесці ўдар па партызанскіх базах побач з сірыйскай мяжой, з якіх баевікі здзяйснялі аперацыі ў Рамадзі, [[Масул]]е, [[Эль-Фалуджа|Фалуджы]] і [[Багдад]]зе. Амерыканцы дзейнічалі на поўнач ад [[Еўфрат]]а ў раёне Ірака, які яны амаль на год у вялікай ступені пакінулі без увагі.

Аперацыя ставіла сабе мэтай пакласці канец хвалі партызанскіх нападаў. Яна праходзіла з пераменным поспехам, так як марпехам не ўдалося ўвайсці ў судотык з буйнымі сіламі праціўніка, якія меркавана&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/15/AR2005051500785_pf.html
|title=Looking for Battle, Marines Find That Foes Have Fled-Hunt for Foreign Insurgents Proves Frustrating but Deadly
|author=Knickmeyer, Ellen
|work=The Washington Post
|date=2005-05-15
|accessdate=2006-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june05/iraq_5-16.html
|title=&quot;Military Offensive in Iraq&quot;Iraq
|date=2005-05-16
|author=Knickmeyer, Ellen
|work=The Newshour
|publisher=PBS
|accessdate=2006-07-06
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140115170302/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june05/iraq_5-16.html
|archivedate=15 студзеня 2014
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; часткова схаваліся на сірыйскай тэрыторыі.

У самым пачатку «Матадора» марпехам прыйшлося ўступіць у незапланаваны 12-гадзінны бой з партызанамі ў мястэчку Убайдзі. У выніку раптоўнага ўдару не атрымалася.

У лістападзе таго ж года тут была праведзена [[аперацыя «Сталёвы заслон»]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=31688|title=Operation Matador Helping Flush Insurgents From Western Iraq|author=Miles, Donna|date=2005-05-10|publisher=Пресс-служба ВС США|lang=en|accessdate=2011-02-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/65bebDwAa?url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=31688|archivedate=2012-02-21|url-status=live}}
* {{Cite web|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/05/14/iraq.main/index.html
|title=Hunt for insurgents near Syria ends, More than 125 insurgents, nine Marines dead
|publisher=CNN
|author=Flower, Kevin; Dulami, Enes; and Kianne Sadeq
|date=2005-05-14
|accessdate=2006-07-17
| archiveurl= https://web.archive.org/web/20060618141331/http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/05/14/iraq.main/index.html
| archivedate=18 June 2006 &lt;!--DASHBot--&gt;
}}
* {{cite web
|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/15/AR2005051500785_pf.html
|title=Looking for Battle, Marines Find That Foes Have Fled-Hunt for Foreign Insurgents Proves Frustrating but Deadly
|author=Knickmeyer, Ellen
|work=The Washington Post
|date=2005-05-15
|accessdate=2006-07-06}}

[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]]
[[Катэгорыя:Бітвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Май 2005 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2005 года]]
[[Катэгорыя:2005 год у Іраку]]</text>
      <sha1>27kbd72rvfnleydd5v9uic30qbqrmd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анбарская кампанія (2003—2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>655594</id>
    <revision>
      <id>5209464</id>
      <parentid>4899887</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32411" sha1="c4n2s83pi1daqmt2dyz26dos1d4z56e" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|выява  = [[File:115th Military Police Company in Fallujah.jpg|290px]]
|загаловак   = Канвой 115-й роты ваеннай паліцыі ЗША падчас праверак і ператрусаў у Эль-Фалуджу на прадмет незаконнага захоўвання зброі і супрацоўніцтве з партызанамі, 29 чэрвеня 2003.
|месца = [[Анбар (мухафаза)|Анбар]], [[Ірак]]
|частка = [[Іракская вайна]]
|вынік = Вывад войск ЗША
|дата = [[28 красавіка]] [[2003]] — [[7 снежня]] [[2011]]
|праціўнік1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]''':
*• {{Сцягафікацыя|ЗША}}
*• {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}
*• {{Сцягафікацыя|Ірак}}
*• [[File:Flag of the Iraq Awakening Conference.svg|22пкс]] Апалчэнне «[[Сыны Ірака]]»
*• [[File:Academi - Logo.svg|22px]] ПВК «[[Academi|Blackwater]]»&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/warriors/contractors/highrisk.html frontline: private warriors: contractors: the high-risk contracting business | PBS]&lt;/ref&gt;
*• ПВК «Hart Security Ltd»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200505/10/eng20050510_184229.html|title=People's Daily Online -- Japanese contractor taken hostage in Iraq|publisher=English.people.com.cn|access-date=13 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;news24.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.news24.com/News24/World/Iraq/0,,2-10-1460_1703846,00.html|title=News24, South Africa's premier news source, provides breaking news on national, world, Africa, sport, entertainment, technology &amp; more.|work=News24|access-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050525220749/http://www.news24.com/News24/World/Iraq/0,,2-10-1460_1703846,00.html|archive-date=25 мая 2005|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news24.com/News24/World/Iraq/0,,2-10-1460_1702537,00.html|title=News24, South Africa's premier news source, provides breaking news on national, world, Africa, sport, entertainment, technology &amp; more.|work=News24|access-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080522131936/http://www.news24.com/News24/World/Iraq/0,,2-10-1460_1702537,00.html|archive-date=22 мая 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
----
{{Сцяг|Ірак}} [[Савет выратавання Анбара]] &lt;small&gt;(супрацоўнічаў з усімі, акрамя Аль-Каіды)&lt;/small&gt;
|праціўнік2 =
'''[[Іракскія паўстанцы#Склад|Суфійска-баасісцкія сілы]]''' &lt;small&gt;(да лета 2006 года супрацоўнічалі з Аль-Каідай)&lt;/small&gt;:
*• [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]]
*• [[Файл:Logo of the Army of the Men of the Naqshbandi Order.png|22px]] [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]]
*• [[File:Islamic Army of Iraq (emblem).png|23px]] [[Ісламская армія ў Іраку]]
*• [[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]]
*• [[File:Logo of 1920 Revolution Brigade.gif|22px]] [[Рэвалюцыйная брыгада 1920]]
*• {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Іракскі ХАМАС]]
----
'''[[Аль-Каіда]] і радыкальнасуніцкія сілы''' &lt;small&gt;(да лета 2006 года супрацоўнічалі з суфійска-баасісцкай кааліцыяй)&lt;/small&gt;:
*• [[File:Flag of JTJ.svg|22px]] [[Армія адзінабожжа і джыхаду]]
*• [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]
*• [[File:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірак]]
*• [[File:Flag of Ansar al-Islam.svg|22px]] [[Ансар аль-Іслам]]
----
'''пры падтрымцы:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Сірыя}} &lt;small&gt;(меркавана&lt;ref&gt;[https://rusk.ru/st.php?idar=184737 Гумер Исаев: «Сирия как союзница Ирана поддерживает иракских повстанцев»] Петербургский востоковед объяснил, почему проамериканское иракское правительство вынуждено стягивать войска на сирийской границе&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|камандзір1 = Джэймс Конвей&lt;br&gt;Джэймс Мэціс&lt;br&gt;Томі Фрэнкс&lt;br&gt;Абдул Карым Бурджас аль-Раві&lt;br&gt;Абдул Сатар Абу Рыша †
|камандзір2 = Ізат ад-Дуры&lt;br&gt;Ізмаіл Джубуры&lt;br&gt;Абдула Аль-Джанабі&lt;br&gt;Абу Мусаб аз-Заркаві †
|сілы1 =  
37 000 амерыканскіх ваенных, 47 000 іракскіх вайскоўцаў і паліцэйскіх&lt;ref name=&quot;CSMonitor Anbar&quot;&gt;{{cite news|last=Peter|first=Tom A.|title=U.S. hands over Anbar, Iraq's once-deadliest region|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2008/0902/p01s01-wome.html|access-date=10 December 2011|newspaper=Christian Science Monitor|date=2 September 2008}}&lt;/ref&gt;, не больш за 50 000 апалчэнцаў&lt;ref name=Seeds&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/12/23/world/middleeast/23awakening.html?pagewanted=all |title=In a Force for Iraqi Calm, Seeds of Conflict |first=Alissa J. |last=Rubin |author2=Damien Cave |work=The New York Times|date=December 23, 2007 |archive-date=April 24, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090424225431/http://www.nytimes.com/2007/12/23/world/middleeast/23awakening.html?pagewanted=all |url-status=live |access-date=December 24, 2007 }}&lt;/ref&gt;
|сілы2 = ''дакладныя даныя адсутнічаюць''
|страты1 = 1335&lt;ref name=&quot;ICasualties&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Iraq Coalition Casualties: U.S. Wounded Totals |url=http://icasualties.org/Iraq/USCasualtiesByState.aspx |work=Operation Iraqi Freedom |publisher=Iraq Coalition Casualty Count (iCasualties.org) |access-date=10 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224184502/http://icasualties.org/Iraq/USCasualtiesByState.aspx |archive-date=24 December 2011 }}&lt;/ref&gt;—2837&lt;ref&gt;Inside Fallujah: The Unembedded Story by Ahmed Mansour&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;страты&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане] // RG.RU, 22 феврале 2019&lt;/ref&gt; амерыканскіх і 4 брытанскіх ваенных&lt;ref name=&quot;Dead Black Watch soldiers named&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3984575.stm |title=Dead Black Watch soldiers named |work=BBC News |date=5 November 2004 |access-date=19 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Independent&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-pays-price-for-backing-fallujah-offensive-750296.html |title=Black Watch pays price for backing Fallujah offensive |work=The Independent |date=9 November 2004 |access-date=1 July 2011 |location=London |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20081205173405/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-pays-price-for-backing-fallujah-offensive-750296.html |archive-date=5 December 2008}}&lt;/ref&gt;, 1002 апалчэнцы&lt;ref&gt;{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016}}&lt;/ref&gt;, невядомая колькасць іракскіх сілавікоў і наймітаў ПВК забітыя
|страты2 = 4136—4980 паўстанцаў забітыя&lt;ref name=&quot;IBCTotal&quot;&gt;{{cite web|title=Iraqi deaths from violence 2003–2011|url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/2011/|work=Civilian deaths from violence 2003–2011|publisher=Iraq Body Count Project|access-date=11 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Estes|2011|p=147}}&lt;/ref&gt;
|агульныя страты = 
}}
{{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}}
'''Анбарская кампанія''' — сукупнасць баявых дзеянняў [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] на тэрыторыі правінцыі [[Анбар (мухафаза)|Анбар]], якая з’яўлялася цэнтрам [[суніты|суніцкай]] галіны [[Іракскія паўстанцы|паўстанцкага руху]] супраць замежных сіл у [[Ірак]]у.

== Характарыстыка правінцыі ==
Аль-Анбар з’яўляецца самай заходняй і слаба заселенай правінцыяй [[Ірак]]а, мяжуе з [[Сірыя]]й, [[Іарданія]] і [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]]. Адміністрацыйным цэнтрам лічыцца горад Эр-Рамадзі. Большасць мясцовага насельніцтва (больш за мільён чалавек) прапаведуюць [[іслам]] [[суніты|суніцкага толку]]&lt;ref&gt;[https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/5371-Anbar.html Анбар, мухафаза - Ирак]&lt;/ref&gt;. Жыхары належаць да розных арабскіх плямёнаў, найбуйнейшым з якіх з’яўляецца дулайм. Геаграфічна правінцыя лічыцца часткай [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]]. Геаграфія рэгіёну ўяўляе сабой спалучэнне стэпе вакол ракі [[Еўфрат]] і сапраўднай пустыні, якая характарызуецца пустынным кліматам, малой колькасцю ападкаў і вялікімі ваганнямі тэмпературы паміж днём і ноччу.

== Асаблівасці кампаніі ==
Правінцыя Анбар стала цэнтрам руху баевікоў, дзе дзейнічала выключна суніцкая галіна супраціву. Кааліцыйныя сілы, у прыватнасці ЗША, неслі тут найбольшыя страты, часта трапляючы пад напады баевікоў&lt;ref name=&quot;ICasualties&quot;&gt;{{cite web|title=Iraq Coalition Casualties: Fatalities by Province|url=http://icasualties.org/Iraq/ByProvince.aspx|work=Operation Iraqi Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count (iCasualties.org)|access-date=10 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702220555/http://icasualties.org/Iraq/ByProvince.aspx|archive-date=2 ліпеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мясцовае насельніцтва рэгулярна пакутавала ад амерыканскіх аперацый супраць інсургентаў, а таксама тэрору мясцовых атрадаў. Апошняе стала адной з прычын, якія заахвоцілі насельніцтва да фарміравання сіл самаабароны — «[[Сыны Ірака]]» і «[[Савет выратавання Анбара]]», створаных у 2005-м і 2006-м гадах адпаведна. Першае апалчэнне цалкам падтрымлівала ЗША і створаны імі новы ўрад краіны, змагаючыся з баевікамі і дапамагаючы забяспечваць правапарадак. Асаблівасцю другой групоўкі з’яўляецца тое, што яна супрацоўнічаў як з большасцю паўстанцаў, так і з амерыканцамі, змагаючыся выключна супраць [[ісламізм|ісламарадыкалаў]]&lt;ref name=&quot;Rise&quot;/&gt;. Таксама трэба адзначыць, што ў асяроддзі партызан меліся розныя супярэчнасці, якія часам вылеваліся ва ўзброеныя сутыкненні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html|title=A Truce Between U.S. Enemies in Iraq|publisher=Time|date=6 June 2007|access-date=13 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824182627/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html|archive-date=24 жніўня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ход баявых дзеянняў ==
=== 2003—2004 ===
Пасля падзення суніцкага рэжыму [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] і яго партыі [[Баас]] у правінцыі, як і ў іншых суніцкіх рэгіёнах краіны быў арганізаваны партызанскі рух. Гэтаму спрыялі некаторыя інцыдэнты з удзелам замежнай арміі. 28 красавіка [[2003]] года амерыканскія войскі адкрывалі агонь па узброеных дэманстрацыях гараджан, забіўшы каля 20 чалавек. 29 красавіка 2003 года было забіта не менш за 10 іракцаў&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/iraq/2003/04/29/fire/ В Фаллудже американцы расстреляли толпу иракцев. Погибли 10 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805181907/https://lenta.ru/iraq/2003/04/29/fire/ |date=5 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Праз дзень інцыдэнт паўтарыўся&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/iraq/2003/04/30/falluja/ В Фаллудже американцы вновь расстреляли демонстрацию. Есть погибшие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805182051/https://lenta.ru/iraq/2003/04/30/falluja/ |date=5 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. 18 верасня амерыканцы расстралялі вясельны картэж&lt;ref&gt;[http://graniru.org/Politics/World/Iraq/m.43969.html &quot;Аль-Джазира&quot;: Американцы расстреляли свадьбу в Эль-Фаллудже]&lt;/ref&gt;. Гэтыя інцыдэнты прывялі да таго, што Фалуджа пачала ператварацца ў аплот набіраючага сілу партызанскага руху. Ужо ў чэрвені амерыканскія войскі ў Фалуджы запыталі ў камандавання падмацаванне для таго, каб здушыць супраціў.

У [[2004]] годзе Анбар стаў галоўным цэнтрам супраціву. Баевікам нават удалося ўзяць пад кантроль горад [[Эль-Фалуджа]]. Аперацыі партызан у мухафазе сталі больш агрэсіўнымі.

4 красавіка войскі ЗША пачалі [[Першая бітва за Фалуджу|маштабную контрпартызанскую аперацыю]] ў гэтым раёне, якой папярэднічала [[Засада ў Эль-Фалуджы|напад мясцовага насельніцтва на наймітаў ПВК]]. Асноўны ўдар замежнікаў прыйшоўся на Фалуджу. Паўстанцы спрабавалі аслабіць ціск на горад, распачаўшы ўласнае наступленне. [[Эр-Рамадзі]], сталіца правінцыі Аль-Анбар, лічыўся больш прыярытэтным для кааліцыйных сіл і, такім чынам, галоўнай мэтай для нападу. Захапіўшы горад, баевікі перакрылі шашы з Аль-Анбара ў Багдад. Аднак усяго за чатыры дні амерыканскія войскі разграмілі сілы праціўніка ў горадзе. Тым часам у Фалуджы баевікі аказалі жорсткае супраціўленне праціўніку. З-за гэтага сілы кааліцыі вымушаны былі падпісаць мірны дагавор з паўстанцамі і да 1 мая канчаткова згарнулі аперацыю&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/08apr2004/lost_control.html Коалиционные войска потеряли контроль над тремя крупными иракскими городами]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Первый штурм Фаллуджи - операция &quot;Неусыпная решимость&quot; (апрель 2004) |url=http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |access-date=13 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234535/http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |archive-date=17 студзеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://left.ru/2004/17/hofman116.phtml |title=Фаллуджа и законы войны |access-date=13 верасня 2020 |archive-date=3 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203104933/http://left.ru/2004/17/hofman116.phtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З мая па верасень 2004 года сітуацыя ў Анбары заставалася досыць спакойнай, хоць меў месца шэраг узброеных сутыкненняў паміж сіламі ЗША і партызанамі. Восенню ў рамках кампаніі па аднаўленні кантролю над раёнам Фалуджа, амерыканскае камандаванне вылучыла ўльтыматум гараджанам аб выдачы вядомага тэрарыста [[Абу Мусаб аз-Заркаві|Абу Мусаба аз-Заркаві]], што хаваўся ў горадзе. Пасля правалу перамоваў са старэйшынамі марская пяхота ЗША, улічыўшы папярэдні вопыт і правёўшы адпаведнае планаванне, 8 лістапада 2004 года пачала [[Другая бітва за Фалуджу|другі штурм Фалуджы]].

У гэты раз, акрамя амерыканцаў, у баях былі задзейнічаны брытанскія войскі&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-ordered-to-join-us-cordon-for-assault-on-fallujah-544600.html |work=The Independent |location=London |title=Black Watch ordered to join US cordon for assault on Fallujah |date=22 October 2004 |access-date=23 May 2010}}&lt;/ref&gt; і Новая армія Ірака, сфармаваная кааліцыяй пасля акупацыі краіны&lt;ref name=&quot;страты&quot;&gt;[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]&lt;/ref&gt;. Другі штурм зацягнуўся яшчэ даўжэй, але тым не менш баі скончыліся перамогай кааліцыі і захопам горада.

=== 2005—2007 ===
Нягледзячы на падзенне Фалуджу, галоўнага цэнтра супраціў у правінцыі і ў краіне ў цэлым, у [[2005]] годзе паўстанцы працягнулі здзяйсняць рэйды на праціўніка. Анбар усё яшчэ лічыўся адным з самых небяспечнай зонай баявых дзеянняў, дзе замежныя сілы неслі найбольшыя страты. Разам з тым, тут былі моцныя пазіцыі міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]», якая мела канфлікт з некаторымі мясцовымі групоўкамі з-за тэрора супраць мірнага насельніцтва&lt;ref name=&quot;Rise&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=0e6rBAAAQBAJ|title=The ISIS Threat: The Rise of the Islamic State and their Dangerous Potential|first1=U. S.|last1=Congress|first2=U. S.|last2=Senate|first3=Wikimedia|last3=Foundation|first4=Foreign Affairs|last4=Committee|first5=Bureau of|last5=Counterterrorism|first6=Australian National|last6=Security|date=25 September 2014|publisher=Providence Research|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10914567/Islamic-Army-of-Iraq-founder-Isis-and-Sunni-Islamists-will-march-on-Baghdad.html Islamic Army of Iraq founder: Isis and Sunni Islamists will march on Baghdad]&lt;/ref&gt;.

Для барацьбы супраць гэтай арганізацыі з 8 па 19 мая пад [[Эль-Каім]]ам [[Корпус марской пяхоты ЗША|корпусам марской пяхоты ЗША]] праведзена [[Аперацыя «Матадор» (2005)|аперацыя «Матадор»]]. Таксама замежнікі паспрабавалі знішчыць перавалачны пункт і транзітны цэнтр кантрабанды зброі з Сірыі, што не было дасягнута&lt;ref name=DefenseLINK_20050510&gt;Miles, 10 May 2005&lt;/ref&gt;. Аднак падраздзяленні зачышчалі тэрыторыю, якая ўтрымлівалася баевікамі, знішчыўшы 125 паўстанцаў і захапіўшы ў палон 39&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7823375/
|title=Demise of a hard-fighting squad: Marines who survived ambush are killed, wounded in blast
|work=Washington Post
|author=Knickmeyer, Ellen
|date=2005-05-11
|access-date=2006-07-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20050514001529/http://www.msnbc.msn.com/id/7823375
|archive-date=14 мая 2005
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ большы поспех замежныя сілы атрымалі падчас [[Аперацыя «Сталёвы заслон»|аперацыі «Сталёвы заслон»]], які быў праведзены ў лістападзе таго ж года на паўночным захадзе мухафазы. Амерыканцы змаглі знішчыць шэраг буйных баз паўстанцаў і часова перакапаць іх замежныя каналы забеспячэння&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051124021313/http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/11/05/iraq.main Сообщение CNN об операции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cafe-syria.com/syrianews/144.aspx Сообщение Cafe-Syria] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051207021412/http://www.cafe-syria.com/syrianews/144.aspx |date=7 снежня 2005 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.usmc.mil/marinelink/mcn2000.nsf/0/32D730B1BFDC1027852570BF004048C2? Открытая документация Корпуса морской пехоты]&lt;/ref&gt;.

У гэты ж перыяд байцы «Джамаат Ансар аль-Суна» [[Бой пад Хітам|зладзілі засаду]] на супрацоўнікаў ПВК «Hart Security Ltd» пад [[Хіт]]ам.

У жніўні баевікі атакавалі групу амерыканскіх снайпераў. Услед за гэтым, кааліцыя канцэнтруе парадку 1000 марскіх пяхотнікаў, якія пачынаюць зачыстку гарадоў у рамках [[Бітва за Хадзіту|аперацыі «Хуткі ўдар»]]. Пад націскам амерыкана-іракскіх войск, паўстанцы ўжо праз два дні пакідаюць свае пазіцыі ля 
[[Эль-Хадзіта|Хадзіты]]. 19 лістапада ў раёне гэтага горада адбыўся інцыдэнт, калі ў адказ на атаку баевікоў на амерыканскі канвой замежнікі [[Масавае забойства ў Хадзіце|расстралялі]] 24 мірных жыхароў&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5033648.stm Martin Asser. What happened at Haditha? (BBC, 2006)] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150924081923/http://www.prisonplanet.com/articles/march2006/200306Haditha.htm Tim McGirk. One Morning in Haditha (Time, 2006)]&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на паражэнні, у [[2006]] годзе баевікі значна актывізавалі сваю дзейнасць. 7 чэрвеня партызаны, звязаныя з Аль-Каідай, здзейснілі ўзброены напад на адміністрацыйны цэнтр Эр-Рамадзі. Пасля гэтага на працягу паўгода амерыкана-іракскія сілы вялі жорсткія баі з праціўнікам і, па выніку, усё ж канчаткова адціснулі паўстанцаў ад горада&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Return to Ramadi |first=Michael |last=Fumento |magazine=The Weekly Standard |url=http://www.fumento.com/military/ramadireturn.pdf |access-date=13 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610040038/http://www.fumento.com/military/ramadireturn.pdf |archive-date=10 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Sheriff of Ramadi: Navy Seals and the Winning of al-Anbar |year=2008 |url=https://archive.org/details/sheriffoframadin00couc |first=Dick|last=Couch |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-59114-147-1}}&lt;/ref&gt;.

На пачатак восені мухафаза амаль не катралявалася ні кааліцыйнымі сіламі, ні новым іракскім урадам&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/10/AR2006091001204.html Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq (Washington Post)]&lt;/ref&gt;.

У той жа час развіваўся канфлікт ўнутры паўстанцкага руху. У пачатку [[2007]] года пачаліся [[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай|буйныя баявыя дзеянні паміж рознымі групоўкамі]], пераважна паміж  Ісламскай арміяй і Аль-Каідай. Падчас баёў апошняя атакавала незадаволеныя ёю групы, а ў лютым яе байцы ўзарвалі суніцкую мячэць у Эль-Фалуджы і забілі лідара рэвалюцыйнай брыгады 1920 года&lt;ref name=&quot;Rise&quot; /&gt;. 6 чэрвеня варагуючыя бакі дасягнула падпісання пагаднення аб спыненні агню&lt;ref&gt;Ghosh, Bobby. &quot;[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html A Truce Between U.S. Enemies in Iraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824182627/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1629871,00.html |date=24 жніўня 2013 }}&quot;, ''Time'', 6 June 2007.&lt;/ref&gt;.

Сваю барацьбу вяла Аль-Каіда з Саветам выратавання Анбар. Да сакавіку 2007 становішча для першай значна пагоршылася, што вымусіла многіх баевікоў «Аль-Каіды» бегчы ў іншыя рэгіёны Ірака&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/25/AR2007032500600.html Sunni Sheiks Join Fight Vs. Insurgency], ''The Washington Post'', March 25, 2007&lt;/ref&gt;.

=== 2008—2011 ===
[[19 красавіка]] [[2008]] года лідар Аль-Каіда ў Іраку [[Абу Аюб аль-Масры]] заклікаў да месячнага наступлення супраць амерыканскіх і іракскіх войск. Неўзабаве пасля яго абвяшчэння пачаўся бесперапыны тэрор супраць сіл кааліцыі. Наступленне скончылася праз месяц без якіх-небудзь відавочных поспехаў для абодвух бакоў.

Пасля дадзеных падзей амерыканцы вырашылі вярнуць пад кантроль Анбар. У лістападзе войскі ЗША ажыццявілі буйную аперацыю, накіраваную пераважна супраць байцоў «Ісламскай дзяржавы». Гэтаму папярэднічала ўзмацненне аперацый баевікоў супраць замежнікаў і новага ўрада. Армія ЗША ажыццявіла не толькі атакі на лагеры праціўніка ў правінцыі Анбар, але нават і [[Рэйд на Абу-Кемаль (2008)|на тэрыторыі Сірыі]] ў [[Абу-Кемаль|Абу-Кемале]], паспрабаваўшы перакрыць каналы прыбыцця замежнікаў у шэрагі груповак і паставак зброі&lt;ref name=bbcrus&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7692000/7692270.stm|title=США &quot;провели спецоперацию&quot; в Сирии |date=2008-10-26|access-date=2008-10-27}}&lt;/ref&gt;.

У [[2009]]—[[2011]] гадах інтэнсіўнасць баёў як у Анбары, так і ў Іраку ў цэлым пачала падаць. Шмат у чым гэта было выклікана паступовым [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)|вывадам амерыканскіх войск]] з краіны, які быў канчаткова завершаны 15 снежня. Анбар амерыканцы пакінулі яшчэ 7-га. Пасля завяршэння акупацыі паўстанцы разгарнулі барацьбу супраць цэнтральнага ўрада і [[прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]], а таксама паміж сабой&lt;ref name=alarabiya2902&gt;{{cite web|title=As bombs hit Baghdad, Iraq says about 69, 263 people killed between 2004 and 2011|url=https://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|publisher=Al Arabiya News|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hr0JfWR6?url=https://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|archive-date=2013-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Сутыкненні ў правінцыі Анбар (2013—2014)]]

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{cite book|last=Estes|first=Kenneth|title=U.S. Marines in Iraq, 2004–2005: Into the Fray|year=2011|publisher=History Division, United States Marine Corps|url=https://www.mcu.usmc.mil/historydivision/Pages/Staff/Publication%20PDFs/Estes%20Into%20the%20Fray%20Boards_Det%20One%20copy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508185603/https://www.mcu.usmc.mil/historydivision/Pages/Staff/Publication%20PDFs/Estes%20Into%20the%20Fray%20Boards_Det%20One%20copy.pdf|archive-date=8 May 2013}}

[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]]
[[Катэгорыя:Бітвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>c4n2s83pi1daqmt2dyz26dos1d4z56e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БКМ-Stadler 856</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659464</id>
    <revision>
      <id>5209754</id>
      <parentid>4036184</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2488" sha1="ng2ittcr6mmo8vjyp2moq9t2tdlz92h" xml:space="preserve">{{Картка трамвая
| назва                    = Stadler 85600M
| выява                    = SPB Chizhik tram at Ladozhskaya asv2018-07.jpg
| шырыня выявы             = 
| подпіс                   =
| вытворца                 = {{Сцяг|Беларусь}} [[Stadler Minsk]]
| адзінак пабудавана       = 
| год праекта              = 
| гады выпуску             = 2016 — сучаснасць
| папярэднік               = [[БКМ-Stadler 853]]
| пераемнік                = 
}}
'''Stadler 85600M Чыжык''' — [[трамвай]] вытворчасці завода [[Stadler Minsk]]. Распрацаваны на аснове трамвая [[БКМ-Stadler 853]] Мяцеліца. У трамвая падоўжана сярэдняя секцыя. Таксама мае мадыфікацыю ''Stadler 85601M'', якая мае шырыню каляіны 1435 мм.

Станам на студзень [[2022]] года пабудавана 23 трамваі мадэлі B85600M для [[Санкт-Пецярбург]]а ([[Расія]]) і 12 трамваеў B85601M для [[Качабамба|Качабамбы]] ([[Балівія]])&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/224704 |title = Пропавший с улиц Минска трамвай Stadler &quot;Метелица&quot; нашел новое пристанище |publisher =  |date = 2022-01-25 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127122908/https://www.abw.by/novosti/commercial/224704 |archive-date = 27 студзеня 2022 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасажырскія дзверы знаходзяцца з двух бакоў рухомага складу, што дае магчымасць забяспечваць пасадку / высадку пасажыраў у гарадах як з правабаковым, так і з левабаковым рухам. Салон абсталяваны сістэмай клімат-кантролю.

Падлога салона нізкаўзроўневая, што дазваляе лягчэй ажыццяўляць пасадку асобам з абмежаванымі магчымасцямі і пасажырам з дзіцячымі вазкамі.
{{дапісаць}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Транспарт Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>ng2ittcr6mmo8vjyp2moq9t2tdlz92h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668321</id>
    <revision>
      <id>5209372</id>
      <parentid>4890784</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30391" sha1="3o9fphr2sxln8373fca61d2ibmzhl89" xml:space="preserve">[[File:BR, Vietnam, 1973, POW Homecoming, file 03.jpg|thumb|300px|Палонныя амерыканцы ў аэрапорце Ханоя перад вяртаннем у ЗША, 1973 год.]]
[[File:BR, Vietnam, 1973, POW Homecoming, file 02.jpg|thumb|300px|Карта турмаў і лагераў Паўночнага В’етнама, дзе ўтрымліваліся амерыканцы.]]
З [[1964]] па [[1973]] год падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]] ад 800 да 3000 амерыканскіх вайскоўцаў трапілі ў варожы палон. Пераважная большасць ваеннапалонных былі афіцэрамі, большасць з якіх складалі лётчыкамі [[ВМС ЗША|ваенна-марскога флоту]], [[ВПС ЗША|ваенна-паветраных сіл]] і [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхоты]]. Асноўная маса амерыканцаў ўтрымлівалася ў [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам|Паўночным В’етнаме]], дзе для размяшчэння захопленных ваенных выкарыстоўваліся трынаццаць турмаў і лагераў, самай вядомай з якіх была турма, празваная «[[Ханой Хілтан]]»&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;Michael J. Allen, ''Until the Last Man Comes Home'', (University of North Carolina Press, 2009), pg. 57.&lt;/ref&gt;. Значна меншы лік быў захоплены на поўдні байцамі [[В’етконг|НФВПВ]] (больш вядомы як В’етконг). Жменька амерыканскіх грамадзянскіх асоб таксама знаходзілася ў палоне падчас вайны.

Амерыканскія ваеннапалонныя ў Паўночным В’етнаме былі вызвалены ў пачатку [[1973]] года ў рамках [[Аперацыя «Вяртанне дадому» (1973)|аперацыі «Вяртанне дадому»]], якая стала вынікам чатырохгадовых перамоў і [[Парыжскае мірнае пагадненне|Парыжскага мірнага дагавора]]. Рэпатрыяцыя пачалася 12 лютага і працягваліся да канца сакавіка. Пасля аперацыі «Вяртанне дадому» ў [[ЗША]] па-ранейшаму  прыкладна 1350 чалавек лічыліся зніклымі без вестак&lt;ref name=&quot;Defense Prisoner of War/Missing Personnel Office&quot;&gt; &quot;Vietnam War Accounting History&quot;. Defense Prisoner of War/Missing Personnel Office.&lt;/ref&gt;, вакол чаго была пабудавана [[Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме|гіпотэза аб пакінутых амерыканскіх палонных]].

== Паланенне ==
Першы амерыканец узяты ў палон 26 сакавіка 1964 года недалёка ад Куангчы ў Паўднёвым В’етнаме, калі быў збіты самалёт-разведчык [[Cessna O-1 Bird Dog|L-19/O-1 Bird Dog]], якім кіравалі капітан Рычард Л. Уайтсайдс і капітан [[Флойд Джэймс Томпсан]]. Уайтсайдс загінуў, а Томпсан трапіў у палон, у канчатковым выніку правёўшы там дзевяць гадоў, што зрабіла яго паланенне самым доўгім у амерыканскай гісторыі. Ужо 5 жніўня гэтага ж года ўзяты ў палон лейтэнант авіяцыі ВМС [[Эверэт Альварэс]], чый самалёт збілі пасля [[Інцыдэнт у Танкінскім заліве|інцыдэнту ў Танкінскім заліве]]&lt;ref name=&quot;Townley&quot;&gt;Alvin Townley, ''Defiant: The POWs Who Endured Vietnam's Most Infamous Prison, the Women Who Fought for Them, and the One Who Never Returned'' (New York: St. Martin's Press, 2014)&lt;/ref&gt;.

Амерыканскіх пілотаў працягвалі захопліваць да 1968 года, калі прэзідэнт [[Ліндан Джонсан]] абвясціў пра завяршэнне [[Аперацыя «Грымоты»|аперацыі «Грымоты»]] па нанясенні паветраных удараў па Паўночным В’етнаме. Авіятары зноў сталі трапляць у палон пры [[Рычард Ніксан|Рычардзе Ніксане]], што ў 1969 годзе аднавіў бамбардзіроўкі. Значная колькасць амерыканцскіх лётчыкаў была захоплена падчас [[Аперацыя «Паўабаронца»|аперацыі «Паўабаронца»]] ў перыяд з мая па кастрычнік 1972 і [[Аперацыя «Паўабаронца II»|аперацыі «Паўабаронца II»]] у снежні таго ж года. Пры гэтым у пілотаў, захопленных у гэты перыяд, быў самы кароткі тэрмін знаходжання ў палоне.

== Цяжар і катаванні ==
{{Main|Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме}}
В’етнамцы адмаўляліся прызнаваць амерыканцаў, якія трапілі ў палон, «ваеннапалоннымі», паколькі паміж ЗША і Паўночным В’етнамам фармальна не было [[Стан вайны|стану вайны]], і лічылі іх «[[Ваеннае злачынства|ваеннымі злачынцамі]]»&lt;ref&gt;James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts on File, 2009. С. 139.&lt;/ref&gt;. Пілоту ВМС ЗША Говарду Ратледжу пасля палону было заяўлена наступнае: «Ты не ваеннапалонны. Твой урад не аб’яўляў вайну в’етнамскаму народу... цябе не [[Канвенцыя аб абыходжанні з ваеннапалоннымі|абараняе міжнароднае заканадаўства]]»&lt;ref&gt;Maurice Isserman. Vietnam War. — Facts On File, 2003. — P. 99.&lt;/ref&gt;. Томас Мо, які быў на момант свайго палону 1-м лейтэнантам ВПС, пісаў: «Я выявіў, што цябе могуць падвергнуць катаванням за тое, што ты абвінаваціў іх у выкарыстанні катаванняў»&lt;ref name=&quot;Moe&quot;&gt;[http://magazine.nd.edu/news/13873-pure-torture/ Tom Moe. Pure Torture]&lt;/ref&gt;. Як паведамляе «Энцыклапедыя В’етнамскай вайны» пад рэдакцыяй ваеннага гісторыка [[Спенсер Такер|Спенсера Такера]], жорсткія і сістэматычныя катаванні, якім падвяргаліся амерыканскія пілоты, добра задакументаваны, хоць в’етнамскі бок да гэтага часу адмаўляе факт іх выкарыстання&lt;ref&gt;The Encyclopedia of the Vietnam War. A Political, Social, and Military History. — ABC-CLIO, 2011. — P. 1126.&lt;/ref&gt;.
{{Пачатак цытаты}}У тыя дні гэтым звычайна займаўся пераважна адзін і той жа чалавек. Я думаю, яны [в’етнамцы] зразумелі, што пры адсутнасці больш-менш кваліфікаванага спецыяліста па катаваннях давесці чалавека да смерці можна папросту. Той, пра якога я кажу, зарабіў сабе мянушку 'Прутапут' — у нас кожны ахоўнік у лагеры атрымліваў мянушку — таму што ён умеў з дапамогай металічных дубцоў і путаў загінаць чалавека ў выварочаныя паставы, каб выклікаць боль, але ён быў вельмі майстэрскі ў гэтай справе. Ён ведаў межы, да якіх можна было выгінаць рукі і ногі, не ламаючы іх, і ў гэтым... ва ўсім гэтым было нешта нерэальнае. Ён прыходзіў, не выказваючы ніякіх эмоцый. Катаванні былі яго працай. Ён быў прафесійны спецыяліст па катаваннях. &lt;...&gt; Я думаю, яны зразумелі, можа быць, з папярэдніх выпадкаў, калі празмерна гарачыя спецыялісты па катаваннях загубілі некалькі палонных, што ім трэба было завесці вось такога чалавека.{{канец цытаты|крыніца=[http://artofwar.ru/f/filippenko_a_w/text_0400.shtml Сведчанне Уільяма Лорэнса, лётчыка ВМС ЗША, які патрапіў у палон у 1967 годзе]}}

В’етнамцы катавалі палонных перш за ўсё для таго&lt;ref name=&quot;frisbee&quot;&gt;''«Torture was not used primarily to obtain military information, but to break a prisoner’s will, force him to betray his comrades, and extort letters or tapes condemning US policy and praising the leniency of his captors»''. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1989/February%201989/0289valor.aspx John L. Frisbee. Valor en Masse] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090121160346/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1989/February%201989/0289valor.aspx |date=21 студзеня 2009 }} {{V|20|8|2012}}&lt;/ref&gt;, каб зламаць іх волю, прымусіць здрадзіць сваіх таварышаў, усхваляць паблажлівасць сваіх турэмшчыкаў, падпісваць лісты з заклікам спыніць вайну і прызнавацца ў ваенных злачынствах&lt;ref&gt;''«The Americans were forced to record taped „confessions“ to war crimes against the Vietnamese people and to write letters urging Americans at home to end the war»''. [https://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/trenches/mia.html The M.I.A. Issue]&lt;/ref&gt;. [[Леа Торснес]], ганараваны за свой гераізм у В’етнаме [[Медаль Пашаны (ЗША)|Медалём пашаны]], адзначаў: «Я і многія іншыя палонныя падвяргаліся жорсткім катаванням — некаторых катавалі да смерці. Некалькі напісалі кнігі. У кнізе Джона Макграта «Ваеннапалонны: шэсць гадоў у Ханоі» прысутнічаюць яркія замалёўкі катаванняў»&lt;ref&gt;''«I and many POWs were tortured severely — some to death. Several wrote books. John „Mike“ McGrath’s book „Prisoner of War: Six Years in Hanoi“ includes vivid torture drawings»''. [http://the.honoluluadvertiser.com/article/2009/Jun/22/op/hawaii906220304.html Leo Thorsness. Vietnam POWs can explain what 'torture' means] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128041846/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2009/Jun/22/op/hawaii906220304.html |date=28 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt;. Лётчык ВМС ЗША Джэрэмія Дэнтан у 1966 годзе знаходзіўся пад катаваннямі чатыры дні і тры ночы — такім чынам яго «рыхтавалі» да сустрэчы з японскім журналістам, вядомым сваёй сімпатыяй да Паўночнага В’етнама&lt;ref&gt;[http://www.ojc.org/powforum/crimes.htm PoW/MIA Forum. War Crimes]&lt;/ref&gt;. Эверэту Альварэсу некалькі дзён не давалі спаць, затым скавалі рукі за спіной, парэзаўшы запясці да касцей, і білі да таго часу, пакуль ён не пагадзіўся напісаць ліст з прызнаннем таго, што здзяйсняў «ваенныя злачынствы» супраць в’етнамскага народа&lt;ref&gt;''«After denying the Navy flier sleep for several days, guards cuffed his arms behind his back, cutting his wrists to the bone, and then punched and kicked him mercilessly. Alvarez finally agreed to scrawl a dictated letter admitting he had committed „war crimes“ against the Vietnamese people»''. [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20116870,00.html David Grogan, Jane Sims Podesta. Eight Years a P.O.W. in North Vietnam, Ex-Navy Flier Everett Alvarez Explores Old Wounds in a New Book] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160615033745/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20116870,00.html |date=15 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Як адзначаецца ў даследаванні Ваенна-марскога медыцынскага даследчага цэнтра ў Сан-Дыега, для атрымання падобнага роду сведчанняў в’етнамцы адмаўлялі ў медыцынскай дапамогі цяжка параненым або траўмаваным палонным, і нават пагаршалі раненні і траўмы&lt;ref&gt;''&quot;The severely injured were denied medical treatment, and some men even had previous injuries aggravated in order to force submission&quot;''. [http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA063647 E.J. Hunter. THE VIETNAM POW VETERAN: IMMEDIATE AND LONG-TERM EFFECTS OF CAPTIVITY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130413145511/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA063647 |date=13 красавіка 2013 }} {{V|20|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

Таксама, катаванні ўжываліся і ў якасці пакарання за любыя парушэнні лагернага рэжыму (свіст, спевы, размовы)&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=7PLWKWsrEnUC&amp;pg=PA61&amp;lpg=PA61&amp;dq=Vietnam+POW+torture&amp;source=bl&amp;ots=WwIJMnWqRc&amp;sig=rjOVetn952WoCWVY3Z3kqEqzCFQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=20cyUMmYKcnTtAbJqoHQDg&amp;ved=0CGAQ6AEwBzgy#v=onepage&amp;q=Vietnam%20POW%20torture&amp;f=false Craig Howes. Voices of the Vietnam POWs: Witnesses to Their Fight], с. 61 {{V|20|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

Для катаванняў часта выкарыстоўваліся [[кайдан]]ы і [[вяроўка|вяроўкі]]. [[Катаванне вяроўкамі|Катаванне з ужываннем вяровак]] было адной з самых балючых — палоннаму моцна звязвалі рукі за спіной (ля локцяў і на запясцях), пасля чаго заводзілі іх уверх і наперад. Такая методыка прыводзіла да рэшткавага паралічу і страты адчувальнасці рук на доўгі час (у некаторых выпадках — на многія гады пасля вызвалення з палону)&lt;ref name=&quot;experiences&quot;&gt;[http://www.pownetwork.org/pownet.secure.2/POSTER.pdf Torture experiences of prisoners held in North Vietnam] {{V|1|8|2010}}&lt;/ref&gt;. Ужывалася таксама [[Дэпрывацыя сну|пазбаўленне сну]], калі палоннага прывязвалі або прыкоўвалі да крэсла, прымушаючы сядзець у адным становішчы дні напралёт і пры гэтым не дазваляючы спаць. Томас Мо ўспамінаў, як аднойчы яго прымусілі сядзець на крэсле на працягу 10 сутак&lt;ref name=&quot;Moe&quot; /&gt;. Лейтэнант ВМС Майк Макграт адзначаў, што некаторыя зняволеныя падвяргаліся такім катаванні 15—20 дзён без перапынку&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/amex/honor/gallery/74.html American Experience. Return With Honor. Gallery of Mike McGrath’s drawings] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010622054946/https://www.pbs.org/wgbh/amex/honor/gallery/74.html |date=22 чэрвеня 2001 }}&lt;/ref&gt;. 
Некаторыя формы катаванняў былі вельмі простымі. Палонных прымушалі праводзіць доўгі час у нязручным становішчы (напрыклад, гадзінамі стаяць на каленях на бетоннай падлозе)&lt;ref&gt;''«Prisoners were also forced to torture themselves: great pain could be inflicted simply by kneeling on a concrete floor for enough hours»''. Wayne Thompson. To Hanoi and Back: The United States Air Force and North Vietnam 1966—1973. — Air Force History and Museums Program, United States Air Force, Washington, D.C. 2000. — P. 181.&lt;/ref&gt;. Часам пад калені падкладалі [[аловак]]&lt;ref name=&quot;experiences&quot; /&gt;.

У 1969 годзе двое ваеннапалонных няўдала паспрабавалі здзейсніць уцёкі. Аднаго з іх пасля гэтага катавалі на працягу 38 дзён. Другі, капітан ВПС Эдвін Атэрберы, таксама падвергнуўся катаванням (яго крыкі былі чутны на адлегласці двух турэмных блокаў) і памёр праз восем дзён пасля спробы ўцёкаў&lt;ref&gt;Stewart Powell. [http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1999/August%201999/0899honor.aspx Honor Bound] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100822105153/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/1999/August%201999/0899honor.aspx |date=22 жніўня 2010 }}&lt;/ref&gt;. В’етнамцы заявілі іншым палонным, што ён памёр ад «незвычайнай хваробы»&lt;ref&gt;Atterberry, Edwin Lee [http://www.pownetwork.org/bios/a/a044.htm P.O.W. NETWORK]&lt;/ref&gt;. У сувязі з гэтым катаванням падвергліся таксама многія іншыя зняволеныя, якія не мелі да ўцёкаў ніякага дачынення.

Лейтэнант ВМС Джэймс Конел знаходзіўся ў [[адзіночнае заключэнне|адзіночным зняволенні]] ўвесь перыяд свайго знаходжання ў палоне. В’етнамскія турэмшчыкі катавалі яго, беспаспяхова спрабуючы прымусіць яго зрабіць прызнанне ў ваенных злачынствах. У выніку ў Конела былі сур’ёзна пашкоджаны нервовыя канчаткі на руках і запясцях. Лічачы, што ён сімулюе, в’етнамцы на працягу 120 дзён катавалі яго [[электрашок]]ам, заганялі яму пад пазногці іголкі і калолі імі пальцы. Яны пагражалі адрэзаць яму рукі. У снежні 1969 года Конела адвялі на чарговы допыт, і ніхто з палонных яго больш не бачыў&lt;ref name=&quot;sampley&quot;&gt;Ted Sampley. [https://web.archive.org/web/20080702234551/http://www.usvetdsp.com/story53.htm U.S. Ambassador Says Vietnamese Torturers Were «Just Doing Their Jobs»]&lt;/ref&gt;. У 1974 годзе Паўночны В’етнам перадаў амерыканскім прадстаўнікам яго астанкі&lt;ref&gt;Connell, James Joseph [http://www.pownetwork.org/bios/c/c092.htm P.O.W. NETWORK]&lt;/ref&gt;.

Паводле даследавання Цэнтра вывучэння ваеннапалонных Роберта Мітчэла&lt;ref name= &quot;experiences&quot;/&gt;, у перыяд актыўнага выкарыстання катаванняў у першай палове вайны катаванням з вяроўкамі падвергліся 85% усіх палонных амерыканцаў, катаванням з крэслам — 67%, у кайданы закоўваліся 60%. Варта адзначыць, што эфектыўнасць катаванняў была спрэчнай. Некаторыя палонныя выяўлялі, што любы адказ на допыце, нават ілжывы, часова палягчае пакуты&lt;ref&gt;[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=14405  BRUTALITY AND ENDURANCE] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Калі в’етнамцы запатрабавалі ў лётчыка марской пяхоты Орсана Суіндла назваць імёны камандзіра і пілотаў яго эскадрыллі, ён пад катаваннямі пералічыў членаў сваёй школьнай футбольнай каманды&lt;ref&gt;[http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=25312 Vietnam POW Recalls Horrors, Some Smiles From Captivity] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714175305/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=25312 |date=14 ліпеня 2012 }} // defense.gov&lt;/ref&gt;.

У 1999 годзе ў камітэце па замежных справах [[Кангрэс ЗША|кангрэсу ЗША]] прайшлі слуханні, прысвечаныя меркаванага ўдзелу грамадзян [[Куба|Кубы]] ў катаваннях амерыканскіх вайскоўцаў у В’етнаме&lt;ref&gt;[http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-106hhrg65278/html/CHRG-106hhrg65278.htm THE CUBAN PROGRAM: TORTURE OF AMERICAN PRISONERS BY CUBAN AGENTS]&lt;/ref&gt;.

== Месцы ўтрымання ==
З 13 турмаў, якія выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, пяць размяшчаліся ў [[Ханой|Ханоі]], а астатнія — за межамі горада&lt;ref name=&quot;DIA&quot;&gt;&quot;POW Camps In North Vietnam,&quot; Defense Intelligence Agency, Washington, D.C.&lt;/ref&gt;. Сярод іх:
* Alcatraz 
* Briarpatch
* Camp Faith
* Camp Hope
* Dirty Bird
* Dogpatch
* Farnsworth
* Hỏa Lò
* Mountain Camp
* Plantation
* Rockpile
* Skidrow
* Zoo

== Гіпотэза аб пакінутых палонных ==
{{Main|Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме}}
Яшчэ падчас самой В’етнамскай вайны недахоп крыніц інфармацыі ў Паўночным В’етнаме спрыяў адсутнасці ў ЗША даных аб дакладным ліку ваеннапалонных, якія знаходзіліся ў руках праціўніка&lt;ref&gt;McConnell, Malcolm; Schweitzer III; Theodore G. Inside Hanoi's Secret Archives: Solving the MIA Mystery (англ.). — Simon &amp; Schuster, 1995. — ISBN 0-671-87118-8. pp. 32-33.&lt;/ref&gt;. Нярэдка ўлады абапіраліся на звесткі з в’етнамскіх навінавых артыкулаў і радыёэфіраў, не заўсёды дакладных, а таксама на спісы імёнаў, перададзеныя невялікай колькасцю амерыканскіх ваеннапалонных, якія апынуліся на свабодзе да таго моманту. Дэпартамент абароны ({{lang-en|Department of Defense}}) вёў спісы забітых у баі і тых, чые цела не былі падабраны, ваеннапалонных, зніклых на поле бою. Лічбы адрозніваліся, але чакалася вяртанне пасля заканчэння баявых дзеянняў прыкладна 600 чалавек&lt;ref name=&quot;inside-31&quot;&gt;McConnell and Schweitzer, ''Inside Hanoi’s Secret Archives'', p. 31.&lt;/ref&gt;. Гэтай праблемай займаліся такія арганізацыі, як:
* [[National League of POW/MIA Families]]
* [[National Alliance of Families]] (заснаваны ў 1990)
Пытаннем таксама шмат займаўся амерыканскі палітык [[Рос Пера]].

У сярэдзіне 1980-х гадоў амерыканцы і в’етнамцы сустракаліся і вялі сумесную работу па вяртанні астанкаў загінулых амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў В’етнаме. Аналагічныя мерапрыествы праводзіліся ў [[Лаос]]е, у [[Камбоджа|Камбоджы]] ж гэтаму перашкаджалі палітычныя складанасці.

Аднак не ўсе ў ЗША былі задаволены прадпрымаемымі ўскладненнямі. Палкоўнік [[ВПС]] у адстаўцы Джэй Бейлі спрабаваў правесці ўласную аперацыю&lt;ref name=&quot;inside-172&quot;&gt;McConnell and Schweitzer, ''Inside Hanoi’s Secret Archives'', pp. 170—172.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isaacs-123&quot;/&gt;. Яму ўдалося сабраць грошы, але невялікае судна так і не пакінула док&lt;ref name=&quot;isaacs-123&quot;&gt;Isaacs, Arnold R. Vietnam Shadows: The War, Its Ghosts, and Its Legacy. — Johns Hopkins University Press, 2000. — ISBN 0-8018-6344-9. p. 123.&lt;/ref&gt;. Некалькі паездак у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю Азію]] з мэтай усталяваць месцазнаходжанне ваеннапалонных распачаў Бо Грыц. Па некаторых звестках, [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|амерыканскае спецпадраздзяленне «Дэльта»]] двойчы пачынала рыхтавацца да місіі па вызваленні ваеннапалонных, але абодва разы аперацыя адмянялася.

Ветэран В’етнама Боб Сміт, стаўшы парламентарыем, зрабіў праблему пакінутых ваеннапалонных адной з галоўных тэм сваёй дзейнасці&lt;ref name=&quot;nyt090893&quot;&gt;{{cite news | url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE7D6163DF93BA3575AC0A965958260 | title= Claim of P.O.W. Cover-Up Rends Senate Decorum | author=Adam Clymer | work=[[The New York Times]] | date=1993-09-08 | accessdate=2008-01-05}}&lt;/ref&gt;. 14 паездак у ПУА для збору інфармацыі аб ваеннапалонных за свой кошт здзейсніў амерыканскі палітык Том Уолш&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kulr8.com/news/wyoming/80668607.html|title=Tom Walsh, Former Casper Mayor Dies at 67|publisher=KULR-TV|accessdate=2010-01-07|date=2010-01-04|agency=[[Associated Press]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717033912/http://www.kulr8.com/news/wyoming/80668607.html|archivedate=17 ліпеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У сваім інтэрв’ю 2002 года камбаджыйскі дзяржаўны дзеяч [[Пен Саван]] паведаміў, што чуў ад сваіх ахоўнікаў аб амерыканскіх ваеннапалонных, калі сам быў зняволеным. На яго думку, некаторых з іх адпраўлялі ў [[СССР]]&lt;ref&gt;{{Cite news
| url = http://www.phnompenhpost.com/national/pen-sovann-former-revolutionary-and-prime-minister
| title = Pen Sovann - former revolutionary and Prime Minister
| last2 = Faby | first2=Patrick
| last1 = Saroeun | first1=Bou
| newspaper = The Phnom Penh Post | date=2002-07-19
| access-date = 2016-03-01
}}&lt;/ref&gt;.

Падчас прэзідэнцкай кампаніі [[Джон Керы|Джона Кэры]] тэма паднімалася зноў. Кэры абвінавачвалі ў знішчэнні і замоўчванні доказаў, якія сведчылі пра існаванне пакінутых ваеннапалонных падчас яго знаходжання на чале камітэта Кэры, ён жа адмаўляў гэтыя абвінавачванні.

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Літаратура ==
* Coram, Robert. ''American Patriot : The Life and Wars Of Colonel Bud Day''. Little, Brown and Company, ©2007. {{ISBN|0-316-75847-7}}, {{ISBN|978-0-316-75847-5}}
* Denton, Jeremiah A; Brandt, Ed. ''When Hell Was In Session''. Readers Digest Press, distributed by Crowell, 1976. {{ISBN|978-0-88349-112-6}} {{ISBN|978-093528000-5}}
* {{cite book | title=Museums of Southeast Asia| url=https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz| last=Lenzi| first=Iola| year=2004| pages=[https://archive.org/details/museumsofsouthea0000lenz/page/200 200] pages| publisher=Archipelago Press| location=Singapore| isbn=981-4068-96-9}}
* McDaniel, Eugene B. ''Scars and Stripes''. Harvest House Publishers, May 1980. {{ISBN|0-89081-231-4}}
{{В’етнамская вайна}}

[[Катэгорыя:Вайна ў В’етнаме]]
[[Катэгорыя:Ваеннапалонныя]]
[[Катэгорыя:Ваеннапалонныя В’етнамскай вайны]]</text>
      <sha1>3o9fphr2sxln8373fca61d2ibmzhl89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Джанкшэн-Сіці»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668327</id>
    <revision>
      <id>5209502</id>
      <parentid>5147791</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8726" sha1="2bgxuljvu8yjwxlwgoqv6i8kws7erca" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт = Аперацыя «Джанкшэн-Сіці»
|частка = [[Вайна ў В’етнаме]]
|выява = [[Файл:CFJC-map.jpg|300px]]
|подпіс = Карта аперацыі
|дата = [[22 лютага]]—[[14 мая]] [[1967]]
|месца = [[Паўднёвы В’етнам]]
|прычына = 
|вынік = адсутнасць відавочнай перамогі ў абодвух бакоў&lt;ref name=Willbanks&gt;{{cite book|last=Willbanks|first=James H.|title=Vietnam War: The Essential Reference Guide Gale virtual reference library|url=https://archive.org/details/vietnamwaressent0000unse|date=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610691048|page=[https://archive.org/details/vietnamwaressent0000unse/page/105 105]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hess|first=Gary R.|title=Vietnam and the United States: Origins and Legacy of War: Volume 7 of Twayne's international history series|date=1998|publisher=Twayne Publishers|isbn=9780805716764|page=[https://archive.org/details/vietnamunitedsta00hess/page/96 96]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vietnamunitedsta00hess/page/96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Turley|first=William S.|title=The Second Indochina War: A Concise Political and Military History|url=https://archive.org/details/secondindochinaw0000turl_f7d6|url-access=limited|date=2008|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=9780742557451|page=[https://archive.org/details/secondindochinaw0000turl_f7d6/page/114 114]}}&lt;/ref&gt;
|змены = 
|праціўнік1 = {{Сцяг Паўночнага В'етнама}} [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам|Паўночны В’етнам]]&lt;br/&gt; {{Сцяг В'етконга}} [[В’етконг]]
|праціўнік2 = {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]&lt;br/&gt;{{Сцяг Паўднёвага В'етнама}}  [[Паўднёвы В’етнам]]
|камандзір1 = {{Сцяг Паўночнага В'етнама}} [[Хаанг Ван Тхай]]&lt;br/&gt;{{Сцяг Паўночнага В'етнама}} [[Ле Дык Ань]]
|камандзір2 = {{Сцяг ЗША}} [[Уільям Уэстморленд]]&lt;br&gt;{{Сцяг ЗША}} [[Джонатан Сіман]]&lt;br/&gt;{{Сцяг ЗША}} [[Брус Палмер]]&lt;br/&gt;{{Сцяг Паўднёвага В'етнама}} [[Цаа Ван Віен]]
|сілы1 = ''невядома''
|сілы2 = 30 000 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|title=Battlefield:Vietnam &amp;#124; Timeline|website=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt;
|страты1 = 2 728 забітых
|страты2 = 282 забітых&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a139612.pdf|last1=Lorenz|first1=Maj G.S.|title=Operation Junction City Vietnam Battle Book|date=1983|publisher=Combat Studies Institute|location=Fort Leavenworth, KS|pages=19–20|display-authors=etal|access-date=21 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221200814/http://dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a139612.pdf|archive-date=21 снежня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(амерыканскія ацэнкі без ПВ)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;14 000 забітых&lt;ref name=&quot;вьетнамцы&quot;/&gt; &lt;small&gt;(паўночнав’етнамскія ацэнкі з ПВ)&lt;/small&gt;
}}
'''Джанкшэн-Сіці''' ({{lang-en|Junction City}}) — ваенная аперацыя, праведзеная сіламі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвага В’етнама]] ў лютым—маі [[1967]] года падчас [[Вайна ў В’етнаме|вайны ў В’етнаме]].

«Джанкшэн-Сіці» была адной з трох значных аперацый&lt;ref&gt;Двума іншымі былі «[[Аперацыя «Этлбара»|Этлбара]]» і «[[Аперацыя «Сідар-Фолс»|Сідар-Фолс]]»&lt;/ref&gt;, праведзеных [[армія ЗША|арміяй ЗША]] ў тактычнай зоне III корпуса Паўднёвага В’етнама ў сухім сезоне 1966—1967 гадоў. Кожная з гэтых аперацый на момант свайго правядзення была самай буйной з моманту ўступлення амерыканцаў у вайну.

Аперацыя праводзілася ў «[[Ваенная зона C|ваеннай зоне C]]», паўночным раёне правінцыі Тэйнінь (Паўднёвы В’етнам) каля мяжы з [[Камбоджа]]й. Гэты раён актыўна выкарыстоўваўся партызанамі [[В’етконг|НФВПВ]] і салдатамі [[Дэмакратычная Рэспубліка В'етнам|паўночнав’етнамскай]] арміі для пранікнення ў Паўднёвы В’етнам з тэрыторыі нейтральнай дзяржавы. Амерыканскае камандаванне лічыла, што праціўнік паспрабуе аказаць сур’ёзны супраціў дзеянням сіл у яго апорным раёне. Гэта дазволіла б амерыканскім падраздзяленням нанесці НФВПВ і паўночнав’етнамскай арміі цяжкія страты дзякуючы сваёй перавазе ў агнявой моцы. Іншай задачай у ходзе аперацыі было выяўленне і знішчэнне [[Цэнтральнае кіраванне Паўднёвага В’етнама|Цэнтральнага штаба]], які кіраваў дзеяннямі партызан на ўсёй тэрыторыі Паўднёвага В’етнама. Меркавалася, што штаб знаходзіцца ў гэтым раёне.

«Джанкшэн-Сіці» праходзіла з [[22 лютага]] па [[14 мая]] 1967 года. У ёй бралі ўдзел больш за 25 тысяч амерыканскіх байцоў у складзе двух поўных дывізій ([[1-я пяхотная дывізія (ЗША)|1-й]] і [[25-я пяхотная дывізія (ЗША)|25-ы]] пяхотных) і пяці іншых брыгад і палкоў, а таксама падраздзяленні Паўднёвага В’етнама. У першы дзень аперацыі была праведзена адзіная за ўсю вайну высадка буйнога паветранага дэсанту ЗША (два батальёны 173-й паветрана-дэсантнай брыгады). Спачатку праціўнік пазбягаў бою, але ў далейшым ініцыяваў пяць буйных бітваў:
* Першая бітва пры Прэк-Клок
* Другая бітва пры Прэк-Клок
* Другая бітва пры Ап-Бау-Банг&lt;ref&gt;Першая бітва пры Ап-Бау-Банг адбылася ў лістападзе [[1965]] года.&lt;/ref&gt;
* [[Бой за базу агнявой падтрымкі «Голд»|Бітва пры Суоі-Чэ (база агнявой падтрымкі «Gold»)]]
* Бітва пры Ап-Гу

Аперацыя «Джанкшэн-Сіці» лічыцца дастаткова паспяховай, нягледзячы на тое што цэнтральны штаб праціўніка выявіць не ўдалося. За два месяцы баявых дзеянняў сілы ЗША страцілі амаль 300 чалавек забітымі і каля 1000 параненымі. Страты праціўніка ацэньваліся ў 2700 чалавек забітымі. У сваю чаргу, улады Паўночнага В’етнама заяўлялі аб гібелі ў ходзе аперацыі больш за 14000 салдат ЗША і Паўднёвага В’етнама&lt;ref name=&quot;вьетнамцы&quot;&gt;James H. Willbanks. Vietnam: The Course of a Conflict, p.52&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20000619213459/http://www.army.mil/cmh-pg/books/vietnam/90-7/cont.htm Bernard William Rogers. Cedar Falls — Junction City: A Turning Point] {{ref-en}}
{{В’етнамская вайна}}

[[Катэгорыя:1967 год у В’етнаме]]
[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі В’етнамскай вайны]]
[[Катэгорыя:Бітвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Бітвы В’етнама]]</text>
      <sha1>2bgxuljvu8yjwxlwgoqv6i8kws7erca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аяд Алаўі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>668685</id>
    <revision>
      <id>5209716</id>
      <parentid>5197120</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="k5zc6zoj4777p1tqn5x9eb80dvz99sm" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Аяд Алаўі''', або '''Іяд Алаві''' (нар. [[31 сакавіка]] [[1944]]), — [[ірак]]скі палітык, прэм’ер-міністр Ірака ў [[2004]]—[[2005]], віцэ-прэзідэнт у [[2014]]—[[2015]] і [[2016]]—[[2018]] гадах, кіраўнік кааліцыі палітычных сіл [[Нацыянальная згода Ірака]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20170216-iraq-vp-accuses-iran-of-violating-iraqi-sovereignty-in-the-arabian-gulf/|title=Iraq VP accuses Iran of violating Iraqi sovereignty in the Persian Gulf|publisher=Middle East Monitor|date=16 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reliefweb.int/report/iraq/ishm-february-3-9-2017|title=ISHM: February 3 - 9, 2017|publisher=Reliefweb.int|date=9 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=restored&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-10/11/c_135744075.htm|title=Iraqi court nullifies Abadi's earlier decision to sack 3 vice president posts|publisher=Xinhua|date=11 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010113119/http://news.xinhuanet.com/english/2016-10/11/c_135744075.htm|archive-date=10 кастрычніка 2017|access-date=25 студзеня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Па веравызнанні — [[шыіты|шыіт]], па прафесіі — лекар. Жыў за межамі краіны больш за 30 гадоў, вярнуўся пасля звяржэння [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] ў [[2003]] годзе.

Падчас амерыканскай акупацыі ўвайшоў у склад [[Часовы кіраўнічы савет Ірака|Часовага кіраўнічага савета]] і некаторы час займаў пасаду старшыні гэтага органа. Пры [[Часовы ўрад Ірака|часовым урадзе]] 2004—2005 заняў пасаду прэм’ер-міністра. [[15 снежня]] [[2005]] на выбарах дэпутатаў у парламент блок Аяда Алаўі займае 40 месцаў&lt;ref name=&quot;мамедаў&quot;&gt;[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/irak-po-amerikanski-debaasifikatsiya-irakskogo-obshchestva-2003-2004-gg-/ Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003—2004 гг.)]{{Недаступная спасылка}} // Руслан Мамедов, РСМД, 11 апреля 2011&lt;/ref&gt;. На парламенцкіх выбарах [[7 сакавіка]] [[2010]] года кааліцыя «Аль-Іракія» пад яго кіраўніцтвам перамагае, атрымаўшы ў парламенце 91 месца з 325&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/06/01/elects/ Верховный суд Ирака признал итоги парламентских выборов]&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака]]</text>
      <sha1>k5zc6zoj4777p1tqn5x9eb80dvz99sm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>670749</id>
    <revision>
      <id>5209733</id>
      <parentid>5183202</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:02:28Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13574" sha1="gma2addrolr93czu7k8hay2p8vhryf6" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Палітычны крызіс у Беларусі
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|Палітычны крызіс у Беларусі (з 2020 года)]]     
|стыль_цела                = font-size: 88%;
|клас_спісаў               = hlist
 
|загаловак1 = Асноўныя тэмы
|спіс1 =
* [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|Пандэмія COVID-19]]
* [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары 2020 года]]
* [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|Пратэсты]] ({{нп3|Храналогія пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|храналогія|ru|Хронология протестов в Белоруссии (2020—2021)}})
* [[Катаванні ў Беларусі|Катаванні]]
* [[Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года|Праваабарончыя праблемы]]
* [[Інаўгурацыя Аляксандра Лукашэнкі (2020)|Інаўгурацыя Аляксандра Лукашэнкі]]
* [[Раман Ігаравіч Бандарэнка#Гібель|Забойства Рамана Бандарэнкі]]
* {{нп3|Страйк (2020)|Страйк|be-x-old|Страйк (2020)}}
* [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021|Перанос чэмпіяната свету па хакеі]]
* [[Усебеларускі народны сход|VI Усебеларускі народны сход]]
* [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|Прымусовая пасадка рэйса Ryanair 4978]]
* [[TUT.BY#Рэпрэсіі (2020—2021)|Ліквідацыя TUT.BY]]
* [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|Эміграцыя з Беларусі]]
* [[Рэлакацыя бізнеса з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|Рэлакацыя з Беларусі]]
* [[Пакіданне бізнесам Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|Пакіданне бізнесам Беларусі]]
* [[Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021)|Пагром незалежных медыя]]
* [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|Пагром грамадскіх арганізацый]]
* [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|Міграцыйныя крызісы]] ([[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)|Літва]]
* [[Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021)|Латвія]])
* [[Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года|Перастрэлка 28 верасня 2021 года]]
* [[Справа Ціманоўскай|Скандал на Алімпійскіх гульнях у Токіа]]
* [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|Канстытуцыйны рэферэндум]]
* [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|Уварванне ва Украіну]] ([[Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны|рэйкавая вайна]])
* [[Камісія па вяртанні]]
* [[Белая Русь (партыя)|Стварэнне партыі «Белая Русь»]]
* [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)|Вызваленне палітвязняў]] ([[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|прымусовая дэпартацыя]])
|загаловак2 = Дэмакратычныя сілы
|спіс2 =
* [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]]
* [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўскія]]
* [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]]
* [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый]] і [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкалы]]
* [[Павел Латушка]]

{{Navbox subgroups
            |bodystyle =
            |groupstyle =
            |groupoddstyle =
            |groupevenstyle =а
            |liststyle =
            |oddstyle =
            |evenstyle =
            |group1 = Арганізацыі
            |list1 = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]

            |group2 = Ініцыятывы
            |list2 =
* [[Кіберпартызаны]]
* [[BYPOL]]
* [[Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці]]
* [[Белыя халаты]]
* [[Беларуская Рада Культуры]]
* [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнае антыкрызіснае кіраванне]]
* {{нп3|Беларускі народны трыбунал|Беларускі народны трыбунал|be-x-old|Беларускі народны трыбунал}}
* [[Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў]]
* [[Народныя амбасады Беларусі]]
* [[Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі]]

            |group3 = Культурны супраціў
            |list3 =
* [[Ева (карціна)|Карціна «Ева»]]
* [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы#Падзеі жніўня — лістапада 2020 года|трупа Купалаўскага тэатра]]
* [[Вольны хор]]
* [[Сцягі раёнаў]]
* [[Схема БЧБ]]

            |group4 = СМІ
            |list4 =
* [[NEXTA]]
* [[Белсат]]
* [[TUT.BY]]
* [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]
* [[Антон Гадзімавіч Матолька|Антон Матолька]]
* [[Беларусь галаўнога мозгу]]
}}
|загаловак3 = [[Рэжым Лукашэнкі]]
|спіс3 =
* [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]
* [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]]
* [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]]
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]]
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]]

{{Navbox subgroups
            |bodystyle =
            |groupstyle =
            |groupoddstyle =
            |groupevenstyle =а
            |liststyle =
            |oddstyle =
            |evenstyle =
            |group1 = Сілавікі
            |list1 =
* [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Юрый Караеў]]
* [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]]

            |group2 = Законы 
            |list2 =
* «[[Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу]]»
* [[Змены ў заканадаўчых кодэксах Беларусі]]
* [[Канстытуцыйная камісія (2021)|Канстытуцыйная камісія]]
* [[Палітычныя партыі Беларусі#Партыі, ліквідаваныя Вярхоўным судом|Ратацыя палітычных партый]]
* «[[Генацыд беларускага народа|Аб генацыдзе беларускага народа]]»

            |group3 = СМІ
            |list3 =
* «расійскі дэсант» ({{нп3|Маргарыта Сіманьян|Маргарыта Сіманьян|ru|Симоньян, Маргарита Симоновна}}, [[RT]])
* [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]]
* [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэй Мукавозчык]]
* [[Юлія Анатолеўна Арцюх|Юлія Арцюх]]
* [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]]
* [[Забіць прэзідэнта|Забіць прэзідэнта (фільм)]]
            |group4 = Культура, рэлігія, спорт
            |list4 =
* [[Дзмітрый Юр’евіч Баскаў|Дзмітрый Баскаў]]
* [[Веніямін (Тупека)]]
* [[Гаўрыіла (Глухава)|ігумення Гаўрыіла]]

            |group5 = Месцы зняволення 
            |list5 =
* «[[Амерыканка (турма)|Амерыканка]]»
* «[[Акрэсціна]]»
* «[[Пішчалаўскі замак|Валадарка]]»
* {{нп3|Турма №8|Турма №8|be-x-old|Турма №8}} (Жодзіна)
* [[Канцлагер пад Слуцкам]]

            |group6 = Іншае
            |list6 =
* [[ябацька]]
* «[[Часам не да законаў]]»
* «[[Каханую не аддаюць!|Любимую не отдают]]»
* [[Змагары (палітычнае клішэ)|змагары]]
* «[[Sandvine]]»
* [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]]
* [[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]
* [[Свядомыя (палітычнае клішэ)|свядомыя]]
* [[Беглыя (палітычнае клішэ)|беглыя]]
}}

|загаловак5 = Сімвалы пратэсту
|спіс5 =
* [[Бела-чырвона-белы сцяг]]
* [[Пагоня]]
* [[Саша 3%]]
* «[[Верым, можам, пераможам!]]»
* «[[Магутны Божа]]»
* «[[Разбуры турмы муры|Муры]]»
* [[Дыджэі перамен]]
* [[Плошча Перамен]]

|загаловак6 = [[Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|Загінулыя]]
|спіс6 =
* [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандр Тарайкоўскі]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Віхор|Аляксандр Віхор]]
* [[Канстанцін Шышмакоў]]
* [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]]
* [[Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў|Мікіта Крыўцоў]]
* [[Аляксандр Будніцкі]]
* [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]
* [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольд Ашурак]]

|загаловак7 = Ахвяры палітычнага&lt;br/&gt; пераследу
|спіс7 =
* [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|Палітвязні]]
* [[Тадэвуш Кандрусевіч]]
* звольненыя ([[Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|дзеячы культуры]]
* медыкі
* чыноўнікі)
* [[Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі|адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі]]
* [[Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху|закрытыя ўстановы]]
* вымушаныя з’ехаць

|загаловак8 = Палітычныя&lt;br/&gt;судовыя працэсы
|спіс8 =
* [[Пінская справа]]
* [[Справа менеджараў Белгазпрамбанка]]
* [[Справа «0 праміле»]]
* [[Справа «Армія з народам»]]
* [[Справа журналістаў Белсата]]
* [[Карагодная справа]]
* [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Справа Сцяпана Латыпава]]
* [[Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах]]
* [[Справа Ціханоўскага і іншых]]
* [[Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021)]]
* [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ]]
* [[Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака]]
* [[Справа TUT.BY]]
* [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай]]

|стыль_унізе =
|унізе = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gma2addrolr93czu7k8hay2p8vhryf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Armavia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679186</id>
    <revision>
      <id>5209323</id>
      <parentid>5173961</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Кампаніі, скасаваныя ў 2013 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12971" sha1="4v3rd134fzsow8bj1dk34k88xh4ca9p" xml:space="preserve">{{Авіякампанія
|Авіякампанія = Armavia
|дата заснавання=[[1996]]
|штаб-кватэра=[[Ерэван]], {{Сцягафікацыя|Арменія}}
|Кіраўнік=Норайр Белуян
}}
'''Armavia''' ({{Lang-hy|Արմավիա}}) — былая авіякампанія, якая існавала ў перыяд з 1996 па 2013 гады. Яна была флагманам Армянскай авіяцыі, галоўны офіс кампаніі знаходзіўся на тэрыторыі [[Звартноц (аэрапорт)|міжнароднага аэрапорта Звартноц]] у горадзе Звартноц, [[Арменія]], недалёка ад [[Ерэван]]а. Яна ажыццяўляла міжнародныя перавозкі пасажыраў з Ерэвана па кірунках у [[Еўропа|Еўропу]] і [[Азія|Азію]].&lt;ref name=&quot;FI&quot;&gt;[[Flight International]] 27 March 2007&lt;/ref&gt;

29 сакавіка 2013 года Armavia абвясціла аб рашэнні пачаць працэдуру банкруцтва&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Armenia's flag carrier airline Armavia launches bankruptcy proceedings|url=https://www.washingtonpost.com/business/armenias-flag-carrier-airline-armavia-launches-bankruptcy-proceedings/2013/03/29/eb73802c-9881-11e2-b5b4-b63027b499de_story.html|work=[[Associated Press]]|accessdate=28 мая 2021|archiveurl=https://archive.today/20130412052102/http://www.washingtonpost.com/business/armenias-flag-carrier-airline-armavia-launches-bankruptcy-proceedings/2013/03/29/eb73802c-9881-11e2-b5b4-b63027b499de_story.html|archivedate=12 красавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і прыпыніць дзейнасць 1 красавіка 2013 года. Усе рэйсы былі адменены з вечара 29 сакавіка 2013 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.panorama.am/en/society/2013/03/29/armavia/|title=Armavia stops flights, prepares to file for bankruptcy|author=Helix Consulting LLC|work=panorama.am}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Файл:Armavia_Il-86_EK-86118_DME_2005-9-23.png|міні| Іл-86 Armavia адпраўляецца з [[Аэрапорт Дамадзедава|аэрапорта Дамадзедава]] ў 2005 годзе.]]
Кампанія Armavia была створана ў 1996 годзе, але камерцыйныя рэйсы ў [[Расія|Расію]] і [[Турцыя|Турцыю]] пачаліся толькі ў 2001 годзе. У 2002 годзе быў створаны стратэгічны саюз з расійскай авіякампаніяй S7 Airlines, якая набыла 50 % акцый Armavia ў кампаніі «Чарнаморавія» пад назвай кампаніі «Aviafin», зарэгістраванай у Арменіі, але якая належыць кіраўніцтву авіякампаніі фізічным асобам S7. Пазней яны выкупілі дадатковыя 18 % акцый кампаніі Mika Armenia Trading, якая належала вядомаму армянскаму бізнесмену Міхаілу Багдасараву. Інвестыцыйны кантракт паміж S7 Airlines і Armavia быў падпісаны 14 сакавіка 2003 года, тады 68 % акцый Армавіі належала S7 Airlines, а астатнія 32 % — Mika Armenia Trading.

У 2003 годзе Armavia пераняла частку рэйсаў «Армянскіх авіяліній», якія збанкрутавалі. У 2005 годзе кампанія Mika Armenia Trading Міхаіла Багдасарава выкупіла 68 % акцый у S7 і стала галоўным акцыянерам Armavia са 100 % акцый кампаніі. У 2005 годзе авіякампанія перавезла 513 800 пасажыраў. Таваразварот за 2005 год склаў каля 90 мільёнаў долараў. У 2007 годзе авіякампанія перавезла 572 300 пасажыраў рэгулярнымі і чартарнымі рэйсамі, што на 21 % больш, чым у 2006 годзе.&lt;ref&gt;[http://www.u8.am/?page=about_news&amp;id=82 Armavia passenger statistics for 2007]&lt;/ref&gt;

У 2010 годзе авіякампанія перавезла больш за 800 000 пасажыраў.&lt;ref&gt;[https://armenpress.am/eng/news/635727 Over 800,000 passengers use services of Armavia in 2010]&lt;/ref&gt;

21 красавіка 2011 года Armavia стала першай авіякампаніяй, якая ажыццявіла рэйс Sukhoi Superjet 100 з [[Ерэван]]а ў [[Масква|Маскву]].

29 сакавіка 2013 года Armavia спыніла палёты і падала заяву аб банкруцтве пасля двух гадоў фінансавай дэпрэсіі.

== Напрамкі ==
Armavia заўсёды праяўляла зацікаўленасць у абслугоўванні [[Лос-Анджэлес]]а (Каліфорнія)&lt;ref&gt;[http://www.armtown.com/news/en/has/20080708/270586881/ Armtown.com — Armavia’s pretentious programs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121022112840/http://www.armtown.com/news/en/has/20080708/270586881/|date=October 22, 2012}}&lt;/ref&gt; бесперасадачнымі рэйсамі з [[Ерэван]]а, але не раскрывала больш падрабязнай інфармацыі па гэтым пытанні. Ім таксама не хапала адпаведных самалётаў для палёту. Яны таксама мелі бесперасадачныя рэйсы ў [[Амстэрдам]] і [[Берлін]].

=== Пагаднення аб сумесным карыстанні ===
Armavia заключыла дамовы аб сумесным карыстанні кодамі з наступнымі авіякампаніямі:
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* Aerosvit
* [[airBaltic]]
* Air France (SkyTeam)
|
* Эль-Аль
* Авіякампанія «Расія»
* Кубанскія авіялініі
|
* LOT Polish Airlines (Star Alliance)
* Трансаэро
* Уральскія авіялініі
|
* UTair
* VIM Avia
|}

== Флот ==
[[Файл:Armavia_CRJ200.jpg|міні|Самы маленькі самалёт, які належаў Armavia, Bombardier CRJ200LR .]]
[[Файл:Armavia_A319-100_EK-32007_LED_2010-3-13.png|справа|міні| Armavia Airbus A319-100 у аэрапорце Пулкава. (2010)]]
[[Файл:Armavia_Sukhoi_Superjet_Heisterkamp.jpg|міні|Armavia была першай авіякампаніяй, якая эксплуатавала Sukhoi Superjet 100]]
У лістападзе 2012 года флот Armavia складаўся з наступных самалётаў:&lt;ref name=&quot;FI&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://u8.am/index/view/id/4/lang/en Armavia website — Fleet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130111024957/http://www.u8.am/index/view/id/4/lang/en |date=11 студзеня 2013 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+Флот Armavia&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://journal.legionair.pro/planes.php |title=Архіўная копія |access-date=2 жніўня 2012 |archive-date=27 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127120825/http://journal.legionair.pro/planes.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:150px;&quot; |Самалёт
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:80px;&quot; |Колькасць
! colspan=&quot;3&quot; |Пасажыры
! rowspan=&quot;2&quot; |Заўвагі
|-
! style=&quot;width:21px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Бізнес клас&quot;&gt;C&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:21px;&quot; |&lt;abbr title=&quot;Эканом клас&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
! style=&quot;width:21px;&quot; |Разам
|-
|[[Airbus A319|Airbus A319-100]]
|1
| colspan=&quot;3&quot; |&lt;center&gt;VIP&lt;/center&gt;
|Выкарыстоўваўся ўрадам Арменіі
|-
|[[Airbus A320 family|Airbus A320-200]]
|2
|8
|156
|164
|Адзін разбіўся падчас рэйса 967
|-
|[[Boeing 737 Classic|Boeing 737—500]]
|3
|-
|104
|104
|
|-
|[[Bombardier CRJ200|Bombardier CRJ200LR]]
|3
|6
|44
|50
|
|-
|[[Sukhoi Superjet 100]]
|1
|-
|98
|98
|
|-
|[[Як-42]]
|1
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;VIP&lt;/center&gt;
|27
|Выконваў VIP-рэйсы
|-
|-
| style=&quot;width:20px;&quot; |
| style=&quot;width:20px;&quot; |'''11'''
| style=&quot;width:20px;&quot; |
| colspan=&quot;4&quot; |
|}

=== Развіццё флоту ===
З 1 верасня 2007 года Armavia падпісала шматмільённае пагадненне з расійскім Sukhoi Civil Aircraft на пастаўку двух самалётаў Sukhoi Superjet 100-95LR да канца 2009 года. Згодна з пагадненнем, Armavia мела магчымасць набыць яшчэ два SuperJet 100-95LR у будучыні.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aviationnews.eu/2007/09/14/armavia-aircompany-acquires-sukhoi-superjet-100-aircraft/|title=Armavia Aircompany acquires Sukhoi Superjet 100 aircraft|work=aviationnews.eu|accessdate=28 мая 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523235935/http://www.aviationnews.eu/2007/09/14/armavia-aircompany-acquires-sukhoi-superjet-100-aircraft/|archivedate=23 мая 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 19 красавіка 2011 года кампанія Armavia прыняла ў эксплуатацыю першы Sukhoi Superjet 100. Пры гэтым Armavia стала першай кампаніяй, якая пачала камерцыйнае выкарыстанне самалёта. 9 ліпеня 2012 года кампанія адмяніла заказ на пастаўку другога самалёта Sukhoi Superjet 100.&lt;ref name=&quot;Armavia cancels SSJ order&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/business/article/armenia-cancels-ssj-order/461895.html|title=Armenia Cancels SSJ Order - Business|work=The Moscow Times}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2012 года паведамлялася, што Armavia вырашыла вярнуць вытворцу пакінуты Sukhoi Superjet 100, спасылаючыся на праблемы надзейнасці.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nycaviation.com/2012/08/superjet-launch-customer-armavia-returns-unreliable-plane-to-sukhoi/|title=Superjet Launch Customer Armavia Returns 'Unreliable' Plane to Sukhoi|work=Aviation News|publisher=NYCAviation|date=August 7, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.u8.am/index/view/id/4/lang/en|title=Our Fleet|publisher=Armavia}}&lt;/ref&gt; 2 кастрычніка 2012 года авіякампанія пагадзілася вярнуць першы SSJ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ato.ru/content/aviakompaniya-armavia-vozobnovit-ekspluataciyu-ssj-100|title=Авиакомпания &quot;Армавиа&quot; возобновит эксплуатацию SSJ 100|work=ato.ru}}&lt;/ref&gt;

== Здарэнні і аварыі ==
3 мая 2006 года авіякампанія Armavia Airbus A320 (рэгістрацыя: EK-32009), якая выконвала рэйс 967 Armavia, упаў у [[Чорнае мора]] па маршруце [[Ерэван]] — [[Сочы]], каля горада Сочы. Катастрофа са смяротным зыходам адбылася ў выніку сутыкнення з паверхняй у кіраваным палёце, у выніку якога загінулі ўсе 105 пасажыраў і 8 членаў экіпажа на борце. Самалёт быў цалкам разбураны пры ўдары з вадой. Крушэнне было выклікана неадэкватным кіраваннем капітанам пасля сыходу на другі круг пасля першай спробы заходу на пасадку. Фактарамі, якія спрыялі здарэнню, сталі адсутнасьць належнага кантролю параметраў зніжэння самалёта першым памочнікам і няправільная рэакцыя экіпажа на наступнае папярэджанне сістэмы папярэджання аб збліжэнні з зямлёй. Слабая бачнасць і надвор’е таксама спрыялі катастрофе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bea-fr.org/docspa/2006/ek-9060502/pdf/ek-9060502.pdf|title=Final Accident Report|work=Russian Interstate Aviation Committee|accessdate=28 мая 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022004605/http://www.bea-fr.org/docspa/2006/ek-9060502/pdf/ek-9060502.pdf|archivedate=22 кастрычніка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{Зноскі}} 
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Авіякампаніі]]
[[Катэгорыя:Кампаніі, скасаваныя ў 2013 годзе]]</text>
      <sha1>4v3rd134fzsow8bj1dk34k88xh4ca9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзень народнага адзінства (Беларусь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679997</id>
    <revision>
      <id>5209569</id>
      <parentid>5202760</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:48:59Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14921" sha1="fcguktmkjs0vbnoh3ecgnu49qtc0rhg" xml:space="preserve">{{Свята
 |назва свята         = Дзень народнага адзінства
 |тып(колер)          = 
 |пашыраны тып        = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]])
 |выява               = 
 |подпіс              = 
 |значэнне 	          = 
 |устаноўлена         = [[7 чэрвеня]] [[2021]]
 |афіцыйна            = 
 |інакш               = 
 |таксама             = 
 |адзначаецца         =
 |у перыяд з          =
 |па                  = 
 |дата                = [[17 верасня]]
 |святкаванне         = 
 |традыцыі            = 
 |звязана з           =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]]
}}
'''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і абвяшчэнне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

== Святкаванне ==

=== 2021 ===
17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго адзначалі мерапрыемствамі, арганізаванымі дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;&gt;[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага&lt;/ref&gt;, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]&lt;/ref&gt;. У гонар новага свята ў Брэсце ўсталявалі мемарыяльную дошку чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах адкрылі Музей народнага адзінства&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня&lt;/ref&gt;.

=== 2022—2026 ===
Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;/&gt;.

У 2022 годзе да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант.

У 2023 годзе свята адзначылі прэм’ерай фільма «На другом берегу»&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com]&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 года, праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах Беларусі і скончылася 26 студзеня 2025 года&lt;ref&gt;[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]&lt;/ref&gt;.

У 2025 годзе аб'яднанне «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзіла аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17&lt;ref&gt;Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025&lt;/ref&gt;.

У 2026 годзе ў Мінску заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў&lt;ref name=&quot;berastouski&quot; /&gt;. 

== Тапонімы ў гонар свята ==
* У [[Мінск]]у:
** [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|Бульвар 17 верасня]] (2021)
** Сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021)
** Алея Народнага адзінства каля [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцы Крупскай]] (2022)
** Алея Народнага адзінства каля [[Налібоцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Налібоцкай]] (2022)
** Парк Народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)&lt;ref&gt;Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9&lt;/ref&gt;.
* У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024&lt;/ref&gt;.
* У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца Народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца Народнага адзінства]] (2023)&lt;ref&gt;[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица «Народного единства» появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;/&gt;.

Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}
&lt;/ref&gt;. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёну, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=29014&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Вуліца 17 верасня]]
* [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?]

== Літаратура ==
* Дзень народнага адзінства = День народного единства = National Unity Day / рэдкал: С.У. Пешын [і інш.]. — Мінск : 2022 — 223 с : іл. ISBN 978-985-01-1580-5

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
[[Катэгорыя:Святы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]]
[[Катэгорыя:Святы 17 верасня]]
[[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>fcguktmkjs0vbnoh3ecgnu49qtc0rhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209573</id>
      <parentid>5209569</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:50:39Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15317" sha1="ldqy83zf7pcetojwt7238lvxmpbdlwi" xml:space="preserve">{{Свята
 |назва свята         = Дзень народнага адзінства
 |тып(колер)          = 
 |пашыраны тып        = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]])
 |выява               = 
 |подпіс              = 
 |значэнне 	          = 
 |устаноўлена         = [[7 чэрвеня]] [[2021]]
 |афіцыйна            = 
 |інакш               = 
 |таксама             = 
 |адзначаецца         =
 |у перыяд з          =
 |па                  = 
 |дата                = [[17 верасня]]
 |святкаванне         = 
 |традыцыі            = 
 |звязана з           =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]]
}}
'''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і абвяшчэнне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

== Святкаванне ==

=== 2021 ===
17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго адзначалі мерапрыемствамі, арганізаванымі дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;&gt;[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага&lt;/ref&gt;, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]&lt;/ref&gt;. У гонар новага свята ў Брэсце ўсталявалі мемарыяльную дошку чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах адкрылі Музей народнага адзінства&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня&lt;/ref&gt;.

=== 2022—2026 ===
Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;/&gt;.

У 2022 годзе да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант. Таксама быў апублікаваны зборнік дакументаў, звязаных з гісторыяй Заходняй Беларусі&lt;ref&gt;Дзень народнага адзінства = День народного единства = National Unity Day / рэдкал: С.У. Пешын [і інш.]. — Мінск : 2022 — 223 с : іл. ISBN 978-985-01-1580-5&lt;/ref&gt;.

У 2023 годзе свята адзначылі прэм’ерай фільма «На другом берегу»&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com]&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 года, праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах Беларусі і скончылася 26 студзеня 2025 года&lt;ref&gt;[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]&lt;/ref&gt;.

У 2025 годзе аб'яднанне «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзіла аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17&lt;ref&gt;Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025&lt;/ref&gt;.

У 2026 годзе ў Мінску заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў&lt;ref name=&quot;berastouski&quot; /&gt;.

== Тапонімы ў гонар свята ==
* У [[Мінск]]у:
** [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|Бульвар 17 верасня]] (2021)
** Сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021)
** Алея Народнага адзінства каля [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцы Крупскай]] (2022)
** Алея Народнага адзінства каля [[Налібоцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Налібоцкай]] (2022)
** Парк Народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)&lt;ref&gt;Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9&lt;/ref&gt;.
* У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024&lt;/ref&gt;.
* У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца Народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца Народнага адзінства]] (2023)&lt;ref&gt;[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица «Народного единства» появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;/&gt;.

Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}
&lt;/ref&gt;. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёну, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=29014&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Вуліца 17 верасня]]
* [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?]

== Літаратура ==
* Дзень народнага адзінства = День народного единства = National Unity Day / рэдкал: С.У. Пешын [і інш.]. — Мінск : 2022 — 223 с : іл. ISBN 978-985-01-1580-5

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
[[Катэгорыя:Святы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]]
[[Катэгорыя:Святы 17 верасня]]
[[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>ldqy83zf7pcetojwt7238lvxmpbdlwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209732</id>
      <parentid>5209573</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:00:31Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14985" sha1="s46p9la6yv758em1gqv3ad0w4vd9tyd" xml:space="preserve">{{Свята
 |назва свята         = Дзень народнага адзінства
 |тып(колер)          = 
 |пашыраны тып        = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]])
 |выява               = 
 |подпіс              = 
 |значэнне 	          = 
 |устаноўлена         = [[7 чэрвеня]] [[2021]]
 |афіцыйна            = 
 |інакш               = 
 |таксама             = 
 |адзначаецца         =
 |у перыяд з          =
 |па                  = 
 |дата                = [[17 верасня]]
 |святкаванне         = 
 |традыцыі            = 
 |звязана з           =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]]
}}
'''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і абвяшчэнне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

== Святкаванне ==

=== 2021 ===
17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго адзначалі мерапрыемствамі, арганізаванымі дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;&gt;[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага&lt;/ref&gt;, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]&lt;/ref&gt;. У гонар новага свята ў Брэсце ўсталявалі мемарыяльную дошку чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах адкрылі Музей народнага адзінства&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня&lt;/ref&gt;.

=== 2022—2026 ===
Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята&lt;ref name=&quot;berastouski&quot;/&gt;.

У 2022 годзе да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант.

У 2023 годзе свята адзначылі прэм’ерай фільма «На другом берегу»&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com]&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 года, праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах Беларусі і скончылася 26 студзеня 2025 года&lt;ref&gt;[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]&lt;/ref&gt;.

У 2025 годзе аб’яднанне «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзіла аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17&lt;ref&gt;Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025&lt;/ref&gt;.

У 2026 годзе ў Мінску заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў&lt;ref name=&quot;berastouski&quot; /&gt;.

== Тапонімы ў гонар свята ==
* У [[Мінск]]у:
** [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|Бульвар 17 верасня]] (2021)
** Сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021)
** Алея Народнага адзінства каля [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцы Крупскай]] (2022)
** Алея Народнага адзінства каля [[Налібоцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Налібоцкай]] (2022)
** Парк Народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)&lt;ref&gt;Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9&lt;/ref&gt;.
* У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024&lt;/ref&gt;.
* У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца Народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца Народнага адзінства]] (2023)&lt;ref&gt;[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица «Народного единства» появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]&lt;ref name=&quot;Paškievič&quot;/&gt;.

Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}
&lt;/ref&gt;. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёну, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}&lt;/ref&gt;.

Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=29014&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Вуліца 17 верасня]]
* [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Дзень народнага адзінства = День народного единства = National Unity Day / рэдкал: С. У. Пешын [і інш.]. — Мінск : 2022—223 с : іл. ISBN 978-985-01-1580-5

== Спасылкі ==
* [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?]

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Святы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]]
[[Катэгорыя:Святы 17 верасня]]
[[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>s46p9la6yv758em1gqv3ad0w4vd9tyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Багданавіч Ольбрэхт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682227</id>
    <revision>
      <id>5209483</id>
      <parentid>5155834</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="eia3o2oq9197xo86ph1tldxsnf1hesn" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Андрэй Багданавіч Ольбрэхт''' (нар. {{ДН|12|1|1971}}, [[Мінск]]) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. Цяжкі форвард. Майстар спорту СССР.

== Кар’ера ==
У 7 гадоў упершыню прыйшоў на трэніроўку ў спартыўную школу Мінска. Першы трэнер — Уладэімір Пятровіч Рассека. Пасля 3 гадоў заняткаў быў залічаны ў спартклас. Скончыў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву]] па спецыялізацыі «трэнер па баскетболе».

Гуляў у складзе клубаў [[ЦСКА Масква (баскетбольны клуб)|ЦСКА]] і «Дынама» (Масква). Гуляў ён і за баскетбольны клуб [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]], а пазней быў трэнерам каманды.

З 2011 года працуе трэнерам-выкладчыкам [[Асіповіцкая раённая ДЮСШ|Асіповіцкай ДзЮСШ]]. Адна з яго вучаніц [[Лізавета Вітальеўна Трашчынская|Лізавета Трашчынская]] выступала на чэмпіянаце Еўропы U-18&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gzt-akray.by/osipovichi/2021/03/osipovchanin-andrej-olbreht-uzhe-bolee-40-let-v-sporte/ |title=Осиповчанин Андрей Ольбрехт уже более 40 лет в спорте |access-date=8 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411032514/https://gzt-akray.by/osipovichi/2021/03/osipovchanin-andrej-olbreht-uzhe-bolee-40-let-v-sporte/ |archivedate=11 красавіка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У складзе юніёрскай зборнай СССР выступаў на чэмпіянаце Еўропы (U-18)-1990 (2-е месца) і на чэмпіянаце свету (U-19)-1991 (9-е месца)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20OLBREKHT/pid/8706/_//players.html |title=Andrei OLBREKHT |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081836/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20OLBREKHT/pid/8706/_//players.html |archive-date=18 сакавіка 2024 |access-date=18 сакавіка 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, у складзе моладзевай зборнай СНД — на чэмпіянаце Еўропы (U-22)-1992 (7-е месца)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20OLBEKHT/pid/500949/_//players.html |title=Andrei OLBEKHT |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318081330/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20OLBEKHT/pid/500949/_//players.html |archive-date=18 сакавіка 2024 |access-date=18 сакавіка 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера баскетбаліста ==
* 1989—1991 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]
* 1991—1993 — [[ЦСКА Масква (баскетбольны клуб)|ЦСКА (Масква, СССР / Расія)]]
* 1993—1995 — Дынама (Масква, Расія)
* 1995—1996 — Дынама (Новасібірск, Расія)
* 1996—1998 — Дынама (Масква, Расія)
* 1998—2000 — Шахцёр (Іркуцк, Расія)
* 2000—2002 — Лакаматыў (Новасібірск, Расія)
* 2002—2005 — Отрар (Алматы, Казахстан)
* 2005 — Барс (Петрапаўлаўск, Казахстан)
* 2005—2007 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]
* 2010—2011 — Сокал (Ліда)
* 2011—2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]]
* 2012—2013 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]] (''гуляючы галоўны трэнер'')

== Кар’ера трэнера ==
* 2007—2009 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]
* 2012—2013 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]] (''гуляючы галоўны трэнер'')
* 2013—2014 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]]

== Дасягненні ==
=== У якасці баскетбаліста ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|Чэмпіён Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 1992|1992]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|чэмпіянату Расіі]] (1): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Eўропы па баскетболе сярод юніёраў U-18|чэмпіянату Eўропы сярод юніёраў (U-18)]] (1): [[Чэмпіянат Eўропы па баскетболе сярод юніёраў U-18 1990|1990]].
=== У якасці трэнера ===
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/players/130990 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240318081330/https://russiabasket.ru/players/130990 |date=18 сакавіка 2024 }}
* [https://cskabasket.ru/team/player/6818/ Профіль на сайце БК ЦСКА]
* [https://basketball.realgm.com/player/Andrei-Olbrecht/Summary/39161 Профіль на сайце basketball.realgm.com]
* [https://www.proballers.com/basketball/player/55361/andrei-olbrecht Профіль на сайце proballers.com]
* [https://www.sb.by/articles/basketbol-na-polstavki.html Баскетбол на полставки]
* [https://pressball.by/blog/pressball/75181/ ВТОРАЯ МОЛОДОСТЬ]
* [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5810-veterany-basketbola-razygrali-prizy-turnira-andreya-olbrekhta ВЕТЕРАНЫ БАСКЕТБОЛА РАЗЫГРАЛИ ПРИЗЫ ТУРНИРА АНДРЕЯ ОЛЬБРЕХТА]

{{DEFAULTSORT:Ольбрэхт Андрэй Багданавіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]]
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі РТІ]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЦСКА Масква (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Дынама» Масква (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Свіслачы» Асіповічы]]</text>
      <sha1>eia3o2oq9197xo86ph1tldxsnf1hesn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Вітальевіч Вашкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683694</id>
    <revision>
      <id>5209495</id>
      <parentid>5052437</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T00:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9637" sha1="5lnpk1kbnmyrlbifnt7oijoxhrcbpq7" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
{{цёзкі2|Вашкевіч}}
'''Антон Вітальевіч Вашкевіч''' (нар. {{ДН|23|3|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006» (да 2006 года — СДзЮШАР №10). Першыя трэнеры — Сяргей Уладзіміравіч Крукаў і [[Сяргей Шайкоўскі|Сяргей Іванавіч Шайкоўскі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=13 мая 2022 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пачаў сваю прафесійную кар’еру ў сезоне 2010/11 у другой камандзе «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006]]», і працягнуў бараніць колеры юных «Цмокаў» да 2014 года. У 2014 годзе перабраўся ў [[Тальяці]], дзе выступаў за другую каманду «Чырвоныя крылы». Сезон 2015/16 правёў у складзе «[[Імпульс-БДУІР]]», а сезон 2016/17 — у [[Віцебск|віцебскім]] «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубоне]]».

У ліпені 2017 года заключыў кантракт з клубам «Цмокі-Мінск»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171017105313/http://bc-tsmoki.by/news/cmoki-minsk-padpisali-kantrakt-z-antonam Вітаем навічка «Цмокаў»!]&lt;/ref&gt;. У асноўным выступаў за рэзервовы склад клуба. Перыядычна прыцягваўся ў асноўную каманду на гульні [[Адзіная ліга ВТБ|Адізнай лігі ВТБ]] (у сезонах 2017/18—2018/19 прыняў удзел у 4-х гульнях лігі)&lt;ref&gt;[https://vtb-league.com/ru/player/1689388/?seasonId=98441 Антон Вашкевич]&lt;/ref&gt;. У студзені 2020 года вярнуўся ў «[[Імпульс-БДУІР]]».

Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]]. У складзе баскетбольнай каманды ўніверсітэта неаднаразова станавіўся пераможцам Рэспубліканскай студэнцкай баскетбольнай лігі Беларусі.

== Кар’ера ==
* 2010—2012 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]]
* 2012—2014 — [[Цмокі-Мінск-2]]
* 2014—2015 — Чырвоныя крылы-2 (Тальяці, Расія)
* 2015—2016 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] 
* 2016—2017 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]]
* 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* 2017—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]]
* 2020—2025 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]]
''У Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі''
* 2015—2016 — RVB.by (Мінск)
* з 2025 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]]

== Зборная Беларусі ==
Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую U-16]] (2009—2010), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую U-18]] (2011—2012) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую U-20]] (2014) зборную Беларусі.

У 2016—2019 гадах прыцягваўся ў [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]]. Правёў за нацыянальную зборную 2 афіцыйных гульні ў кваліфікацыі да чэмпіянату свету-2019 у лютым 2018 года — са зборнымі Іспаніі і Славеніі&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Квалификация ЧМ-2019. С испанцами засудили. Словенцев победили! |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/national/101029 |accessdate=4 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204105521/https://www.pressball.by/articles/basketball/national/101029 |archivedate=4 лютага 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У маі 2018 года ў складзе студэнцкай зборнай Беларусі прымаў удзел у Міжнародным студэнцкім баскетбольным кубку&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 |accessdate=4 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 |archivedate=4 лютага 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, дзе беларуская зборная заняла другое месца.

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак| Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.sports.ru/basketball/person/anton-vashkevich/ Профіль на сайце sports.ru]
* [https://basketball.realgm.com/player/Anton-Vashkevich/Summary/39119 Профіль на сайце basketball.realgm.com]
* [https://www.fiba.basketball/en/player/175819/Anton-Vashkevich Профіль на сайце fiba.basketball]
* [https://belarus.basketball/player?player_id=1136193&amp;season_id=122657 Профіль на сайце Беларускай федэрацыі баскетбола]
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Anton-Vashkevich/Belarus/Impuls-BGUIR-Minsk/182774 Профіль на сайце eurobasket.com]
* [https://web.archive.org/web/20220204111022/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/lid_38135_cp/1/pid/78282/q/VASHKEVICH/rpp//_//players.html Профіль на сайце fiba.com]
* [https://www.proballers.com/basketball/player/53015/anton-vashkevich Профіль на сайце proballers.com]
* [https://www.championat.com/basketball/_vtbleague/tournament/2823/players/262606/ Профіль на сайце championat.com]
* [http://nbl.by/draft/draft-players/player/1416.html Профіль на сайце nbl.by]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2012}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вашкевіч Антон}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Імпульса-БДУІР»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Чырвоных Крылаў»]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>5lnpk1kbnmyrlbifnt7oijoxhrcbpq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Уладзіміравіч Дуброўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685041</id>
    <revision>
      <id>5209284</id>
      <parentid>5174966</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18980" sha1="nsntyr3hwdi0xmkaawlcheynraiecl5" xml:space="preserve">{{Пісьменнік|Імя=Алесь Дуброўскі|Арыгінал імя=Аляксандр Уладзіміравіч Дуброўскі|Псеўданімы=Алесь Дуброўскі-Сарочанкаў|Камунікат=https://kamunikat.org/Dubrouski_Alaksandr.html|Дата нараджэння= |Месца нараджэння= |Род дзейнасці= |Жанр= |Дэбют=«Паміж небам і багнаю» (1997)}}{{Цёзкі2|Дуброўскі}}
'''Алéсь Дубрóўскі''', у публікацыях паэзіі '''Алéсь Дубрóўскі-Сарóчанкаў'''; сапр. '''Аляксандр Уладзіміравіч Дуброўскі''' (нар. {{ДН|18|11|1976}}, [[Навагрудак]]) — беларускі [[паэт]], [[філолаг]], [[Багаслоўе|тэолаг]], [[прэсвітар]].

Вершы друкаваліся ў газетах і часопісах, у калектыўных зборніках і анталогіі беларускай паэзіі XX стагоддзя «Краса і сіла».

Аўтар кніг паэзіі «Паміж небам і багнаю» ([[1997]]), «Эстэтыка маўчання» ([[2011]]), «На тонкай нітачцы» ([[2021]]), манаграфіі «Паэтыка [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]]: рытмічная арганізацыя верша» ([[2006]]), зборнікаў багаслоўскіх даследаванняў і рэлігійнай публіцыстыкі, укладальнік вучэбных дапаможнікаў.

Член рэдкалегіі часопіса «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і навуковага савета зборніка міжканфесійных і міждысцыплінарных даследаванняў «[[Збожжа (зборнік)|Збожжа]]».

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 лістапада 1976 г. у [[Навагрудак|Навагрудку]]. З 1981 г. жыве ў [[Мінск]]у.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Алесь Дуброўскі|год=1997|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18801|месца=Мінск|выдавецтва=Дом прэсы|серыя=Бібліятэка часопіса &quot;Маладосць&quot;|загаловак=Паміж небам i багнаю: Вершы, паэма|archive-date=19 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152309/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18801}}&lt;/ref&gt;

Закончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ([[1998]]), магістратуру (1999) і аспірантуру (2002) па кафедры тэорыі літаратуры, Тэалагічны інстытут [[Саюз хрысціян веры евангельскай|Саюза хрысціян веры евангельскай]] у Рэспубліцы Беларусь (2003). [[Кандыдат філалагічных навук]], дацэнт. Доктар [[Багаслоўе|тэалогіі]], [[прэсвітар]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|title=Алесь Дуброўскі-Сарочанкаў|url=https://nov-centr.of.by/personal/dubro%D1%9Eski-sarochanka%D1%9E-ales|author=Інфармацыйна-бібліяграфічны сектара ДУК “Навагрудская раённая бібліятэка”|date=01.02.2019|work=Персаналіі Навагрудскага края|publisher=Навагрудскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці|access-date=19 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152305/https://nov-centr.of.by/personal/dubro%D1%9Eski-sarochanka%D1%9E-ales/|archive-date=19 жніўня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

З 1993 na 1995 год працаваў з перапынкам у рэдакцыі часопіса «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]» (быў старшынёй літаб’яднання і рэдактарам аддзела прозы),&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў школе ([[1998]]), выкладчыкам і загадчыкам вячэрняга аддзялення Тэалагічнага інстытута [[Саюз хрысціян веры евангельскай|Саюза хрысціян веры евангельскай]] у Рэспубліцы Беларусь (2000—2004), дацэнтам кафедры журналістыкі [[Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва|Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва]] (2005—2010), дацэнтам кафедры медыялінгвістыкі і рэдагавання факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (2010—2021).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Асноўныя напрамкі навуковых даследаванняў: [[вершазнаўства]], функцыянальная [[стылістыка]], тэорыя рэдагавання.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Александр Владимирович Дубровский - Aliaksandr U. Dubrouski|url=http://medialing.spbu.ru/part13/174/177.html|date=2018|work=Медиалингвистика XXI век|publisher=Санкт-Петербургский государственный университет|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152303/http://medialing.spbu.ru/part13/174/177.html|archive-date=19 жніўня 2021|access-date=19 жніўня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Член рэдкалегіі часопіса «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і навуковага савета зборніка міжканфесійных і міждысцыплінарных даследаванняў «[[Збожжа (зборнік)|Збожжа]]»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Збожжа: зборнік міжканфесійных і міждысцыплінарных даследванняў. Выпуск 1. Царква, рэформы і Рэфармацыя|url=http://ecumena.by/wp-content/uploads/2020/10/Zbozza1.pdf|date=2019|publisher=Мінск: Медысонт|access-date=19 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152305/http://ecumena.by/wp-content/uploads/2020/10/Zbozza1.pdf|archive-date=19 жніўня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратурная творчасць ==
Вершы друкаваліся ў газетах і часопісах «[[Чырвоная змена]]» (дэбютная публікацыя ў 1992 годзе), «[[Літаратура і мастацтва]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Нёман (1945)|Нёман]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і іншых, у калектыўных зборніках і анталогіі беларускай паэзіі XX стагоддзя «Краса і сіла».

Першы зборнік — «Паміж небам і багнаю» (1997) — выйшаў у [[Бібліятэка часопіса «Маладосць»|Бібліятэцы часопіса «Маладосць»]]. Падзел кнігі на раздзелы зроблены паводле храналагічнага прынцыпу — згодна з часам напісання вершаў — i паводле канцэпцыі кнігі — згодна з логікай духоўнага развіцця лірычнага героя.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Паміж небам i багнаю|url=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18801|work=Камунікат беларуская інтэрнэт-бібліятэка|access-date=19 жніўня 2021|archive-date=19 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152309/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18801|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Другая кніга — «Эстэтыка маўчання» (2011) — адрозніваецца шырынёй дыяпазону інтанацый: ад іроніі (раздзел «Пародыі без арыгіналаў») да філасофска-багаслоўскай сур’ёзнасці (лірычная паэма «Новае неба»). Праз усю кнігу праходзіць матыў Слова і маўчання.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; На думку паэткі [[Віка Трэнас|Вікі Трэнас]], «галоўнае ў кнізе — адчуванне няспыннага працэсу мыслення і вельмі датклівага стаўлення да Слова, бо з Яго, як вядома з Бібліі, усё і пачалося.»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Калі маўчанне — золата|url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2011-45.pdf|author=Віка Трэнас|date=11 лістапада 2011|work=Літаратура і мастацтва №45 ([[4640]]), стар. 4.|access-date=19 жніўня 2021|archive-date=19 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819152304/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2011-45.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Кніга паэзіі «На тонкай нітачцы» выйшла ў 2021 годзе ў выдавецтве «[[Галіяфы]]». Яна спалучае ў сабе непасрэднасць светасузірання з глыбінёй філасофскіх абагульненняў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2021-ы ў кнігах. Літаратурны каляндар: люты|url=https://www.svaboda.org/a/31087702.html|publisher=Радыё Свабода|date=06 люты 2021}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе выйшаў зборнік «Літургія часу», у якім біблейская сімволіка робіцца мовай для гаворкі пра сучаснасць.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.skarynapress.com/knihi/liturhija-casu|title=Скарына ❖ Skaryna Press - Літургія часу|website=www.skarynapress.com|access-date=2023-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230903121615/https://www.skarynapress.com/knihi/liturhija-casu|archive-date=3 верасня 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taubinpoetry/by/criticism/dubrouski-liturgija-czasu|title=Цуд нязручнасці|author=Міхаліна Мароз|website=Taubin|access-date=2023-09-03}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

Вершы перакладаліся на рускую і італьянскую&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.writeupbooks.com/wp-content/uploads/2024/11/059-interno-24_ottobre_24.pdf|аўтар=Alessandro Achilli, Giulia De Florio, Maya Halavanava, Massimo Maurizio, Dmitrij Strocev|загаловак=Il mondo è finito e noi invece no. Antologia della poesia bielorussa del XXI secolo|год=2024|месца=Рым|выдавецтва=WriteUp Books|старонкі=121–125|старонак=338|isbn=979-12-5544-059-8}}&lt;/ref&gt; мовы.

== Багаслоўе ==
Тэма доктарскай дысертацыі па тэалогіі — «Пратэстанцкі фундаменталізм на постсавецкай прасторы: багаслоўская рэфлексія і перспектывы пераадолення» (2015).

Асноўны змест багаслоўскіх тэкстаў А. Дуброўскага — крытыка пратэстанцкага [[фундаменталізм]]у і даследаванні на памежжы [[літаратуразнаўства]] і [[Багаслоўе|тэалогіі]], напрыклад, кніга «Религия, преодолевающая себя». Фундаменталізму, у прыватнасці, прысвечана кніга «Ревность по вере? Два взгляда на фундаментализм», напісаная ў суаўтарстве са святаром Цімафеем Алфёравым. У ёй А. Дуброўскі разглядае праблему пратэстанцкага фундаменталізму, у той час як Ц. Алфёраў піша ў тым ліку і пра фундаменталізм у [[Праваслаўная царква|праваслаўі]].

Найбольшы ўплыў на аўтара зрабілі працы [[Паўль Ціліх|Паўля Ціліха]], [[Ганс Кюнг|Ганса Кюнга]], [[Іяхім Ераміяс|Іяхіма Ераміяса]], [[Джэймс Дан|Джэймса Дана]], [[Дэвід Бош|Дэвіда Боша]], [[Нікалас Томас Райт|Н. Т. Райта]]; у пэўнай ступені — [[Карл Барт|Карла Барта]], [[Дытрых Банхёфер|Дытрыха Банхёфера]], [[Рудольф Бультман|Рудольфа Бультмана]] і інш.

Таксама А. Дуброўскі актыўна звяртаецца да [[Казань (жанр)|казані]]. Найбольш публікацый у гэтым жанры — у пецярбургскай газеце «Мирт»,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Алесь Дубровский|url=https://gazeta.mirt.ru/avtory/post-177/|publisher=Интернет-газета «Мирт»|language=ru}}&lt;/ref&gt; а таксама на старонцы аўтара ў Фейсбуку.

== Кнігі ==
* {{кніга|год=1997|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=18801-1.pdf&amp;pubref=18801|тыраж=500|series=Бібліятэка часопіса &quot;Маладосць&quot;, 3(105)|старонак=32|выдавецтва=Дом прэсы|месца=Мінск|аўтар=Алесь Дуброўскі|загаловак=Паміж небам і багнаю: Вершы, паэма}}
* {{кніга|год=2006|месца=Мінск|выдавецтва=Рэйплац|загаловак=Паэтыка Рыгора Барадуліна: рытмічная арганізацыя верша|аўтар=А. У. Дуброўскі|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=18040-1.pdf&amp;pubref=18040|isbn=985-90065-1-2|тыраж=100|старонак=128}}
* {{кніга|аўтар=Дубровский, А. В.|год=2007|выдавецтва=Иппокрена|старонак=75|загаловак=Русская литература. Учебно-методическое пособие|location=Минск}}
* {{кніга|аўтар=Алесь Дубровский|загаловак=Религия, преодолевающая себя|выдавецтва=Духовное возрождение|месца=Ирпень|isbn=978-966-438-346-9|старонак=167|year=2011|спасылка=https://equalibra.org/ru/book/religiya-preodolevayuschaya-sebya/}}
* {{кніга|год=2011|загаловак=Эстэтыка маўчання: вершы, паэма|аўтар=Алесь Дуброўскі-Сарочанкаў|месца=Мінск|выдавецтва=Кнігазбор|isbn=978-985-7007-02-8|тыраж=300|серыя=Кнігарня пісьменніка ; вып. 14|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=18774-1.pdf&amp;pubref=18774|старонак=86}}
* {{кніга|загаловак=Ревность по вере? Два взгляда на фундаментализм|аўтар=Тимофей Алферов, Алесь Дубровский|год=2013|месца=Киев|выдавецтва=Книгоноша|isbn=978-966-2615-41-8|старонак=168|серыя=Диалог традиций|спасылка=https://equalibra.org/ru/book/revnost-po-vere-dva-vzglyada-na-fundamentalizm/}}
* {{кніга|год=2013|isbn=978-985-518-949-8|выдавецтва=БДУ|старонак=100|тыраж=120|аўтар=А.У. Дуброўскі (уклад.), Г.І. Басавай (рэд.)|загаловак=Культура маўлення}}
* {{кніга|год=2021|загаловак=На тонкай нітачцы: вершы|аўтар=Алесь Дуброўскі-Сарочанкаў|спасылка=http://halijafy.by/krama/dubrouski-sarochankau-ales-na-tonkaj-nitachtsy|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонак=86|isbn=978-985-7209-71-2}}
* {{Кніга|спасылка=https://skarynapress.com/kniharnia/liturhija-casu/|аўтар=Дуброўскі-Сарочанкаў, Алесь|загаловак=Літургія часу|год=2023|месца=Лондан|выдавецтва=Skaryna Press|старонак=80|isbn=978-1-915601-08-7}}
* {{Кніга|спасылка=https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601445/|аўтар=Дуброўскі-Сарочанкаў Алесь|загаловак=Пешшу: вершы|год=2025|месца=Лондан|выдавецтва=Skaryna Press|старонак=148|isbn=978-1-915601-44-5}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://nov-centr.of.by/personal/dubroўski-sarochankaў-ales/ Персанальная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201206015254/https://nov-centr.of.by/personal/dubro%D1%9Eski-sarochanka%D1%9E-ales/ |date=6 снежня 2020 }} на сайце «Персаналіі Навагрудскага края»
* [https://www.elibrary.ru/author_items.asp?authorid=826575 Персанальная старонка]{{Недаступная спасылка}} на сайце навуковай электроннай бібліятэкі eLibrary.ru
* [https://kamunikat.org/Dubrouski_Alaksandr.html Персанальная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303062236/http://kamunikat.org/Dubrouski_Alaksandr.html |date=3 сакавіка 2021 }} на сайце «Беларуская інтэрнэт-бібліятэка Камунікат»

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дуброўскі Алесь}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Багасловы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]]</text>
      <sha1>nsntyr3hwdi0xmkaawlcheynraiecl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Віталевіч Крыванос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690125</id>
    <revision>
      <id>5209485</id>
      <parentid>5149532</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T22:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11709" sha1="8anxbf1f7cn2jonzf9b2fm3nefkx0fn" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Крыванос}}
{{Баскетбаліст}}
'''Андрэй Віталевіч Крыванос''' (нар. {{ДН|22|3|1975}}, [[Магілёў]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. Гуляў на пазіцыі атакуючага абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]] (1993—2007)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20KRIVONOS/pid//_//players.html |title=Andrei KRIVONOS |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321090512/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20KRIVONOS/pid//_//players.html |archive-date=21 сакавіка 2024 |access-date=21 сакавіка 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
Баскетболам пачаў займацца ў 1987 годзе ў [[Магілёўская гарадская СДЮШАР № 5|магілёўскай ДзЮСШ-5]], першым трэнерам быў Аляксандр Міхайлавіч Гуляеў.

Выступаў за каманды: [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] (1992—1993, 1994—1995), [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] (1993—1994), «Джордж Вашынгтон Калоніялнс» (NCAA, 1995—1998), «Унія» ([[Тарнаў]], Польшча, 1998—1999, 2000), «[[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]» ([[Магілёў]], 1999—2000, 2004—2005, 2006—2007), «Шахцёр» ([[Іркуцк]], Расія, 2000—2001), «[[Чарні Слупск]]» ([[Слупск]], Польшча, 2001—2003), «[[Асторыя Быдгашч (баскетбольны клуб)|Асторыя]]» ([[Быдгашч]], Польшча, 2003), «[[Гродна-93]]» (2005—2006).

Трохразовы чэмпіён (1993—1995) і сярэбраны прызёр (2006) першынства Беларусі. MVP «Матча зорак-2005». У складзе нацыянальнай зборнай Беларусі правёў 54 афіцыйныя матчы. Шматгадовы капітан зборнай. Чэмпіён моладзевага першынства Еўропы (1994) у складзе зборнай Беларусі U-22. Удзельнік юнацкага чэмпіянату Еўропы-1991 у складзе зборнай СССР U-16 (5-е месца). З лістапада 2007 года — трэнер моладзевай каманды «Слупска». У 2008—2013 гадах і ў лютым—лістападзе 2014 года — галоўны трэнер клуба [[Мінск (баскетбольны клуб)|«Мінск-2006» / «Цмокі-Мінск»]] (у чэрвені 2013—лютым 2014 года і з лістападу 2014 па 2017 год — другі трэнер). З 2017 года — галоўны трэнер клуба «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]».

У 2011—2012 гадах быў галоўным трэнерам [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|беларускай нацыянальнай каманды]]&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/0066993 В мужской сборной Беларуси по баскетболу меняется главный тренер]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/news/andrey-vitalevich-krivonos-pokidaet-post-starshego-trenera-muzhskoy-nacionalnoy-sbornoy-po-basketboly АНДРЕЙ ВИТАЛЬЕВИЧ КРИВОНОС ПОКИДАЕТ ПОСТ СТАРШЕГО ТРЕНЕРА МУЖСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ ПО БАСКЕТБОЛУ]&lt;/ref&gt;. У 2010—2011, 2016—2017 і з 2019 года — другі трэнер нацыянальнай зборнай&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/sbornye/muzhskie-sbornye/natsionalnaya-komanda-istoriya НАЦИОНАЛЬНАЯ КОМАНДА (ИСТОРИЯ)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://minsknews.by/na-post-glavnogo-trenera-muzhskoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu-naznachen-rostislav-vergun/ |title=На пост главного тренера мужской сборной Беларуси по баскетболу назначен Ростислав Вергун |access-date=18 студзеня 2024 |archive-date=21 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321040932/https://minsknews.by/na-post-glavnogo-trenera-muzhskoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu-naznachen-rostislav-vergun/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Дасягненні ==
=== У якасці баскетбаліста === 
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў|Чэмпіён Еўропы сярод моладзевых камандаў]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў 1994|1994]].
=== У якасці трэнера ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Еўразійская баскетбольная ліга|Еўразійскай лігі]] (1): [[Еўразійская баскетбольная ліга 2019/2020|2019/2020]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://vk.com/wall-183914836_4883 ЮБИЛЕЙ. Андрей КРИВОНОС]
* [https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/24552 Андрей Кривонос: учусь, как научить других] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018064520/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/24552 |date=18 кастрычніка 2021 }}
{{Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1994}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2013}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Крыванос Андрэй Віталевіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Асторыі» Быдгашч]]
[[Катэгорыя:Ігракі РТІ]]
[[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Чарні» Слупск]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Уніі» Тарнаў]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Барысфена» Магілёў]]
[[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Іркута» Іркуцк]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>8anxbf1f7cn2jonzf9b2fm3nefkx0fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрай Месараш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690857</id>
    <revision>
      <id>5209472</id>
      <parentid>3949477</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="fpx6wyua1gjliugbcohmhkilx4kl0id" xml:space="preserve">{{Хакеіст2}}
'''А́ндрай Ме́сараш''' ({{lang-sk|Andrej Meszároš}}; {{ДН|13|10|1985}} года, [[Поваска Быстрыца]], [[Чэхаславакія]]) — славацкі хакеіст, ігрок клуба «[[ХК Сібір Новасібірск|Сібір]]» і [[Зборная Славакіі па хакеі з шайбай|нацыянальнай зборнай Славакіі]]. У [[2004]] годзе на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] быў абраны ў пад агульным 23 нумарам клубам «[[Атава Сенатарз]]», акрамя таго выступаў за клубы НХЛ «[[Тампа Бей Лайтнінг]]», «[[Філадэльфія Флаерз]]», «[[Бостан Бруінз]]». У [[НХЛ у сезоне 2006—2007 гадоў|сезоне 2006—2007 гадоў]] разам з «сенатарамі» дайшоў да фіналу [[Кубак Стэнлі|Кубка Стэнлі]], аднак мацней былі хакеісты клуба «[[Анагайм Дакс]]».

За [[Зборная Славакіі па хакеі з шайбай|нацыянальную зборную Славакіі]] дэбютаваў на [[Чэмпіянат свету па футболе 2004 года|чэмпіянаце свету 2004 года]], дзе зарабіў 1 пункт у матчы за 3-е месца спраць [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|зборнай ЗША]]. Браў удзел у некалькіх алімпійскіх турнірах у складзе алімпійскай зборнай.

== Дасягненні ==
* [[Славацкая экстраліга|Чэмпіён Славакіі]]: 2004

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20150919043824/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8471236 Старонка] на NHL.com
* [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=78465 Старонка] на The Internet Hockey Database

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Месараш Андрай}}
[[Катэгорыя:Хакеісты Славакіі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Славакіі па хакеі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ХК Дукла Трэнчын]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Ванкувер Джайэнтс»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Атава Сенатарз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Тампа Бэй Лайтнінг»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Філадэльфія Флаерз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Бостан Бруінз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Бафала Сейбрз»]]
[[Катэгорыя:Ігракі ХК Сібір Новасібірск]]
[[Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 года]]
[[Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года]]
[[Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]]
[[Катэгорыя:Ігракі ХК Слован Браціслава]]</text>
      <sha1>fpx6wyua1gjliugbcohmhkilx4kl0id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>692392</id>
    <revision>
      <id>5209290</id>
      <parentid>4985190</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="d818jhavn2oakdk1evy3vkvs66rtloi" xml:space="preserve">{{Канфлікт
|Назва = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
|колер     = lightsteelblue
|Бітвы    = [[Канфлікт у Ароміі|Аромія]] • [[Арома-самалійскія сутыкненні|Аромія і Самалі]] • [[Сутыкненні паміж Гуджы і Гедэа|Гуджы і Гедэа]] • [[Спроба перавароту ў Амхара|Бахр-Дар]] • [[Канфлікт у Бенішангуль-Гумуз|Бенішангуль-Гумуз]] • [[Тыграйскі канфлікт|Тыграй (1)]] • [[Афара-самалійскія сутыкненні|Афар і Самалі]] • [[Сутыкненні ў Атае|Атае]] • [[Сумеснае наступленне САТ і ВАА|САТ і ВАА]] • [[Канфлікт у Амхары|Амхара]] • [[Пераварот у Тыграі (2024)|Тыграй (2)]] • [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|Наступленне АНСЭВ]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]]
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Эфіопія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d818jhavn2oakdk1evy3vkvs66rtloi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209291</id>
      <parentid>5209290</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="9cho5psdlfmfo8dr9msqakiddkn0pn3" xml:space="preserve">{{Канфлікт
|Назва = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
|колер     = lightsteelblue
|Бітвы    = [[Канфлікт у Ароміі|Аромія]] • [[Арома-самалійскія сутыкненні|Аромія і Самалі]] • [[Сутыкненні паміж Гуджы і Гедэа|Гуджы і Гедэа]] • [[Спроба перавароту ў Амхара|Бахр-Дар]] • [[Канфлікт у Бенішангуль-Гумуз|Бенішангуль-Гумуз]] • [[Тыграйскі канфлікт|Тыграй (1)]] • [[Афара-самалійскія сутыкненні|Афар і Самалі]] • [[Сутыкненні ў Атае|Атае]] • [[Сумеснае наступленне САТ і ВАА|САТ і ВАА]] • [[Канфлікт у Амхары|Амхара]] • [[Пераварот у Тыграі (2024)|Тыграй (2)]] • [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|АНСЭВ]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]]
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Эфіопія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9cho5psdlfmfo8dr9msqakiddkn0pn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Англійская каланізацыя Амерыкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704422</id>
    <revision>
      <id>5209467</id>
      <parentid>4959694</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36256" sha1="lg0bae4s0regcezdf82vuynri6si690" xml:space="preserve">[[Файл:Colonias_europea_en_América_siglo_XVI-XVIII.png|міні|Еўрапейскія калоніі ў Амерыцы (XVI—XVIII ст.).]]
'''Англійская каланізацыя Амерыкі''' — засяленне [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] выхадцамі з [[Англія|Англіі]] (з [[1707|1707 года]] — з [[Каралеўства Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], потым, з 1801, —  [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]]).

== Першыя спробы ==
Ідэолагам англійскай каланізацыі Паўночнай Амерыкі выступіў вядомы [[капелан]] [[Гаклюйт]]. У [[1585]] і [[1587|1587 гадах]] сэр [[Уолтэр Рэйлі|Уолтар Рэлі]] па загадзе Каралевы Англіі [[Лізавета I|Лізаветы I]] распачаў дзве спробы заснаваць сталае селішча ў Паўночнай Амерыцы. Выведвальная экспедыцыя дасягнула амерыканскага берага ў [[1584|1584 годзе]] і назвала адкрытае ўзбярэжжа &quot;Вірджынія&quot;.{{Lang-en|Virginia}} — «Некранутая») у гонар «каралевы-нявінніцы» [[Лізавета I|Лізаветы I]], якая ніколі не выходзіла замуж. Абедзве спробы скончыліся няўдачай — першая [[Раанок|калонія]], заснаваная на востраве [[Раанок (востраў)|Раанок]] недалёка ад узбярэжжа Віргініі, апынулася на мяжы гібелі з-за нападаў [[Індзейцы|індзейцаў]] і недахопу прыпасаў і была эвакуіравана [[Фрэнсіс Дрэйк|сэрам Фрэнсісам Дрэйкам]] у красавіку [[1587|1587 года]]. У ліпені таго ж года на востраў высадзілася другая экспедыцыя каланістаў колькасцю 117 чалавек. Планавалася, што ўвесну [[1588|1588 гады]] ў калонію прыбудуць караблі са рыштункам і харчам. Аднак з розных прычын экспедыцыя забеспячэння затрымалася амаль на паўтара года. Калі яна прыбыла на месца, усе пабудовы каланістаў былі ў цэласці, аднак ніякіх слядоў людзей, за выключэннем рэштак аднаго чалавека, знойдзена не было. Дакладны лёс каланістаў не ўсталяваны дагэтуль&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/archive/fora/search.htm Информация о «Потерянной Колонии» на сайте Службы Национальных Парков США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192048/http://www.nps.gov/archive/fora/search.htm |date=30 чэрвеня 2008 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] ў справу ўступіў прыватны капітал. У [[1605|1605 годзе]] адразу дзве акцыянерныя кампаніі атрымалі ад караля [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]] ліцэнзіі на падставу калоній у Віргініі. Варта ўлічваць, што ў той час тэрмінам &quot;Віргінія&quot; абазначалася ўся тэрыторыя паўночнаамерыканскага [[Кантынент|кантынента]]. Першая з кампаній — «[[Лонданская кампанія|Лонданская Віргінская кампанія]]» – атрымала правы на паўднёвую, другая — «[[Плімуцкая кампанія]]» — на паўночную частку кантынента. Нягледзячы на тое, што афіцыйна абедзве кампаніі абвяшчалі асноўнай мэтай распаўсюджванне [[хрысціянства]], атрыманая ліцэнзія даравала ім права «шукаць і здабываць усімі спосабамі [[золата]], [[Серабро|срэбра]] і [[медзь]]».

20 снежня [[1606|1606 года]] каланісты адправіліся ў плаванне на борце трох судоў і пасля цяжкага, амаль пяцімесячнага плавання, падчас якога некалькі дзясяткаў людзей памерла ад голаду і хвароб, у маі [[1607|1607 года]] дасягнулі [[Чэсапікскі заліў|Чэсапіцкай Бухты]]. На працягу наступнага месяца імі быў пабудаваны драўляны форт, названы ў гонар караля Форт Джэймс (ангельскае вымаўленне імя Якаў). Пазней форт быў перайменаваны ў [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаун]] — першае сталае брытанскае селішча ў Амерыцы&lt;ref&gt;[http://www.jamestowne.org/chronology.htm Хронология поселения на сайте исторического общества Джеймстауна] {{Архівавана}} {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stamp_US_1907_1c_Jamestown.jpg|міні|Амерыканская [[Паштовая марка|марка]], выпушчаная да трохсотгоддзя заснавання [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстауна]]]]
Афіцыйная [[гістарыяграфія]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] лічыць [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўн]] калыскай краіны, гісторыя паселішча і яго лідэра - капітана [[Сміт, Джон (капітан)|Джона Сміта]] асветлена ў шматлікіх сур'ёзных даследаваннях і мастацкіх творах. Апошнія, як правіла, ідэалізуюць гісторыю горада (напрыклад [[Пакахонтас (мультфільм, 1995)|папулярны мультфільм «Пакахонтас»]]). У сапраўднасці першыя гады калоніі былі надзвычай цяжкімі, у галодную зіму [[1609]]-[[1610]] гг. з 500 каланістаў у жывых засталося не больш за 60, і, па некаторых сведчаннях&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.history.org/Foundation/journal/Winter07/jamestownSide.cfm |title=Исторический журнал Colonial Williamsburg Journal |access-date=26 сакавіка 2022 |archive-date=26 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626101233/http://www.history.org/Foundation/journal/Winter07/jamestownSide.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, выжылыя былі вымушаныя звярнуцца да [[Канібалізм|канібалізму]], каб перажыць голад.

У наступныя гады, калі пытанне фізічнага выжывання ўжо не стаяла гэтак востра, двума найважнейшымі праблемамі былі напружаныя адносіны з [[Індзейцы|карэнным насельніцтвам]] і эканамічная мэтазгоднасць існавання калоніі. Да расчаравання акцыянераў «Лонданскай кампаніі», ні золата, ні срэбра каланістамі знойдзена не было, і асноўным таварам, якія вырабляліся на экспарт, была карабельная драўніна. Нягледзячы на тое, што гэты тавар карыстаўся пэўным попытам у метраполіі, парадкам знясіліў свае лясы, прыбытак, як і ад іншых спроб гаспадарчай дзейнасці, была мінімальнай&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/archive/colo/Jthanout/VACompany.html Информация о «Лондонской Вирджинской Компании» на сайте Службы Национальных Парков США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071212053916/http://www.nps.gov/archive/colo/Jthanout/VACompany.html |date=12 снежня 2007 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 

Сітуацыя змянілася ў [[1612|1612 годзе]], калі фермеру і землеўладальніку Джону Рольфу ({{Lang-en|[[:en:John Rolfe (English settler)|John Rolfe]]}}) атрымалася скрыжаваць мясцовы гатунак [[Тытунь|тытуню]], які гадуецца індзейцамі, з гатункамі, завезенымі з [[Бермудскія астравы|Бярмудзкіх выспаў]]. Атрыманыя [[Гібрыд|гібрыды]] былі добра прыстасаваны да Вірджынскага [[Клімат|клімату]] і ў той жа час адказвалі густам ангельскіх спажыўцоў. Калонія набыла крыніцу надзейнага даходу і на доўгія гады тытунь стаў асновай эканомікі і экспарту Вірджыніі, а словазлучэнні «вірджынскі тытунь», «вірджынская сумесь» ужываюцца ў якасці характарыстык тытунёвых вырабаў і дагэтуль&lt;ref name=&quot;t1&quot;&gt;[http://www.apva.org/history/jrolfe.html Информация на сайте общества охраны памятников и истории Виргинии] {{Wayback}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://memory.loc.gov/learn/features/timeline/colonial/virginia/staple.html Доклад Капитана Пауэла, Библиотека Конгресса США]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Праз пяць гадоў экспарт тытуню склаў 20 000 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунтаў]], яшчэ праз год ён быў падвоены, а да [[1629|1629 года]] дасягнуў 500 000 фунтаў&lt;ref name=&quot;t1&quot; /&gt;. Джон Рольф аказаў яшчэ адну паслугу калоніі: у [[1614|1614 годзе]] яму ўдалося дамовіцца аб міры з мясцовым індзейскім правадыром. Мірны дагавор быў змацаваны шлюбам паміж Рольфам і дачкой правадыра, [[Пакахонтас]].

У [[1619|1619 годзе]] адбыліся дзве падзеі, якія аказалі істотны ўплыў на ўсю далейшую гісторыю ЗША. У гэтым годзе губернатар Джордж Ярдлі ({{Lang-en|[[:en:George Yeardley|George Yeardley]]}}) прыняў рашэнне перадаць частку ўлады [[Палата Бюргераў|Палаце Бюргераў]], заснаваўшы тым самым першы ў [[Новы Свет|Новым Свеце]] выбарны заканадаўчы збор. Першае паседжанне рады адбылося [[30 ліпеня]] 1619 года&lt;ref&gt;http://www.nps.gov/archive/colo/Jthanout/1stASSLY.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071217053654/http://www.nps.gov/archive/colo/Jthanout/1stASSLY.html |date=17 снежня 2007 }} Информация на сайте Службы Национальных Парков США]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе каланістамі была набыта невялікая група [[Негроідная раса|афрыканцаў]] [[Ангола|ангольскага]] паходжання. Хоць фармальна яны не былі [[Рабства|рабамі]], а мелі працяглыя кантракты без права скасавання, з гэтай падзеі прынята адлічваць гісторыю рабаўладання ў Амерыцы&lt;ref&gt;[http://www.apva.org/history/index.html Информация на сайте общества охраны памятников и истории Виргинии] {{Архівавана}}&lt;/ref&gt;.

У [[1622|1622 годзе]] амаль чвэрць насельніцтва калоніі была знішчана паўсталымі індзейцамі. У [[1624|1624 годзе]] ліцэнзія Лонданскай Кампаніі, справы якой прыйшлі ў заняпад, была адклікана, і з гэтага часу Віргінія становіцца каралеўскай калоніяй. Губернатар прызначаўся каралём, аднак рада калоніі захавала значныя паўнамоцтвы.

== Засяленне Новай Англіі ==
[[Файл:Mayflower_in_Plymouth_Harbor,_by_William_Halsall.jpg|міні|Карабель «[[Мейфлаўэр|Мэйфлаўэр]]», які перавёз « [[Бацькі-пілігрымы|бацькоў-пілігрымаў]] » у Новы Свет. {{Nobr|''{{iw|Халсалл, Уильям|Уильям Халсал||William Halsall}}, [[1882]]}}]]
У [[Верасень|верасні]] [[1620|1620 года]] на Атлантычнае ўзбярэжжа [[Масачусетс|Масачусэтса]] прыбыў карабель &quot;[[Мейфлаўэр|Мэйфлаўэр]]&quot; са 102 [[Пурытанства|пурытанамі]]-[[Кальвінізм|кальвіністамі]] (&quot;[[бацькі-пілігрымы]] &quot;). Гэта падзея лічыцца пачаткам мэтанакіраванай каланізацыі англічанамі кантынента. Яны заключылі паміж сабой пагадненне, якое атрымала назву [[Мэйфлаўэрская дамова|Мэйфлаўэрскага]]. У ім знайшлі адлюстраванне ў самай агульнай форме ўяўлення першых амерыканскіх каланістаў аб [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], [[Мясцовае самакіраванне|самакіраванні]] і грамадзянскіх свабодах. Пазней былі заключаны аналагічныя пагадненні паміж каланістамі [[Канектыкут|Канэктыкута]], [[Нью-Гэмпшыр|Нью-Гэмпшыра]] і [[Род-Айленд|Род-Айленда]].

Пасля [[1630|1630 года]] ў Плімуцкай калоніі — першай калоніі [[Новая Англія|Новай Англіі]], якая стала пазней калоніяй Масачусецкага заліва, новыя ангельскія перасяленцы-пурытане заснавалі не менш за тузін невялікіх мястэчкаў. Іміграцыйная хваля [[1630]]-[[1643|1643 гадоў]] даставіла ў Новую Англію каля 20 тысяч чалавек, яшчэ не менш за 45 тысяч пасяліліся ў калоніях амерыканскага поўдня або на астравах [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]].

== Трынаццаць калоній ==
На працягу 75 гадоў пасля з'яўлення ў [[1607|1607 годзе]] першай ангельскай калоніі [[Вірджынія|Віргінія]] паўстала яшчэ 12 калоній — [[Нью-Гэмпшыр]], [[Масачусетс|Масачусэтс]], [[Род-Айленд]], [[Канектыкут|Канэктыкут]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Нью-Джэрсі]], [[Пенсільванія]], [[Дэлавэр]], [[Мэрыленд]], [[Паўночная Караліна|Паўночная]] [[Паўднёвая Караліна|Караліна і]] [[Джорджыя]] плошчай 878 681 км², што складае 10 % ад сучаснай плошчы ЗША.

Першае пакаленне каланістаў мела па 7-8 дзяцей на сярэднюю сям'ю і да 1660 года гэтыя дзеці выраслі і жадалі мець уласныя фермы&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=aw4MbnSCfnMC&amp;pg=PT236&amp;dq=Philbrick,+Mayflower:+The+first+generation+of+settlers+had+averaged+an+astonishing+seven+to+eight+children+per+family,+and+by+the+1660s+those+children+wanted+farms+of+their+own.&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiUipHqzPjZAhWGYpoKHe1ECnYQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=Philbrick%2C%20Mayflower%3A%20The%20first%20generation%20of%20settlers%20had%20averaged%20an%20astonishing%20seven%20to%20eight%20children%20per%20family%2C%20and%20by%20the%201660s%20those%20children%20wanted%20farms%20of%20their%20own.&amp;f=false Nathaniel Philbrick Mayflower: A Story of Courage, Community, and War]&lt;/ref&gt;. Першыя каланісты [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] не адрозніваліся ні адзінымі рэлігійнымі перакананнямі, ні роўным сацыяльным статутам. Напрыклад, незадоўга да [[1775]] г. не менш за трэць насельніцтва [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] ўжо складалі немцы ([[Лютэранства|лютэране]]), [[Менаніцтва|менаніты]] і прадстаўнікі іншых рэлігійных вераванняў і сект. У [[Мэрыленд|Мэрылендзе]] ўладкаваліся ангельскія [[Каталіцтва|каталікі]], у [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліне]] аселі французскія [[гугеноты]]. Шведы засялілі [[Дэлавэр]], польскія, нямецкія і італьянскія рамеснікі аддалі перавагу [[Вірджынія|Вірджыніі]]. З іх ліку фермерамі прыцягваліся наёмныя працоўныя. Каланісты часта аказваліся безабароннымі перад індзейскімі набегамі, адзін з якіх паслужыў у [[1676]] г. штуршком да паўстання ў Віргініі, вядомаму як [[паўстанне Бэкана]]. Паўстанне завяршылася безвынікова пасля нечаканай смерці [[Бэкан, Натаниэль|Бэкана]] ад [[Малярыя|малярыі]] і пакарання 14 найбольш актыўных яго паплечнікаў.
[[Файл:Embarkation_of_the_Pilgrims.jpg|міні|[[Бацькі-пілігрымы]] садзяцца на карабель. {{Nobr|''[[Вейр, Роберт Уолтер|Роберт Вейр]], [[1844]]}}]]
Пачынальна з сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] [[Вялікабрытанія]] імкнулася ўсталяваць поўны кантроль над эканамічнымі аперацыямі амерыканскіх калоній, рэалізуючы схему, пры якой усе прамысловыя тавары (ад металічных гузікаў да рыбалоўчых судоў) імпартаваліся ў калоніі з метраполіі ў абмен на сыравіну і сельскагаспадарчыя тавары. Пры гэтай схеме ангельскія прадпрымальнікі, роўна як і ангельскі ўрад, былі вельмі не зацікаўлены ў развіцці прамысловасці ў калоніях, а таксама ў гандлі калоній з кім бы там ні было, акрамя метраполіі.

Тым часам амерыканская прамысловасць (галоўным чынам у паўночных калоніях) дасягнула значных поспехаў. Асабліва амерыканскія прамыслоўцы атрымалі поспех у пабудове судоў, што дазволіла хутка наладзіць гандаль з [[Вест-Індыя|Вест-Індыяй]] і тым самым знайсці рынак збыту для айчыннай мануфактуры.

[[Парламент Вялікабрытаніі|Англійскі парламент]] палічыў гэтыя поспехі настолькі пагрозлівымі, што ў [[1750|1750 году]] выдаў закон, які забараняе будаваць у калоніях пракатныя постаці і жалезаапрацоўчыя майстэрні. Вонкавы гандаль калоній таксама падвяргаўся ўціскам. У [[1763]] былі прыняты законы аб суднаходстве, па якіх тавары дазвалялася ўвозіць і вывозіць з амерыканскіх калоній толькі на брытанскіх судах. Акрамя таго, усе прызначаныя для калоній тавары павінны былі грузіцца ў Велікабрытаніі, незалежна ад таго, адкуль іх везлі. Такім чынам метраполія старалася паставіць увесь знешні гандаль калоній пад свой кантроль. І гэта не лічачы мноства пошлін і падатковых збораў на тавары, якія каланісты ўласнаручна ўвозілі дадому.

=== Перадумовы вайны за незалежнасць ===
Да другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] насельніцтва амерыканскіх калоній усё выразней выступала як агульнасць людзей, якія знаходзіліся ў канфрантацыі з метраполіяй. Значную ролю ў гэтым адыграла развіццё каланіяльнай прэсы. Першая амерыканская газета з'явілася ў красавіку [[1704|1704 года]], а да [[1765]] іх было ўжо 25. Алею ў агонь падліў Закон аб Гербавым зборы, які цяжка ўдарыў па амерыканскіх выдаўцах. Незадаволенасць выяўлялі і амерыканскія прамыслоўцы і гандляры, вельмі незадаволеныя каланіяльнай палітыкай метраполіі. Прысутнасць англійскіх войскаў (якія засталіся там пасля [[Сямігадовая вайна|сямігадовай вайны]]) на тэрыторыі калоній таксама выклікала незадаволенасць каланістаў. Усё часцей гучалі патрабаванні аб прадастаўленні незалежнасці.

Адчуваючы сур'ёзнасць сітуацыі [[Вялікабрытанія]] і амерыканская буржуазія шукалі рашэнне, якое задаволіла б інтарэсы як метраполіі, так і калоній. Так, у [[1754]] па ініцыятыве [[Бенджамін Франклін|Бенджаміна Франкліна]] быў вылучаны праект па стварэнні саюза паўночнаамерыканскіх калоній з уласным урадам, але на чале з прэзідэнтам, які назначаецца брытанскім каралём. Хаця праект і не прадугледжваў поўнай незалежнасці калоній, у брытанскага ўрада ён выклікаў вельмі негатыўную рэакцыю.

Усё гэта стала перадумовамі [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]].

== Канада ==
У [[1497|1497 годзе]] некалькі экспедыцый на [[Ньюфаўндленд|востраў Ньюфаўндленд]], звязаных з імёнамі Кэбатаў, паклалі пачатак дамаганням Англіі на тэрыторыю сучаснай [[Канада|Канады]]. У 1610 годзе была заснавана [[Ньюфаўндленд (калонія)|калонія Ньюфаўндленд]].

У [[1763|1763 годзе]] па [[Парыжскі мірны дагавор (1763)|Парыжскай дамове]] [[Новая Францыя]] перайшла ва ўладанне [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і стала правінцыяй [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]. Брытанскімі калоніямі былі таксама [[Зямля Руперта]] (раён вакол [[Гудзонаў заліў|Гудзонава заліва]] ) і [[Востраў Прынца Эдуарда|востраў прынца Эдварда]].

== Фларыда ==
У [[1763|1763 годзе]] Іспанія перадала [[Іспанская Фларыда|Фларыду]] Вялікабрытаніі ў абмен на кантроль над [[Гавана|Гаванай]], якую ангельцы занялі падчас [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]]. Ангельцы падзялілі Фларыду на [[Усходняя Фларыда|Ўсходнюю]] і [[Заходняя Фларыда|Заходнюю]] і заняліся прыцягненнем перасяленцаў. Для гэтага перасяленцам прапанавалі зямлю і фінансавую падтрымку.

У [[1767|1767 годзе]] паўночная мяжа Заходняй Фларыды была істотна перасунутая, так што Заходняя Фларыда ўключыла часткі сучасных тэрыторый штатаў [[Алабама]] і [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]].

Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]] Вялікабрытанія захавала кантроль над Усходняй Фларыдай, але Іспанія змагла захапіць Заходнюю Фларыду дзякуючы саюзу з Францыяй, якая знаходзіцца ў стане вайны з Англіяй. Па [[Парыжскі мір (1783)|Версальскай мірнай дамове]] 1783 года паміж Вялікабрытаніяй і Іспаніяй уся Фларыда адышла Іспаніі.

== Востравы Карыбскага рэгіёна ==
Першыя ангельскія калоніі з'явіліся на [[Бермудскія астравы|Бярмудзкіх выспах]] (1612), выспах [[Сент-Кітс|Сэнт-Кітс]] (1623) і [[Барбадас]] (1627) і былі затым скарыстаны для каланізацыі іншых выспаў. У 1655 пад кантролем ангельцаў апынулася [[Ямайка (востраў)|Ямайка]], аднятая ў [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]].

== Цэнтральная Амерыка ==
У 1630 годзе агенты ангельцаў заснавалі кампанію «Правідэнс» ''(Providence Company)'', прэзідэнтам якой быў [[Роберт Рыч, 2-і граф Уорык|граф Уорык]], а сакратаром — [[Джон Пім]], занялі дзве невялікія выспы каля [[Маскітавы бераг|Берага Маскітаў]] і ўсталявалі сяброўскія адносіны з мясцовымі жыхарамі. З 1655 па 1850 год Англія, а затым Вялікабрытанія, прэтэндавалі на [[пратэктарат]] над індзейцамі [[міскіта]], аднак шматлікія спробы заснаваць калоніі былі малапаспяховымі, і пратэктарат аспрэчваўся [[Іспанія|Іспаніяй]], [[Цэнтральная Амерыка|цэнтральнаамерыканскімі]] рэспублікамі і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пярэчанні з боку ЗША былі выкліканыя асцярогамі, што Англія атрымае перавагу ў сувязі з меркаваным будаўніцтвам канала паміж двума акіянамі. У 1848 годзе захоп горада Грэйтаўна (цяпер называецца [[Сан-Хуан-дэль-Нортэ]]) індзейцамі міскіта пры падтрымцы ангельцаў выклікаў вялікі ажыятаж у ЗША і ледзь не прывёў да вайны. Аднак падпісаннем [[Дагавор Клейтан-Булвера|дамовы Клейтан-Булвера]] 1850 абедзве дзяржавы абавязаліся не ўмацоўваць, не каланізаваць і не дамінаваць ні над якой часткай тэрыторыі Цэнтральнай Амерыкі. У [[1859|1859 годзе]] Вялікабрытанія перадала пратэктарат [[Гандурас|Гандурасу]].

Першая англійская калонія на беразе [[Беліз (рака)|ракі Беліз]] узнікла ў [[1638|1638 годзе]]. У сярэдзіне XVII стагоддзі былі створаны і іншыя ангельскія селішчы. Пазней брытанскія пасяленцы заняліся нарыхтоўкамі драўніны [[Кампешавае дрэва|кампешавага дрэва]], з якога здабывалася рэчыва, выкарыстоўванае пры вырабе фарбавальнікаў для тканін і якое мела вялікае значэнне для шерстопрадзільнай прамысловасці ў Еўропе.

== Паўднёвая Амерыка ==
У [[1803|1803 годзе]] Брытанія захапіла [[Нідэрланды|галандскія]] паселішчы ў [[Гвіяна|Гвіяне]], а ў [[1814|1814 годзе]] па [[Венскі кангрэс|Венскай дамове]] афіцыйна атрымала землі, аб'яднаныя ў [[1831|1831 годзе]] пад назвай [[Гаяна|Брытанская Гвіяна]].

У студзені 1765 брытанскі капітан [[Байран, Джон|Джон Байран]] даследаваў [[Сондерс (Фальклендзкія выспы)|востраў Сондерс]] на ўсходнім ускрайку архіпелага [[Фалклендскія астравы|Фальклендзкія астравы]] і заявіў аб далучэнні яго да Вялікабрытаніі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Graham Pascoe &amp; Peter Pepper. Getting it right: The real history of the Falklands/Malvinas.&lt;/ref&gt;. Бухту капітан Байран, якая знаходзіцца на Сондерсе, назваў Порт-Эгмант. Тут у 1766 годзе капітан [[Мак-Брайд, Джон|Макбрайд]] заснаваў англійскае паселішча. У тым жа годзе [[Іспанія]] набыла ў Бугенвіля французскія ўладанні на Фалклендах і, замацаваўшы тут сваю ўладу ў 1767 г., прызначыла губернатара. У 1770 годзе іспанцы напалі на Порт-Эгмант і выгналі брытанцаў з вострава. Гэта прывяло да таго, што дзве краіны апынуліся на мяжы вайны, аднак заключаная пазней мірная дамова дазволіла брытанцам вярнуцца ў Порт-Эгмант у 1771 г., пры гэтым ні Іспанія, ні Вялікабрытанія ад сваіх дамаганняў на астравы не адмовіліся&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;. У 1774 году, напярэдадні [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]], Вялікабрытанія ў аднабаковым парадку пакінула свае заморскія валадарствы, уключаючы Порт-Эгмант. Пакідаючы Фалкленды ў 1776, брытанцы ўсталявалі тут памятную таблічку ў пацверджанне сваіх правоў на дадзеную тэрыторыю. З 1776 да 1811 года на астравах захоўвалася іспанскае паселішча, якое кіравалася з Буэнас-Айрэса як частка [[Віцэ-каралеўства Рыа-дэ-ла-Плата]]. У 1811 г. іспанцы пакінулі астравы, таксама пакінуўшы тут таблічку ў доказ сваіх правоў. Пасля абвяшчэння незалежнасці ў 1816 [[Аргенціна]] аб'явіла Фалкленды сваімі. У студзені 1833 брытанцы зноў высадзіліся на Фалклендах і апавясцілі аргентынскія ўлады аб намеры аднавіць сваю ўладу на астравах.

== Храналогія заснавання англійскіх калоній ==

# [[1607]] — [[Вірджынія|Віргінія]] ([[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўн]])
# [[1620]] — [[Масачусетс|Масачусэтс]] ([[Плімут (Масачусетс)|Плімут]] і [[Калонія Масачусецкага заліва|Пасяленне бухты Масачусэтс]])
# [[1626]] — [[Нью-Ёрк]]
# [[1633]] — [[Мэрыленд]]
# [[1636]] — [[Род-Айленд|Род-Айлэнд]]
# [[1636]] — [[Канектыкут]]
# [[1638]] — [[Дэлавэр]]
# [[1638]] — [[Нью-Гэмпшыр]]
# [[1653]] — [[Паўночная Караліна]]
# [[1663]] — [[Паўднёвая Караліна]]
# [[1664]] — [[Нью-Джэрсі]]
# [[1682]] — [[Пенсільванія|Пенсыльванія]]
# [[1733]] — [[Джорджыя]]

[[Катэгорыя:Гісторыя Англіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя ЗША]]
[[Катэгорыя:Каланізацыя Амерыкі]]
{{зноскі}} 
{{вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>lg0bae4s0regcezdf82vuynri6si690</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апошняя дыктатура Еўропы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>711608</id>
    <revision>
      <id>5209506</id>
      <parentid>4975953</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:36:44Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5209506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2662" sha1="l4bq9edg22zkz3en892g3ub0gd2n5rp" xml:space="preserve">'''Апо́шняя дыктату́ра Еўро́пы''' — тэрмін, якім заходні свет часам характарызуе [[Рэжым Лукашэнкі|палітычны лад]] у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Упершыню ўжыты [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Кандаліза Райс|Кандалізай Райс]] вясной 2005 года,&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = [[Associated Press]].|дата публікацыі = 22 красавіка 2005|url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,154146,00.html|загаловак = Rice: Belarus 'Last Dictatorship in Europe'|назва праекту = Politics|выдавец = [[Fox News Channel]]|дата = 20 лістапада 2012|мова = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20110206144417/http://www.foxnews.com/story/0,2933,154146,00.html|archive-date = 6 лютага 2011|access-date = 24 чэрвеня 2022|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Jill Dougherty.|дата публікацыі = 20 красавіка 2005|url = http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/20/rice.dougherty/index.html|загаловак = Rice: Russia's future linked to democracy|выдавец = [[CNN]]|дата = 20 лістапада 2012|мова = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/ukr/news/kondoliza_rays_rezhim_lukashenko_poslednyaya_diktatura_v_evrope__1143617310 Кондоліза Райс: Режим Лукашенко — остання диктатура в Європі.]&lt;/ref&gt; хоць датычна [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|кіраўніка дзяржавы]] ўжывацца пачаў яшчэ раней, у сувязі з правядзеннем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндума 1996 года]], які значна пашырыў паўнамоцтвы [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта Беларусі]].&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата публікацыі = 10 верасня 2001|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/116265.stm|загаловак = Profile: Europe's last dictator?|выдавец = [[BBC]]|дата = 20 лістапада 2012|мова = en}}&lt;/ref&gt;
{{Зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ]]
[[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]]</text>
      <sha1>l4bq9edg22zkz3en892g3ub0gd2n5rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуан Ягуэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716224</id>
    <revision>
      <id>5209278</id>
      <parentid>4346207</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3175" sha1="ig87obhd0kwtghb0qjxssfkz8vcqf9a" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Хуан Ягуэ Бланка''' ({{lang-es|Juan Yagüe Blanco}}; [[9 лістапада]] [[1891]] — [[29 кастрычніка]] [[1952]]) — іспанскі военачальнік, генерал. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і лекара. 

Скончыў пяхотнае вучылішча ў [[Таледа]] разам з будучым генералісімусам [[Франсіска Франка]], з якім затым служыў у [[Афрыка|Афрыцы]], удзельнічаў у [[Рыфская вайна|Рыфскай вайне]], быў некалькі разоў паранены і ўзнагароджаны. У [[1932]] годзе выраблены ў падпалкоўнікі. У [[1934]] годзе ўдзельнічаў у падаўленні паўстання рабочых у [[Астурыя|Астурыі]].

З прыходам да ўлады ў [[1936]] годзе [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] далучыўся да апазіцыі і стаў адным з актыўных удзельнікаў змовы супраць левага ўрада. У ліпені паўстанцкія войскі пад яго кіраўніцтвам узялі горад [[Сеута]]. Пазней удзельнічаў у [[Наступленне ў Эстрэмадуры|Эстрэмадурскай аперацыі]], [[Бітва пры Бадахосе (1936)|бітве пры Бадахосе]] і [[Бітва на Эбра|баях на Эбра]].

Пасля вайны быў выраблены ў дывізіённыя генералы і прызначаны на зноў заснаваную пасаду міністра авіяцыі. У чэрвені [[1940]]-га быў звольнены і адпраўлены ў ссылку з-за крытыкі ў адрас кіраўніка дзяржавы [[Франсіска Франка]]. Увосень [[1942]]-га нечакана вернуты на службу і прызначаны камандуючым войскамі ў [[Мелілья|Мелільі]]. У [[1943]] годзе прызначаны камандуючым шостай ваеннай акругай са штабам у [[Бургас]]е.

Памёр у [[1952]] годзе. Пасмяротна атрымаў тытул маркіза.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7.
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

[[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]]</text>
      <sha1>ig87obhd0kwtghb0qjxssfkz8vcqf9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209279</id>
      <parentid>5209278</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="llscfyqjyheozem9jzmefwz0zwxhhm6" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Хуан Ягуэ Бланка''' ({{lang-es|Juan Yagüe Blanco}}; [[9 лістапада]] [[1891]] — [[29 кастрычніка]] [[1952]]) — іспанскі военачальнік, генерал. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і лекара. 

Скончыў пяхотнае вучылішча ў [[Таледа]] разам з будучым генералісімусам [[Франсіска Франка]], з якім затым служыў у [[Афрыка|Афрыцы]], удзельнічаў у [[Рыфская вайна|Рыфскай вайне]], быў некалькі разоў паранены і ўзнагароджаны. У [[1932]] годзе выраблены ў падпалкоўнікі. У [[1934]] годзе ўдзельнічаў у падаўленні паўстання рабочых у [[Астурыя|Астурыі]].

З прыходам да ўлады ў [[1936]] годзе [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] далучыўся да апазіцыі і стаў адным з актыўных удзельнікаў змовы супраць левага ўрада. У ліпені паўстанцкія войскі пад яго кіраўніцтвам узялі горад [[Сеута]]. Пазней удзельнічаў у [[Наступленне ў Эстрэмадуры|Эстрэмадурскай аперацыі]], [[Бітва пры Бадахосе (1936)|бітве пры Бадахосе]] і [[Бітва на Эбра|баях на Эбра]].

Пасля вайны прызначаны ў дывізіённыя генералы, на зноў заснаваную пасаду міністра авіяцыі. У чэрвені [[1940]] года быў звольнены і адпраўлены ў ссылку з-за крытыкі ў адрас кіраўніка дзяржавы [[Франсіска Франка]]. Увосень [[1942]] года нечакана вернуты на службу і прызначаны камандуючым войскамі ў [[Мелілья|Мелільі]]. У [[1943]] годзе прызначаны камандуючым шостай ваеннай акругай са штабам у [[Бургас]]е.

Памёр у [[1952]] годзе. Пасмяротна атрымаў тытул маркіза.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7.
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

[[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]]</text>
      <sha1>llscfyqjyheozem9jzmefwz0zwxhhm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209280</id>
      <parentid>5209279</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="f2vg9s2q9p4ok387kj9l7ztvmdltthm" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Хуан Ягуэ Бланка''' ({{lang-es|Juan Yagüe Blanco}}; {{ВД-Прэамбула}}) —  іспанскі военачальнік, генерал. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і лекара. 

Скончыў пяхотнае вучылішча ў [[Таледа]] разам з будучым генералісімусам [[Франсіска Франка]], з якім затым служыў у [[Афрыка|Афрыцы]], удзельнічаў у [[Рыфская вайна|Рыфскай вайне]], быў некалькі разоў паранены і ўзнагароджаны. У [[1932]] годзе выраблены ў падпалкоўнікі. У [[1934]] годзе ўдзельнічаў у падаўленні паўстання рабочых у [[Астурыя|Астурыі]].

З прыходам да ўлады ў [[1936]] годзе [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] далучыўся да апазіцыі і стаў адным з актыўных удзельнікаў змовы супраць левага ўрада. У ліпені паўстанцкія войскі пад яго кіраўніцтвам узялі горад [[Сеута]]. Пазней удзельнічаў у [[Наступленне ў Эстрэмадуры|Эстрэмадурскай аперацыі]], [[Бітва пры Бадахосе (1936)|бітве пры Бадахосе]] і [[Бітва на Эбра|баях на Эбра]].

Пасля вайны прызначаны ў дывізіённыя генералы, на зноў заснаваную пасаду міністра авіяцыі. У чэрвені [[1940]] года быў звольнены і адпраўлены ў ссылку з-за крытыкі ў адрас кіраўніка дзяржавы [[Франсіска Франка]]. Увосень [[1942]] года нечакана вернуты на службу і прызначаны камандуючым войскамі ў [[Мелілья|Мелільі]]. У [[1943]] годзе прызначаны камандуючым шостай ваеннай акругай са штабам у [[Бургас]]е.

Памёр у [[1952]] годзе. Пасмяротна атрымаў тытул маркіза.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7.
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

[[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]]</text>
      <sha1>f2vg9s2q9p4ok387kj9l7ztvmdltthm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209281</id>
      <parentid>5209280</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="1nicewbxygsiq8lcpkd4k32xe5xd96s" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Хуан Ягуэ Бланка''' ({{lang-es|Juan Yagüe Blanco}}; {{ВД-Прэамбула}}) —  іспанскі военачальнік, генерал. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і лекара. 

Скончыў пяхотнае вучылішча ў [[Таледа]] разам з будучым генералісімусам [[Франсіска Франка]], з якім затым служыў у [[Афрыка|Афрыцы]], удзельнічаў у [[Рыфская вайна|Рыфскай вайне]], быў некалькі разоў паранены і ўзнагароджаны. У [[1932]] годзе выраблены ў падпалкоўнікі. У [[1934]] годзе ўдзельнічаў у падаўленні паўстання рабочых у [[Астурыя|Астурыі]].

З прыходам да ўлады ў [[1936]] годзе [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] далучыўся да апазіцыі і стаў адным з актыўных удзельнікаў змовы супраць левага ўрада. У ліпені паўстанцкія войскі пад яго кіраўніцтвам узялі горад [[Сеута]]. Пазней удзельнічаў у [[Наступленне ў Эстрэмадуры|Эстрэмадурскай аперацыі]], [[Бітва пры Бадахосе (1936)|бітве пры Бадахосе]] і [[Бітва на Эбра|баях на Эбра]].

Пасля вайны прызначаны ў дывізіённыя генералы, на зноў заснаваную пасаду міністра авіяцыі. У чэрвені [[1940]] года быў звольнены і адпраўлены ў ссылку з-за крытыкі ў адрас кіраўніка дзяржавы [[Франсіска Франка]]. Увосень [[1942]] года нечакана вернуты на службу і прызначаны камандуючым войскамі ў [[Мелілья|Мелільі]]. У [[1943]] годзе прызначаны камандуючым шостай ваеннай акругай са штабам у [[Бургас (Іспанія)|Бургасе]].

Памёр у [[1952]] годзе. Пасмяротна атрымаў тытул маркіза.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7.
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

[[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]]</text>
      <sha1>1nicewbxygsiq8lcpkd4k32xe5xd96s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віталь Іванавіч Крывуць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721645</id>
    <revision>
      <id>5209755</id>
      <parentid>5170221</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52751-50</username>
        <id>174886</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23278" sha1="s32sndsfp96c2gpdixplbsuhxe3iy87" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Віталь Іванавіч Крывуць''' (нар. {{ДН|6|1|1973}}, [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларускі]] гісторык. [[Доктар гістарычных навук]] (2021), дацэнт (2012).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя М. Танка]] (спецыяльнасць «Гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны», 1999; аспірантура, спецыяльнасць «Айчынная гісторыя», 2004).
    
Працаваў у Ляснянскай сярэдняй школе [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] (1999—2001, настаўнік), Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка (2004—2006, выкладчык), [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Баранавіцкім дзяржаўным універсітэце]] (2006—2023, [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі БарДУ|факультэт педагогікі і псіхалогіі]], дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін, з 2022 — прафесар кафедры педагогікі і сацыяльна-гуманітарных дысцыплін), БІП - Універсітэце права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій (прафесар кафедры паліталогіі і міжнародных палітычных працэсаў).

Навуковыя інтарэсы: гісторыя Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд; гісторыя маладзёжнага руху і маладзёжнай палітыкі; ваенная гісторыя канца XVIII — пачатку XIX стст.

== Бібліяграфія ==
* Молодежная политика польских властей в Западной Беларуси (1921—1939 гг.) : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02 : защищена 13.04.2021 : утверждена 20.10.2021 / Кривуть Виталий Иванович. ― Минск, 2020.
* Молодежные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02 : защищена 00.00.2005 : утверждена 18.05.2005 / Кривуть Виталий Иванович. — Минск, 2004.
* Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929 – 1939 гг.) : монография / В.И.Кривуть. - Мн.: «Белорусская наука», 2008.
* Барацьба за маладое пакаленне Заходняй Беларусі і праўрадавы маладзёжны рух (1926―1939 гг.) : манаграфія / В. І. Крывуць. — Баранавічы, 2013.
* Молодежная политика польских властей на территории Западной Беларуси (1926—1939 гг.): монография / В. И. Кривуть. — Минск, 2009.
* Пад шыльдай «Дзяржаўнага выхавання»: рэалізацыя ўрадавых выхаваўчых канцэпцый на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1926—1939) : манаграфія / В. І. Крывуць. — Баранавічы, 2010.
* Антильская катастрофа первого консула: воспоминания участников экспедиции / сост., пер. с польск., коммент. и предисловие В.И.Кривутя. - Минск: Издатель Р.М. Цимберов, 2021.
* Удзел Войска Польскага ў рэалізацыі ўрадавай маладзёжнай палітыкі на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 30-я гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. — 2004. — № 2. — С. 35 — 38.
* Дзейнасць студэнцкай арганізацыі «Братняя Дапамога» Віленскага ўніверсітэта імя С. Баторыя ў 30-я гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. — 2004. — №. 3- С. 13 — 15.
* Союз работы для Государства — Легион Молодых на территории Западной Беларуси (1930—1938 гг.) // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 24. — Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2008. — С. 128—131.
* Сельскагаспадарчая падрыхтоўка моладзі Заходняй Беларусі ў 1920 — 1930-я гг. // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2009. — № 3 — С. 77 — 82.
* Маладзёжная палітыка польскіх улад на тэрыторыі Навагрудскага ваяводства ў 1920 — 1930-я гг. // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2010. — № 4 — С. 59 — 65.
* Мероприятия властей II Речи Посполитой в сфере военной подготовки молодого поколения // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2011. — № 1. — С. 37 — 43.
* Полесский воеводский союз сельской молодежи и реализация правительственной молодежной политики (1920 — 1930-е гг.) // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2012. — № 1. — С. 3 — 9.
* Дзейнасць афіцыйных польскіх арганізацый школьнай моладзі на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1927—1939 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2012. — № 3 — С. 61 — 66.
* Саюз польскага харцэрства і яго праца сярод моладзі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Гістарычна-археалагічны зборнік. — Вып. 27. — 2012. — С. 166—169.
* Программа Стрелецкого союза по гражданскому воспитанию молодежи Западной Беларуси // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2012. — № 2. — С. 15 — 20.
* Католические молодежные союзы и правительственная молодежная политика на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2013. — № 1. — С. 16 — 24.
* «Санацыйны» рэжым і акадэмічная аўтаномія ў 2-й Рэчы Паспалітай // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2013. — № 2. — С. 27 — 30.
* Основные направления молодежной политики польских властей в межвоенный период // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки. — 2013. — № 9. — С. 130—138.
* Участие силовых структур II РП в реализации концепции «государственного воспитания» // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2013. — № 2. — С. 18 — 24.
* Праўрадавыя студэнцкія саюзы Віленскага ўніверсітэта, іх ідэйная эвалюцыя ў міжваенны перыяд // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2013. — № 4. — С. 47 — 50.
* Студенческое движение Виленского университета и польские власти в межвоенный период // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2013. — № 2. — С. 10 — 15.
* Польские власти и создание проправительственного молодежного движения на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2014. — № 1. — С. 13 — 21.
* Деятельность проправительственных молодежных союзов на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные наукию Исторические науки. — 2014. — № 1. — С. 99 — 106.
* Стрелецкий союз и реализация правительственной молодежной политики на территории Западной Беларуси // Вестник БарГУ. Серия: Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки. — 2013. — Вып. 1. — С. 27 — 32.
* «Санацыйная» маладзёжная палітыка і яе эвалюцыя ў Заходняй Беларусі // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2014. — № 3 — С. 44 — 49.
* Культ асобы Ю. Пілсудскага як элемент дзяржаўнай маладзёжнай палітыкі // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова. Серыя А. Гісторыя, філасофія, філалогія. — 2014. — № 2. — С. 16 — 21.
* Проправительственные союзы сельской и городской молодежи на территории Западной Беларуси (1920 — 1930-е гг.) // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2014. — № 2. — С. 30 — 36.
* Лагер нацыянальнага аб’яднання і развіццё праўрадавага маладзёжнага руху 2-й Рэчы Паспалітай у другой палове 30-х гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2014. — № 4. — С. 50 — 53.
* Арганізацыя працуючай моладзі і барацьба з маладзёжным беспрацоўем на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные наукию Исторические науки. — 2015. — № 1. — С. 96 — 101.
* Борьба за влияние на виленское студенчество в межвоенный период и «Державная мысль — Академический союз» // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2015. — № 2. — С. 24 — 32.
* Польскі нацыяналістычны маладзёжны рух у Вільні (1921—1939 гг.) // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2015. — № 4. — С. 25 — 29.
* Ваенная падрыхтоўка школьнай моладзі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова. Серыя А. Гісторыя, філасофія, філалогія. — 2016. — № 1. — С. 21 — 24.
* Палітыка польскіх улад па ваеннай падрыхтоўцы моладзі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2017. — № 1. — С. 49 — 54.
* Конкурсная система сельскохозяйственной подготовки молодежи Западной Беларуси в межвоенный период // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2016. — № 4. — С. 19 — 23.
* Участие Корпуса охраны пограничья в реализации официальной молодежной политики на территории Западной Беларуси в 1920 — 1930-е гг. // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2017. — № 1. — С. 6 — 12.
* Спартыўная дзейнасць Стралецкага саюза ў Заходняй Беларусі (1920—1930 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук&quot;. — Минск, 2019. — № 4. — С. 443—449.
* Культурно-массовые мероприятия официальных молодежных союзов на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2020. — № 2. — С. 6 — 13.
* Марш «Свитязянский шлях»: из истории развития спорта в Барановичском повете в межвоенный период // Вестник БарГУ. Серия «Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки». Выпуск 7, декабрь, 2020. — С.50-55.
* Проправительственное молодежное движение на территории Полесского воеводства в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2021. – № 2. – С. 35 – 42.
* Гарнизон «Барановичи» и реализация официальной молодежной политики в межвоенный период  // Вестник БарГУ. Серия “Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки”. – 2021. – № 1 – 2. – С. 45 – 49.
* Конкурсы сельскагаспадарчай падрыхтоўкі моладзі Палескага ваяводства ў міжваенны перыяд // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. – 2022. - № 1. – С. 31 – 37.
* Католическое молодежное движение и польские власти в Западной Белоруссии (межвоенный период) // Журнал российских и восточноевропейских исследований. – 2022. - № 2. – С. 87 – 114.
* Основные положения идеологии Союза молодой деревни // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2022. – № 2. – С. 6 – 13.
* Возникновение и развитие польского прометеизма (XVIII – начало ХХ вв.) // Вестник Вологодского государственного университета. Серия: Исторические и филологические науки. – 2022. – № 3. – С. 25 – 28.
* Доктрина Междуморья в идеологии проправительственного молодежного движения межвоенной Польши // Вестник БарГУ. Серия “Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки”. – 2022. – №  2. – С. 39 – 43.
* Белорусская проблематика на страницах журнала «Союз» («Przymierze») // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2024. – № 1. – С. 84 – 91.
* Эволюция официальной воспитательной концепции межвоенной Польши (в контексте Западной Беларуси) //Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2024. – № 1. – С. 9 – 13.
* Официальная молодежная политика на территории Слонимского повета в межвоенный период // Гісторыка-культурная спадчына Слонімшчыны: да 770-годдзя Слоніма: зб. навук. арт.. – Мінск: Беларуская навука, 2024. – С. 283 – 297.
* Рэлігійнае пытанне ў ідэалогіі праўрадавых студэнцкіх саюзаў міжваеннай польскай дзяржавы // Религия и общество – 18: сборник научных статей. – Могилев: МГУ имени А.А. Кулешова, 2024. – С. 89 – 91.
* Геополитические проекты князя А.Е. Чарторыйского начала XIX в. // Некрасовские чтения. Материалы VI  Всероссийской научно-практической конференции. – Вологда: ВОУНБ, 2024. – С. 148 – 150.
* Рижские мирные переговоры и их результаты в оценке публицистов журнала «Союз» („Przymierze”) // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2024. – № 2. – С. 35 – 42.
* Токийский меморандум Ю. Пилсудского как программный документ польского прометеизма // Вестник Вологодского государственного университета. Серия: Исторические и филологические науки. – 2025. – № 2. – С. 8 – 11.
* Студенческое корпоративное движение и его развитие  в виленском  университете в межвоенный период // Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2025. – № 2. – С. 14 – 17.
* «Колонии являются для Польши необходимостью»: колониальный дискурс в публицистике Станислава Павловского // Новое прошлое/The New Past. – 2025. – № 4. – С. 177 – 190.
* Прометеистская публицистика В. Вакара на страницах журнала «Союз» // Известия Смоленского государственного университета. – 2026. – № 1. – С. 209 – 221.
* Проправительственные студенческие организации Виленского университета в межвоенный период // Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2026. – № 1. – С. 24 – 27.

{{крыніцы}}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Крывуць Віталій Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>s32sndsfp96c2gpdixplbsuhxe3iy87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209770</id>
      <parentid>5209755</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52751-50</username>
        <id>174886</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23289" sha1="kwec23exgk0l4469av2zahg8i47w59n" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Віталь Іванавіч Крывуць''' (нар. {{ДН|6|1|1973}}, [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларускі]] гісторык. [[Доктар гістарычных навук]] (2021), дацэнт (2012).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя М. Танка]] (спецыяльнасць «Гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны», 1999; аспірантура, спецыяльнасць «Айчынная гісторыя», 2004).
    
Працаваў у Ляснянскай сярэдняй школе [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] (1999—2001, настаўнік), Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка (2004—2006, выкладчык), [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Баранавіцкім дзяржаўным універсітэце]] (2006—2023, [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі БарДУ|факультэт педагогікі і псіхалогіі]], дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін, з 2022 — прафесар кафедры педагогікі і сацыяльна-гуманітарных дысцыплін), БІП - Універсітэце права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій (2023-2024, прафесар кафедры паліталогіі і міжнародных палітычных працэсаў).

Навуковыя інтарэсы: гісторыя Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд; гісторыя маладзёжнага руху і маладзёжнай палітыкі; ваенная гісторыя канца XVIII — пачатку XIX стст.

== Бібліяграфія ==
* Молодежная политика польских властей в Западной Беларуси (1921—1939 гг.) : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02 : защищена 13.04.2021 : утверждена 20.10.2021 / Кривуть Виталий Иванович. ― Минск, 2020.
* Молодежные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02 : защищена 00.00.2005 : утверждена 18.05.2005 / Кривуть Виталий Иванович. — Минск, 2004.
* Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929 – 1939 гг.) : монография / В.И.Кривуть. - Мн.: «Белорусская наука», 2008.
* Барацьба за маладое пакаленне Заходняй Беларусі і праўрадавы маладзёжны рух (1926―1939 гг.) : манаграфія / В. І. Крывуць. — Баранавічы, 2013.
* Молодежная политика польских властей на территории Западной Беларуси (1926—1939 гг.): монография / В. И. Кривуть. — Минск, 2009.
* Пад шыльдай «Дзяржаўнага выхавання»: рэалізацыя ўрадавых выхаваўчых канцэпцый на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1926—1939) : манаграфія / В. І. Крывуць. — Баранавічы, 2010.
* Антильская катастрофа первого консула: воспоминания участников экспедиции / сост., пер. с польск., коммент. и предисловие В.И.Кривутя. - Минск: Издатель Р.М. Цимберов, 2021.
* Удзел Войска Польскага ў рэалізацыі ўрадавай маладзёжнай палітыкі на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 30-я гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. — 2004. — № 2. — С. 35 — 38.
* Дзейнасць студэнцкай арганізацыі «Братняя Дапамога» Віленскага ўніверсітэта імя С. Баторыя ў 30-я гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. — 2004. — №. 3- С. 13 — 15.
* Союз работы для Государства — Легион Молодых на территории Западной Беларуси (1930—1938 гг.) // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 24. — Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2008. — С. 128—131.
* Сельскагаспадарчая падрыхтоўка моладзі Заходняй Беларусі ў 1920 — 1930-я гг. // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2009. — № 3 — С. 77 — 82.
* Маладзёжная палітыка польскіх улад на тэрыторыі Навагрудскага ваяводства ў 1920 — 1930-я гг. // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2010. — № 4 — С. 59 — 65.
* Мероприятия властей II Речи Посполитой в сфере военной подготовки молодого поколения // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2011. — № 1. — С. 37 — 43.
* Полесский воеводский союз сельской молодежи и реализация правительственной молодежной политики (1920 — 1930-е гг.) // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2012. — № 1. — С. 3 — 9.
* Дзейнасць афіцыйных польскіх арганізацый школьнай моладзі на тэрыторыі Заходняй Беларусі (1927—1939 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2012. — № 3 — С. 61 — 66.
* Саюз польскага харцэрства і яго праца сярод моладзі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Гістарычна-археалагічны зборнік. — Вып. 27. — 2012. — С. 166—169.
* Программа Стрелецкого союза по гражданскому воспитанию молодежи Западной Беларуси // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2012. — № 2. — С. 15 — 20.
* Католические молодежные союзы и правительственная молодежная политика на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2013. — № 1. — С. 16 — 24.
* «Санацыйны» рэжым і акадэмічная аўтаномія ў 2-й Рэчы Паспалітай // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2013. — № 2. — С. 27 — 30.
* Основные направления молодежной политики польских властей в межвоенный период // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. Исторические науки. — 2013. — № 9. — С. 130—138.
* Участие силовых структур II РП в реализации концепции «государственного воспитания» // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2013. — № 2. — С. 18 — 24.
* Праўрадавыя студэнцкія саюзы Віленскага ўніверсітэта, іх ідэйная эвалюцыя ў міжваенны перыяд // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2013. — № 4. — С. 47 — 50.
* Студенческое движение Виленского университета и польские власти в межвоенный период // Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук. — 2013. — № 2. — С. 10 — 15.
* Польские власти и создание проправительственного молодежного движения на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2014. — № 1. — С. 13 — 21.
* Деятельность проправительственных молодежных союзов на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные наукию Исторические науки. — 2014. — № 1. — С. 99 — 106.
* Стрелецкий союз и реализация правительственной молодежной политики на территории Западной Беларуси // Вестник БарГУ. Серия: Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки. — 2013. — Вып. 1. — С. 27 — 32.
* «Санацыйная» маладзёжная палітыка і яе эвалюцыя ў Заходняй Беларусі // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2014. — № 3 — С. 44 — 49.
* Культ асобы Ю. Пілсудскага як элемент дзяржаўнай маладзёжнай палітыкі // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова. Серыя А. Гісторыя, філасофія, філалогія. — 2014. — № 2. — С. 16 — 21.
* Проправительственные союзы сельской и городской молодежи на территории Западной Беларуси (1920 — 1930-е гг.) // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. — 2014. — № 2. — С. 30 — 36.
* Лагер нацыянальнага аб’яднання і развіццё праўрадавага маладзёжнага руху 2-й Рэчы Паспалітай у другой палове 30-х гг. ХХ ст. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2014. — № 4. — С. 50 — 53.
* Арганізацыя працуючай моладзі і барацьба з маладзёжным беспрацоўем на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные наукию Исторические науки. — 2015. — № 1. — С. 96 — 101.
* Борьба за влияние на виленское студенчество в межвоенный период и «Державная мысль — Академический союз» // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2015. — № 2. — С. 24 — 32.
* Польскі нацыяналістычны маладзёжны рух у Вільні (1921—1939 гг.) // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2015. — № 4. — С. 25 — 29.
* Ваенная падрыхтоўка школьнай моладзі Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова. Серыя А. Гісторыя, філасофія, філалогія. — 2016. — № 1. — С. 21 — 24.
* Палітыка польскіх улад па ваеннай падрыхтоўцы моладзі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2017. — № 1. — С. 49 — 54.
* Конкурсная система сельскохозяйственной подготовки молодежи Западной Беларуси в межвоенный период // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2016. — № 4. — С. 19 — 23.
* Участие Корпуса охраны пограничья в реализации официальной молодежной политики на территории Западной Беларуси в 1920 — 1930-е гг. // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2017. — № 1. — С. 6 — 12.
* Спартыўная дзейнасць Стралецкага саюза ў Заходняй Беларусі (1920—1930 гг.) // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук&quot;. — Минск, 2019. — № 4. — С. 443—449.
* Культурно-массовые мероприятия официальных молодежных союзов на территории Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. — 2020. — № 2. — С. 6 — 13.
* Марш «Свитязянский шлях»: из истории развития спорта в Барановичском повете в межвоенный период // Вестник БарГУ. Серия «Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки». Выпуск 7, декабрь, 2020. — С.50-55.
* Проправительственное молодежное движение на территории Полесского воеводства в межвоенный период // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2021. – № 2. – С. 35 – 42.
* Гарнизон «Барановичи» и реализация официальной молодежной политики в межвоенный период  // Вестник БарГУ. Серия “Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки”. – 2021. – № 1 – 2. – С. 45 – 49.
* Конкурсы сельскагаспадарчай падрыхтоўкі моладзі Палескага ваяводства ў міжваенны перыяд // Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. – 2022. - № 1. – С. 31 – 37.
* Католическое молодежное движение и польские власти в Западной Белоруссии (межвоенный период) // Журнал российских и восточноевропейских исследований. – 2022. - № 2. – С. 87 – 114.
* Основные положения идеологии Союза молодой деревни // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2022. – № 2. – С. 6 – 13.
* Возникновение и развитие польского прометеизма (XVIII – начало ХХ вв.) // Вестник Вологодского государственного университета. Серия: Исторические и филологические науки. – 2022. – № 3. – С. 25 – 28.
* Доктрина Междуморья в идеологии проправительственного молодежного движения межвоенной Польши // Вестник БарГУ. Серия “Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки”. – 2022. – №  2. – С. 39 – 43.
* Белорусская проблематика на страницах журнала «Союз» («Przymierze») // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2024. – № 1. – С. 84 – 91.
* Эволюция официальной воспитательной концепции межвоенной Польши (в контексте Западной Беларуси) //Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2024. – № 1. – С. 9 – 13.
* Официальная молодежная политика на территории Слонимского повета в межвоенный период // Гісторыка-культурная спадчына Слонімшчыны: да 770-годдзя Слоніма: зб. навук. арт.. – Мінск: Беларуская навука, 2024. – С. 283 – 297.
* Рэлігійнае пытанне ў ідэалогіі праўрадавых студэнцкіх саюзаў міжваеннай польскай дзяржавы // Религия и общество – 18: сборник научных статей. – Могилев: МГУ имени А.А. Кулешова, 2024. – С. 89 – 91.
* Геополитические проекты князя А.Е. Чарторыйского начала XIX в. // Некрасовские чтения. Материалы VI  Всероссийской научно-практической конференции. – Вологда: ВОУНБ, 2024. – С. 148 – 150.
* Рижские мирные переговоры и их результаты в оценке публицистов журнала «Союз» („Przymierze”) // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. – 2024. – № 2. – С. 35 – 42.
* Токийский меморандум Ю. Пилсудского как программный документ польского прометеизма // Вестник Вологодского государственного университета. Серия: Исторические и филологические науки. – 2025. – № 2. – С. 8 – 11.
* Студенческое корпоративное движение и его развитие  в виленском  университете в межвоенный период // Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2025. – № 2. – С. 14 – 17.
* «Колонии являются для Польши необходимостью»: колониальный дискурс в публицистике Станислава Павловского // Новое прошлое/The New Past. – 2025. – № 4. – С. 177 – 190.
* Прометеистская публицистика В. Вакара на страницах журнала «Союз» // Известия Смоленского государственного университета. – 2026. – № 1. – С. 209 – 221.
* Проправительственные студенческие организации Виленского университета в межвоенный период // Традиционные национально-культурные и духовные ценности как фундамент инновационного развития России. – 2026. – № 1. – С. 24 – 27.

{{крыніцы}}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Крывуць Віталій Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>kwec23exgk0l4469av2zahg8i47w59n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Аляксандравіч Краўцоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725423</id>
    <revision>
      <id>5209447</id>
      <parentid>4782997</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5209447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2904" sha1="9eo2p8ix8i36v64dft8b33oxrornpfw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Краўцоў}}
{{цёзкі2|Аляксандр Краўцоў}}
{{Навуковец}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Краўцо́ў''' ({{ДН|13|1|1874}}, [[Масква]], [[Расія]] — {{ДС|15|10|1967}}) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне будаўнічай механікі. [[Прафесар]] (1920){{sfn|БелЭн|1999|с=467}}.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|Імператарскае Маскоўскае тэхнічнае вучылішча]] (кваліфікацыя «Інжынер-механік», 1899).
    
Працаваў у Маскоўскай гарадской управе (інжынер), [[Беларускі сельскагаспадарчы інстытут|Беларускім сельскагаспадарчым інстытуце]] (1920—1933, загадчык кафедры будаўнічай механікі), [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]] (1933—1941 і з 1945, кафедра «Будаўнічая механіка», прафесар, у 1933—1941 і 1945—1958 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: разлік будаўнічых канструкцый.

== Узнагароды ==
Званне «Заслужаны будаўнік Беларускай ССР» (1949), [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (2) і іншае.

== Бібліяграфія ==
* Достижения строительной механики в Белоруссии за 40 лет советской власти : краткий очерк / А. А. Кравцов. — Минск, 1957.
* О кривых второго порядка / А. А. Кравцов. — Минск, 1948.
* Приложение метода уравновешивания к расчету трехпролетных несимметрично нагруженных балок и рамных конструкций / А. А. Кравцов. — Минск, 1955.
   
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч||467}}
* Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч // Беларуская савецкая энцыклапедыя : [у 12 т.]. — Мінск, 1969. — Т. 6. — С. 109.
* Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч // Памяць : Мінск. — Мінск, 2006. — Кн. 5, ч. 1. — С. 341.
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч}}</text>
      <sha1>9eo2p8ix8i36v64dft8b33oxrornpfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209451</id>
      <parentid>5209447</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5209451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3037" sha1="tgot4eu5iqsg2ooimaey6mipxbggurl" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Краўцоў}}
{{цёзкі2|Аляксандр Краўцоў}}
{{Навуковец}}
'''Аляксандр Аляксандравіч Краўцо́ў''' ({{ДН|13|1|1874}}, [[Масква]], [[Расія]] — {{ДС|15|10|1967}}) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне будаўнічай механікі. [[Прафесар]] (1920){{sfn|БелЭн|1999|с=467}}.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|Імператарскае Маскоўскае тэхнічнае вучылішча]] (кваліфікацыя «Інжынер-механік», 1899).
    
Працаваў у Маскоўскай гарадской управе (інжынер), [[Беларускі сельскагаспадарчы інстытут|Беларускім сельскагаспадарчым інстытуце]] (1920—1933, загадчык кафедры будаўнічай механікі), [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]] (1933—1941 і з 1945, кафедра «Будаўнічая механіка», прафесар, у 1933—1941 і 1945—1958 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: разлік будаўнічых канструкцый.

== Узнагароды ==
Званне «[[Спіс заслужаных дзеячаў навукі і тэхнікі Беларускай ССР|Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Беларускай ССР]]» (1949), [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (2) і іншае.

== Бібліяграфія ==
* Достижения строительной механики в Белоруссии за 40 лет советской власти : краткий очерк / А. А. Кравцов. — Минск, 1957.
* О кривых второго порядка / А. А. Кравцов. — Минск, 1948.
* Приложение метода уравновешивания к расчету трехпролетных несимметрично нагруженных балок и рамных конструкций / А. А. Кравцов. — Минск, 1955.
   
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч||467}}
* Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч // Беларуская савецкая энцыклапедыя : [у 12 т.]. — Мінск, 1969. — Т. 6. — С. 109.
* Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч // Памяць : Мінск. — Мінск, 2006. — Кн. 5, ч. 1. — С. 341.
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Краўцоў Аляксандр Аляксандравіч}}</text>
      <sha1>tgot4eu5iqsg2ooimaey6mipxbggurl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асацыяцыя ігракоў Нацыянальнай хакейнай лігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>727054</id>
    <revision>
      <id>5209533</id>
      <parentid>4762886</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="nrg9qvngnv06novfjb1qjuqjseptc1o" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
 |назва            = 
 |альтэрнатыўная   = {{lang-en|The National Hockey League Players' Association}}&lt;br&gt;{{lang-fr|Association des joueurs de la Ligue nationale de hockey}}
 |цэнтр            = {{Сцяг|Канада}} [[Таронта]] 
 |тып              = [[прафсаюз]]
 |дата_заснавання1   = [[1967]]
 |сайт             = www.nhlpa.com
}}
'''Асацыяцыя ігракоў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]''' ({{lang-en|The National Hockey League Players' Association}}; {{lang-fr|Association des joueurs de la Ligue nationale de hockey}}) — [[Канада|канадскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] прафсаюз, які аб’ядноўвае прафесійных [[Хакей|ігракоў-хакеістаў]] Нацыянальнай хакейнай лігі.

== Гісторыя ==
Першая спроба стварыць прафсаюз прафесійных спартсменаў у НХЛ была зроблена ў [[1957]] годзе. Кіраўніцтва НХЛ сабатавала стварэнне прасаюза, шляхам пераводу хакеістаў, якія былі датычныя да стварэння прафсаюза, у ніжэйшыя лігі&lt;ref&gt;Ross, J. Andrew, ''Trust and Antitrust: The Failure of the First National Hockey League Players' Association, 1957–1958'' (The Journal of) Business and Economic History On-line, Vol.8, 2010&lt;/ref&gt;.

У [[1967]] годзе прафсаюз быў зарэгістраваны. Першы прэзідэнтам асацыяцыі стаў хакеіст «[[Таронта Мейпл Ліфс]]» [[Боб Пулфард]].

Вядомасць прафсаюз пачаў здабываць з-за забастовак ігракоў НХЛ (так званых лакаўтаў), якія прыводзілі да адмены некаторых гульняў лігі, ці нават цэлых сезонаў.

Першую 10-дзённую забастоўку асацыяцыя правяла ў {{нп5|Забастоўка НХЛ 1992|сезоне 1991/92|en|1992 NHL strike}}. У выніку лакаўту ігракі павялічыў сваю прэмію за плэй-оф, колькасць гульняў у сезоне НХЛ павялічылася з 80 да 84, была зменена сістэма свабодных агентаў&lt;ref name=&quot;Pincus170&quot;&gt;Pincus, 2006, 170&lt;/ref&gt;. Нязгуляныя падчас забастоўкі гульні былі згуляныя пазней.

У {{нп5|Лакаўт НХЛ 1994/1995|сезоне 1994/95|en|1994–95 NHL lockout}} асацыяцыя таксама абвясціла лакаўт, які працягнуўся 3 месяцы, 1 тыдзень і 3 дні. Былі адменены 468 гульняў чэмпіянату і [[Матч усіх зорак НХЛ]], каманды правялі ў сезоне ўсяго па 48 гульняў. Страйк пачаўся з-за таго, што кіраўніцтва НХЛ у новай калектыўнай дамове з ігракамі хацела ўвесці ліміт заробкаў для хакеістаў. У выніку забастоўкі ліміт заробкаў не быў уведзены.

Увядзенне ліміту заробкаў таксама стала прадметам канфлікту падчас {{нп5|Лакаўт НХЛ 2004/2005|лакаўта ў сезоне 2004/05|en|2004–05 NHL lockout}}. Страйк працягнуўся 10 месяцаў і 6 дзён і прывёў да адмены ўсяго сезона. У выніку забастоўкі была заключана новая калектыўная дамова, якая ўсё ж уводзіла ліміт заробкаў ігракоў, які карэктаваўся б кожны год у залежнасці ад даходаў самой [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Таксама быў уведзены мінімальны заробак іграка&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cite web |url=http://proicehockey.about.com/od/thelatestonthelockout/a/cba_agreement.htm |title=Highlights of the 2005 NHL Collective Bargaining Agreement &amp;#124; Agreement Ends NHL Lockout – Highlights of the New NHL CBA |publisher=proicehockey.about.com |access-date=March 25, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115043720/http://proicehockey.about.com/od/thelatestonthelockout/a/cba_agreement.htm |archivedate=15 студзеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У {{нп5|Лакаўт НХЛ 2012/2013|сезоне 2012/13|en|2012–13 NHL lockout}} асацыяцыя аб’явіла чарговую забастоўку, якая працягнулася 3 месяцы, 3 тыдні і 1 дзень. Былі адменены 510 гульняў чэмпіянату і Матч усіх зорак, каманды правялі па 48 гульняў. Прадметам спрэчкі зноў стала калектыўная дамова паміж НХЛ і ігракамі. Кіраўніцтва НХЛ пры заключэнні новай калектыўнай дамовы жадала скараціць прыбыткі ігракоў да 57% ад агульнага прыбытку хакейнага клуба, абмежаваць працягласць кантрактаў і змяніць сістэму свабодных агентаў. [[6 студзеня]] [[2013]] года паміж прафсаюзам і НХЛ была заключана новая дамова, якая прадугледжвала абмежаванне тэрмінаў дзеяння кантрактаў, устанаўленне новага мінімуму і ліміту заробкаў&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=649889 |title=Union ratifies new CBA |publisher=National Hockey League |date=12 студзеня 2012 |access-date=January 12, 2012 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114004451/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=649889 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Cite book |last=Pincus|first=Arthur|year=2006|title=The Official Illustrated NHL History|url=https://archive.org/details/officialillustra0000pinc|publisher=Reader's Digest|isbn=0-88850-800-X}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://www.nhlpa.com/ Афіцыйны сайт NHLPA]

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прафсаюзы ЗША]]
[[Катэгорыя:Прафсаюзы Канады]]
[[Катэгорыя:Нацыянальная хакейная ліга]]</text>
      <sha1>nrg9qvngnv06novfjb1qjuqjseptc1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логінава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738926</id>
    <revision>
      <id>5209524</id>
      <parentid>5051822</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5209524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1097" sha1="gf88svseryxzz9spzcekp1tm0t21ln6" xml:space="preserve">'''Логінава''' — жаночы варыянт прозвішча [[Логінаў]].

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Дзіяна Германаўна Логінава]] (нар. 2007) — расійская спявачка і фронтмэн гурта «Стоптайм».
* [[Наталля Васілеўна Логінава]] (нар. 1954) — [[Беларусь|беларускі]] хімік, спецыяліст у галіне неарганічнай і фізічнай хіміі. [[Доктар хімічных навук]] (2011), [[дацэнт]] (1998), [[прафесар]].
* [[Таццяна Віктараўна Логінава]] (нар. 1984) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючая]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] — беларускі кінааператар.
{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>gf88svseryxzz9spzcekp1tm0t21ln6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739286</id>
    <revision>
      <id>5209307</id>
      <parentid>5203374</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Верасень */</comment>
      <origin>5209307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30128" sha1="c38bnzpq9h93phw6kkzycvmnrwckl3i" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: 
** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек.
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]).
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]].
* [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі.
* [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]].
* [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва.
* [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын.

=== Май ===
* [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]].
* [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]].
* [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]].
* [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]).
* [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]].
* [[22 мая]]:
** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]].
** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].
* [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]].
* [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]].
* [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]».

=== Чэрвень ===
[[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]]
[[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&amp;_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]]
* [[7 чэрвеня]]:
** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]].
** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]].
* [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]).
* [[10 чэрвеня]]:
** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]].
** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]».
* [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў  [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]].
* [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам.
* [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты  «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года.
* [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол.
* [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]].
* [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&amp;nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]].

=== Ліпень ===
[[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]]
* [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе.
* [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]».
* [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у.
* [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}.
* [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны  [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]].
* [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е.
* [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]].
* [[19 ліпеня]]:
** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]].
** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары.
* [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
* [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]».
* [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]].
* [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра».

=== Жнівень ===
[[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]]
* [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]].
* [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]].
* [[11 жніўня]]:
** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]].
** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]].
* [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й.
* [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]].
* [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў.
* [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]].
* [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]].
* [[30 жніўня]]:
** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]».
** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]].

=== Верасень ===
[[Файл:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|''[[Leopardus tilcayo]]''.]]
* [[12 верасня]]:
** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}.
** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету.
* [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]].
* [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах.
* [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''.
* [[23 верасня]]: У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]] супраць урада.

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.
* [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца.
* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка.
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>c38bnzpq9h93phw6kkzycvmnrwckl3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паганскія гаворкі з Нарава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742496</id>
    <revision>
      <id>5209462</id>
      <parentid>5167336</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */</comment>
      <origin>5209462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24161" sha1="bc8sen1d3kul4rlgb1cr5vjz0crn6x5" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. 

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&amp;nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}).

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. 

Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі ,і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка. 

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. 

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў мяшанку дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі - мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>bc8sen1d3kul4rlgb1cr5vjz0crn6x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209463</id>
      <parentid>5209462</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */</comment>
      <origin>5209463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24234" sha1="7uhqtpotdjosxjxgbo8i24ny3ltk89d" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. 

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&amp;nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}).

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. 

Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі ,і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка. 

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. 

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|'''Койле''']] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная [[дэпалаталізацыя|'''дэпалаталізацыя''']] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі - мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>7uhqtpotdjosxjxgbo8i24ny3ltk89d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209468</id>
      <parentid>5209463</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>Разбіта на сэнсавыя часткі, не згрувашчвайма матэрыялу ў кучу.</comment>
      <origin>5209468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23713" sha1="lpfl6qifcr5xq7lbu8542lbji2lpwza" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. 

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі ,і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка. 

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. 

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|'''Койле''']] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная [[дэпалаталізацыя|'''дэпалаталізацыя''']] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі - мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>lpfl6qifcr5xq7lbu8542lbji2lpwza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209722</id>
      <parentid>5209468</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>усё ж пытанне аўтэнтычнасці тут асноўнае, а па ім не сабрана наогул ніякіх звестак, цяпер пацвердзіць будзе імаверна немагчыма</comment>
      <origin>5209722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23688" sha1="0q32vfynwqs4bx2gv4pw30iae558m4h" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]].

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі, і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка.

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера '''[[Койле (возера)|Койле]]''' каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная '''[[дэпалаталізацыя]]''' палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі — мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

=== Фанетыка ===
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>0q32vfynwqs4bx2gv4pw30iae558m4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209724</id>
      <parentid>5209722</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Фанетыка */</comment>
      <origin>5209724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23686" sha1="fw4spix6afldsqchrz3yc2olaxly9yg" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]].

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі, і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка.

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера '''[[Койле (возера)|Койле]]''' каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная '''[[дэпалаталізацыя]]''' палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі — мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>fw4spix6afldsqchrz3yc2olaxly9yg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209725</id>
      <parentid>5209724</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */</comment>
      <origin>5209725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23822" sha1="0772yrsob86ygyxi4zfjgh5rnetoqi5" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]].

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&amp;nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі, і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта і арыгінала, і яго копіі, ёсць толькі аднаўленне зместу Вячаславам Зінавым па памяці.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка.

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера '''[[Койле (возера)|Койле]]''' каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная '''[[дэпалаталізацыя]]''' палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі — мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>0772yrsob86ygyxi4zfjgh5rnetoqi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209726</id>
      <parentid>5209725</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */</comment>
      <origin>5209726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23817" sha1="rmioe6i0pp6p4vq6m69ur60bt7fiokr" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]].

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу — зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі, і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта і арыгінала, і яго копіі, ёсць толькі аднаўленне зместу Вячаславам Зінавым па памяці.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Д. Пеці, для таго, каб канчаткова скасаваць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка.

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера '''[[Койле (возера)|Койле]]''' каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная '''[[дэпалаталізацыя]]''' палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі — мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>rmioe6i0pp6p4vq6m69ur60bt7fiokr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209727</id>
      <parentid>5209726</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */</comment>
      <origin>5209727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23794" sha1="s7iawax87hft887jscivlnmxxzewsjr" xml:space="preserve">'''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&amp;nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]].

Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]].

== Гісторыя знаходкі і публікацыі ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]
Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]).

Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу — зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]).

Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]].

Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&amp;nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.&lt;/ref&gt; і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»&lt;ref&gt;Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]]
І гісторыя знаходкі, і сам змест Слоўніка выклікалі ў навуковых колах дыскусіі, а таксама падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта і арыгінала, і яго копіі, ёсць толькі аднаўленне зместу Вячаславам Зінавым па памяці.

Французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]] адзначаў, што парадокс гэтага ўнікальнага дакумента ў тым, што ён спарадзіў досыць мала даследаванняў, быццам навукоўцы без ахвоты браліся яго вывучаць з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле Пеці, каб канчаткова адкінуць падазрэнні, што слоўнік гэта сучасная падробка, трэба было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць яго самога, а таксама сабраць максімальна звестак пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}.

Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцяў і скажэнняў у тэксце Слоўніка.

Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці. Спачатку балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, потым яе маглі сказіць памылкі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло пацягнуць за сабой значныя дэфармацыі адпачатных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З.&amp;nbsp;Зінкявічус таксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе незразумелыя або цяжка вытлумачваюцца. Акрамя таго, даследчыкаў здзіўляла, што ў тэксце толькі тры відавочныя паланізмы, але разам з тым каля васямнаццаці германізмаў. Грунтуючыся на гэтым, нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] высунуў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» гэта элементы паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць [[Яўрэі|яўрэй]]. З.&amp;nbsp;Зінкявічус палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку няма гебраізмаў, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}.

З прычыны фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&amp;nbsp;Зінкявічус не наважыўся з пэўнасцю аднесці мову Слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка.

# Па-першае, гэта магла быць '''мясцовая яцвяжская гаворка''', якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы.
# Па-другое, гэта магла быць '''літоўская мова''', што развілася на надзвычай моцным '''яцвяжскім субстраце'''.
# Па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскіх і літоўскіх слоў, а фіксаваў '''мяшанку дзвюх моў''', якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}.

Важкія довады супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі выклаў польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]]:

* [[Калька (лінгвістыка)|Лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «'''Windobała'''» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца звесткамі са слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў зусім невядомы.
* Некаторыя [[тапонім]]ы (як возера '''[[Койле (возера)|Койле]]''' каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «Ціхае» возера) можна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе ёсць слова «kajłi» (ціха).
* У тэксце адлюстраваная '''[[дэпалаталізацыя]]''' палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі: «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi». Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была зусім невядомая лінгвістам да публікацый З.&amp;nbsp;Зінкявічуса.

Паводле Вітчака, калі аўтарам быў фальсіфікатар, дык ён мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, таму імавернасць падробкі — мізэрная{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}.

== Лексічныя паралелі і асаблівасці ==
У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў супольная адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама на дзіва вялікая колькасць прамых паралеляў толькі з латышскай мовай, гэта ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым.

* Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі».
* Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws».
* Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці).
* Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра).
* Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}.

У лексіцы слоўнічка таксама значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя).

Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]].

== Тэонімы ==
У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс.

* Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-».
* Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}.
* Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&amp;nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}).

Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі.

== Фанетыка ==
[[Файл:Польска-&quot;яцвяжскі&quot;_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]]
У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы.

* Адзначаецца перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&amp;nbsp;— піць).
* Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай.
* Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}.

== Водгукі ==
Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»:
{{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}}
* {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}}
* {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}}
* {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}}
* {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}}
* {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}}
* {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}}
* {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}}
* {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яцвягі]]
[[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]]</text>
      <sha1>s7iawax87hft887jscivlnmxxzewsjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анжэла Андрэеўна Дубойская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745425</id>
    <revision>
      <id>5209493</id>
      <parentid>5155940</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10204" sha1="p5ge22zkr0ju7r8qlnlpnn78lnq8thr" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Анжэла Андрэеўна Дубойская''' ({{ДН|20|3|1973}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|19|12|2018}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. Майстар спорту СССР. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0/ |title=Анжела Дубойская |access-date=4 жніўня 2023 |archive-date=4 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804193439/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сястра баскетбалісткі [[Аксана Даўгарукава|Аксаны Даўгарукавай]].

== Біяграфія ==
Выхаванка СзДЮШАР «Гарызонт». Першы трэнер — [[Марыя Іванаўна Сялюніна]].

Пачынала гуляць у [[мінск]]ім «[[Гарызонт Мінск|Гарызонце]]»&lt;ref&gt;[https://goths.ru/old_news.php?id=23270 Анжела Дубойская: «В Польше теплее, но в Самаре — интереснее!..» Баскетбол.]&lt;/ref&gt;. Гуляла ў польскіх і расійскіх клубах, скончыла спартыўную кар’еру ў [[Барысаў|барысаўскай]] «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіне]]». 

У 1992 годзе стала чэмпіёнкай Еўропы сярод юніёрак (U-18) у складзе зборнай СНД&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/12418/pid2//sid/2363/tid/2806/tid2//_/1992_European_Championship_for_Junior_Women_Final_Round/index.html |title=Anzhela Duboiskaya |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123181939/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/12418/pid2//sid/2363/tid/2806/tid2//_/1992_European_Championship_for_Junior_Women_Final_Round/index.html |archive-date=23 лістапада 2023 |access-date=21 лістапада 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] ў 1993—2005 гадах.

Пасля завяршэння кар’еры баскетбалісткі працавала трэнерам у СзДЮШАР «Гарызонт», таксама асіставала [[Вольга Віктараўна Падабед|Вользе Падабед]] у [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]]&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20181220/Umerla-izvestnaya-basketbolistka-Anzhela-Duboyskaya-1039231437.html Умерла известная баскетболистка Анжела Дубойская]&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
* 1992—1996 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]]
* 1996—1998 — СКА (Самара, Расія)
* 1998—1999 — Гданьск (Польшча)
* 1999—2000 — [[Катажынкі Торунь|АЗС (Торунь, Польшча)]]
* 2000—2001 — [[АЗС Люблін (жаночы баскетбольны клуб)|Меблатап (Люблін, Польшча)]]
* 2001—2003 — ВБМ-СГАУ (Самара, Расія)&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/basketball/russia/news/25286/ СГАУ взял реванш и вновь вышел в лидеры]&lt;/ref&gt;
* 2003—2005 — [[Дынама Новасібірск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама-Энергія (Новасібірск, Расія)]]&lt;ref&gt;[https://utro.ru/news/2004/01/16/268860.shtml Анжела Дубойская принесла победу &quot;Динамо-Энергии&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bcummc.narod.ru/fan66.html Баскетбол. Суперлига «А». Новосибирск: попытка номер пять]&lt;/ref&gt;
* 2006 — Одра (Бжэг, Польшча)
* 2006—2007 — [[Казаначка Казань|Нур (Казань, Расія)]]&lt;ref&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/basketbolistki-nura-zavershili-vystuplenie-v-kubke-rossii Баскетболистки «Нура» завершили выступление в Кубке России]&lt;/ref&gt;
* 2007—2009 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]]
* 2009 — [[ЦАР Вікторыя Брэст|БрДУ ЦАР Вікторыя (Брэст)]]
* 2009—2010 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]
* 2010—2011 — [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Барысфен (Магілёў)]]
* 2011—2012 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1995/1996|1995/1996]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод юніёрак (U-18)|Чэмпіёнка Еўропы сярод юніёрак (U-18)]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод юніёрак (U-18) 1992|1992]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/players/131607 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121092901/https://russiabasket.ru/players/131607 |date=21 лістапада 2023 }}
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/DUBOISKAYA/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] {{Недаступная спасылка}}
* [https://basketligakobiet.pl/zawodniczki/p/33054/anzhela-duboiskaya.html Anzhela Duboiskaya]
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Anzela-Duboiyskaja/79729?Women=1  Duboiskaya Anzhela]
* [https://lublin.wyborcza.pl/lublin/7,35644,990586.html KOSZYKÓWKA. Z pięcioma zawodniczkami zza wschodniej granicy przystąpią do rozgrywek koszykarki Meblotapu AZS Chełm]
* [https://nowosci.com.pl/beda-wzorowac-sie-na-grze-polfy/ar/11296971 Już w najbliższą sobotę zawodniczki Nova Trading Toruń rozegrają drugi mecz w rozgrywkach Ford Germaz Ekstraklasy.]
* [https://sputnik.by/20181220/Umerla-izvestnaya-basketbolistka-Anzhela-Duboyskaya-1039231437.html Умерла известная баскетболистка Анжела Дубойская]
* [https://www.sovsport.ru/basketball/articles/161948-basketbol-panorama-novosibirskij-lokomotiv-zavershil-pervyj-etap-podgotovki-k-sezonu-zhenskoe-dinamo-zakljuchilo-kontrakt-s-zaschitnicej-ekaterinoj-demaginoj Баскетбол. Панорама. Новосибирский «Локомотив» завершил первый этап подготовки к сезону. Женское «Динамо» заключило контракт с защитницей Екатериной Демагиной]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}}

{{DEFAULTSORT:Дубойская Анжэла Андрэеўна}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]]</text>
      <sha1>p5ge22zkr0ju7r8qlnlpnn78lnq8thr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Пятровіч Пынцікаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745776</id>
    <revision>
      <id>5209345</id>
      <parentid>5155739</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11485" sha1="cw2r0nhk2zegp5srqv6dw1jn4qbq71b" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Аляксей Пятровіч Пынцікаў''' (нар. {{ДН|4|2|1975}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — прафесійны беларускі [[баскетбол|баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://bc-horizont.com/komandy/trenerskiy-sostav-komandy-gorizont/aleksey-pyntikov.html БК «Горизонт». Алексей Петрович ПЫНТИКОВ]&lt;/ref&gt;. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:eNklOAjTt3kJ:https://www.pressball.by/articles/basketball/others/10580&amp;cd=20&amp;hl=be&amp;ct=clnk&amp;gl=pl МАТЧ ЗВЕЗД. РЕКОРДСМЕН. Алексей Пынтиков: нужны баскетбольные шоумены]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — Вадзім Мікалаевіч Алексін. Навучаўся ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам Міхаіла Аляксеевіча Тайца.

Чэмпіён Еўропы сярод моладзевых камандаў. Шматразовы чэмпіён Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/federatsiya/shkoly/minsk/gufkis-sdyushor-bk-minsk-2006-1-g-minsk СДЮШОР БК «МИНСК-2006» (Г. МИНСК)]&lt;/ref&gt;. Стаў аўтарам унікальнага дасягнення — быў чэмпіёнам Беларусі ў складзе пяці розных клубаў: [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]], [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]], «[[Гродна-93]]», «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» і «[[Мінск-2006]]». Лепшы баскетбаліст чэмпіянатаў Беларусі сезонаў 1995/96 і 1998/99. Выступаў за 
[[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]] ў 1993—2007 гадах.

У 2000 годзе скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ ім. Янкі Купалы]].

Пасля заканчэння гульнявой кар’еры перайшоў на трэнерскую працу. Таксама працуе спартыўным каментатарам на тэлеканале «[[Беларусь 5]]».

== Кар’ера баскетбаліста ==
* 1992—1994 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]]
* 1994—1995 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]
* 1995—1996 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ (Мінск)]]
* 1996—1997 — СКА-Урал (Екацярынбург, Расія)
* 1997 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ (Мінск)]] (''у Кубку Беларусі'')
* 1997—1998 — Акварыус (Валгаград, Расія)
* 1998 — [[Свіслач Асіповічы|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] (''у Кубку Беларусі'')
* 1998—2004 — [[Гродна-93]]
* 2004—2007 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]
* 2007—2009 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]

== Кар’ера трэнера ==
* 2009—2010 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]]
* 2009—2010 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (''другі трэнер'')
* 2010—2012 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск-2006 (жаночая каманда)]] (''другі трэнер'')
* 2012—2016 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (жаночая каманда)]] (''другі трэнер'')
* 2016—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]] (''другі трэнер'')
* 2016—2017 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18]] (''другі трэнер'')
* з 2017 — [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе]] (''другі трэнер'')
* 2019—2020 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] (''другі трэнер'')
* 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] (''другі трэнер'')
* з 2022 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] (''другі трэнер'')

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (12): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (6): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў|Чэмпіён Еўропы сярод моладзевых камандаў]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў 1994|1994]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/players/1008?apiUrl=https://org.infobasket.su&amp;compId=165&amp;lang=ru Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230821093958/https://russiabasket.ru/players/1008?apiUrl=https://org.infobasket.su&amp;compId=165&amp;lang=ru |date=21 жніўня 2023 }}
* [https://web.archive.org/web/20230821093957/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Aliaksei%20PYNTSIKAU/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com]
* [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/пынтиков-а/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230810230128/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B0/ |date=10 жніўня 2023 }}
* [https://www.tvr.by/televidenie/belarus-5/sportivnye-kommentatory/aleksey-pyntikov/ Профіль на сайце tvr.by]
* [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/6638-bfb-pozdravlyaet-s-dnjom-rozhdeniya-alekseya-pyntikova БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ДНЁМ РОЖДЕНИЯ АЛЕКСЕЯ ПЫНТИКОВА]
* [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-3 ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЁРЫ МУЖСКОГО ЧЕМПИОНАТА СТРАНЫ (ИГРОКИ)]
* [https://pressball.by/blog/pressball/3740/ ЮБИЛЯР. АЛЕКСЕЙ ПЫНТИКОВ: ХАЛТУРИТЬ НЕ УМЕЮ…]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1994}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1996}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пынцікаў Аляксей Пятровіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Гарызонта» Мінск]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Урала» Екацярынбург (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>cw2r0nhk2zegp5srqv6dw1jn4qbq71b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антыквар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748025</id>
    <revision>
      <id>5209498</id>
      <parentid>5175115</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T01:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13743" sha1="r95422j9h8quw5dxtw8kq4cjw6zpc4i" xml:space="preserve">[[Выява:El anticuario (Ulpiano Checa).jpg|міні|«Антыквар», малюнак [[1908]] г.]]
'''Антыква́р''' (ад {{lang-la|antīquārius}} «старажытны») — аматар, [[калекцыянер]] або даследчык старажытнасцей, спецыяліст па [[антыкварыят]]у. 

== Гісторыя ==
Ужо ў старажытнасці выяўляліся людзі, якія праяўлялі цікавасць да старых [[артэфакт (археалогія)|артэфактаў]]. Так, [[Шумеры|шумерскі]] лугаль [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] збіраў і ўзнаўляў тэксты старажытных [[гімн]]аў. «Я захаваў гэтыя старажытнасці, ніколі не аддаючы іх нябыту», — пахваляўся ён&lt;ref&gt;[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr24202.htm A praise poem of Shulgi (Shulgi B): translation]&lt;/ref&gt;. [[Асірыя|Асірыйскі]] валадар [[Ашурбаніпал]] паведамляў пра сябе, што чытаў старажытныя надпісы, сутнасць якіх у яго час ужо была мала зразумелай, даследаваў знакі на камянях, пакінутыя да [[Сусветны патоп|патопу]]&lt;ref&gt;[https://www.cairn.info/revue-le-genre-humain-2011-1-page-171.htm Alain Schnapp Le sentiment des ruines, de l’Orient ancien aux Lumières : continuités et transformations]&lt;/ref&gt;. [[Набанід]], валадар [[Вавілонія|Вавілоніі]], заахвочваў раскопкі для знаходжання старадаўніх рэчаў. Але ў выніку гэта прывяло да падробак «знаходак»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.archaeology.org/issues/463-2203/sidebars/10407-ancient-antiquarians |title=Royal Antiquarians |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004111756/https://www.archaeology.org/issues/463-2203/sidebars/10407-ancient-antiquarians |archive-date=4 кастрычніка 2023 |access-date=11 верасня 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[антычнасць|антычным свеце]] цікавасць да [[Класічная Грэцыя|класічнага перыяду]] ўзнікла ў эпоху [[элінізм]]у. [[Аталіды]] ў [[Пергам]]е і [[Пталамеі]] ў [[Александрыя|Александрыі]] заснавалі вялікія [[Бібліятэка|бібліятэкі]], што разам налічвалі амаль мільён скруткаў, многія з якіх адлюстроўвалі [[філасофія|філасофскія]], [[мастацтва|мастацкія]] і [[палітыка|палітычныя]] погляды папярэднікаў&lt;ref&gt;[https://www.ekathimerini.com/culture/131117/early-antiquarians-in-roman-greece Early antiquarians in Roman Greece]&lt;/ref&gt;. Зборам фактаў пра старажытныя славутасці, пошукам і пераказам старажытных аўтараў займаліся [[Дыядор Сіцылійскі|Дыядор]], [[Плутарх]], [[Паўсаній (географ)|Паўсаній]], [[Дыяген Лаэрцкі]], [[Еўтыхій Прокл]] і інш. 

Падчас заваяванняў ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'і]] [[Старажытны Рым|рымскія]] вайскаводы прывозілі творы грэчаскага мастацтва на сваю радзіму, выстаўлялі напаказ у храмах, грамадскіх месцах ці ў сябе дома. Рымскія дзеячы, сярод іх — [[Цыцэрон]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nga.gov/features/introduction-to-greek-bronzes/greek-art-and-roman-collectors.html |title=Greek Art and Roman Collectors |access-date=11 верасня 2023 |archive-date=24 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724122210/https://www.nga.gov/features/introduction-to-greek-bronzes/greek-art-and-roman-collectors.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, замаўлялі праз агентаў у [[Афіны|Афінах]] і іншых месцах дастаўку [[скульптура|скульптур]] для паказу на іх [[віла]]х. Рымляне таксама вывучалі і свае помнікі старажытнасці. Так, [[Ціт Лівій]] паведамляе пра звычай ўбіваць [[цвік]]і ў храме [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэра Оптымуса]] і пры гэтым заўважае, што [[Аналы|аналіст]] Цынцый быў уважлівым даследчыкам такіх помнікаў і выявіў, што звычай паходзіць ад [[этрускі|этрускаў]]&lt;ref&gt;Ціт Лівій Ab urbe condita, Кніга 7, 3:7&lt;/ref&gt;.

У [[4 стагоддзе|IV]] — [[6 стагоддзе|VI]] стст. у [[Лацінская мова|лацінамоўных]] тэкстах слова «антыквар» ({{lang-la|antiquari}}) значыла пісца, чалавека, які вывучаў старажытны час. У [[12 стагоддзе|XII]] ст. яно ўжывалася для вызначэння перапішчыка, даследчыка [[Рымскае права|Рымскага права]]&lt;ref&gt;[https://www.cnrtl.fr/etymologie/Antiquaire/0 Etymologie de ANTIQUAIRE]&lt;/ref&gt;. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. слова «антыквар» пашырылася на аматараў збірання старажытных рукапісаў і рэчаў&lt;ref&gt;[https://www.universalis.fr/encyclopedie/antiquaire ANTIQUAIRE — Encyclopædia Universalis]&lt;/ref&gt;. Але сам рух антыквараў узнік яшчэ раней, у [[14 стагоддзе|XIV]] — [[15 стагоддзе|XV]] стст. у сувязі з пашырэннем ідэй [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Веданне мінулага лічылася абавязковым для тых, хто ганарыўся сваёй адукацыяй і добрым густам. Сярод найбольш вядомых [[гуманіст|гуманістаў]]-збіральнікаў старажытнасцей былі [[Кірыяк з Анконы]], [[Флавіа Б’ёнда|Ф. Біёнда]], [[Поджа Брачаліні|П. Брачыяліні]], [[Уільям Кемдэн|У. Кемдэн]], [[Жазеф Жуст Скалігер|Ж. Ж. Скалігер]] і г. д. У [[ВКЛ]] збіраннем старажытнасцей займаўся [[Альберт Віюк-Каяловіч]]. Дзейнасць ранніх антыквараў часцяком фінансавалася [[Папа Рымскі|Папамі Рымскімі]], [[манарх]]амі, а таксама прыватнымі фундатарамі накшталт [[Козіма Медычы Старэйшы|К. Медычы]], [[:de:Johann Jakob Fugger|Ё. Я. Фугера]], [[Роберт Котан|Р. Котана]]. Вынікам было стварэнне бібліятэк, спецыяльных кабінетаў і палат, якія былі правобразамі сучасных бібліятэк, [[архіў|архіваў]] і [[музей|музеяў]]. Антыквары не проста збіралі калекцыі, але стваралі апісанні артэфактаў, старанна вывучалі іх. 

Першапачаткова працы антыквараў былі прысвечаны пераважна знаходкам у [[горад|гарадах]]. Акрамя таго, яны  таксама займаліся [[медыцына]]й, [[геаграфія]]й і [[астраномія]]й. З другой паловы [[17 стагоддзе|XVII]] ст. занятак антыквараў быў засяроджаны амаль выключна на старажытнасцях, пачалося вывучэнне рэгіянальных помнікаў, арганізоўваліся і абмяркоўваліся вандроўкі ў іншыя краіны. Важным здабыткам XVII — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. стала выкарыстанне ведаў розных [[навука|навук]]. Так, [[Ан Клод дэ Кейлюс]] прыўнёс у [[археалагічныя даследаванні|археалагічныя раскопкі]] строгасць [[інжынерная справа|інжынеранай справы]] і відавочную ўвагу [[экалогія|экалагічнаму]] кантэксту&lt;ref&gt;[https://doi.org/10.4000/nda.182 Arianna Esposito, Pierre Pinon, Magali Vène La bibliothèque des antiquaires français (xvie-xviiie siècle)]&lt;/ref&gt;. У XVIII ст. уплыў [[Асветніцтва]] выявіўся ў абавязковай [[храналогія|храналагічнай]] класіфікацыі ведаў і рэчаў, ацэнцы старажытных рэчаў з пункту гледжання сучаснасці, пэўнай спецыялізацыі саміх антыквараў. Ствараліся сеткі абмену досведам і ведамі, калекцыямі, узнікла сувязь з тагачаснымі [[сродкі масавай інфармацыі|сродкамі масавай інфармацыі]], у тым ліку навуковымі часопісамі. 

У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. далейшае развіццё антыкварнай справы падштухнуў [[рамантызм]]. Ён стымуляваў [[мода|моду]] на старажытнасці сярод [[Буржуазія|буржуазнай]] публікі і [[Інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]]. Адным з галоўных цэнтраў дзейнасці антыквараў стаў [[Парыж]], дзе з [[1842]] г. выдаваўся першы спецыялізаваны часопіс «Кабінет аматара і антыквара» ({{lang-fr|Le Cabinet de l'amateur et de l'antiquaire}})&lt;ref&gt;[https://books.openedition.org/septentrion/57609 Manuel Charpy Amateurs, collectionneurs et chineurs parisiens du XIXe siècle]&lt;/ref&gt;. Попыт стымуляваў пераўтварэнне часткі антыквараў у прадпрымальнікаў, якія адчынялі антыкварныя крамы або вялі продаж старадаўніх і экзатычных рэчаў праз аўкцыёны. Разам з гэтым, вывучэнне старажытнасцей з даследчыцкімі мэтамі стала абавязкам [[гісторыя|гісторыкаў]], [[археолаг]]аў, [[музеязнаўства|музеязнаўцаў]] і іншых спецыялістаў. Такім чынам у першай палове XIX ст.&lt;ref&gt;[https://www.cnrtl.fr/etymologie/Antiquaire/0 Etymologie de ANTIQUAIRE]&lt;/ref&gt; значэнне паняцця «антыквар» у паўсядзённай мове паступова трансфармавалася ў гандляра [[антыкварыят]]ам. 

У наш час у шэрагу краін дзейнасць прафесійных антыквараў сертыфікуецца, патрабуе адпаведных досведу і адукацыі. Дзейнічаюць буйныя аб'яднанні антыквараў, якія гуртуюць спецыялістаў, арганізуюць выданні, экспертызу, папулярызуюць культурную спадчыну. Найстарэйшым з іх з'яўляецца Таварыства антыквараў Шатландыі&lt;ref&gt;[https://www.socantscot.org Society of Antiquaries of Scotland]&lt;/ref&gt;, заснаванае ў [[1780]] г.  

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = Самахвалаў, Д. С|частка = |загаловак = Гісторыя гістарычнай думкі : курс лекцый|арыгінал = |спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57486/1/Samohvalov.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БДУ|год = 2013|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-518-807-1|тыраж = |ref = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200110070135/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57486/1/Samohvalov.pdf|archivedate = 10 студзеня 2020}}

== Спасылкі ==
* [https://archives.history.ac.uk/makinghistory/resources/articles/antiquarianism.html Antiquarianism and history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230908202615/https://archives.history.ac.uk/makinghistory/resources/articles/antiquarianism.html |date=8 верасня 2023 }}
* [https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/702584 Antiquarianism as a Vital Historiography for the Twenty-First Century]
* [https://scholarworks.wmich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1007&amp;context=english_pubs Medievalism and Literature: An Annotated Bibliography of Critical Studies]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Антыквары]]</text>
      <sha1>r95422j9h8quw5dxtw8kq4cjw6zpc4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5209333</id>
      <parentid>5208695</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5209333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1734" sha1="avfc6rs9eromsqqzeg0uzfc0tmv4ode" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Абсарбцыйная мікраскапія|2026-09-30T09:53:13Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Інэса Уладзіміраўна Кур’ян|2026-09-28T22:29:55Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Франсуа Віктор Альфонс Алар|2026-09-28T11:35:07Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Каро Алабян|2026-09-28T11:14:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Браніслаў Мацвеевіч Усас|2026-09-27T11:16:05Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Ірына Мікалаеўна Раманава|2026-09-26T16:39:59Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Эдаарда Амальдзі|2026-09-25T09:47:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андэрс Іонас Ангстрэм|2026-09-25T06:06:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ампула|2026-09-22T12:18:41Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Карл Бонхёфер|2026-09-22T09:52:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Тэадор Мейнерт|2026-09-22T08:40:54Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>avfc6rs9eromsqqzeg0uzfc0tmv4ode</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753112</id>
    <revision>
      <id>5209490</id>
      <parentid>5063658</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9598" sha1="jli4yrkruzw6uj5qo3cllowshkmchzb" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст
|трэнерскія клубы                = {{спартыўная кар’ера 
 |2009—2011|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}}
 |2011—2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| 
 |2019—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93-ГрДУ]]|}}
}}
'''Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка''' (нар. {{ДН|14|6|1972}}, [[Гродна]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. Лёгкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/277/tid/2186/_/2003_European_Championship_for_Men/index.html |title=2003 European Championship for Men. Belarus |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131202413/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/277/tid/2186/_/2003_European_Championship_for_Men/index.html |archive-date=31 студзеня 2023 |access-date=22 студзеня 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Бацька беларускай баскетбалісткі [[Марыя Васілеўка|Марыі Васілеўка]].

== Кар’ера ==
Выхаванец гродзенскай баскетбольнай школы, першы трэнер — [[Яўген Аркадзьевіч Кец]]. Практычна ўсю гульнявую кар’еру правёў у складзе «Гродна-93»&lt;ref&gt;[https://prinemanie.by/news/6586b458946c8e6ed22964f2 30 ЛЕТ ГРОДНО-93]&lt;/ref&gt;, таксама выступаў у Польшчы. Шматразовы чэмпіён Беларусі і ўладальнік Кубка краіны. Удзельнік шасці «Матчаў зорак» беларускага чэмпіянату.

У 2001—2003 гадах выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]].

Некалькі гадоў займаў пасаду старэйшага трэнера і дапамагаў [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандру Папкову]] трэніраваць «Гродна-93». У 2011 годзе змяніў на пасту галоўнага трэнера Аляксандра Папкова&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2011/08/31/news-smenilsa-trener/ У «Гродно-93» сменился тренер]&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе быў трэнерам [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|жаночай беларускай нацыянальнай каманды U-18]].

== Кар’ера баскетбаліста ==
* 1988—1992 — Прагрэс (Гродна)&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/15981/ АНДРЕЙ ВАСИЛЕВКО: БАСКЕТБОЛЬНЫЕ АЗЫ ПОСТИГАЛ В КОМПАНИИ ДЕВЧОНОК]&lt;/ref&gt;
* 1992—1993 — Універсітэт (Гродна)
* 1993—1994 — [[Гродна-93|Крош (Гродна)]]
* 1994—1996 — [[Гродна-93]]
* 1996—1997 — [[Чарні Слупск|Чарні Слупск (Слупск, Польшча)]]
* 1997—2009 — [[Гродна-93]]

== Кар’ера трэнера ==
* 2007—2008 — [[Гродна-93]] (''гуляючы трэнер'')
* 2009—2011 — [[Гродна-93]] (''другі трэнер'')&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2009/07/29/bez-prava-na-oshibku/ Без права на ошибку]&lt;/ref&gt;
* 2011—2019 — [[Гродна-93]]
* 2019—2020 — Прынёманне-ГрДУ (Гродна)

== Дасягненні ==

=== У якасці баскетбаліста ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (8): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (7): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]].

=== У якасці трэнера ===
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Andrei-Vasileuka/3643 Профіль на сайце eurobasket.com]
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Andrei%20VASILEUKA/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] {{Недаступная спасылка}}
* [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/василевко-а/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231124085442/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%BE-%D0%B0/ |date=24 лістапада 2023 }}
* [https://belarus.basketball/news/1725-intervyu-s-trenerom-grodno-93-andreem-vasilevko ИНТЕРВЬЮ С ТРЕНЕРОМ ГРОДНО-93 АНДРЕЕМ ВАСИЛЕВКО]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Васілеўка Андрэй Тадэвушавіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Гродна-93»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Гродна-93-ГрДУ»]]</text>
      <sha1>jli4yrkruzw6uj5qo3cllowshkmchzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5209332</id>
      <parentid>5208694</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5209332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1175" sha1="f15mmobo8jlsa63r98rs5px5gpnxcbq" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Амбала|2026-09-30T06:37:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Самінскія Горы|2026-09-29T16:59:34Z|Actroix}}
{{Новы артыкул|Грэчанята|2026-09-28T19:32:30Z|Actroix}}
{{Новы артыкул|Албена|2026-09-28T11:47:28Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Алама-дэ-Арагон|2026-09-28T11:21:26Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Алазань-Аўтаранская раўніна|2026-09-28T11:00:59Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Авадзі (горад)|2026-09-23T11:08:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Новы Акатуй|2026-09-23T07:59:27Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акалі (рака)|2026-09-23T07:35:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акасі (праліў)|2026-09-23T07:22:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акасі (горад)|2026-09-23T07:12:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Улытау (горы)|2026-09-22T06:27:42Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f15mmobo8jlsa63r98rs5px5gpnxcbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5209329</id>
      <parentid>5208691</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5209329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="4l5eb54crw135xjof1v2fwhl3unfi0d" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Самінскія Горы|2026-09-29T16:59:34Z|Actroix}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Гімназія №10 (Гродна)|2026-09-29T12:12:45Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Надзея Мікалаеўна Парчук|2026-09-29T10:42:09Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі|2026-09-29T00:22:13Z|IshaBarnes}}
{{Новы артыкул|Інэса Уладзіміраўна Кур’ян|2026-09-28T22:29:55Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Грэчанята|2026-09-28T19:32:30Z|Actroix}}
{{Новы артыкул|Іван Кірылавіч Шаўцоў|2026-09-28T14:38:22Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Лука Паўлавіч Саленік|2026-09-28T13:57:28Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Нота Хаімавіч Ноткін|2026-09-28T13:07:19Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Дом купца Ноткіна|2026-09-28T12:09:46Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Барунская настаўніцкая семінарыя|2026-09-27T23:05:11Z|JerzyKundrat}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4l5eb54crw135xjof1v2fwhl3unfi0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Віктаравіч Свірыдаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753534</id>
    <revision>
      <id>5209429</id>
      <parentid>4886580</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="j6iakt34eevrvdnahzk1wjwsn7fw0q4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Свірыдаў}}
{{Баскетбаліст}}
'''Анатоль Віктаравіч Свірыдаў''' (нар. {{ДН|26|7|1982}}, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] па баскетболе. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] зборную Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Anatoli%20SVIRYDAU/pid/33721/_//players.html |title=Anatoli SVIRYDAU |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115093405/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Anatoli%20SVIRYDAU/pid/33721/_//players.html |archive-date=15 студзеня 2024 |access-date=15 студзеня 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Чэмпіён і неаднаразовы ўладальнік Кубка Беларусі. Удзельнік моладзевых чэмпіянатаў свету і Еўропы па баскетболе.

Працуе дзіцячым трэнерам у «Федэрацыі баскетбола Хабараўскага краю»&lt;ref&gt;[https://khabarovsk.russiabasket.ru/teams/18968?apiUrl=https://reg.infobasket.su&amp;compId=&amp;lang=ru Федерация баскетбола Хабаровского края]&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
* 1997—2000 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]
* 2000 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар (Гомель)]]
* 2000—2003 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]]
* 2003—2005 — [[Гродна-93]]
* 2005—2007 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]
* 2007—2010 — [[Гродна-93]]
* 2010—2011 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]
* 2011—2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://i-basket.ru/sviridov-anatoliy-viktorovich Свиридов Анатолий Викторович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231210174734/https://i-basket.ru/sviridov-anatoliy-viktorovich |date=10 снежня 2023 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Свірыдаў Анатоль Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]</text>
      <sha1>j6iakt34eevrvdnahzk1wjwsn7fw0q4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Альшэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753707</id>
    <revision>
      <id>5209327</id>
      <parentid>5016341</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5517" sha1="99aj5cbbxpibsjizcplrr1nczh0sopp" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Альшэўскі}}
{{Баскетбаліст}}
'''Аляксей Альшэўскі''' (нар. {{ДН|6|6|1974}}, [[Гродна]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. Майстар спорту СССР. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html |title=1995 European Championship for Men. Belarus |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308204913/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html |archive-date=8 сакавіка 2018 |access-date=22 студзеня 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Выхаванец гродзенскай СДзЮШАР №7&lt;ref&gt;[https://sdjushor7.by/o-shkole История школы]&lt;/ref&gt;. Першы трэнер — [[Яўген Аркадзьевіч Кец]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220304101951/http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ Легенда гродненского баскетбола: заслуженный тренер Беларуси Евгений Аркадьевич Кец празднует юбилей - 70 лет!]&lt;/ref&gt;.

Выступаў за моладзевую зборную Беларусі U-22 на чэмпіянаце Еўропы ў 1994 годзе, за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]] ў 1993—1997 гадах&lt;ref&gt;[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Aleksy%20OLSZEWSKI/pid//_//players.html Aleksy OLSZEWSKI] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2002 годзе атрымаў грамадзянства Польшчы. Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры працаваў дзіцячым трэнерам у Польшчы&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/s-myachami-na-vykhod22.html Что случилось с белорусским баскетболом за последние 23 года?]&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
* 1990—1992 — Прагрэс (Гродна)
* 1992—1993 — Універсітэт (Гродна)
* 1993—1994 — [[Гродна-93|Крош (Гродна)]]
* 1994—1996 — [[Гродна-93]]
* 1996—1998 — Даіліды-Інсталь (Беласток, Польшча)
* 1998—2000 — Інсталь (Беласток, Польшча)
* 2000—2002 — Мірпаль (Беласток, Польшча)
* 2002—2003 — [[Чарні Слупск|Чарні Слупск (Слупск, Польшча)]]
* 2004—2006 — Польфарма (Старгард Гданьскі, Польшча)
* 2006—2007 — Баскет Квідзын (Квідзын, Польшча)
* 2007—2008 — Зубры (Беласток, Польшча)
* 2008—2009 — [[Гродна-93]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў|Чэмпіён Еўропы сярод моладзевых камандаў]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод моладзевых камандаў 1994|1994]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://poranny.pl/koszykarz-mirpolu-aleksiej-olszewski-otrzymal-polskie-obywatelstwo/ar/5004484#google_vignette Koszykarz Mirpolu Aleksiej Olszewski otrzymał polskie obywatelstwo]
* [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5502-kak-molodezhnaya-sbornaya-belarusi-vyigrala-evrobasket-1994 КАК МОЛОДЕЖНАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ ВЫИГРАЛА ЕВРОБАСКЕТ-1994]
* [https://sport.trojmiasto.pl/Wzmocnienia-Czarnych-Slupsk-n4101.html Wzmocnienia Czarnych Słupsk]
* [https://rozgrywki.pzkosz.pl/liga/1/sezon/21/zawodnicy/p/698/aleksy-olszewski.html Aleksy Olszewski — Żubry Białystok]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1994}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Альшэўскі Аляксей}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>99aj5cbbxpibsjizcplrr1nczh0sopp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марцыбелішкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754029</id>
    <revision>
      <id>5209252</id>
      <parentid>5207954</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <comment>ПГМ можна даваць спасылкай. Вікіпедыя — не папера</comment>
      <origin>5209252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7757" sha1="9pjjrhu708ggeh1j77u4asn3i9qnhxs" xml:space="preserve">{{coord|53.768623|27.882026|type:_region:|display=title}}
'''Марцыбелішкі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-06|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, таксама '''Марцыбілішкі'''{{Sfn|Памяць|1998|с=603}} — колішні [[фальварак]] на рацэ [[Слоўст]], цяпер у межах [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].

== Назва ==
[[Файл:Marcybeła Zaviša (Aginskaja). Марцыбэла Завіша (Агінская) (L. Silvestre, 1724).jpg|міні|Марцыбела Агінская. Партрэт [[Луі дэ Сільвестр]]а, 1724 г.]]
Названы ў гонар Марцыбелы Агінскай, жонкі [[Ігнацы Завіша|Ігнацыя Завішы]]{{Sfn|SgKP|1885|с=110}}.

== Гісторыя ==

Месца належала да [[Бакштанская воласць|Бакштанскага княства]], уласнасць [[Кезгайлы|Кезгайлаў]]{{Sfn|SgKP|1885|с=110}}. Вядомы прынамсі з першай паловы XVIII стагоддзя, уласнасць [[Завішы|Завішаў]] і [[Агінскія|Агінскіх]]. Уваходзіў у склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На карце XVIII ст. на поўнач ад Марцыбелішак пазначаны фальварак і гара [[Святая Гара (Мінскі раён)|Святая Гара]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_53.810249,27.898578|title=Планы генеральнага межавання}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Władysław Niewiarowicz - Self-portrait 1841.jpg|злева|міні|[[Ян Тысевіч]], ураджэнец фальварка Марцыбелішкі. Аўтапартрэт, 1841 г.]]
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[Ігуменскі павет]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Уласнасць [[Оштарпы|Оштарпаў]], якія ў першай палове XIX стагоддзя здавалі фальварак у арэнду, у 1811 годзе арандаваў Невяровіч&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/threads/smilovichskaja-volost.1350/|title=Смиловичская волость {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. У 1814 годзе ў Марцыбелішах нарадзіўся будучы мастак [[Ян Тысевіч]] (сапраўднае імя Уладзіслаў Невяровіч). Каля сярэдзіны XIX стагоддзя ўласнасць Віктара Азямблоўскага, пазней яго сыноў Генрыха і Ціта Азямблоўскіх.

З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Смілавіцкая воласць|Смілавіцкай воласці]]. У 1880-я года Азямблоўскія прадалі фальварак А. Хасяневічу, які ў 1882 годзе прадаў яго Амурату Асанавічу Канапацкаму&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У 1897 годзе быў 1 двор, 12 жыхароў.

У 1917 годзе было 12 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=117}}.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Праведзена [[нацыяналізацыя]] фальварка.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|110|Marcybeliszki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}
* {{кніга|аўтар = |частка = Марцыбілішкі|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}

[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>9pjjrhu708ggeh1j77u4asn3i9qnhxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маямі (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754679</id>
    <revision>
      <id>5209574</id>
      <parentid>4645056</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тапонім */</comment>
      <origin>5209574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="665tryvfmqlg7vyljyb45sq5ef6o6ih" xml:space="preserve">'''Маямі''':
* [[Маямі (народ)]]

== Тапонім ==
* [[Маямі]]
* [[Маямі (Аклахома)]]
* [[Маямі (Арызона)]]
* [[Маямі (Тэхас)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>665tryvfmqlg7vyljyb45sq5ef6o6ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Вартавы росквіту»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755038</id>
    <revision>
      <id>5209501</id>
      <parentid>5162550</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18542" sha1="n41n3mamwi8yq388c3p86qtnrboahtm" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Аперацыя «Вартавы росквіту»
 |частка          = [[Еменскі крызіс]], [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]]&lt;br&gt;ускосна: [[Вайна Ізраіля з ХАМАС (2023)]]&lt;br&gt;апасродкавана: [[Іранскі крызіс (з 2019)]]
 |выява           = 
 |памер           = 
 |загаловак       = 
 |дата            = з [[18 снежня]] [[2023]] па [[6 мая]] [[2026]]
 |месца           = [[Чырвонае мора]] і [[Адэнскі заліў]]
 |прычына         = напады на караблі
 |статус     = 
 |вынік           = заходняя кааліцыя абвясціла пра сваю перамогу і спыніла аперацыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/donald-tramp-zaavil-o-kapitulacii-husitov/a-72456325|title=Трамп заявил о капитуляции хуситов |date=2025-05-06|lang=ru|website=dw.com|access-date=2025-05-07|archive-date=2025-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507150639/https://www.dw.com/ru/donald-tramp-zaavil-o-kapitulacii-husitov/a-72456325|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[File:Combined Maritime Forces logo.jpg|22пкс]] Аб’яднаныя марскія сілы
 |праціўнік2      = [[Файл:Slogan of the Houthi Movement.svg|22px]] [[Хусіты]]
 |праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = 
 |камандзір2      = 
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 
 |сілы2           = 
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
 |страты2         = 
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}{{Вайна на Блізкім Усходзе}}
'''Аперацыя «Вартавы росквіту»''' ({{Lang-en|Operation Prosperity Guardian}}) — [[ваенная аперацыя]], абвешчаная 18 снежня 2023 года [[Лойд Джэймс Осцін|міністрам абароны ЗША Лойдам Осцінам]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Middle Eastcategory US launches new multinational operation to safeguard Red Sea commerce|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-launches-new-multinational-operation-safeguard-red-sea-commerce-2023-12-18/|website=Reuters|date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.defense.gov/News/Releases/Release/Article/3621110/statement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n/|title=Statement from Secretary of Defense Lloyd J. Austin III on Ensuring Freedom of Navigation|lang=en-US|website=U.S. Department of Defense|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online47.ru//2023/12/19/shef-pentagona-obyavil-o-nachale-operatsii-strazh-protsvetaniya-po-zashchite-krasnogo-morya-189850|title=Шеф Пентагона объявил о начале операции «Страж процветания» по защите Красного моря|lang=ru|website=online47.ru|date=2023-12-19|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6411292|title=Пентагон объявил о многонациональной операции по защите судов в Красном море|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-12-19|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;. Праводзіцца кааліцыяй на чале з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і [[Адэнскі заліў|Адэнскім заліве]] з мэтай абароны/разблакоўкі міжнароднага суднаходства&lt;ref&gt;{{Cite news|title=US-led force to patrol Red Sea in response to attacks by Houthis backing Palestinians|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-forces-launch-strikes-up-down-gaza-strip-hospital-hit-2023-12-18/|website=Reuters|date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні, пачынаючы з 19 лістапада, пачасціліся напады [[Хусіты|хусітаў]] з [[Емен]]а на камерцыйныя суда па шляху ў ізраільскія парты. Рух хусітаў заявіў, што будзе нападаць на любыя судны, якія ідуць у [[Ізраіль]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/who-are-the-houthis-and-what-is-happening-in-the-red-sea-13033641|title=Who are the Houthis and what is happening in the Red Sea?|website=Sky News|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярныя напады і захопы караблёў прывялі да адмовы ад выкарыстання суднаходнымі кампаніямі маршруту праз Чырвонае мора і да росту прэмій на страхоўку марскіх грузаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.yahoo.com/ship-insurance-costs-soar-middle-150602483.html|title=Ship insurance costs soar after Middle East tanker attacks|website=Yahoo News|date=2019-06-14|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/biznes/495105-reuters-uznal-o-roste-premij-za-voennyj-risk-dla-tankerov-v-cernom-more|title=Reuters узнал о росте премий за военный риск для танкеров в Черном море|website=Forbes.ru|date=2023-08-23|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова ў склад кааліцыі ўвайшлі ЗША, [[Вялікабрытанія]], [[Канада]], [[Францыя]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Нарвегія]], [[Іспанія]], [[Бахрэйн]] і [[Сейшэльскія Астравы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Заявление министра обороны Ллойда Дж. Остина III об обеспечении свободы судоходства&quot;.|url=https://www.defense.gov/News/Releases/Release/Article/3621110/statement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n/https%3A%2F%2Fwww.defense.gov%2FNews%2FReleases%2FRelease%2FArticle%2F3621110%2Fstatement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n%2F|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Prosperity Guardian: началась операция против йеменских хуситов|url=https://www.vesty.co.il/main/article/m4gooqgpy|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;. Пазней да яе далучыліся [[Грэцыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/937388|title=Греция присоединится к коалиции по обеспечению безопасности в Красном море|website=Interfax.ru|date=2023-12-21|access-date=2023-12-22}}&lt;/ref&gt;, [[Аўстралія]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Australia to send military personnel to help protect Red Sea shipping but no warship|author=ROD MCGUIRK|url=https://apnews.com/article/red-sea-australia-international-security-force-5acf692653367a0679538ad3eae0444e|website=Associated Press|date=2023-12-21}}&lt;/ref&gt; і [[Шры-Ланка]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2024 |title=Sri Lanka to join US-led naval operations against Houthi rebels in Red Sea |last=Mallawarachi |first=Bharatha |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sri-lanka-join-us-led-naval-operations-houthi-106217965 |url-status=live |access-date=10 January 2024 |website=ABC News |language=en |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110012021/https://abcnews.go.com/International/wireStory/sri-lanka-join-us-led-naval-operations-houthi-106217965 }}&lt;/ref&gt;. Паводле звестак Пентагона, 20 краін пагадзіліся ўдзельнічаць у аперацыі па забеспячэнні свабоды суднаходства&lt;ref&gt;{{Cite news|title=WorldcategoryMore than 20 countries now part of US-led Red Sea coalition, Pentagon says10:56 PM GMT+3 · Updated 37 min ago|url=https://www.reuters.com/world/more-than-20-countries-now-part-us-led-red-sea-coalition-pentagon-2023-12-21/|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/799197.html|title=К американской коалиции по защите судоходства в Красном море от хуситов присоединились более 20 стран|lang=ru|website=news.am|date=2023-12-23|access-date=2023-12-22}}&lt;/ref&gt;.

Аб планах правядзення аперацыі СМІ даведаліся за некалькі дзён да яе абвяшчэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://detaly.co.il/strazh-protsvetaniya-ssha-namereny-obyavit-operatsiyu-protiv-husitov/|title=«Страж процветания»: США намерены объявить операцию против хуситов|last=|website=Детали|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19|archive-date=19 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219001527/https://detaly.co.il/strazh-protsvetaniya-ssha-namereny-obyavit-operatsiyu-protiv-husitov/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/pentagon-sobiraetsya-obuyavit-o-nachale-specialnoj-operacii-the-war-zone|title=Пентагон собирается объявить о начале специальной операции – The War Zone|website=ont.by|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://radio1.ru/news/politika/war-zone-pentagon-nameren-provesti-voennuyu-operatsiyu-protiv-iemenskih-husitov/|title=War Zone: Пентагон намерен провести военную операцию против йеменских хуситов|website=radio1.ru|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Да канца года хусіцкі рух дронамі і ракетамі атакаваў 5 караблёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/18/oil-tanker-m-v-swan-atlantic-hit-by-houthi-projectile-in-the-red|title=Yemen’s Houthis say they attacked two more vessels in the Red Sea|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2024-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theatlasnews.co/conflict/2023/12/26/houthis-claim-responsibility-for-attack-against-commercial-vessel-msc-united/|title=Houthis Claim Responsibility for Attack Against Commercial Vessel MSC United {{!}} Atlas News|lang=en-US|date=2023-12-26|access-date=2024-01-01|archive-date=27 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227001259/https://theatlasnews.co/conflict/2023/12/26/houthis-claim-responsibility-for-attack-against-commercial-vessel-msc-united/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, на што міжнародная кааліцыя ніяк не адказала. Аднак 31 снежня амерыканскія верталёты патапілі 3 еменскія лодкі, якія спрабавалі атакаваць кантэйнеравоз&lt;ref&gt;https://www.dw.com/ru/vms-ssa-v-krasnom-more-potopili-lodki-husitov-atakovavsie-kontejnerovoz/a-67864927&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nur.kz/world/2053527-vertolety-vms-ssha-potopili-katera-husitov-v-krasnom-more-posle-popytki-zahvata-torgovogo-sudna/?|title=Вертолеты ВМС США потопили катера хуситов в Красном море после попытки захвата торгового судна|lang=ru|website=www.nur.kz|date=2024-01-01|access-date=2024-01-04}}&lt;/ref&gt;.

12 студзеня 2024 года ЗША і Вялікабрытанія распачалі [[Авіяўдары па Емене (2024)|серыю авіяўдараў]] па руху хусітаў&lt;ref name=&quot;APNews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}&lt;/ref&gt;. Тым не менш, 15&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2024/01/15/7437334/ У берегов Йемена ракета попала в коммерческое судно]&lt;/ref&gt;, 16&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19743441|title=Хуситы подтвердили, что нанесли удар по сухогрузу Zografia у побережья Йемена|website=TACC|access-date=2024-01-17}}&lt;/ref&gt; і 26&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://profile.ru/news/accidents/atakovannyj-husitami-tanker-perevozil-rossijskij-ligroin-1446811/|title=Атакованный хуситами танкер перевозил российский лигроин|lang=ru-RU|first=|last=|website=Профиль|access-date=2024-01-28}}&lt;/ref&gt; студзеня еменскія паўстанцы абстралялі гандлёвыя судны. 18 лютага хусіты зноў атакавалі карабель&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/3/3/1256220.html|title=США подтвердили, что подбитый хуситами британский сухогруз MV Rubymar затонул|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-03-03}}&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка міністр тэлекамунікацый хусітаў Місфер Аль-Нумаір заявіў, што судны павінны будуць атрымаць дазвол ад Упраўлення па марскіх справах Емена, кантраляванага рухам, перш чым увайсці ў воды краіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says-2024-03-04/|title=Суда, заходящие в воды Йемена, должны получать разрешение, говорит министр хуситов|lang=en|website=Reuters|date=2024-03-05|access-date=2024-03-05|archive-date=2024-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304224447/https://www.reuters.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says-2024-03-04/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ships entering Yemeni waters must obtain permit, Houthi minister says|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says/articleshow/108221911.cms|website=The Times of India|id=0971-8257|date=2024-03-05|access-date=2024-03-05|archive-date=2024-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305040659/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says/articleshow/108221911.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка пасля атакі хусітаў на сухагруз Propel Fortune, вайскоўцы арміі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі распачалі серыю дзеянняў, накіраваных на ліквідацыю БПЛА праціўніка&lt;ref&gt;{{Cite news|title=US, UK, French military shoot down Houthi drones after attack on bulk carrier, destroyers|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-targeted-bulk-carrier-number-us-war-destroyers-red-sea-2024-03-09/|website=Reuters|date=2024-03-10}}&lt;/ref&gt;. У агульнай суме было знішчана 15 апаратаў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=US Navy shoots down 15 UAVs in Red Sea area, CENTCOM says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-navy-shoots-down-15-uavs-red-sea-area-centcom-says-2024-03-09/|website=Reuters|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309094959/https://www.reuters.com/world/middle-east/us-navy-shoots-down-15-uavs-red-sea-area-centcom-says-2024-03-09/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка 2025 года прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] загадаў узброеным сілам краіны пачаць «рашучыя і магутныя ваенныя дзеянні» супраць хусітаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2025/03/16/tramp-pokazal-zuby-okolo-20-chelovek-ubity-posle-amerikanskogo-udara.html|title=Трамп показал зубы: около 20 человек убиты после американского удара|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2025-03-16|access-date=2025-03-16}}&lt;/ref&gt;. Знішчальнікі з эсмінца ВМС ЗША «Гары С. Трумэн», ВПС ЗША, а таксама беспілотнікі пачалі хвалю марскіх і авіяўдараў, атакаваўшы радарныя сістэмы, сродкі СПА, а таксама ракеты і беспілотнікі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Trump Orders U.S. Strikes Against Houthi Militant Sites in Yemen|first=Eric|last=Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2025/03/15/us/politics/us-attack-houthis.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2025-03-15|access-date=2025-03-16|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{амерыкана-іранскі канфлікт}}
[[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]]
[[Катэгорыя:Іранскі крызіс]]
[[Катэгорыя:2023 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Еменскі крызіс]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]]</text>
      <sha1>n41n3mamwi8yq388c3p86qtnrboahtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Мікітавіч Сатыраў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756327</id>
    <revision>
      <id>5209234</id>
      <parentid>5146663</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="fgl8h4i7jvte9qhj7pekduxfs3aq73l" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Аляксандр Мікітавіч Сатыраў''' (нар. {{ДН|5|2|1962}}, {{МН|Гомель}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. Майстар спорту СССР. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html |title=1995 European Championship for Men. Belarus |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308204913/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html |archive-date=8 сакавіка 2018 |access-date=18 студзеня 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Выхаванец гомельскай баскетбольнай школы. Увесь час гуляў за зборную Гомеля і вобласці розных гадоў — ад 1959 да 1963. Калі скончыў сёмы клас, быў запрошаны [[Міхаіл Аляксеевіч Тайц|Міхаілам Аляксеевічам Тайцам]] на навучанне ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|вучылішча алімпійскага рэзерву]] ў Мінск. 

Пасля заканчэння вучылішча быў прыняты ў склад [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]. У 1979 годзе ў складзе юнацкай зборнай СССР (U-16) пад кіраўніцтвам алімпійскага чэмпіёна Мадэстаса Паўлаўскаса выступаў на першынстве Еўропы (5-е месца)&lt;ref&gt;[https://betnews.by/czap-czarapych-satyrov-mezhdu-molotom-i-nakovalnej/ ЦАП ЦАРАПЫЧ САТЫРОВ: МЕЖДУ МОЛОТОМ И НАКОВАЛЬНЕЙ]&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
* 1979—1989 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]
* 1989—1990 — Славія (Сафія, Балгарыя)
* 1991—1993 — [[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура (Польшча)]]
* 1993—1994 — [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]]
* 1994—1996 — Шаўляй (Літва)
* 1996—1997 — [[Барысаў-БДУ|Папірус-Акдзімал (Барысаў)]]
* 1997—1998 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]
* 1998—1999 — Нявежыс (Кедайней, Літва)
* 1999—2001 — [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці (Мінск)]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.proballers.com/basketball/player/177447/aleksandr-satyrov Профіль на сайце proballers.com]
* [https://web.archive.org/web/20240118090326/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Alexandre%20SATYROV/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com]
* [https://web.archive.org/web/20220325094629/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/108731 Старая гвардия: Александр Сатыров. Гомельский звал меня Профессором]
* [https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1700208/ «На районе играть было жестко: нет крови – нет фола». Павел Сатыров – человек, который продвигает белорусский стритбол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240112135136/https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1700208/ |date=12 студзеня 2024 }}
* [https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ 27 лет назад мужская сборная Беларуси не пустила Литву на Евробаскет. Вы знали об этом?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230810232034/https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ |date=10 жніўня 2023 }}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Сатыраў Аляксандр Мікітавіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]</text>
      <sha1>fgl8h4i7jvte9qhj7pekduxfs3aq73l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Vita Nuova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757331</id>
    <revision>
      <id>5209363</id>
      <parentid>5119980</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13470" sha1="mt6yf0jg2v004684apasvixj7taiqcb" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор|Жанр=[[Аўтабіяграфія]] [[Псіхалагічны раман]]|Назва-арыгінал=La Vita Nuova|Выява=Dante, vita nova, ms. bncf, XV secolo.JPG|Мова арыгінала=Тасканская (Тасканскі дыялект італьянскай мовы)|Публікацыя=1295}}
[[Файл:Dante_and_beatrice.jpg|справа|міні|300x300пкс|Карціна Генры Холідэя &quot;Дантэ сустракае Беатрычэ на [[Мост Санта-Трыніта|мосце Санта-Трыніта]]»]]
[[Файл:Cesare_Saccaggi_-_Incipit_Vita_Nova_-_Dante,_1903.jpg|справа|міні|338x338пкс|&quot;Пачынаецца новае жыццё&quot; (Дантэ і Беатрычэ ў садзе). Мастак Чэзарэ Сакаджы, 1903.]]
'''''La Vita Nuova''''' ({{Lang-be|Новае жыццё}}) — зборнік твораў, напісаных [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ Аліг'еры]] у 1283—1293 гг. Напісана празіметрам — літаратурнай формай з чаргаваннем фрагментаў верша і прозы. Адзін з найраннейшых літаратурных твораў, напісаных у [[Італія|Італіі]] на адной з форм [[Італьянская мова|італьянскай]] (а не на [[Лацінская мова|лацінскай]]) мовы; паспрыяў кадыфікацыі тасканскай мовы (або, паводле другой класіфікацыі, тасканскага дыялекта італьянскай мовы). ''La Vita Nuova'' — гэта аўтабіяграфічная споведзь, створаная Дантэ пасля смерці Беатрычэ.

== Сюжэт ==
Дзеянне адбываеццацца з першай сустрэчы галоўных герояў — Дантэ і яго каханай Беатрычэ, калі ім абоім было па дзевяць гадоў.

«Дух жыцця» тады задрыжаў у глыбіні Дантавай душы, і з тых часоў каханне непадзельна завалодала яго сэрцам. Праз дзевяць гадоў ён сустрэў Беатрычэ зноў: яна вітала яго лёгкім рухам галавы і напоўніла яго невымоўнай асалодай. Ён паспаспяшаўся дадому і ў хваляванні напісаў свой першы [[санет]]. Другім разам ён сустрэў Беатрычэ ў [[касцёл]]е і, баючыся выдаць тайну свайго сэрца, зрабіў выгляд, што цікавіцца іншымі дамамі. Зламысныя людзі паведамілі пра гэта Беатрычэ, і яна больш не віталася з ім. Дантэ гараваў, але сябар памог яму ўбачыць Беатрычэ сярод іншых дам, якія сабраліся на нейкім вяселлі; Дантэ адчуў такое хваляванне і бянтэжанне, што Беатрычэ насмяялася з яго. Гэта кінула паэта ў новае гора — паплакаўшы, ён вызначыў, што не будзе больш шукаць сустрэчы, бо няздольны валодаць сабой пры каханай&lt;ref name=&quot;krzhevskiy&quot;&gt;{{Cite web|url=http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|title=''Комментарий Б. Кржевского к «Божественной комедии»''|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901104811/http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|archive-date=2017-09-01|access-date=2017-09-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Другая палова «''La Vita Nuova''» адкрываецца сцверджаннем Дантэ, што з гэтага часу ён прысвеціць сябе апяванню Беатрычэ — гэта стане крыніцай яго радасці. Неўзабаве пасля гэтага Беатрычын бацька памірае і паэт адгукаецца на гэта глыбокім спачуваннем. Дантэ і сам захварэў. Прыкаванага хваробай да ложка, яго раздзіраюць змрочныя прадчуванні і думкі пра смерць. У трызненні ён чуе прадвесце сваёй смерці; бачыць ілюзіі, якія множацца і робяцца ўсё безвыходнейшымі. Ён бачыць, як гасне сонца, як бляднеюць і плачуць зоркі; птушкі падаюць мёртвымі на ляту, зямля дрыжыць і чуваць невядомы голас: «Ты нічога не ведаеш? Твая каханая памерла!» Неўзабаве паэту паведамілі пра яе смерць. Увесь свет апусцеў для яго; смерць Беатрычэ для Дантэ —грамадскае бедства, і ён апавяшчае пра яе высакародных патрыцыяў Фларэнцыі.

На працягу наступных двух гадоў Дантэ спрабуе суцешыцца грунтоўнай работай думкі. Пякучасць страты трохі менее: погляды адной дамы, якая пашкадавала юнака ў горы, уліваюць у ягонае сэрца пачуццё кахання. Ён робіць тую даму прадметам сваіх мрой і забывае пра Беатрычэ, але ненадоўга. Дантэ скора адумваецца, вяртаецца да адзінага і сапраўднага кахання і заканчвае кнігу ўрачыстым абяцаннем увекавечыць памяць Беатрычэ паэтычным творам, на які не натхняла яшчэ ні адна жанчына&lt;ref name=&quot;krzhevskiy&quot;/&gt;

== Структура твора ==
«''La Vita Nuova»'' змяшчае сорак два кароткія раздзелы з каментарыямі, у іх уключаны дваццаць пяць санетаў, тры канцоны, адна балада і два вершаваныя ўрыўкі. Вершы «''La Vita Nuova''» сіметрычна згрупаваныя вакол другой канцоны «Маладая донна ў бляску спагады», якая ўтварае кампазіцыйны цэнтр кнігі. Дантавы каментарыі ў дзвюх частках тлумачаць кожны верш, уводзячы яго ў кантэкст біяграфіі. Раздзелы маюць вершы, якія складаюцца з трох частак: паўаўтабіяграфічнага расказу, лірыкі, напісанай пад уплывам абставін, і коратка структураванага нарыса пра лірыку. Вершы задаюць тэмп апавяданню, якое расказвае пра Дантава каханне да Беатрычэ з першага погляду, што ўзнікла яшчэ ў дзяцінстве, пра ўвесь шлях да жалобы па яе смерці і пра ягоную рашучасць напісаць пра каханую то, «што ніколі не было напісана ні пра адну жанчыну». Кожная асобная частка каментарыяў раскрывае ідэю Дантэ аб рамантычным каханні як першай ступені духоўнага развіцця, якое прыводзіць да разумення чароўнага кахання. Насуперак традыцыям, у «''La Vita Nuova''» Дантэ звяртаўся да чытачоў, апіраючыся на ўласны досвед — а таксама напісаў гэты раман на гутарковай мове, а не на мёртвай лацінскай, — такім шляхам сцвярджалася паэтычная школа «[[Dolce stil novo|салодкага новага стылю]]» (італ. «''Dolce stil nuovo''») са сваймі формамі і прыёмамі&lt;ref&gt;''Голенищев-Кутузов И. Н., Хлодовский Р. И.'' [https://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-0512.htm Данте Алигьери] Литература Италии : Литература XIII-XIV вв. / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Наука, 1985. — Т. 3. — С. '''51—52.'''&lt;/ref&gt;.

== Аналіз ==
У гэтым першым у Еўропе псіхалагічным рамане пачуццё кахання набывае небывалую да таго вышыню і духоўнасць. Гэта першае ўвасабленне таго простага і разам незвычайна складанага, багатага на многія наступствы пачуцця, якое вызначыла развіццё запаветных бакоў Дантавай душы. Каханне Дантэ чуллівае ў сваёй наіўнасці і свежасці, аднак разам з тым у ім адчуваюцца подых суровага і ўважлівага да сябе духу, рука мастака, які думае адразу пра многае, якога турбуюць найскладанейшыя драмы сэрца. Вобразныя апісанні цнот і годных якасцей Беатрычэ, пранікнёны аналіз экстатычнага кахання Дантэ надаюць яркасць і адухоўленасць яго схематычным літаратурным прыёмам&lt;ref name=&quot;krzhevskiy&quot;/&gt;.

У творы аб'яднаныя традыцыі паэзіі [[Трубадуры|трубадураў]], якія выстраілі іерархію любоўнага пачуцця — ад простага захаплення да вышэйшага прасвятлення, і паэтычны «салодкі новы стыль», якія ўсхвалялі ў каханні крыніцу паэтычнага натхнення. У Дантавым рамане гаворка ідзе пра зямное каханне з дамай, што выступае як «шырма» і пра каханне «высокае», дзякуючы якому шчаслівы выбраннік наражаецца наноў. Юная [[Беатрычэ]] Партынары, якую паэт бачыў толькі тры разы ў жыцці, выклікала ў яго цнатлівае пачуццё, што духоўна ператварыла яго&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Зарубежные детские писатели в России. Биобиблиографический словарь / под общ. ред. И. Г. Минераловой. — 2-е. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Флинта:Наука, 2011.&lt;/ref&gt;.
Раман змешвае паэзію і прозу, выкладаецца канкрэтна і алегарычна. Да [[Алегорыя|алегорый]] у творы варта аднесці сны, святыя лічбы 9 і 18, большасць абазначэнняў колераў. Алегарычны і цэнтральны жаночы вобраз: Беатрычэ ўвасабляе філасофскі пачатак, які вядзе чалавека да Бога, да пазнання навакольнага свету і самога сябе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Дантэ і ягонае «Новае жыццё» паўплывалі на многіх паэтаў, у тым ліку на найбуйнейшага паэта рускага сімвалізму, [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]]. Для генезісу Блокавых вершаў аб Высокай Даме творчасць Дантэ гэтак жа важная, як і творчасць [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Франчэска Петрарка|Петраркі]] і [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]].
==Беларускі пераклад==
У скарачэнні твор пераклаў [[Уладзімір Скарынкін]]&lt;ref&gt;Новае жыццё / Дантэ Аліг’еры; Кніга песень / Франчэска Петрарка. — Мн.: Маст. літ., 2011. — 312 с. — (Бібліятэка сусветнай літаратуры).&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1295 годзе]]
[[Катэгорыя:Літаратура Італіі]]
[[Катэгорыя:Паэзія Італіі]]
[[Катэгорыя:Кнігі XIII стагоддзя]]</text>
      <sha1>mt6yf0jg2v004684apasvixj7taiqcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Быкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759749</id>
    <revision>
      <id>5209484</id>
      <parentid>5011946</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="7sj26qm7rbhgg93xmg81jyks634f6aw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Быкаў}}
{{Баскетбаліст}}
'''Андрэй Быкаў''' ({{ДН|5|6|1969}}, [[Шмакі]], [[Магілёўская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|||2020}}, [[Віцебск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] баскетбаліст. Цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі-1997/98 і Кубка краіны 1999 года.

== Біяграфія ==
З 1995 па 2002 гады выступаў за віцебскія каманды «Шыком», «Лакаматыў-Шыком» і «Лакаматыў-КіС». Пад канец 1990-х гадоў запрашаўся ў мужчынскую зборную Беларусі, неаднаразова браў удзел у «Матчы зорак» нацыянальнага першынства.

== Кар’ера ==
* 1992—1993 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]]
* 1993—1994 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-Пластык (Гомель)]]
* 1994—1995 — БІПА-Мода (Адэса, Украіна)
* 1995—1996 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Шыком-Лакаматыў (Віцебск)]]
* 1996—1997 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-Шыком (Віцебск)]]
* 1997—2000 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]
* 2000—2002 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]].

== Спасылкі ==
* [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5529-bfb-vyrazhaet-soboleznovaniya-seme-andreya-bykova БФБ ВЫРАЖАЕТ СОБОЛЕЗНОВАНИЯ СЕМЬЕ АНДРЕЯ БЫКОВА]
* [https://web.archive.org/web/20240226134034/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/29296/sid/1786/tid/2186/tid2//_/1999_European_Championship_for_Men/index.html Andrei Bykau]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}}
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Быкаў Андрэй}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]]</text>
      <sha1>7sj26qm7rbhgg93xmg81jyks634f6aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канфлікт у Амхары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760267</id>
    <revision>
      <id>5209304</id>
      <parentid>5142387</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ход падзей */</comment>
      <origin>5209304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30636" sha1="j3t0o1b44pm1xbyd2bqa0ju74rhf6y5" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Канфлікт у Амхары
 |частка          = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
 |выява           = Amhara conflict map.svg
 |памер           = 
 |загаловак       = Тэрыторыі, захопленныя атрадамі Фано.
 |дата            = з [[9 красавіка]] [[2023]]
 |месца           = штат Амхара, Эфіопія
 |прычына         = 
 |статус     = працягваецца
 |вынік           = 
 |змены           = 
 |праціўнік1      = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}}
 |праціўнік2      = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
 |праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Абій Ахмед Алі]]
 |камандзір2      = [[Эскіндэр Нега]]
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 
 |сілы2           = 
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
 |страты2         = 
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}}
'''Канфлікт у Амхары''' — узброены канфлікт у штаце Амхара ў [[Эфіопія|Эфіопіі]], які пачаўся ў красавіку [[2023]] года паміж рэгіянальным апалчэннем [[Фано (апалчэнне)|Фано]] і [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральным урадам]].

== Перадгісторыя ==
Узброеныя атрады Фано з штата Амхара адыгралі вырашальную ролю ў [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскім канфлікце]], змагаючыся на баку ўладаў супраць [[Сілы абароны Тыграя|Сіл абароны Тыграя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/1/13/amhara-forces-leave-northern-ethiopias-tigray-region|title=Amhara forces withdraw from northern Ethiopia's Tigray region|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-07-31}}&lt;/ref&gt;. Першапачатковыя мэты апалчэнцаў заключаліся ў тым, каб зона Метэкель рэгіёна Бенішангул-Гумуз, паўночныя раёны Велкайт і Рая ў [[Тыграй|Тыграі]], а таксама паўднёвы раён Дэра былі перададзены ў склад рэгіёна Амхара&lt;ref name=&quot;Ezega_Fano_will_not_disarm&quot;&gt;{{cite news |title=Fano Will Not Lay Down Arms If Demands Are Not Met: Chairman |date=28 March 2020 |newspaper=[[Ezega News]] |url=https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |access-date=2 December 2020 |archive-url=https://archive.today/20201202200451/https://www.ezega.com/News/NewsDetails/7856/Fano-Will-Not-Lay-Down-Arms-If-Demands-Are-Not-Met-Chairman |archive-date=2 December 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дадзеныя планы сутыкнуліся з процідзеяннем федэральнага кіраўніцтва, якое да канца баявых дзеянняў апынулася не зацікаўлена ў падтрымцы тэрытарыяльных прэтэнзій Фано. Больш за тое, у маі 2022 года ўрад правёў масавыя арышты ў Амхары, затрымаўшы 4000 чалавек. Мерапрыемствы праводзіліся з мэтай падарваць уплыў рэгіянальнага апалчэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ethiopia|title=Conflict in Ethiopia|website=Global Conflict Tracker|access-date=2023-07-30}}&lt;/ref&gt;. 11 верасня арыштаваны адзін з кіраўнікоў Фано Земене Касэ, якога абвінавачвалі ў забойстве паліцыянта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-court-acquits-fano-militia-leader-zemene-kase-as-federal-security-taskforce-claims-to-squash-new-insurgency-in-amhara-region/|title=Court acquits Fano militia leader Zemene Kase as federal security taskforce claims to squash new insurgency in Amhara region|website=[[Addis Standard]]|date=31 July 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Ход падзей ==
У пачатку красавіка 2023 года федэральныя сілы ўварваліся ў рэгіён Амхара, каб раззброіць рэгіянальныя ваенізаваныя фарміраванні. 9 красавіка ў гарадах [[Гондэр]], Коба, Сэкота і Велдзія ўспыхнулі пратэсты. Мясцовыя жыхары перакрывалі дарогі і падпальвалі шыны, каб блакаваць рух ваенных калон&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-04-09 |title=Gunfire, protests in Ethiopia's Amhara over plan to disband regional force |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-protests-ethiopias-amhara-over-plan-disband-regional-force-2023-04-09/ |access-date=2023-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-04-10 |title=Ethiopia's Amhara region hit by protests over move to dissolve regional forces |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65194146 |access-date=2023-07-31}}&lt;/ref&gt;. У адказ урад Эфіопіі пачаў рэпрэсіі супраць апазіцыйных СМІ ў рэгіёне. Невядомымі праводзіліся забойствы супрацоўнікаў гуманітарных арганізацый, у выніку чаго [[Сусветная харчовая праграма]] спыніла сваю місію ў Амхары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://newafricanmagazine.com/29560/|title=Ethiopia: Crackdown in Amhara risks escalating conflict|author=Ford|first=Neil|website=New African Magazine|date=2023-05-05|access-date=2023-07-30|archive-date=31 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230731140847/https://newafricanmagazine.com/29560/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 4 мая [[Эфіопская камісія па правах чалавека]] паведаміла аб шэрагу ўзброеных інцыдэнтаў у гарадах Шэва-Рабіт, Арманія, Анцокіяна-Гемза і Мажэтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-rights-commission-says-civilians-killed-in-ongoing-military-conflict-in-amhara-region-calls-for-dialogue/|title=Rights commission says civilians killed in ongoing military conflict in Amhara region, calls for dialogue|website=[[Addis Standard]]|date=30 July 2023}}&lt;/ref&gt;. Неўзабавае эфіопскія [[сілавікі]] арыштавалі 47 падазраваных, якія нібыта мелі дачыненне да змовы з мэтай звяржэння ўлады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/305211/ethiopia-47-arrests-after-murder-of-girma-yeshitila-head-of-abiys-propserity-party-party-in-amhara/|title=47 arrests after murder of Girma Yeshitila, head of Abiy's Propserity Party party in Amhara|website=The Africa Report|access-date=1 May 2023}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня адбыліся сутыкненні паміж апалчэннем Фано і [[Узброеныя сілы Эфіопіі|Узброенымі сіламі Эфіопіі]] ў Дэбрэ-Табар і Коба&lt;ref name=&quot;Endeshaw&quot;&gt;{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-02 |title=Ethiopian military clashes with militia in Amhara, injuries reported |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-clashes-with-militia-amhara-residents-say-2023-08-02/ |url-status=live |access-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804000110/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-clashes-with-militia-amhara-residents-say-2023-08-02/ |archive-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень амхарскія баевікі захапілі аэрапорт Лалібэла. Адначасна паведамлялася аб цяжкіх сутыкненнях вакол Гондэра&lt;ref name=&quot;Endeshaw&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jpost.com/diaspora/article-753690 Israel closely monitoring Ethiopia's state of emergency – minister] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230804155935/https://www.jpost.com/diaspora/article-753690|date=2023-08-04}}, 4 August 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.trtafrika.com/africa/casualties-as-ethiopian-security-forces-amhara-militia-clash-14315514|title=Casualties as Ethiopian security forces, Amhara militia clash|website=TRT Afrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804145243/https://www.trtafrika.com/africa/casualties-as-ethiopian-security-forces-amhara-militia-clash-14315514|archive-date=2023-08-04|access-date=2023-08-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 жніўня рэгіянальны губернатар Амхары Ылкал Кефале звярнуўся па дапамогу да федэральных войск, каб спыніць сутыкненні&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2023/08/03/amhara-regional-state-president-calls-for-federal-govt-intervention/|title=Amhara regional state president calls for Federal gov't intervention|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804141605/https://borkena.com/2023/08/03/amhara-regional-state-president-calls-for-federal-govt-intervention/|archive-date=2023-08-04|access-date=2023-08-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.  4 жніўня ўрад Эфіопіі абвясціў надзвычайнае становішча. Уведзены каменданцкі час, забаронены масавыя сходы&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-04 |title=Ethiopia declares Amhara state of emergency following militia clashes |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopia-declares-state-emergency-following-militia-clashes-2023-08-04/ |url-status=live |access-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804082348/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopia-declares-state-emergency-following-militia-clashes-2023-08-04/ |archive-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;. Пазней стала вядома, што Гондэр, [[Лалібэла]] і [[Дэсэ]] трапілі пад кантроль Фано&lt;ref&gt;[https://www.barrons.com/news/local-fighters-control-three-towns-in-tense-ethiopian-region-f15532a0 Local Fighters Control Three Towns In Tense Ethiopian Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805155613/https://www.barrons.com/news/local-fighters-control-three-towns-in-tense-ethiopian-region-f15532a0|date=2023-08-05}}, 5 August 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kaabtv.com/ethiopia-declares-state-of-emergency-over-amhara-violence/ Ethiopia Declares ‘State Of Emergency’ Over Amhara Violence] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805083009/https://kaabtv.com/ethiopia-declares-state-of-emergency-over-amhara-violence/|date=2023-08-05}}, 4 August 2023&lt;/ref&gt;. 5 жніўня апалчэнцы захапілі Мераві і прасунуліся ў бок [[Бахр-Дар]]а&lt;ref&gt;[https://www.wionews.com/world/ethiopia-govt-declares-six-month-state-of-emergency-in-amhara-following-clashes-622585 Ethiopia: Govt declares six-month state of emergency in Amhara following clashes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805175514/https://www.wionews.com/world/ethiopia-govt-declares-six-month-state-of-emergency-in-amhara-following-clashes-622585|date=2023-08-05}}, 5 August 2023&lt;/ref&gt;. Урад Эфіопіі прызнаў, што страціў кантроль над некаторымі гарадамі і раёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-militia-conflict-be7e40d354fd79cd6765be3a97ae7788|title=Ethiopia's government says it lost control of some areas in the Amhara region to militia fighters|author=Anna|first=Cara|website=AP News|date=2023-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807085724/https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-militia-conflict-be7e40d354fd79cd6765be3a97ae7788|archive-date=2023-08-07|access-date=2023-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней Гондэр і Лалібэлу ўлады адбілі&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-08-09 |title=Ethiopian military pushes back militiamen in two major Amhara towns |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-forces-back-militiamen-major-amhara-city-locals-say-2023-08-09/ |url-status=live |access-date=2023-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810162709/https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-military-forces-back-militiamen-major-amhara-city-locals-say-2023-08-09/ |archive-date=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopian forces push Fano fighters from Amhara's Gondar city |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/ethiopian-forces-push-fano-fighters-from-amharas-gondar-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810162709/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/9/ethiopian-forces-push-fano-fighters-from-amharas-gondar-city |archive-date=2023-08-10 |access-date=2023-08-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. 13 жніўня эфіопскія вайскоўцы нанеслі ўдар з беспілотніка па горадзе Фінотэ-Селам, у выніку чаго загінулі 26 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.zawya.com/en/world/africa/suspected-air-strike-kills-26-in-ethiopias-amhara-region-elit9lwa|title=Suspected air strike kills 26 in Ethiopia's Amhara region|author=Holland|first=Hereward|website=www.zawya.com|access-date=2023-08-14}}&lt;/ref&gt;.

3 верасня УС Эфіопіі захапілі горад Мажэтэ, выцісніўшы баевікоў Фано&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2023/09/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-478-11-September-2023.pdf|title=SITUATION REPORT - HORN OF AFRICA No. 478 - 11 September 2023|access-date=2023-09-11}}&lt;/ref&gt;. 24 верасня сілы Фано зноў увайшлі ў Гондэр, дзе пачаліся цяжкія баі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/ethiopia-amhara-fighting-fano-military-87c0f425ade9d5765984d797f36283f5|title=Fresh fighting reported in Ethiopia's Amhara region between military and local militiamen|author=MUHUMUZA|first=RODNEY|website=AP News|date=2023-09-25|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;. 8 лістапада амхарскія атрады ненадоўга адбілі Лалібэлу, але на наступны дзень страцілі горад&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/9/ethiopia-troops-force-armed-group-out-of-orthodox-holy-site-of-lalibela|title=Ethiopian troops force armed group out of Orthodox holy site of Lalibela|website=Al Jazeera|access-date=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;.

3 студзеня 2024 года адбыліся баі ў горадзе Дэбрэ Бірхан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/01/03/debre-birhan-fano-forces-battled-with-ethiopian-troops/|title=Fano forces battled Ethiopian troops in Debre Berhan|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2024-01-03|access-date=2024-01-29}}&lt;/ref&gt;. 8 студзеня войскі Фано ў трэці раз увайшлі ў Гондэр, дзе зноў пачаліся баі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/01/08/ethiopia-gondar-battle-14-reported-dead-as-govt-forces-fire-artillery/|title=Battle Reported in Gondar City, Resulting in 14 Deaths, Including Civilians|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=2024-01-08|access-date=2024-01-29}}&lt;/ref&gt;. 29 лютага амхарцы пачалі наступленне ў бок Бахр-Дара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/HoMan99/status/1763444877596012610?s=20|title=Fano entered the regional capital Bahir Dar|author=Mandefro|first=Hone|website=X.com|date=1 March 2024}}&lt;/ref&gt;. 3 сакавіка адбыўся бой у Шэва-Рабіт&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2024-03-04 |title=Shewa Robit town reportedly came under Fano control |url=https://borkena.com/2024/03/04/ethiopia-shewa-robit-town-reportedly-came-under-fano-control/ |access-date=2024-03-05 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 20 сакавіка атрады арома напалі на Атае, дзе ўступілі ў сутыкненне з амхарскім апалчэннем&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2024-03-22 |title=Ataye experiencing renewed fighting , at least ten reportedly killed |url=https://borkena.com/2024/03/21/ataye-experiencing-renewed-fighting-at-least-ten-reportedly-killed/ |access-date=2024-03-23 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

12 красавіка адбылася перастрэлка паміж сіламі федэральнай паліцыі і членамі Фано каля залы Міленіум у [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]], у выніку якой загінулі двое амхарскіх баевікоў і грамадзянская асоба&lt;ref&gt;{{Cite web |last=standard1 |first=Addis |date=2024-04-12 |title=City police say three killed, two injured during shootout with &quot;extremist Fano&quot; members in Addis Abeba |url=https://addisstandard.com/city-police-say-three-killed-three-injured-during-shootout-with-extremist-fano-members-in-addis-abeba/ |access-date=2024-04-13 |website=Addis Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня Фано захапілі горад Метэма на мяжы з [[Судан]]ам. Адступаючыя войскі федэральнага ўрада беглі ў суседнюю краіну&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2024-09-02 |title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town |url=https://sudantribune.com/article290290/ |access-date=2024-09-02 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 17 верасня баевікі разгарнулі наступленне на Гондэр&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2024-09-17 |title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting |url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/ |access-date=2024-09-19 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Observer |first=Ethiopia |date=2024-09-17 |title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas |url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/ |access-date=2024-09-19 |website=Ethiopia Observer |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-17 |title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ |url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go |access-date=2024-09-21 |website=BBC News አማርኛ |language=am}}&lt;/ref&gt;. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку, пасля заканчэнне сезону дажджоў, адбылася новая хваля эскалацыі, адбыліся баі ў зонах Паўднёвы Гондар, Цэнтральны Гондар&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara's Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, Заходні Годжам, Агеў Аві&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara's West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov't forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Да лістапада УС Эфіопіі выбілі праціўніка ў горную мясцовасць&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=ADF |date=2024-11-12 |title=Conflict in Amhara Region Threatens to Ignite Another Ethiopian War |url=https://adf-magazine.com/2024/11/conflict-in-amhara-region-threatens-to-ignite-another-ethiopian-war/ |access-date=2024-11-14 |website=Africa Defense Forum |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 

У пачатку 2025 года назіралася значнае зніжэнне інтэнсіўнасці баявых дзеянняў.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ADF |date=2025-02-18 |title=Fighting Continues in Ethiopia's Amhara Region - Africa Defense Forum |url=https://adf-magazine.com/2025/02/fighting-continues-in-ethiopias-amhara-region/ |access-date=2025-05-05 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; У сакавіку баевікі разгарнулі новае наступленне ў рэгіёне&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite web |last1=Karr |first1=Liam |last2=Tyson |first2=Kathryn |last3=Ford |first3=Yale |date=20 March 2025 |title=Africa File, March 20, 2025: Qatari-Mediated Ceasefire in DRC; SAF Closes in on Khartoum; RSF Attacks Spread to South Sudan; Al Shabaab Ramadan Offensive; Tigray Simmers as Amhara Escalates; Russia's Red Sea Efforts; Burkinabe Massacres |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/africa-file-march-20-2025-qatari-ceasefire-in-drc-saf-khartoum-rsf-attacks-south-sudan-al-shabaab-ramadan-offensive-tigray-amhara-escalates-russia-ethiopia-navy-burkina-massacres |access-date=2025-03-21 |website=Critical Threats}}&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка апалчэнцы акружылі горад Вальдыя.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Cілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 да 22 сакавіка знішчылі больш за 300 баевікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;. 17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

У канцы верасня групоўкі Фано пачалі аперацыю «Адэм Алі», мэтай якой быў захоп горада Вальдыя. Да пачатку кастрычніка паўстанцы акружылі горад і захапілі некалькі важных гарадоў&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia: Fano Forces Take Control of Gashena Amid Intensifying Clashes in Amhara Region |url=https://zehabesha.com/ethiopia-fano-forces-take-control-of-gashena-amid-intensifying-clashes-in-amhara-region/|work=The Habesha |date=8 October 2025}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лютага 2026 года баевікі актывізавалі наступальныя дзеянені па ўсёй цэнтральнай частцы штата Амхара&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia’s Amhara Fano National Movement Seizes 20 Districts |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopia-amhara-fano-seizes-towns-endf/ |work=DNE Africa |date=12 February 2026}}}&lt;/ref&gt;. 4 лютага сілы паўстанцаў увайшлі ў горад Дэбрэ Табар, але праз некалькі дзён адступілі пад ударамі варожых дронаў&lt;ref&gt;{{cite news |title=What happened recently in Debre Tabor city? |url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cr5lmjnezmjo |work=BBC News |date=13 February 2026 |lang=am}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Military Buildup in Northern Ethiopia; US-Linked Personnel in the DRC and Nigeria; South Sudan’s Slide to Civil War: Africa File, February 12, 2026 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/tplf-eritrea-ethiopia-fardc-m23-drc-splmio-south-sudan-boko-haram-africom-africa-file-february-12-2026 |work=Citical Threats |date=12 February 2026}}}&lt;/ref&gt;.

23 верасня баевікі Фано і [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] пачалі [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумесную аперацыю]] супраць урада.

== Правы чалавека ==
[[Эфіопская камісія па правах чалавека|Камісія па правах чалавека Эфіопіі]] заявіла, што па ўсім рэгіёне Амхара адбываюцца шматлікія парушэнні правоў чалавека, як, напрыклад, бамбардзіроўкі жылых кварталаў&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-08-14 |title=Suspected air strike kills 26 in Ethiopia's Amhara region |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/suspected-air-strike-kills-26-ethiopias-amhara-region-2023-08-14/ |access-date=2023-08-14}}&lt;/ref&gt; і пазасудовыя забойствы&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Паведамлялася, што грамадзянскіх асоб у Бахр-Дары выцягвалі з дамоў і забівалі на вуліцах або каля іх дамоў, а некаторых маладых людзей спецыяльна абшуквалі, збівалі і забівалі. У сталіцы Эфіопіі [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] праводзілся масавыя арышты асоб амхарскага паходжання&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://ehrc.org/the-human-rights-impact-of-the-armed-conflict-on-civilians-in-amhara-regional-state/|title=The human rights impact of the armed conflict on civilians in Amhara Regional State|author=Dejene|first=Liya|website=Ethiopian Human Rights Commission - EHRC|date=2023-08-14|access-date=2023-08-14}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==
[[Злучаныя Штаты]] заявілі, што глыбока занепакоены гвалтам. [[Іспанія]] і [[Вялікабрытанія]] перасцераглі сваіх грамадзян ад паездак у некаторыя раёны штата Амхара&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/ethiopia-announces-arrests-in-tense-amhara-region-/7213137.html|title=Ethiopia Announces Arrests in Tense Amhara Region|website=VOA|date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805223619/http://www.voanews.com/a/ethiopia-announces-arrests-in-tense-amhara-region-/7213137.html|archive-date=2023-08-05|access-date=2023-08-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Генеральны дырэктар [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] [[Тэдрас Гебрэесус]] заявіў 7 жніўня 2023 года, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў рэгіёне абцяжарана з-за блакіроўкі дарог&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-who-expresses-concern-calls-for-uninterrupted-access-and-protection-of-health-care-in-amhara-region/|title=WHO expresses concern, calls for uninterrupted access and protection of health care in Amhara region|website=[[Addis Standard]]|date=August 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807182706/https://addisstandard.com/news-who-expresses-concern-calls-for-uninterrupted-access-and-protection-of-health-care-in-amhara-region/|archive-date=August 7, 2023|access-date=August 7, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Удар беспілотніка па Фінотэ-Селам]]
* [[Наступленне ў Амхары (2024)]]
* [[Разня ў Мераві]]
* [[Амхарафобія]]

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]]</text>
      <sha1>j3t0o1b44pm1xbyd2bqa0ju74rhf6y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Юр’евіч Дварнічэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766790</id>
    <revision>
      <id>5209491</id>
      <parentid>4800576</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23176" sha1="90tidxewyd615gshfgamhn11w9dq2rb" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Андрэй Юр’евіч Дварнічэнка''' ({{lang-ru|Андрей Юрьевич Дворниченко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі {{Гісторык|Расіі}}, [[Доктар навук|доктар гістарычных навук]] (1993), прафесар (1995), дэкан [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычнага факультэта СПбДУ]] (2001—2011) і загадчык кафедры гісторыі Расіі са старажытных часоў да XX стагоддзя (з 2003). У 2011—2022 гадах займаў пасаду прарэктара [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|СПбДУ]] па навуковай рабоце — дырэктара музейнага комплексу ўніверсітэта.

Асноўнай вобласцю спецыялізацыі з’яўляецца [[гісторыя Расіі]], а дакладней — [[Кіеўская Русь|Старажытнарускай дзяржавы]], а таксама [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Разам з тым займаецца [[Гісторыя Украіны|ўкраінскай гісторыяй]], [[Казацтва|казацтвам]], [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіяй]] і [[Гістарычная геаграфія|гістарычнай геаграфіяй]] Старажытнай Русі.

== Біяграфія ==

=== Адукацыя ===
Скончыў сярэднюю школу ў [[Стаўрапаль|Стаўрапалі]], пасля чаго год працаваў [[Будаўніцтва|будаўнічым рабочым]]&lt;ref name=&quot;Юбилей Слависта&quot;/&gt;. Затым паступіў на [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт ЛДУ]]. Спецыялізаваўся па кафедры гісторыі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (цяпер — гісторыі Расіі са старажытных часоў да XX стагоддзя).

Падчас навучання займаўся ў семінары прафесара [[Уладзімір Васілевіч Маўродзін|Уладзіміра Васільевіча Маўродзіна]]. Навуковым кіраўніком студэнта быў іншы буйны спецыяліст па [[Гісторыя Старажытнай Русі|гісторыі Старажытнай Русі]] — [[Ігар Якаўлевіч Фраянаў]]. У 1980 годзе, скончыўшы факультэт, Дварнічэнка залічаны ў [[Аспірантура|аспірантуру]]. У 1983 годзе падрыхтаваў кандыдацкую [[Дысертацыя|дысертацыю]] «Гарадская абшчына Верхняга Падняпроўя і Падзвіння ў XI—XV стагоддзях». Апанентамі пры абароне працы былі ленінградскі гісторык [[Юрый Георгіевіч Аляксееў (гісторык)|Юрый Георгіевіч Аляксееў]] (спецыяліст па ваеннай гісторыі Расіі, Старажытнай Русі і часам [[Іван III Васільевіч|Івана III]]) і маскоўскі гісторык і археолаг, спецыяліст па старажытнай Русі і [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]] [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Васільевіч Аляксееў]]&lt;ref name=&quot;history.pu.ru&quot;&gt;''Брачев В. C., Дворниченко А. Ю.'' [http://www.history.pu.ru/about/company/cathedra/russian/sotr/dvornichenko.php Кафедра русской истории Санкт-Петербургского университета (1834—2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100902222510/http://www.history.pu.ru/about/company/cathedra/russian/sotr/dvornichenko.php |date=2 верасня 2010 }}&lt;/ref&gt;.

=== Праца на факультэце і навуковая дзейнасць ===
У 1982 годзе Дварнічэнка стаў асістэнтам на кафедры. У 1988 годзе, ужо будучы [[Кандыдат навук|кандыдатам навук]], атрымаў [[Навуковае званне|вучонае званне]] [[Дацэнт|дацэнта]]. У гады вучобы і працы актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю: быў старшынёй студэнцкага акадэмічнага савета, начальнікам штаба [[Грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]] на факультэце, быў адказным сакратаром, а затым — старшынёй факультэцкай прыёмнай камісіі, намеснікам дэкана па завочным, а таксама вячэрнім аддзяленнях. За актыўную дапамогу факультэту Дварнічэнку не раз узнагароджваўся прэміямі і ганаровымі граматамі&lt;ref name=&quot;Юбилей Слависта&quot;/&gt;.

У тым жа 1988 годзе ў суаўтарстве з Фраянавым выпусціў кнігу «Гарады-дзяржавы Старажытнай Русі», якая стала вынікам шматгадовай працы навукоўцаў. Праца мела важнае значэнне для развіцця гістарыяграфічнага напрамку, прысвечанага вывучэнню Старажытнай Русі. Гісторыкі даследавалі ўсе землі Старажытнарускай дзяржавы, паказаўшы станаўленне ў іх асаблівай палітычнай адзінкі — [[Горад-дзяржава|горада-дзяржавы]]. Аўтары абверглі меркаванне аб [[эканоміка|эканамічнай]] неплацежаздольнасці асобных рускіх зямель, таксама ў кнізе быў удакладнены характар княжацкай улады ў перыяд [[Распад Кіеўскай Русі|распаду Кіеўскай Русі]].

Паралельна з вывучэннем рускай гісторыі Дварнічэнка стаў займацца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]]. Першыя артыкулы па гэтай тэме даследчык напісаў, будучы аспірантам, а ў 1993 годзе выйшла манаграфія Дварнічэнка «Рускія землі Вялікага Княства Літоўскага (да пачатку XVI стагоддзя). Нарысы гісторыі абшчыны, саслоўяў і дзяржаўнасці», якая легла ў аснову доктарскай дысертацыі навукоўца. Гэты фундаментальны праца адзначана ВАК як адна з трох лепшых дысертацый у гуманітарных навуках. Асноўным сэнсам даследавання стала паказанне пераходу ад горада-дзяржавы да саслоўна-арыстакратычнай манархіі. Дварнічэнку і яго ўкладу ў вывучэнне беларускай, літоўскай, украінскай гісторыі прысвечаны асобны артыкул у «Энцыклапедыі Вялікага Княства Літоўскага»&lt;ref name=&quot;Юбилей Слависта&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ist-slavbalkan.narod.ru/SSBP-Internet/SSBP-1-2008/11-Ubilej.pdf|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620025935/http://ist-slavbalkan.narod.ru/SSBP-Internet/SSBP-1-2008/11-Ubilej.pdf|archive-date=2015-06-20|access-date=2009-09-14}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя таго, Дварнічэнка займаўся вывучэннем [[Гісторыя Украіны|гісторыі Украіны]], [[Казацтва|казацкай гісторыяй]], гістарыяграфіяй гісторыі Расіі. Даследчык стаў аўтарам некалькіх навучальных дапаможнікаў па гісторыі Расіі.

У 1995 годзе гісторыку было прысвоена вучонае званне [[Прафесар|прафесара]], а ў 1998 годзе ён стаў першым загадчыкам кафедры гісторыі для выкладання на прыродазнаўчых і гуманітарных факультэтах (агульнаўніверсітэцкая кафедра). Ён чытаў курсы па гісторыі Украіны і Расіі, потым — курс па гістарыяграфіі, спецыяльныя курсы і вёў семінары.

=== Дэкан ===
З 2001 года Дварнічэнка выконваў абавязкі, а ў 2002 годзе рашэннем Вучонага савета змяніў на пасадзе дэкана факультэта свайго настаўніка Ігара Якаўлевіча Фраянава. У гэтым жа годзе стаў рэдактарам гістарычнай серыі «[[Веснік Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта|Весніка СПбДУ]]». Пры ім на факультэце з’явілася кафедра гісторыі славянскіх і балканскіх краін, а ў 2003-м ён стаў загадчыкам кафедры гісторыі Расіі з самых старажытных часоў да XX стагоддзя — найбуйнейшай і адной з найстарэйшых на гістфаку. У 2006 годзе Дварнічэнка ўзначаліў рэдакцыйную калегію «Прац кафедры гісторыі Расіі з самых старажытных часоў да XX стагоддзя».

З імем даследчыка звязана мадэрнізацыя факультэта: з’явілася 6 новых кафедраў, сярод якіх гісторыя славяна-балканскіх краін, прадпрымальніцтва і менеджменту і іншыя, адкрыліся 2 новыя спецыяльнасці — [[мастацтвазнаўства]] і музеялогія, з’явілася 10 навуковых цэнтраў. Факультэт заставаўся адным з лідараў у галіне гістарычнай і агульнагуманітарнай вышэйшай адукацыі ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. У снежні 2007 года ён быў пераабраны дэканам на другі тэрмін&lt;ref name=&quot;Юбилей Слависта&quot;/&gt;.

26 верасня 2011 года праз 10 гадоў знаходжання на пасадзе склаў з сябе паўнамоцтвы дэкана, пры гэтым захаваўшы пасаду загадчыка кафедры. У 2011—2022 гадах займаў пасаду прарэктара [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|СПбДУ]] па навуковай рабоце — дырэктара музейнага комплексу ўніверсітэта.

У сакавіку 2022 года падпісаў зварот супрацоўнікаў СПбДУ ў падтрымку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2022/03/05/70489550/|title=300 преподавателей и студентов СПбГУ в письме президенту поддержали операцию на Украине|date=2022-03-05|publisher=[[Фонтанка.ру]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302230608/https://www.fontanka.ru/2022/03/05/70489550/|archive-date=2024-03-02|access-date=2024-03-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfAZzZ67L-lg6Yb0qQzcSTYUD7n29BN0tC3lBlMITL-ZkePGA/viewform|title=Обращение к Президенту Российской Федерации сотрудников Санкт-Петербургского государственного университета|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302231810/https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfAZzZ67L-lg6Yb0qQzcSTYUD7n29BN0tC3lBlMITL-ZkePGA/viewform|archive-date=2024-03-02|access-date=2024-03-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
А. Ю. Дворнічэнка — аўтар некалькіх [[Манаграфія|манаграфій]], мноства артыкулаў, рэцэнзій і навучальных дапаможнікаў:
* Городская община верхнего Поднепровья и Подвинья в XI—XV веках // Дисс. канд. ист. наук. — Л., 1983.
* История СССР (с древнейших времён до XVIII века). Методические указания. — Л.: ЛГУ, 1986.
* Фроянов И. Я., Дворниченко А. Ю. Города-государства Древней Руси / Ленинградский государственный университет имени А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1988. — 272 с. — 8000 экз. — ISBN 5-288-00115-4.
* Князь Свидригайло и западнорусские городские общины // Проблемы отечественной истории. Межвуз. сб. — Вып. 11: Генезис и развитие феодализма в России. — ЛГУ, 1988.
* «Крещение» 988 года (совм. с проф. Ю. В. Кривошеевым) // Политехник. — 1988. — № 13.
* Рюриковичи: Биографические очерки (совм. с проф. А. Я. Дегтярёвым и проф. И. Я. Фрояновым). — Л.: Омис, 1990.
* Русские земли Великого княжества Литовского (до начала XVI века): Очерки истории общества, сословий и государственности // Дисс. докт. ист. наук. — СПбГУ, 1993.
* История Украины и проблемы средневековой восточнославянской государственности // Вестник СПбГУ (Историческая серия). — Сер. 3. — Вып. 2. — № 16. — 1993
* О ранних казачьих сообществах // Вестник СПбГУ (Историческая серия). — Сер. 2. — Вып. 2. — № 9. — 1995.
* К проблеме восточнославянского политогенеза // Ранние формы политической организации: от первобытности к государственности. — М.: Восточная литература, 1995.
* История России. Народ и власть (совм. с проф. А. В. Петровым и В. В. Пузановым). — СПб.: Лань, 1997.
* Владимир Васильевич Мавродин. Страницы жизни и творчества. — СПб.: Филфак СПбГУ, 2001.
* Отечественная история (до 1917 года) (совм. с проф. М. Ф. Флоринским и проф. С. Г. Кащенко). — М.: Гардарики, 2002.
* Русская история с древнейших времён до наших дней (совм. с доц. Е. В. Ильиным, проф. Ю. В. Тотом, проф. Ю. В. Кривошеевым) // Учебное издание. — М.; СПб.: Лань, 2002.
* История России (совм. с проф. Ю. В. Тотом, проф. М. В. Ходяковым). Учебное пособие. — М.: Гардарики, 2007.
* Дворниченко А. Ю. Российская история с древнейших времён до падения самодержавия. Учебное пособие. — М.: Весь Мир, 2010. — 944 с. — ISBN 978-5-7777-0452-8.
* Дворниченко А. Ю. Городская община Верхнего Поднепровья и Подвинья в XI–XV вв.. — М.: «Весь Мир», 2013. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-7777-0522-8.
* Зеркала и химеры о возникновении Древнерусского государства. — СПб.; М., 2014.
* Дворниченко А. Ю. Россия. Загадка истории. — М.: «Весь Мир», 2015. — 240 с. — ISBN 978-5-7777-00642-2.
* ''Дворниченко А. Ю.'' Зеркала и химеры. О возникновении древнерусского государства. — СПб.: ЕВРАЗИЯ; М.: ИД Клио, 2017. — 560 с. ISBN 978-5-91852-170-0 (ЕВРАЗИЯ); ISBN 978-5-906518-37-8 (ИД Клио)
* Дворниченко А. Ю. Русский историк Георгий Вернадский. Путешествие в мире людей, идей и событий. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2017. — 724 с. — ISBN 978-5-8071-0340-1.
* Дворниченко А. Ю. Прощание с Революцией. — М.: «Весь Мир», 2018. — 272 с. — ISBN 978-5-7777-0716-1.
* Дворниченко А. Ю. Rus Lietuvos: Великое княжество Литовское от рассвета до заката. — СПб.: «Евразия», 2019. — 128 с. — ISBN 978-5-8071-0437-3.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* Дворниченко Андрей Юрьевич // ''Чернобаев А. А.'' Историки России. Кто есть кто в изучении отечественной истории. — Саратов: СарГСЭУ, 2000;
* ''Голубей В.'' Дворниченко Андрей Юрьевич // Энциклопедия Великого княжества Литовского. Т. 1. Минск: Белорусская энциклопедия, 2005.
* [https://cyberleninka.ru/article/n/yubiley-slavista-andreyu-yurievichu-dvornichenko-50-let Юбилей слависта: Андрею Юрьевичу Дворниченко 50 лет] // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana (СПбГУ), № 1, 2008.
* ''Петров А. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/pervyy-yubiley-andreya-yurievicha-dvornichenko Первый юбилей Андрея Юрьевича Дворниченко] // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 2008. — № 1. — С. 151—158.
* ''Пелипенко Т. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/bibliograficheskiy-ukazatel-trudov-andreya-yurievicha-dvornichenko Библиографический указатель трудов А. Ю. Дворниченко] // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana (СПбГУ), № 1, 2008.
* ''Белоусов М. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/de-vita-et-scriptis-professoris-dvornichenko De Vita et Scriptis Professoris Dvornichenko] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. Т. 7. — СПб., 2017. — С. 8—23.
* ''Пянкевич В. Л., Тот Ю. В., Флоринский М. Ф.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskaya-istoriya-s-drevneyshih-vremen-do-padeniya-samoderzhaviya-a-yu-dvornichenko-razmyshleniya-ob-istoricheskom-puti-rossii «Российская история с древнейших времён до падения самодержавия» А. Ю. Дворниченко: размышления об историческом пути России] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. Т. 7. СПб., 2017. С. 377—381.
* [https://cyberleninka.ru/article/n/spisok-trudov-a-yu-dvornichenko Список трудов А. Ю. Дворниченко] / сост. М. С. Белоусов // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. Т. 7. СПб., 2017. - С. 24—43;
* ''Гайденко П. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/ohota-na-himer-v-zerkalah-istoriografii Охота на химер в зеркалах историографии] // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2017. Т. 62. — Вып. 2. — С. 411—417;
* ''Пузанов В. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/himery-v-krivom-zerkale-istoriografii Химеры в кривом зеркале историографии] // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2017. — Т. 62. — Вып. 2. — С. 418—432.
* ''Дворниченко А. Ю.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-zerkalah-i-himerah К вопросу о зеркалах и химерах] // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2017. — Т. 62. — Вып. 3. — С. 627—637.

== Спасылкі ==
* [https://history.spbu.ru/drvr-sotrudniki/details/6/2.html Старонка] на сайце Інстытута гісторыі СПбДУ
* [https://web.archive.org/web/20171004004050/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/981.html Дварнічэнка Андрэй Юр'евіч] / Біяграфіка СПбДУ
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ордэна «За заслугі перад Айчынай» II ступені]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Медыявісты]]</text>
      <sha1>90tidxewyd615gshfgamhn11w9dq2rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэас Крыстэнсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774512</id>
    <revision>
      <id>5209475</id>
      <parentid>4871950</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16497" sha1="il1kxyl10yo9mwjzfhoux551v0i178r" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Крыстэнсен}}
{{Футбаліст}}
'''Андрэ́ас Кры́стэнсен''' ({{lang-da|Andreas Christensen}}; нар. {{ДН|10|4|1996}}) — дацкі футбаліст, абаронца іспанскага клуба «[[ФК Барселона|Барселона]]» і [[Зборная Даніі па футболе|нацыянальнай зборнай Даніі]]. Сын былога брамніка «[[Брондбю Капенгаген|Брондбю]]» [[Стэн Крыстэнсен|Стэна Крыстэнсена]]. Выхаванец акадэміі «Брондбю» ігрок з’ехаў у Англію, дзе далучыўся да «[[Чэлсі Лондан|Чэлсі]]», аднак практыку атрымаў у [[Германія|Германіі]]. Абаронца два гады правёў у мёнхенгладбахскай «[[Барусія Мёнхенгладбах|Барусіі]]», перш чым павярнуўся ў «Чэлсі».

== Кар’ера ==
=== Клубная ===
Пачаў займацца футболам у клубе «[[Ск’ёль Біркерэд|Ск’ёль]]», а пазней далучыўся да акадэміі «[[Брондбю Капенгаген|Брондбю]]». У сталічным клубе правёў восем гадоў, прыцягваючы цікавасць элітных клубаў Еўропы, уключаючы «[[Арсенал Лондан|Арсенал]]», «[[Чэлсі Лондан|Чэлсі]]», «[[Манчэстэр Сіці]]» і «[[Баварыя Мюнхен|Баварыі]]». 7 лютага 2012 года Крыстэнсен вырашыў скласці дагавор з «Чэлсі», у часы калі галоўнай дружынай кіраваў [[Андрэ Вілаш-Боаш]]. Упершыню далучыўся да старэйшай каманды 19 мая 2013 года на апошнюю гульню [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2012—2013 гадоў|сезона 2012—2013 гадоў]], але на пляцоўцы не з’явіўся. У перадсезонным туры па ЗША да [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2013—2014 гадоў|сезона 2013—2014 гадоў]] ён уваходзіў да асноўнай дружыны і падпісаў прафесійны кантракт пасля гэтага&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140815081559/http://www.chelseafc.com/teams/first-team/andreas-christensen.html «Christensen Chelsea Profile»]. Chelsea F.C.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Andreas Christensen.jpg|thumb|злева|Крысцінсен у колерах «Чэлсі» ў 2013 годзе.]]
Датчанін дэбютаваў у прафесійным футболе 28 кастрычніка 2014 года, калі згуляў усе 90 хвілін на пазіцыі правага абаронцы, калі «Чэлсі» здабыў перамогу з лікам 2:1 у матчы супраць «[[Шрусберы Таўн]]» у чацвертым раўндзе [[Кубак футбольнай лігі Англіі|Кубка лігі]]&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/29699744 «Shrewsbury 1–2 Chelsea»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Апасля спартсмен зноў працяглы час не выходзіў на поле, з’явіўшыся на газоне толькі 24 студзеня 2015 года, калі згуляў у матчы супраць «[[Брэдфард Сіці]]» ў [[Кубак Англіі па футболе|Кубку Англіі]], дзе «сінія» трывалі паражэнне з лікам 2:4&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30860394 «Chelsea 2–4 Bradford»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. 24 мая абаронца дэбютаваў у [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лізе]] ў матчы супраць «Сандэрленда», замяніўшы [[Джон Обі Мікел|Джона Обі Мікела]] на 12-й хвіліне матчы&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32770811 «Chelsea 3–1 Sunderland»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Гульня скончылася з лікам 3:1 на карысць «Чэлсі». Зважаючы на тое, што Крыстэнсен з’явіўся на пляцоўцы толькі раз за сезон, тагачасны трэнер [[Жазэ Маўрынью]] заявіў, што датчанін атрымае медаль ад свайго клуба за свой унёсак&lt;ref&gt;[http://www.espn.co.uk/football/chelsea/story/2450893/jose-mourinho-every-chelsea-player-to-get-prem-medal «Every Chelsea player to get a Premier League medal says Jose Mourinho»]. ESPN.&lt;/ref&gt;.

10 ліпеня 2015 года Крыстэнсен далучыўся да мёнхенгладбахскай «[[Барусія Мёнхенгладбах|Барусіі]]» паводле двухгадовага пагадненне аб арэндзе&lt;ref&gt;[https://www.chelseafc.com/news/latest-news/2015/07/german-loan-for-christensen.html «German loan for Christensen»]. Chelsea F. C.&lt;/ref&gt;. Ігрок дэбютаваў 10 жніўня супраць «[[Санкт-Паўлі Гамбург|Санкт-Паўлі]]» ў першым раўндзе [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]], а праз пяць дзён выйшаў на пляцоўку ў матчы розыгрышу [[Бундэсліга|Бундэслігі]] супраць дортмундскай «[[Барусія Дортмунд|Барусіі]]», дзе новая дружына абаронцы трывала сакрушальнае паражэнне з лікам 4:0. 5 лютага 2016 года ён адзначыўся першым голам у прафесійнае кар’еры, калі двойчы трапна ўключыў мяч у браму «[[Вердэр Брэмен|Вердэра]]» (5:1)&lt;ref&gt;[https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd20n-borussia-moenchengladbach-5-1-sv-werder-bremen-post-match-reaction.jsp «Mönchengladbach delight at dismantling Bremen»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221015152110/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd20n-borussia-moenchengladbach-5-1-sv-werder-bremen-post-match-reaction.jsp |date=15 кастрычніка 2022 }}. Bundesliga.&lt;/ref&gt;. Пасля ўражлівага дэбютнага сезона Крыстэнсен быў прызнаны футбалістам сезону ў клубе, апярэдзіўшы капітана [[Граніт Джака|Граніта Джаку]]&lt;ref&gt;[http://metro.co.uk/2016/06/13/chelsea-prodigy-andreas-christensen-wins-borussia-monchegladbach-player-of-the-year-ahead-of-arsenals-granit-xhaka-5942365/ «Chelsea prodigy Andreas Christensen wins Borussia Monchegladbach player of the year ahead of Arsenal’s Granit Xhaka»]. Metro.&lt;/ref&gt;. Пасля такога поспеху «Барусія» спрабавала выкупіць іграка, аднак «Чэлсі» адхіліла прапанову ў памеры 14,25 млн фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/football/news/11668/10506225/chelsea-reject-borussia-monchengladbach-bid-for-andreas-christensen-sky-sources «Chelsea reject Borussia Monchengladbach bid for Andreas Christensen»]. Sky Sports.&lt;/ref&gt;.

12 жніўня 2017 года Крыстэнсен упершыню выступіў у кашулі «Чэлсі» пасля двухгадовай адсутнасці, выйшаўшы з лавы запасных, калі замяніў капітана [[Гары Кэхіл]]а ў хатнім матчы супраць «[[ФК Бернлі|Бернлі]]», дзе «сінія» трывалі паражэнне з лікам 2:3&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/football/40835426 «Chelsea 2–3 Burnley»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Праз восем дзён ён пачаў гульню ў стартавым складзе ў пераможным матчы супраць «[[Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспура]]» (2:1) на [[Уэмблі]]&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/40914668 «Tottenham Hotspur 1–2 Chelsea»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. У гэтым [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2017—2018 гадоў|сезоне 2017—2018 гадоў]] па вяртанні датчанін правёў 27 матчаў за лонданцаў у чэмпіянаце і з’явіўся ў трох матчах Кубка Англіі, які зноў скарыўся «Чэлсі». Новы галоўны трэнер [[Маўрыцыа Сары]] аддаваў перавагу спалучэнню [[Давід Луіс|Давіда Луіса]] і [[Антоніа Рудыгер]]а ў цэнтральнай зоне абароны, таму да лютага 2019 года Крыстэнсен правёў толькі 15 матчаў, толькі два з якіх прыпалі на гульні чэмпіянату. Праз такую сітуацыю датчанін не выключаў свой сыход з клуба&lt;ref&gt;[https://www.goal.com/en-gh/news/christensen-had-doubts-but-never-considered-leaving-chelsea/1onure75w5lpv1lfg1tlqzis4y «Christensen had 'doubts' but never considered leaving Chelsea»]. Goal.com.&lt;/ref&gt;. 29 мая 2021 года абаронца замяніў [[Т’ягу Сілва|Т’ягу Сілву]] на 39-й хвіліне ў [[фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2021 года|фінале Лігі чэмпіёнаў 2021 года]], дзе сталічныя футбалісты перамаглі «Манчэстэр Сіці» з лікам 1:0&lt;ref&gt;[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12650cedca55-37515f69768e-1000--report-chelsea-claim-second-title/ «Man. City 0-1 Chelsea: Havertz gives Blues second Champions League triumph»]. UEFA.&lt;/ref&gt;.

4 ліпеня 2022 года Крыстэнсен далучыўся да складу «[[ФК Барселона|Барселоны]]», склаўшы чатырохгадовую ўгоду. Прыкметна, што за пераход іграка «Чэлсі» на атрымаў грошаў&lt;ref&gt;[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2666783/christensen-second-signing-for-fc-barcelona «Christensen, second signing for FC Barcelona»]. FC Barcelona.&lt;/ref&gt;. 13 жніўня ігрок дэбютаваў за новы клуб у безгалавой нічыёй супраць «[[Рая Вальекана Мадрыд|Рая Вальекана]]»&lt;ref&gt;[https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-frustrated-rayo-vallecano-opening-night/bltcd5e7b01eea1ab09 «Barcelona frustrated by Rayo Vallecano as Lewandowski &amp; Raphinha’s La Liga debuts spoiled»]. Goal.com.&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
8 чэрвеня 2015 года Крыстэнсен дэбютаваў у складзе нацыянальнай [[зборная Даніі па футболе|зборнай Даніі]] ў хатнім пераможным матчы супраць [[зборная Чарнагорыі па футболе|зборнай Чарнагорыі]] (2:1), замяніўшы на 69-й хвіліне [[П'ер Гёйб’ерг|П’ера-Эміля Гёйб’ерга]]&lt;ref&gt;[http://ekstrabladet.dk/sport/kommentarer/allanolsen/pierre-emile-er-vores-panzerwagen/5598839 «Pierre-Emile er vores panzerwagen!»]. Ekstra Bladet.&lt;/ref&gt;. 24 сакавіка 2016 года ігрок упершыню з’явіўся ў стартавым складзе таварыскага матча супраць [[зборная Ісландыі па футболе|зборнай Ісландыі]], дзе датчане здабылі перамогу з лікам 2:1. Крыстэнсен згуляў у шасці матчаў кваліфікацыі да [[чэмпіянат свету па футболе 2018 года|чэмпіянату свету 2018 года]]. 14 лістапада 2017 года ён нават забіў свой першы гол у пераможным матчы супраць [[зборная Ірландыі па футболе|зборная Ірландыі]] (5:1)&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/41884909 «Republic of Ireland 1–5 Denmark»]. BBC Sport.&lt;/ref&gt;. Ігрок не толькі трапіў на чэмпіянат свету 2018 года, але і стала з’яўляўся на пляцоўцы ў пары да [[Сіман К’ер|Сімана К’ера]]. Гэта стала мажлівым праз траўму [[Андрэас Б’елян|Андрэаса Б’еляна]]. Крыстэнсен быў адным з ключавых ігракоў зборнай падчас кампаніі [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2020 года|чэмпіянату Еўропы 2020 года]], правёўшы ўсе шэсць гульняў турніру&lt;ref&gt;[https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/teams/players/250041718--andreas-christensen/statistics/ «UEFA Euro 2020 Player Statistics: Andreas Christensen»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710101635/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/teams/players/250041718--andreas-christensen/statistics/ |date=10 ліпеня 2021 }}. UEFA.&lt;/ref&gt;. 21 чэрвеня 2021 года ў матчы Еўра-2020 года супраць [[зборная Расіі па футболе|зборнай Расіі]] ён уключыў мяч у браму, дапамогшы дружыне здабыць перамогу з лікам 4:1&lt;ref&gt;[https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026a-1293564706d6-1097d4b9d0ec-1000--russia-1-4-denmark-dazzling-danes-storm-into-last-16/ «Russia 1-4 Denmark: Dazzling Danes storm into last 16»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220126205852/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026a-1293564706d6-1097d4b9d0ec-1000--russia-1-4-denmark-dazzling-danes-storm-into-last-16/ |date=26 студзеня 2022 }}. UEFA.&lt;/ref&gt;.

== Дасягненні ==
'''«Чэлсі»''':
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2021
* Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: [[Ліга Еўропы УЕФА 2018—2019 гадоў|2019]]
* Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2021
* Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]]: 2021

'''«Барселона»''':
* [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2023

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Transfermarkt}}
* {{Soccerway}}

{{Склад ФК Барселона}}
{{Навігацыйны блок2
|загаловак = Крыстэнсен у складзе [[Зборная Даніі па футболе|зборнай Даніі]] на [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянатах свету]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Еўропы]]
|стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Данія}};
|Склад зборнай Даніі па футболе на чэмпіянаце свету 2018
|Склад зборнай Даніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020
|Склад зборнай Даніі па футболе на чэмпіянаце свету 2022
}}

{{DEFAULTSORT:Крыстэнсен Андрэас}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Футбалісты Даніі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Даніі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]]</text>
      <sha1>il1kxyl10yo9mwjzfhoux551v0i178r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андра Дэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776294</id>
    <revision>
      <id>5209471</id>
      <parentid>4866656</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2233" sha1="2oibcyspf06y2jrq3omogzc75cqfj1u" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Дэй}}
{{Музыкант}}
'''Касандра Монік Бэці''' ({{lang-en|Cassandra Monique Batie}}; {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомая як '''Андра Дэй''' ({{lang-es|Andra Day}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bet.com/article/fd1pn7/get-to-know-hollywood-s-brightest-star-andra-day|title=Andra Day: 5 Things To Know About The Leading Lady From 'The United States Vs. Billie Holiday'|first=Alexis|last=Reese|date=2021-02-26|publisher=BET|access-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209003346/https://www.bet.com/article/fd1pn7/get-to-know-hollywood-s-brightest-star-andra-day|archive-date=9 снежня 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — амерыканская спявачка, актрыса, соўл-музыка, аўтар і выканаўца. З’яўляецца ўладальніцай розных узнагарод, у тым ліку прэміі «[[Грэмі]]», дзіцячай і сямейнай прэміі «[[Эмі]]», прэміі «[[Залаты глобус]]», а таксама намінавана на прэмію «[[Оскар]]»&lt;ref name=&quot;SDUTMain&quot;&gt;{{cite news|last=Varga|first=George|title=Andra Day rises up to music stardom|newspaper=San Diego Union-Tribune|date=2016-02-25|url=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2016/feb/25/andra-day-interview/|accessdate=2016-07-08|archivedate=2016-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160709053914/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2016/feb/25/andra-day-interview/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Nordyke |first=Kimberly |date=2024-02-11 |title=Andra Day Delivers Rousing Version of “Lift Every Voice and Sing” at 2024 Super Bowl |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/watch-andra-day-sing-lift-every-voice-and-sing-2024-super-bowl-1235822040/ |access-date=2024-02-12 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}
* {{IMDb name|7363531}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}}
{{DEFAULTSORT:Дэй Андра}}</text>
      <sha1>2oibcyspf06y2jrq3omogzc75cqfj1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777873</id>
    <revision>
      <id>5209277</id>
      <parentid>5095629</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19226" sha1="i7uw66xstpi5rhn6z47366vz7851f57" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Грушэўскі}}
{{Пісьменнік}}
'''Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі''' ([[12 жніўня]] [[1877]], [[Стаўрапаль]] — [[1942]] або [[1943]], [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]]) — украінскі гісторык, даследчык гісторыі Украіны, [[Літаратуразнаўства|літаратуразнавец]], [[Этнаграфія|этнограф]], [[Археаграфія|археограф]], [[журналіст]]. Правадзейны член [[Навуковае таварыства імя Тараса Шаўчэнкі|НТШ]], сябра [[Украінская цэнтральная рада|Цэнтральнай Рады]].

Аўтар шэрагу важных публікацый па гісторыі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]. Ахвяра [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскага тэрору]].

{{Асноўны артыкул|Грушэўскія}}

== Біяграфія ==
Сын [[Сяргей Фёдаравіч Грушэўскі|Сяргея Грушэўскага]], брат [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхайлы Грушэўскага]] і [[Ганна Сяргееўна Шамрай-Грушэўская|Ганны Шамрай-Грушэўскай]]. Жанаты з [[Вольга Аляксандраўна Грушэўская|Вольгай Парфененка]].

Скончыў гімназію ва [[Уладзікаўказ]]е і гісторыка-філалагічны факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]] ў 1899 годзе. Вучань [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Уладзіміра Антонавіча]] . Пасля заканчэння школы быў у працяглай навуковай камандзіроўцы ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Германія|Германіі]]. З 1900 года — выкладчык гісторыі [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Імператарскага Наварасійскага ўніверсітэта]], прыват-дацэнт. У 1906 годзе пачаў выкладаць [[Украінская мова|украінскай мовай]], за што звольнены.

Затым у 1909 годзе працаваў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], у 1910 — прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1918—1919 гадах — прафесар Кіеўскага ўніверсітэта, пасля ўсталявання ва Украіне савецкага ладу ў 1920-я гады — Кіеўскага інстытута народнай адукацыі.

Супрацоўнічаў з штотыднёвікамі «Село» і «Засів», заснаванымі [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхалам Грушэўскім]].

== Навуковая дзейнасць ==
[[Файл:Олександр_Грушевський_—_історик.jpg|злева|міні| Аляксандр Грушэўскі, пачатак 1910-х гадоў.]]
Уваходзіў у склад Украінскай Цэнтральнай Рады. Кіраўнік архіўна-бібліятэчнага аддзела Міністэрства адукацыі Украінскай Народнай Рэспублікі. Пасля ўсталявання савецкага ладу — выканаўца абавязкаў намесніка старшыні гістарычнай секцыі ВУАН, дырэктар пастаяннай камісіі па складанні гісторыка-геаграфічнага слоўніка ўкраінскіх зямель, кіраўнік секцыі сацыяльна-эканамічнай гісторыі навукова-даследчай кафедры гісторыі Украіны пры ВУАН, сапраўдны член Археаграфічнай камісіі, рэдактар «гісторыка-геаграфічнага зборніка ВУАН» (выйшла 3 тамы).

[[Файл:Родина_Грушевських_придбала_Паньківську,_9.jpg|міні|300x300пкс| У такім складзе сям’я Грушэўскіх набыла дом па Панькоўскай, 9. Стаяць: Аляксандр, [[Ганная Сяргееўна Шамрай-Грушэўская|Ганна]], [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхайла]], [[Марыя-Іванна Сільвестраўна Грушэўская|Марыя]]. Сядзяць: Сяргей і Вольга Шамраевы, [[Кацярына Міхайлаўна Грушэўская|Кацярына]], Глафіра Захар’еўна. Снежань 1906 года.]]
Аўтар больш за 100 навуковых прац па гісторыі, гістарыяграфіі, этнаграфіі, гісторыі літаратуры. Сярод іх манаграфіі: «Пинское полесье» (1901), «Очерки истории Туровского княжества» (1902), «Города Великого княжества Литовского в 14—16 вв.» (1918); шматлікія доследы па палітычнай і сацыяльнай гісторыі Украіны XVI—XVIII стагоддзяў, украінскай гістарыяграфіі XVIII—XIX стагоддзяў; серыя нарысаў пра ўкраінскіх пісьменнікаў XIX—XX стагоддзяў: «З сучасної української літератури» (у «Літературно-науковому вістнику» і асобна 1909); «Шевченківська література за останні роки» («Україна», 1917, кн. 1—20); «Невільницький цикл Т.Шевченка» («ЛНВ», 1918, кн. 2—3); «Повісті Куліша з середини 1850&amp;nbsp;р.» («Україна», 1927, кн. 1—2); «Галицька молодь та Куліш в 1860&amp;nbsp;р.» (Записки істор.-філол. від., 1928, кн. 20) і іншыя, публікаваўся ў «Университетских известиях» (Київ), «Журнале Министерства народного просвещения» ([[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]), «Известиях отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук» (С.-Петербург), «Записках Наукового товариства імені Шевченка» (Львів), «Основе» ([[Адэса|Одеса]]) і іншых.

Аўтар партрэтаў і доследаў, прысвечаных творчасці Тараса Шаўчэнкі, Мікалая Гогаля, [[Іван Пятровіч Катлярэўскі|Івана Катлярэўскага]], [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Рыгора Квіткі-Аснаўяненкі]].

З 1930 года не выдадзена ніводнай прыжыццёвай працы. Падчас [[Голодомор в Україні 1932—1933|Галадамору]], 31 ліпеня 1933 года звольнены з работы, неўзабаве арыштаваны як «''адзін з галоўных удзельнікаў антысавецкай украінскай нацыянальнай тэрарыстычнай арганізацыі… праводзіў падрыўную работу на ідэалагічным фронце''». Вінаватым сябе не прызнаў і нікога не агаварыў. На выдуманых падставах 5 лістапада 1939 года [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобная нарада пры НКУС СССР]] асудзіла яго на пяць гадоў высылкі ў Казахстан, дзе ён працаваў рахункаводам, быў пад наглядам міліцыі.

Гісторык [[Людміла Прыходзька]] так ацэньвае тыя падзеі:
&lt;blockquote&gt;
Ва ўмовах сталінскага таталітарызму трагічны фінал жыцця А. Грушэўскага, як і ўсёй сям’і Грушэўскіх быў заканамерны, а, улічваючы яго навуковыя і палітычныя погляды, — немінучы. На доўгія гады імя навукоўца было вырвана з кантэксту ўкраінскай навукі і выкраслена з памяці пакаленняў. Навуковая спадчына А. Грушэўскага, яго навукова-арганізацыйная работа, здабыткі ў галіне архіўнай і бібліятэчнай справы трывалы час не вывучаліся, хаця багата ідэй навукоўца не страцілі актуальнасці і сёння.
&lt;/blockquote&gt;

Памёр, паводле мясцовых жыхароў, у адной з сельскіх бальніц у 1942 годзе. Паводле іншых звестак — у 1943 годзе ў сяле Верхне-Іртышск (Казахстан). Афіцыйных звестак пра яго смерць і месца пахавання не знойдзена, магчыма, яны схаваны НКУС.

Нягледзячы на трывалую пагрозу арышту, жонка навукоўца — [[Вольга Аляксандраўна Грушэўская|Вольга Грушэўская]], захавала яго архіў. Падчас кіравання Мікіты Хрушчова і палітыкі «адлігі», дакументы Аляксандра Грушэўскага перададзены ў Цэнтральны дзяржаўны архіў Украіны.

Аляксандр Грушэўскі рэабілітаваны ў верасні 1989 года.

== Асобныя працы ==

* «[https://web.archive.org/web/20150425155424/http://chtyvo.org.ua/authors/Naukove_tovarystvo_imeni_Shevchenka/Zapysky_Tom_078_Knyha_4/ По катастрофі 1708 року: Розквартированнє росийських полків на Україні] [Архівовано 25 квітня 2015 у Wayback Machine.]» / Записки НТШ.&amp;nbsp;— 1907.&amp;nbsp;— Том 078
* «Глухів і Лебедин (1708—1709)» (1907),
* «Луцьке міщанство» (1908),
* «З життя української старшини XVIII ст.» (1908),
* «З київського ратушного господарства XVI віку» (1909),
* «Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років» (1909),
* «Города Великого княжества Литовського» (К.,1918),
* [https://web.archive.org/web/20150203221239/http://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Istorychno-heohrafichnyi_zbirnyk_Tom_1 Луцьке міщанство в XVI&amp;nbsp;в.] [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник.&amp;nbsp;— К., 1927.&amp;nbsp;— Т. І
* [https://web.archive.org/web/20150203221239/http://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Istorychno-heohrafichnyi_zbirnyk_Tom_1 Гетьманські земельні універсали 1660—1670 років] [Архівовано 3 лютого 2015 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник.&amp;nbsp;— К., 1927.&amp;nbsp;— Т. І
* [https://web.archive.org/web/20140331162336/http://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Istorychno-heohrafichnyi_zbirnyk_Tom_2/ Питання оборони замків В. Кн. Литовського в XVI&amp;nbsp;в.] [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник.&amp;nbsp;— К., 1928.&amp;nbsp;— Т. ІІ
* [https://web.archive.org/web/20140331183202/http://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Istorychno-heohrafichnyi_zbirnyk_Tom_3/ Міщанські підрахунки в ревізіях XVI&amp;nbsp;в.] [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник.&amp;nbsp;— К., 1929.&amp;nbsp;— Т. III
* [https://web.archive.org/web/20140331183202/http://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Istorychno-heohrafichnyi_zbirnyk_Tom_3/ Суличівка на Чернігівщині XVII—XVIII&amp;nbsp;в.] [Архівовано 31 березня 2014 у Wayback Machine.] // Історико-географічний збірник.&amp;nbsp;— К., 1929.&amp;nbsp;— Т. III
* [https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=7708 Володимир Левенко: Київ, 1918. // З сучасної української літератури : начерки і характеристики, 1918. — Ч. 1. — Вид. 2-ге : Вид. т-во «Криниця».] [Архівовано 18 лютого 2022 у Wayback Machine.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Історія української бібліотечної справи в іменах (кінець XIX ст. — 1941 р.) : матеріали до біобібліографічного словника / авт.-уклад. Л. В. Гарбар; ред. кол.: Г. В. Боряк, Л. А. Дубровіна (голова), В. І. Попик та ін. ; НАН України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т рукопису. — Київ, 2017. — С. 114—115. — URL: http://irbis-nbuv.gov.ua/everlib/item/er-0002146 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327184222/http://irbis-nbuv.gov.ua/everlib/item/er-0002146|date=27 березня 2019}}
* ''Брега Г. С., Юркова О. В.'' [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Grushevsky_O Грушевський Олександр Сергійович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202050739/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Grushevsky_O|date=2 лютого 2017}} // {{Крыніцы/ЕІУ|2|235}}
* {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}}.&amp;nbsp;— Т 5.&amp;nbsp;— С. 1916—1917.
* ''Костюк І.'' [http://chtyvo.org.ua/authors/Kostiuk_Iryna/Oleksander_Hrushevskyi_ta_stanovlennia_natsionalnoi_nauky_i_vyschoi_shkoly_na_pochatku_XX_st Олександер Грушевський та становлення національної науки і вищої школи на початку XX&amp;nbsp;ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140904172727/http://chtyvo.org.ua/authors/Kostiuk_Iryna/Oleksander_Hrushevskyi_ta_stanovlennia_natsionalnoi_nauky_i_vyschoi_shkoly_na_pochatku_XX_st|date=4 вересня 2014}} // Український історик.&amp;nbsp;— 2002.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;01—04 (152—155).
* ''Матяш І.'' Особа в українській архівістиці. Біографічні нариси.&amp;nbsp;— К., 2001.
* ''Приходько Л''. [http://www.archives.gov.ua/Publicat/Studii/Studii_2004.12_13.php Олександр Грушевський і становлення української національної науки на початку XX&amp;nbsp;ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013855/http://www.archives.gov.ua/Publicat/Studii/Studii_2004.12_13.php|date=22 лютого 2014}}
* ''Хорунжий Ю. М''. [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=32115 Грушевський Олександр Сергійович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202023857/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=32115|date=2 лютого 2017}} // {{Крыніцы/Енциклопедія сучасної України|6|560}}
* [http://elib.nplu.org/object.html?id=7478 Грушевський О. З сучасної української літератури : начерки і характеристики. Ч. 1 : Українські повістярі другої половини XIX в. / Олександр Грушевський. — Вид. 2-ге. — Київ : Вид. т-во «Криниця», 1918. — 207 1 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180927125230/http://elib.nplu.org/object.html?id=7478|date=27 вересня 2018}}
* [http://elib.nlu.org.ua/object.html?id=3294 Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : этногр. темы в украинской литературе / А. С. Грушевский. — СПб. : Тип. Император. АН, 1910. — 29 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804231650/https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=3294|date=4 серпня 2020}}
* [http://elib.nlu.org.ua/object.html?id=3295 Грушевский А. С. Из истории украинской этнографии : изучение ист. песен / Грушевский А. — Киев : Первая Киев. артель печат. дела, 1905?. — 14 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804230644/https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=3295|date=4 серпня 2020}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Грушэўскі Аляксандр Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне]]
[[Катэгорыя:Этнографы Украіны]]
[[Катэгорыя:Журналісты Украіны]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]]
[[Катэгорыя:Члены Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]]</text>
      <sha1>i7uw66xstpi5rhn6z47366vz7851f57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс памерлых у 2025 годзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779213</id>
    <revision>
      <id>5209831</id>
      <parentid>5179896</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ліпень */</comment>
      <origin>5209831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37250" sha1="rwjrp3uqk0ve1kda56qixw4tz49uw65" xml:space="preserve">{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}}
{{Інфармацыйны спіс}}

У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2025]] годзе.

== Студзень ==
[[Файл:Keleti Ágnes 2021 RTG 2950 (crop).jpg|150px|thumb|[[Агнеш Келеці]].]]
[[Файл:David_Lynch_Cannes_2017.jpg|150px|thumb|[[Дэвід Лінч]].]]
* [[1 студзеня]]: [[Віктар Імантавіч Алксніс]] (74) — савецкі, латвійскі і расійскі палітык&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/umer-byvshij-deputat-gosdumy-polkovnik-viktor-alksnis-pytavshijsya-spasti-sovetskij-soyuz Умер бывший депутат Госдумы полковник Виктор Алкснис, пытавшийся спасти Советский Союз]&lt;/ref&gt;.
* [[2 студзеня]]: [[Агнеш Келеці]] (103) — венгерская [[Гімнастыка|гімнастка]], пяціразовая алімпійская чэмпіёнка (1952, 1956)&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1817364/2025-01-02/olimpiiskaia-chempionka-agnesh-keleti-umerla-v-vozraste-103-let Старейшая олимпийская чемпионка Агнеш Келети умерла в возрасте 103 лет]&lt;/ref&gt;.
* [[7 студзеня]]: [[Жан-Мары Ле Пен]] (96) — [[Францыя|французскі]] палітык, дэпутат [[Еўрапарламент]]а&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/01/07/jean-marie-le-pen-france-dead/ Jean-Marie Le Pen, father of far-right party in France, dies at 96]&lt;/ref&gt;.
* [[7 студзеня]]: [[Святлана Георгіеўна Яўсеева]] (92) — беларуская і руская паэтэса, перакладчык, празаік.
* [[8 студзеня]]: [[Алег Ціханавіч Аўдзееў]] (98) — беларускі кінааператар, заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1976).
* [[8 студзеня]]: [[Артур Гарыевіч Зельскі]] (55) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук, дырэктар мемарыяльнага комплексу «Хатынь» (2010—2024)&lt;ref&gt;[https://www.khatyn.by/ru/news/nasha-zhizn/item/7801-segodnya-na-56-godu-zhizni-umer-zamechatelnyj-chelovek-kandidat-istoricheskikh-nauk-avtor-idei-i-kontseptsii-muzeya-v-memorialnom-komplekse-khatyn-artur-garrievich-zelskij Ушел из жизни Артур Гарриевич Зельский]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
* [[10 студзеня]]: [[Леанід Пятровіч Цітоў]] (78) — беларускі навуковец у галіне медыцынскай мікрабіялогіі і імуналогіі.
* [[14 студзеня]]: [[Юрген Граф]] (73) — швейцарскі філолаг, гісторык і публіцыст.
* [[16 студзеня]]: [[Дэвід Лінч]] (78) — амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст.
* [[18 студзеня]]: [[Зеэў Рэвах]] (84) — ізраільскі акцёр, сцэнарыст.
* [[20 студзеня]]: [[Бертран Бліе]] (85) — французскі кінарэжысёр і сцэнарыст.
* [[21 студзеня]]: [[Джо Бэр]] (95) — амерыканская мастачка.
* [[21 студзеня]]: [[Маўрысіа Фунес]] (65) — [[сальвадор]]скі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Сальвадора (2009—2014).
* [[23 студзеня]]: [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|Віктар Гардзей]] (78) — беларускі паэт, празаік, перакладчык.
* [[25 студзеня]]: [[Анастасій (Архіепіскап Тыранскі)]] (95) — прадстаўнік [[Албанская праваслаўная царква|Албанскай праваслаўнай царквы]] з тытулам Архіепіскап Тыранскі і ўсёй Албаніі.
* [[27 студзеня]]: [[Аляксандр Анатольевіч Анісімаў]] (61) — беларускі рэжысёр і сцэнарыст.
* [[27 студзеня]]: [[Яніс Пэтэрс]] (85) — латышскі паэт і публіцыст, [[Латвія|латвійскі]] дыпламат і грамадскі дзеяч&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2025/01/28/umer-avtor-pesni-listia-zheltye-nad-gorodom-kruzhatsia-ianis-peters.html Умер автор песни «Листья желтые над городом кружатся» Янис Петерс]&lt;/ref&gt;.

== Люты ==
* [[1 лютага]]: [[Хорст Кёлер]] (81) — нямецкі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
* 1 лютага: [[Аляксандр Альфрэдавіч Машэўскі]] (84) — беларускі навуковец, урач-анколаг.
* [[4 лютага]]: [[Іосіф Адамавіч Навумчык]] (86) — беларускі палітык, грамадскі дзеяч.
* [[6 лютага]]: [[Герман Кірылаў]] (87) — беларускі пісьменнік.
* [[8 лютага]]: [[Сэм Нуёма]] (95) — першы Прэзідэнт Намібіі (1990—2005).
* [[9 лютага]]: [[Алег Аляксандравіч Стрыжэнаў]] (95) — расійскі акцёр, Народны артыст СССР.
* [[10 лютага]]: [[Ніна Цімафееўна Чайка]] (85) — беларуская публіцыстка, рэдактар радыё- і тэлевізійных праграм, галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]» (2002—2008)&lt;ref&gt;[https://www.belarus.kp.ru/online/news/6229053/ Умерла известная белорусская радиоведущая Нина Чайка]&lt;/ref&gt;.
* [[14 лютага]]: [[Жэнеўеў Паж]] (97) — французская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання.
* [[17 лютага]]: [[Антанін Мае]] (95) — канадская акадыйская пісьменніца, драматург, перакладчыца.
* [[25 лютага]]: [[Кацярына Віктараўна Лаўрыненка|Кацярына Лаўрыненка]] (48) — беларускі гісторык і тэолаг.
* [[26 лютага]]: [[Ліс Нільхельм]] (80) — шведская актрыса.
* 26 лютага: [[Мішэль Трахтэнберг]] (39) — амерыканская актрыса.
* 26 лютага: [[Джын Хэкмен]] (95) — амерыканскі акцёр.
* [[27 лютага]]: [[Юрый Уладзіміравіч Азаронак]] (60) — беларускі журналіст, рэжысёр, прапагандыст.
* 27 лютага: [[Барыс Васільевіч Спаскі|Барыс Спаскі]] (88) — савецкі і французскі шахматыст, 10-ы чэмпіён свету па шахматах.

== Сакавік ==
* [[3 сакавіка]]: [[Элеанора Джорджы]] (71) — італьянская актрыса, рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар.
* [[4 сакавіка]]: [[Жан-Луі Дэбрэ]] (80) — французскі палітык, старшыня канстытуцыйнага савета Францыі (2006—2018).
* [[7 сакавіка]]: [[Аляксандр Іванавіч Зіменка]] (79) — беларускі мастак.
* [[13 сакавіка]]: [[Сафія Губайдуліна]] (93) — татарская кампазітарка.
* [[13 сакавіка]]: [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (76) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014)&lt;ref&gt;[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.03.25.pdf Соболезнование // Навука. — 2025. — 18 сакавіка. — С. 7]&lt;/ref&gt;.
* [[18 сакавіка]]: [[Бядрос Кіркораў]] (92) — балгарскі і расійскі спявак.
* [[19 сакавіка]]: [[Ніна Ціханаўна Фральцова]] (80) — беларуская журналістка, кіназнаўца, доктар філалагічных навук (2003).
* [[20 сакавіка]]: [[Вітольд Паўлавіч Фокін]] (92) — [[Украіна|украінскі]] дзяржаўны дзеяч, Старшыня Савета Міністраў УССР (1990—1991), Прэм’ер-міністр Украіны (1991—1992).
* [[21 сакавіка]]: [[Джордж Форман]] (76) — амерыканскі баксёр.
* [[22 сакавіка]]: [[Ларыса Іванаўна Галубкіна]] (85) — савецкая і расійская актрыса, [[народная артыстка РСФСР]] (1991).
* [[26 сакавіка]]: [[Клара Мікалаеўна Малышава]] (89) — [[Беларусь|беларуская]] артыстка [[балет]]а, педагог, [[народная артыстка Беларускай ССР]] (1971)&lt;ref&gt;[https://belta.by/society/view/ushla-iz-zhizni-narodnaja-artistka-belarusi-klara-malysheva-705214-2025/ Ушла из жизни народная артистка Беларуси Клара Малышева]&lt;/ref&gt;
* [[29 сакавіка]]: [[Рычард Чэмберлен]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр кіно і тэлебачання, спявак.
* [[31 сакавіка]]: [[Іў Буасэ]] (86) — французскі рэжысёр і сцэнарыст.
* [[31 сакавіка]]: [[Ларыса Мікалаеўна Смірнова]] (75) — беларускі архітэктар.

== Красавік ==
[[Файл:Portrait_of_Pope_Francis_(2021)_FXD.jpg|thumb|150px|[[Францыск, Папа Рымскі]].]]
* [[1 красавіка]]: [[Вэл Кілмер]] (65) — амерыканскі акцёр.
* [[3 красавіка]]: [[Даніэль Клугер]] (73) — рускамоўны [[ізраіль]]скі пісьменнік.
* [[5 красавіка]]: [[Максім Сохар]] (43) — беларускі акцёр і рэжысёр, тэатразнаўца.
* [[5 красавіка]]: [[Хейкі Хасу]] (99) — фінскі лыжнік і дваяборац, двухразовы алімпійскі чэмпіён, чэмпіён свету
* [[6 красавіка]]: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка]] (88) — беларускі этнограф, этнолаг, гісторык&lt;ref&gt;[https://belcentre.by/ru_ru/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D1%84%D1%91%D0%B4/# Светлой памяти Пилипенко Михаила Фёдоровича (19.05.1936-6.04.2025)]&lt;/ref&gt;.
* [[8 красавіка]]: [[Святлана Іванаўна Герасіменка]] (80) — савецкі і таджыкістанскі астраном, адкрывальнік [[Камета Чурумава — Герасіменка|Каметы Чурумава — Герасіменка]].
* [[13 красавіка]]: [[Марыа Варгас Льёса]] (89) — перуанскі празаік і драматург, публіцыст, палітычны дзеяч, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] 2010 года.
* [[13 красавіка]]: [[Джын Марш]] (90) — англійская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэміі «Эмі» (1975).
* [[18 красавіка]]: [[Фёдар Мікалаевіч Жыляк]] (67) — беларускі кампазітар і спявак&lt;ref&gt;[https://nashkraj.by/news/obshchestvo/ushel-iz-zhizni-talantlivyy-muzykant-pochetnyy-grazhdanin-baranovichey-fedor-zhilyak/ Ушел из жизни талантливый музыкант Почетный гражданин Барановичей Федор Жиляк]&lt;/ref&gt;.
* [[21 красавіка]]: [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] (88) — 266-ы [[Папа Рымскі]].
* [[22 красавіка]]: [[Зураб Цэрэтэлі]] (91) — савецкі, грузінскі і расійскі мастак-манументаліст, скульптар, жывапісец, педагог.
* [[23 красавіка]]: [[Фуад Мебаза]] (91) — туніскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, спікер Палаты дэпутатаў (1997—2011), в. а. Прэзідэнта Туніса (2011).
* [[26 красавіка]]: [[Святлана Яўгенаўна Харлап]] (84) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно, майстар агучвання і дубліравання.
* [[30 красавіка]]: [[Жуль Вейдэнбас]] (83) — [[сурынам]]скі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Сурынама (1996—2000).

== Май ==
* [[5 мая]]: [[Луіс Гальван]] (77) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] [[Футбол|футбаліст]], абаронца.
* 5 мая: [[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч]] (90) — беларускі гісторык і літаратар&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-BNTU-ar142624&amp;strq=l_siz=20 Долготович, Борис Дмитриевич (кандидат исторических наук ; 1934—2025)]&lt;/ref&gt;.
* [[10 мая]]: [[Ніна Паўлаўна Грабяшкова]] (94) — савецкая і расійская актрыса, заслужаная артыстка Расіі (2001).
* [[12 мая]]: [[Ала Яўгенаўна Асіпенка]] (92) — савецкая артыстка балета, кінаактрыса і балетны педагог.
* 12 мая: [[Валерый Пятровіч Дзяйкала]] (64) — беларускі ўрач, доктар медыцынскіх навук (2004), прафесар, рэктар [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]] (2005—2015).
* [[13 мая]]: [[Хасэ Мухіка]] (89) — уругвайскі палітык, Прэзідэнт Уругвая (2010—2015).
* [[15 мая]]: [[Віктар Аляксандравіч Адзіночанка]] (62) — беларускі філосаф, рэлігіязнаўца.
* 15 мая: [[Наталля Іванаўна Шыколенка]] (60) — савецкая і беларуская лёгкаатлетка&lt;ref&gt;[https://bfla.eu/news/usla-iz-zizni-natala-sikolenko-vecnaa-pamat Ушла из жизни Наталья Шиколенко. Вечная память…]&lt;/ref&gt;.
* 15 мая: [[Тайна Элг]] (95) — фінска-амерыканская актрыса і танцоўшчыца.
* [[16 мая]]: [[Марыяна Бернадот]] (100) — шведская актрыса, член {{iw|Шведская каралеўская сям’я|каралеўскай сям’і|en|Swedish royal family}}.
* 16 мая: [[Пітэр Лакс]] (99) — амерыканскі [[матэматык]], член НАН ЗША (1970).
* [[19 мая]]: [[Юрый Мікалаевіч Грыгаровіч]] (98) — савецкі і расійскі артыст балета, балетмайстар і харэограф, педагог, Народны артыст СССР (1973).
* [[24 мая]]: [[Уладзімір Нічыпаравіч Сідарцоў]] (89) — беларускі гісторык, прафесар (1991).
* [[25 мая]]: [[Ніна Васільеўна Галіноўская]] (89) — беларуская паэтэса.
* [[28 мая]]: [[Джордж Элвуд Сміт]] (95) — амерыканскі вучоны-фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2009).
* [[31 мая]]: [[Стэнлі Фішэр]] (81) — амерыкана-ізраільскі і міжнародны эканаміст, старшыня Цэнтральнага банка Ізраіля (2005—2013), віцэ-старшыня Федэральнай рэзервовай сістэмы ЗША (2014—2017).

== Чэрвень ==
* [[1 чэрвеня]]: [[Валянціна Фёдараўна Каліноўская]] (86) — украінская балерына, балетмайстар, харэограф, педагог. Народная артыстка СССР (1968)&lt;ref&gt;[https://opera.com.ua/news/pishla-u-zasvity-legendarna-baleryna-narodna-artystka-ukrayiny-valentyna-kalynovska Пішла у засвіти легендарна балерина, народна артистка України Валентина Калиновська]&lt;/ref&gt;.
* [[3 чэрвеня]]: [[Еўжэніу Дога]] (88) — савецкі, малдаўскі і расійскі кампазітар, педагог і грамадскі дзеяч&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/news/pamyer-kampazitar-ya-gen-doga-yaki-napisa-vals-da-filma-moy-laskavy-i-pyashchotny-zver/ Памёр кампазітар Яўген Дога]&lt;/ref&gt;.
* [[4 чэрвеня]]: [[Філіп Лабро]] (88) — французскі пісьменнік, журналіст і рэжысёр&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2025/06/04/umer-francuzskij-akter-i-rezhisser-filipp-labro.html Умер французский актер и режиссер Филипп Лабро]&lt;/ref&gt;.
* [[5 чэрвеня]]: [[Эдгар Лунгу]] (68) — замбійскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Замбіі (2015—2021).
* [[10 чэрвеня]]: [[Гюнтэр Юкер]] (95) — нямецкі [[мастак]].
* [[16 чэрвеня]]: [[Дэніел Клепнер]] (92) — амерыканскі фізік.
* [[20 чэрвеня]]: [[Сямён Букчын]] (83) — беларускі і рускі літаратуразнаўца, крытык, пісьменнік, публіцыст.
* [[20 чэрвеня]]: [[Айвар Джаевер]] (96) — нарвежска-амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1973).
* [[22 чэрвеня]]: [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі]] (96) — беларускі геолаг, грамадскі дзеяч, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1977).
* [[25 чэрвеня]]: [[Антон Рыгоравіч Навумавец]] (89) — вучоны-фізік, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Украіны.
* 25 чэрвеня: [[Валерый Паўлавіч Рыбараў]] (85) — беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1990)&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/news/pamyer-vyadomy-belaruski-rezhysyer-i-stsenaryst-valeryy-rybaro/ Памёр вядомы беларускі рэжысёр і сцэнарыст Валерый Рыбароў]&lt;/ref&gt;.
* [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Аляксеевіч Ліхачоў]] (72) — [[Беларусь|беларускі]] [[вучоны]] ў галіне [[Неўралогія|неўралогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1995), [[прафесар]] (2001).

== Ліпень ==
[[Файл:OzzyChangingHands02-20-2010.jpg|150px|thumb|[[Озі Осбарн]].]]
* [[2 ліпеня]]: [[Міхаіл Яўгеньевіч Гудкоў]] (42) — расійскі ваенны дзеяч, генерал-маёр, намеснік камандуючага [[ВМФ Расіі]] (2025), двойчы [[Герой Расіі]]&lt;ref&gt;[https://newizv.ru/news/2025-07-06/bespretsedentnyy-sluchay-pogibshiy-general-gudkov-stal-pervym-dvazhdy-geroem-rossii-437371 Беспрецедентный случай: погибший генерал Гудков стал первым дважды Героем России]&lt;/ref&gt;.
* [[13 ліпеня]]: [[Махамаду Бухары]] (82) — нігерыйскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Нігерыі (1983—1985, 2015—2023).
* [[14 ліпеня]]: [[Аляксандр Навумавіч Міта]] (92) — расійскі кінарэжысёр.
* [[16 ліпеня]]: [[Вячаслаў Станкевіч]] (92) — беларускі грамадскі дзеяч у ЗША.
* [[17 ліпеня]]: [[Фелікс Баўмгартнер]] (56) — аўстрыйскі парашутыст, бейсджампер.
* [[19 ліпеня]]: [[Інгвар Амб’ёрнсен]] (69) — нарвежскі пісьменнік.
* [[19 ліпеня]]: [[Калью Ківі]] (74) — эстонскі сцэнарыст і рэжысёр&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1609749837/skonchalsja-rezhisser-kalju-kivi Скончался режиссер Калью Киви]&lt;/ref&gt;.
* [[22 ліпеня]]: [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі]] (72) — беларускі археолаг.
* [[22 ліпеня]]: [[Озі Осбарн]] (76) — брытанскі спявак, кампазітар і акцёр, вакаліст гурта [[Black Sabbath]].
* [[24 ліпеня]]: [[Халк Хоган]] (71) — [[ЗША|амерыканскі]] рэстлер, акцёр.
* [[28 ліпеня]]: [[Лаура Дальмаер]] (31) — нямецкая [[біятланістка]], двухразовая алімпійская чэмпіёнка (2018)&lt;ref&gt;[https://www.olympics.com/en/news/double-olympic-champion-laura-dahlmeier-passes-away Double Olympic champion Laura Dahlmeier passes away after mountaineering accident in Pakistan]&lt;/ref&gt;.
* [[28 ліпеня]]: [[Джон Мішук]] (84) — канадскі хакеіст беларускага паходжання, першы хакеіст з Беларусі ў [[НХЛ]].
* [[31 ліпеня]]: [[Віктар Іванавіч Ледзянёў]] (84) — беларускі пісьменнік&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2025/08/01/v-seti-soobshchili-o-smerti-pisatelia-i-rezhissera-viktora-ledeneva.html В Сети сообщили о смерти писателя и режиссера Виктора Леденева]&lt;/ref&gt;.

== Жнівень ==
* [[5 жніўня]]: [[Іон Іліеску]] (95) — румынскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Румыніі (1990—1996, 2000—2004).
* [[7 жніўня]]: [[Джэймс Артур Ловел]] (97) — астранаўт ЗША.
* [[7 жніўня]]: [[М’ін Швэ]] (74) — бірманскі дзяржаўны дзеяч, в. а. Прэзідэнта М’янмы (2018, 2021—2024).
* [[8 жніўня]]: [[Уільям Уэбстэр]] (101) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (1978—1987), дырэктар [[ЦРУ]] (1987—1991).
* [[9 жніўня]]: [[Іван Іванавiч Краско]] (94) — савецкі і расійскі акцёр&lt;ref&gt;[https://meduza.io/news/2025/08/09/umer-akter-ivan-krasko Умер актер Иван Краско]&lt;/ref&gt;.
* [[10 жніўня]]: [[Кунісігэ Камамато]] (81) — [[Японія|японскі]] футбаліст.
* [[12 жніўня]]: [[Кацярына Арлова]] (37) — [[Беларусь|беларуская]] актрыса&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/cellar/106121.html Умерла актриса Екатерина Орлова. Ей было 37 лет]&lt;/ref&gt;.
* [[12 жніўня]]: [[Айна Первік]] (93) — эстонская пісьменніца, паэтэса і перакладчыца.
* [[13 жніўня]]: [[Рыгор Іванавіч Тарануха]] (91) — беларускі вучоны ў галіне селекцыі і генетыкі сельскагаспадарчых раслін, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі]] (2003)&lt;ref&gt;[https://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/19.08.25.pdf Некролог в газете «Навука»]&lt;/ref&gt;.
* [[15 жніўня]]: [[Марыя Тарасаўна Крушальніцкая]] (90) — украінская піяністка і педагог, народная артыстка Украіны (2005).
* [[17 жніўня]]: [[Тэрэнс Стэмп]] (87) — брытанскі кінаакцёр.
* [[22 жніўня]]: [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў]] (78) — беларускі спявак, народны артыст Беларусі (1987).
* [[24 жніўня]]: [[Вероніка Эчэгі]] (42) — іспанская актрыса.
* [[25 жніўня]]: [[Райнер Вайс]] (92) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2017).
* [[28 жніўня]]: [[Ахмед ар-Рахаві]] — [[емен]]скі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Емена (2024—2025)&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20250829/khusity-2038221792.html Источник: глава правительства хуситов погиб при ударе Израиля по Сане]&lt;/ref&gt;.
* [[29 жніўня]]: [[Радзівон Канстанцінавіч Шчадрын]] (92) — савецкі і расійскі кампазітар, [[народны артыст СССР]] (1987)&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/news/pamyer-vyadomy-savetski-i-rasiyski-kampazitar-radz/ Памёр вядомы савецкі і расійскі кампазітар Радзівон Шчадрын]&lt;/ref&gt;.
* [[30 жніўня]]: [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] (54) — украінскі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] (2016—2019).

== Верасень ==
[[Файл:GiorgioArmani.jpg|150px|thumb|[[Джорджа Армані]].]]
[[Файл:Robert_Redford_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Роберт Рэдфард]].]]
* [[3 верасня]]: [[Раман Баляслававіч Івуць]] (76) — беларускі эканаміст, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі]] (2021)&lt;ref&gt;[https://times.bntu.by/news/17761-iz-zhizni-ushel-zasluzhennyj-rabotnik-obrazovaniya-i-professor-bntu-roman-ivut Из жизни ушёл заслуженный работник образования и профессор БНТУ Роман Ивуть]&lt;/ref&gt;.
* [[4 верасня]]: [[Джорджа Армані]] (91) — італьянскі мадэльер і прадпрымальнік.
* [[6 верасня]]: [[Дэвід Балтымар]] (87) — [[ЗША|амерыканскі]] [[Біяхімія|біяхімік]], [[Малекулярная біялогія|малекулярны біёлаг]] і [[вірусолаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1975)
* [[10 верасня]]: [[Міхаіл Кандрацюк]] (91) — польскі мовазнавец, беларусіст.
* [[12 верасня]]: [[Пітэр Хірш]] (100) — англійскі [[фізік]], член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1963).
* [[16 верасня]]: [[Роберт Рэдфард]] (89) — амерыканскі акцёр, кінарэжысёр, прадзюсар і бізнесмен.
* [[18 верасня]]: [[Джордж Смут]] (80) — амерыканскі астрафізік і касмолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2006)&lt;ref&gt;[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2025/09/25/george-smoot-explorateur-de-la-soupe-cosmique-primordiale-et-nobel-de-physique-est-mort_6642966_3382.html George Smoot, explorateur de la soupe cosmique primordiale et Prix Nobel de physique, est mort]&lt;/ref&gt;.
* [[23 верасня]]: [[Клаўдзія Кардынале]] (87) — італьянская актрыса.
* [[26 верасня]]: [[Тыгран Эдмондавіч Кеасаян]] (59) — савецкі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст&lt;ref&gt;[https://bel.sputnik.by/20250926/pamr-knarezhysr-tygran-keasayan-1100228832.html Памёр кінарэжысёр Тыгран Кеасаян]&lt;/ref&gt;.

== Кастрычнік ==
[[Файл:Diane Keaton by Firooz Zahedi 2.jpg|150px|thumb|[[Даян Кітан]].]]
* [[1 кастрычніка]]: [[Джэйн Гудал]] (91) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[Прыматалогія|прыматолаг]], [[этолаг]] і [[антраполаг]], пасол міру ААН.
* [[4 кастрычніка]]: [[Мікалай Андрэевіч Арасланаў]] (77) — беларускі [[мастак]], [[акварэліст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/378507|title=Памёр мастак Мікалай Арасланаў|website=Наша Ніва|date=2025-10-05|access-date=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;.
* [[6 кастрычніка]]: [[Мухамад Тахір Айла]] (74) — [[судан]]скі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Судана (2019).
* [[7 кастрычніка]]: [[Джон Гёрдан]] (92) — брытанскі біёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (2012).
* [[11 кастрычніка]]: [[Даян Кітан]] (79) — амерыканская актрыса, прадзюсар і рэжысёр, лаўрэат прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» (1977).
* [[15 кастрычніка]]: [[Саманта Эгар]] (86) — брытанская актрыса.
* [[15 кастрычніка]]: [[Мая Міхайлаўна Яніцкая]] (94) — беларуская [[мастацтвазнавец]].
* [[17 кастрычніка]]: [[Тамііці Мураяма]] (101) — японскі палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Японіі (1994—1996).
* [[18 кастрычніка]]: [[Янг Чжэньнін]] (103) — кітайскі і амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1957).
* [[21 кастрычніка]]: [[Франсішку Пінту Бальсеман]] (88) — партугальскі палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Партугаліі (1981—1983).
* [[24 кастрычніка]]: [[Сірыкіт]] (93) — каралева-маці [[Тайланд]]а.
* [[25 кастрычніка]]: [[Гамільтан Сміт]] (94) — [[ЗША|амерыканскі]] [[мікрабіёлаг]] і [[генетык]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі]] (1978).
* [[30 кастрычніка]]: [[Шарль Кост]] (101) — французскі велагоншчык, чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў у Лондане (1948).

== Лістапад ==
[[Файл:Tom Stoppard.jpg|thumb|150px|[[Том Стопард]].]]
* [[3 лістапада]]: [[Кім Ён Нам]] (97) — паўночнакарэйскі дзяржаўны дзеяч, Старшыня прэзідыўма Вярхоўнага народнага сходу КНДР (1998—2019).
* [[3 лістапада]]: [[Рычард Чэйні]] (84) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, Віцэ-прэзідэнт ЗША (2001—2009).
* [[4 лістапада]]: [[Дамінік Дука]] (82) — чэшскі кардынал.
* [[6 лістапада]]: [[Джэймс Дзьюі Уотсан]] (97) — амерыканскі [[біяхімія|біяхімік]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1962).
* [[7 лістапада]]: [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша]] (83) — [[Беларусь|беларускі]] [[філолаг]], [[літаратуразнаўца]], [[Доктар навук|доктар філалагічных навук]] (1993), [[прафесар]], [[Янка Купала|купалазнаўца]].
* [[9 лістапада]]: [[Эрык Уладзіміравіч Булатаў]] (92) — савецкі і французскі мастак.
* [[15 лістапада]]: [[Васіль Фёдаравіч Кушнер]] (78) — беларускі гісторык.
* [[29 лістапада]]: [[Том Стопард]] (88) — брытанскі драматург.

== Снежань ==
[[Файл:Brigitte Bardot - 1962.jpg|thumb|150px|[[Брыжыт Бардо]]]]
* [[1 снежня]]: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў]] (77) — беларускі паэт, перакладчык, публіцыст.
* [[2 снежня]]: [[Анатоль Іванавіч Бяляеў]] (73) — беларускі хакеіст, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20251202/umer-anatoliy-belyaev--veteran-minskogo-khk-dinamo-1102199045.html Умер Анатолий Беляев — ветеран минского ХК «Динамо»]&lt;/ref&gt;.
* [[11 снежня]]: [[Мэй Брыт]] (91) — шведская актрыса.
* [[14 снежня]]: [[Віктар Мікалаевіч Капыцько]] (69) — беларускі кампазітар.
* [[14 снежня]]: [[Роб Райнер]] (78) — амерыканскі акцёр і рэжысёр.
* [[18 снежня]]: [[Фернанду да П’едадзе Дыяш душ Сантуш]] (73) — ангольскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Анголы (2002—2008), старшыня Нацыянальнай асамблеі Анголы (2008—2010, 2012—2022).
* [[21 снежня]]: [[Мікіта Мелказёраў]] (37) — беларускі журналіст, блогер.
* [[22 снежня]]: [[Сіверт Бакен]] (27) — нарвежскі біятланіст.
* [[22 снежня]]: [[Крыс Ры]] (74) — брытанскі вакаліст, гітарыст і кампазітар.
* [[23 снежня]]: [[Анатоль Паўлавіч Бандарчук]] (85) — украінскі кідальнік молата і трэнер, алімпійскі чэмпіён (1972).
* [[23 снежня]]: [[Валянцін Паўлавіч Занковіч]] (88) — беларускі [[архітэктар]], [[скульптар]].
* [[25 снежня]]: [[Вера Валянцінаўна Алентава]] (83) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно, тэатральны педагог; народная артыстка Расійскай Федэрацыі (1992)&lt;ref&gt;[https://www.fontanka.ru/2025/12/25/76189546/ Умерла актриса Вера Алентова — звезда фильма «Москва слезам не верит»]&lt;/ref&gt;.
* [[28 снежня]]: [[Брыжыт Бардо]] (91) — французская актрыса, спявачка, фотамадэль, абаронца жывёл.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс народжаных у 2025 годзе]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2025 годзе| ]]
[[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2025]]</text>
      <sha1>rwjrp3uqk0ve1kda56qixw4tz49uw65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Іванавіч Масквін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786260</id>
    <revision>
      <id>5209510</id>
      <parentid>5202354</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T04:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pansosh</username>
        <id>97167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5209510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18438" sha1="hb0nwu2mc8olvc7q5pqkbb3ka3nwoin" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Масквін}}
{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Масквін Мікалай Іванавіч
 |арыгінал імя     = {{lang-ru|Москвин Николай Иванович}}
 |дата нараджэння  = 18.12.1915
 |месца нараджэння = с. Троіцкае, Наўсільскі павет, Арлоўская губерня, Расійская імперыя
 |дата смерці      = 22.02.2001
 |месца смерці     = Смаленск, Расія
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = {{Сцяг|СССР|армія}} [[Узброеныя сілы СССР]]
 |гады службы      = 1937—1944
 |званне           = капітан
 |род войскаў      = артылерыя, партызанскія фарміраванні
 |камандаваў       = [[1-я партызанская брыгада]]
 |частка           = 293-ы гарматны артылерыйскі полк РГК
 |бітвы            = [[Баі каля возера Хасан]], [[Смаленская бітва (1941)]], [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны]]
 |узнагароды       = 
* {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}
* {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}}
* {{Ордэн Айчыннай вайны II ступені}}
* {{Ордэн Чырвонай Зоркі}}
* {{Ордэн «Знак Пашаны»}}
* {{Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1 ступені}}
* {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»}}
 |у адстаўцы     = партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец
}}
'''Мікалай Іванавіч Масквін''' (18 снежня 1915, с. Троіцкае, Арлоўская губерня — 22 лютага 2001, Смаленск) — савецкі ваенны дзеяч, партызанскі камандзір у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец. Камандзір [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага злучэння «Трынаццаць», удзельнік [[Абарона Віцебска (1941)|абароны Віцебска]] і [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]]. Аўтар успамінаў пра партызанскі рух. [[Ганаровы грамадзянін|Ганаровы грамадзянін горада Быхава]] (1983)&lt;ref name=&quot;byhov&quot;&gt;{{cite web |url=https://lib-bykhov.by/pochetnye-grazhdane-bykhovshiny/moskvin-nikolay-ivanovich |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Быхаўская цэнтральная раённая бібліятэка |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзіўся 18 снежня 1915 года ў сяле Троіцкае Навасільскага павета [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] (цяпер [[Арлоўская вобласць]]) у сялянскай сям’і&lt;ref name=&quot;gaso&quot;&gt;{{cite web |url=https://gaso-smolensk.ru/f-r-1501-moskvin-nikolaj-ivanovich-komandir-1-batalona-brigady-osobogo-partizanskogo-polka-soedinenija-trinadcat-sekretar-obkoma-kpss-deputat-oblastnogo-soveta-1915-2001/ |title=Фонд Р-1501. Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Дзяржаўны архіў Смаленскай вобласці |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. У 1926 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Алтайскі край]], дзе скончыў дзевяць класаў школы і два курсы Барнаульскага сельскагаспадарчага тэхнікума, працаваў аграномам у [[Баеўскі раён|Баеўскім]] раённым земаддзеле&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=334:moskvin&amp;catid=19:2012-09-03-15-53-08&amp;Itemid=48 |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Смаленскі некропаль |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваенная служба ===
У 1937 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію]] [[Баеўскі раён|Баеўскім раённым ваенкаматам]] Алтайскага краю&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;&gt;{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |title=Наградны ліст на Масквіна М.І. |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Служыў у 75-м кавалерыйскім палку на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], удзельнічаў у [[Баі каля возера Хасан|баях каля возера Хасан]] у ліпені—жніўні 1938 года&lt;ref name=&quot;elar&quot;&gt;{{cite web |url=https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-smolenska/partizanskiy-kombrig-nikolay-ivanovich-moskvin/ |title=Партызанскі камбрыг Мікалай Іванавіч Масквін |publisher=Перамога ЭЛАР |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. У 1940 годзе скончыў Горкаўскае ваенна-палітычнае вучылішча імя М. В. Фрунзэ і быў накіраваны палітруком у 444-ы карпусны артылерыйскі полк [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобнай ваеннай акругі]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — на фронце ў складзе 293-га гарматнага артылерыйскага палка рэзерву Галоўнага камандавання&lt;ref name=&quot;wiki293&quot;&gt;{{cite web |url=https://w.wiki/Dmdo |title=293-і гарматны артылерыйскі полк |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. Удзельнічаў у [[Віцебская бітва|абарончых баях пад Віцебскам]] у складзе 153-й стралковай дывізіі&lt;ref name=&quot;wiki153&quot;&gt;{{cite web |url=https://w.wiki/DmeU |title=153-я стралковая дывізія |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

Падчас баявых дзеянняў полк неаднаразова трапляў у акружэнне, але дзякуючы ўмелай працы Масквіна як палітрука, захоўваў баявы дух і выходзіў з баёў, наносячы праціўніку максімальную шкоду. У ноч на 18 ліпеня 1941 года 12 гармат палка, скрытна перабазаваўшыся, здзейснілі агнявы налёт на аэрадром праціўніка ў раёне Віцебска, нанёсшы яму вялікія страты. На аэрадроме ў гэтую ноч загінула больш за 50 самалётаў, выбухнула бензасховішча і сутачны запас авіябомбаў, на доўгі час была выведзена са строю ўзлётная паласа і сістэма асвятлення лётнага поля&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;.

Пасля чарговага акружэння, пры спробе перайсці лінію фронту, трапіў у палон, але здзейсніў уцёкі. Сабраў у тыле ворага групу байцоў-акружэнцаў і арганізаваў партызанскі атрад. Вясной 1942 года далучыўся да [[Асобае партызанскае злучэнне «Трынаццаць»|партызанскага атрада «Трынаццаць»]] пад камандаваннем [[Сяргей Уладзіміравіч Грышын|С. У. Грышына]] (будучага [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]])&lt;ref name=&quot;partizany&quot;&gt;{{cite web |url=https://partizany.by/brigade/147/ |title=1-я брыгада (Масквін, М.І.) |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. Прайшоў шлях ад радавога байца да камандзіра 1-га батальёна, а з чэрвеня 1944 года — камандзіра [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага партызанскага злучэння «Трынаццаць», якое дзейнічала на тэрыторыі [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей&lt;ref name=&quot;byhov&quot;/&gt;.

Пад камандаваннем Масквіна партызаны правялі больш за 200 баявых аперацый, у ходзе якіх:
* знішчылі 3201 нямецкага салдата і афіцэра&lt;ref name=&quot;partizany-moskvin&quot;&gt;{{cite web |url=https://partizany.by/partisans/62140/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;
* пусцілі пад адкос 65 эшалонаў&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;
* разграмілі 20 варожых гарнізонаў&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;
* знішчылі 36 аўтамашын у адным баі пад вёскай Пучыкі&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;/&gt;

Асабліва вызначыўся падчас [[Баўкінская блакада|Баўкінскай блакады]] восенню 1943 года, калі партызанскае злучэнне на працягу двух тыдняў вяло баі ў поўным акружэнні, адчуваючы востры недахоп прадуктаў і боепрыпасаў&lt;ref name=&quot;interesnoe&quot;&gt;{{cite web |url=https://interesnoe.me/source-99626804/post-402349 |title=Мой дзед Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Цікавае.me |accessdate=2023-11-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 1944 года брыгада Масквіна злучылася з часцямі [[5-я армія (СССР)|5-й арміі]] [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]&lt;ref name=&quot;partizany&quot;/&gt;. У жніўні 1944 года быў звольнены ў запас па інваліднасці ў званні капітана&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;.

=== Пасляваенная дзейнасць ===
Пасля вайны застаўся на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]], займаў розныя кіруючыя пасады:
* дырэктар племсаўгаса «Сычоўка» (1944—1948)&lt;ref name=&quot;gaso&quot;/&gt;
* сакратар [[Шумяцкі раён|Шумяцкага райкама]] [[КПСС]]&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;&gt;{{cite web |url=https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Спадчына зямлі Смаленскай |accessdate=2023-11-20 |archive-date=10 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610191112/https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* першы сакратар [[Ершыцкі раён|Яршыцкага райкама]] КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* старшыня [[Ельнінскі раён|Ельнінскага райвыканкама]]&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* сакратар [[Смаленская вобласць|Смаленскага абкама]] КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* старшыня партыйнай камісіі пры Смаленскім абкаме КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;

У 1956 годзе завочна скончыў [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;. Быў дэлегатам XXII з’езда КПСС&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;&gt;{{cite web |url=https://znanierussia.ru/articles/Москвин,_Николай_Иванович |title=Масквін, Мікалай Іванавіч |publisher=Веды.Вікі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Літаратурная і грамадская дзейнасць ===
Аўтар кніг успамінаў:
* «Партызанскімі сцежкамі» (1961, перавыдавалася ў 1967 і 1971 гадах, перакладзена на польскую і чэшскую мовы)&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* «Дарогамі баявога братэрства» (1986)&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;

Актыўна ўдзельнічаў у ветэранскім руху, займаўся патрыятычным выхаваннем моладзі. Яго артыкулы публікаваліся ў мясцовых і цэнтральных газетах&lt;ref name=&quot;pomnim&quot;&gt;{{cite web |url=https://pomnimsmolensk.narod.ru/pages/pages0151/0239.htm |title=Слова развітання |publisher=Помнім Смаленск |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==

=== Дзяржаўныя ўзнагароды ===
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1 чэрвеня 1966)&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;
* [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (6 красавіка 1985)&lt;ref name=&quot;yubileynaya&quot;&gt;{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |title=Юбілейная картатэка ўзнагароджанняў |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Ордэн Айчыннай вайны II ступені]]&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (15 студзеня 1943)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;/&gt;
* [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (30 жніўня 1971)&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;
* [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|Медаль «Партызану Айчыннай вайны» I ступені]] (19 кастрычніка 1944)&lt;ref name=&quot;partizany-moskvin&quot;/&gt;
* [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* Юбілейныя медалі&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР|Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР]] (18 снежня 1965)&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;

=== Званні ===
* [[Ганаровы грамадзянін]] горада [[Быхаў]] (1983)&lt;ref name=&quot;byhov&quot;/&gt;

== Памяць ==
Памёр 22 лютага 2001 года ў [[Смаленск]]е, пахаваны на [[Брацкія могілкі (Смаленск)|Брацкіх могілках]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;. На доме, дзе ён жыў, усталявана мемарыяльная дошка. Асабісты архіў захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Смаленскай вобласці (фонд Р-1501)&lt;ref name=&quot;gaso&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81713675/ Масквін Мікалай Іванавіч]{{Недаступная спасылка}} на сайце «Памяць народа»
* [https://partizany.by/partisans/62140/ Масквін Мікалай Іванавіч] на сайце «Партызаны Беларусі»

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навасільскім павеце]]
[[Катэгорыя:Памерлі 22 лютага]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Смаленску]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Быхава]]
[[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>hb0nwu2mc8olvc7q5pqkbb3ka3nwoin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209688</id>
      <parentid>5209510</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, натуральны парадак імён, частковая ачыстка карткі</comment>
      <origin>5209688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17556" sha1="2azizojv1eam1l5lbamorjblc7snm18" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Масквін}}
{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Мікалай Іванавіч Масквін
 |арыгінал імя     = {{lang-ru|Николай Иванович Москвин}}
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1937—1944
 |званне           = капітан
 |род войскаў      = артылерыя, партызанскія фарміраванні
 |камандаваў       = [[1-я партызанская брыгада]]
 |частка           = 293-ы гарматны артылерыйскі полк РГК
 |бітвы            = [[Баі каля возера Хасан]], [[Смаленская бітва (1941)]], [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны]]
 |узнагароды       = 
 |у адстаўцы       = партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец
}}

'''Мікалай Іванавіч Масквін''' (18 снежня 1915, с. Троіцкае, Арлоўская губерня — 22 лютага 2001, Смаленск) — савецкі ваенны дзеяч, партызанскі камандзір у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец. Камандзір [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага злучэння «Трынаццаць», удзельнік [[Абарона Віцебска (1941)|абароны Віцебска]] і [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]]. Аўтар успамінаў пра партызанскі рух. [[Ганаровы грамадзянін|Ганаровы грамадзянін горада Быхава]] (1983)&lt;ref name=&quot;byhov&quot;&gt;{{cite web |url=https://lib-bykhov.by/pochetnye-grazhdane-bykhovshiny/moskvin-nikolay-ivanovich |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Быхаўская цэнтральная раённая бібліятэка |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзіўся 18 снежня 1915 года ў сяле Троіцкае Навасільскага павета [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] (цяпер [[Арлоўская вобласць]]) у сялянскай сям’і&lt;ref name=&quot;gaso&quot;&gt;{{cite web |url=https://gaso-smolensk.ru/f-r-1501-moskvin-nikolaj-ivanovich-komandir-1-batalona-brigady-osobogo-partizanskogo-polka-soedinenija-trinadcat-sekretar-obkoma-kpss-deputat-oblastnogo-soveta-1915-2001/ |title=Фонд Р-1501. Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Дзяржаўны архіў Смаленскай вобласці |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. У 1926 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Алтайскі край]], дзе скончыў дзевяць класаў школы і два курсы Барнаульскага сельскагаспадарчага тэхнікума, працаваў аграномам у [[Баеўскі раён|Баеўскім]] раённым земаддзеле&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;&gt;{{cite web |url=https://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=334:moskvin&amp;catid=19:2012-09-03-15-53-08&amp;Itemid=48 |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Смаленскі некропаль |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваенная служба ===
У 1937 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію]] [[Баеўскі раён|Баеўскім раённым ваенкаматам]] Алтайскага краю&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;&gt;{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |title=Наградны ліст на Масквіна М.І. |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Служыў у 75-м кавалерыйскім палку на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], удзельнічаў у [[Баі каля возера Хасан|баях каля возера Хасан]] у ліпені—жніўні 1938 года&lt;ref name=&quot;elar&quot;&gt;{{cite web |url=https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-smolenska/partizanskiy-kombrig-nikolay-ivanovich-moskvin/ |title=Партызанскі камбрыг Мікалай Іванавіч Масквін |publisher=Перамога ЭЛАР |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. У 1940 годзе скончыў Горкаўскае ваенна-палітычнае вучылішча імя М. В. Фрунзэ і быў накіраваны палітруком у 444-ы карпусны артылерыйскі полк [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобнай ваеннай акругі]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — на фронце ў складзе 293-га гарматнага артылерыйскага палка рэзерву Галоўнага камандавання&lt;ref name=&quot;wiki293&quot;&gt;{{cite web |url=https://w.wiki/Dmdo |title=293-і гарматны артылерыйскі полк |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. Удзельнічаў у [[Віцебская бітва|абарончых баях пад Віцебскам]] у складзе 153-й стралковай дывізіі&lt;ref name=&quot;wiki153&quot;&gt;{{cite web |url=https://w.wiki/DmeU |title=153-я стралковая дывізія |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

Падчас баявых дзеянняў полк неаднаразова трапляў у акружэнне, але дзякуючы ўмелай працы Масквіна як палітрука, захоўваў баявы дух і выходзіў з баёў, наносячы праціўніку максімальную шкоду. У ноч на 18 ліпеня 1941 года 12 гармат палка, скрытна перабазаваўшыся, здзейснілі агнявы налёт на аэрадром праціўніка ў раёне Віцебска, нанёсшы яму вялікія страты. На аэрадроме ў гэтую ноч загінула больш за 50 самалётаў, выбухнула бензасховішча і сутачны запас авіябомбаў, на доўгі час была выведзена са строю ўзлётная паласа і сістэма асвятлення лётнага поля&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;.

Пасля чарговага акружэння, пры спробе перайсці лінію фронту, трапіў у палон, але здзейсніў уцёкі. Сабраў у тыле ворага групу байцоў-акружэнцаў і арганізаваў партызанскі атрад. Вясной 1942 года далучыўся да [[Асобае партызанскае злучэнне «Трынаццаць»|партызанскага атрада «Трынаццаць»]] пад камандаваннем [[Сяргей Уладзіміравіч Грышын|С. У. Грышына]] (будучага [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]])&lt;ref name=&quot;partizany&quot;&gt;{{cite web |url=https://partizany.by/brigade/147/ |title=1-я брыгада (Масквін, М.І.) |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;. Прайшоў шлях ад радавога байца да камандзіра 1-га батальёна, а з чэрвеня 1944 года — камандзіра [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага партызанскага злучэння «Трынаццаць», якое дзейнічала на тэрыторыі [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей&lt;ref name=&quot;byhov&quot;/&gt;.

Пад камандаваннем Масквіна партызаны правялі больш за 200 баявых аперацый, у ходзе якіх:
* знішчылі 3201 нямецкага салдата і афіцэра&lt;ref name=&quot;partizany-moskvin&quot;&gt;{{cite web |url=https://partizany.by/partisans/62140/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;
* пусцілі пад адкос 65 эшалонаў&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;
* разграмілі 20 варожых гарнізонаў&lt;ref name=&quot;elar&quot;/&gt;
* знішчылі 36 аўтамашын у адным баі пад вёскай Пучыкі&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;/&gt;

Асабліва вызначыўся падчас [[Баўкінская блакада|Баўкінскай блакады]] восенню 1943 года, калі партызанскае злучэнне на працягу двух тыдняў вяло баі ў поўным акружэнні, адчуваючы востры недахоп прадуктаў і боепрыпасаў&lt;ref name=&quot;interesnoe&quot;&gt;{{cite web |url=https://interesnoe.me/source-99626804/post-402349 |title=Мой дзед Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Цікавае.me |accessdate=2023-11-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 1944 года брыгада Масквіна злучылася з часцямі [[5-я армія (СССР)|5-й арміі]] [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]&lt;ref name=&quot;partizany&quot;/&gt;. У жніўні 1944 года быў звольнены ў запас па інваліднасці ў званні капітана&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;.

=== Пасляваенная дзейнасць ===
Пасля вайны застаўся на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]], займаў розныя кіруючыя пасады:
* дырэктар племсаўгаса «Сычоўка» (1944—1948)&lt;ref name=&quot;gaso&quot;/&gt;
* сакратар [[Шумяцкі раён|Шумяцкага райкама]] [[КПСС]]&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;&gt;{{cite web |url=https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Спадчына зямлі Смаленскай |accessdate=2023-11-20 |archive-date=10 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610191112/https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* першы сакратар [[Ершыцкі раён|Яршыцкага райкама]] КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* старшыня [[Ельнінскі раён|Ельнінскага райвыканкама]]&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* сакратар [[Смаленская вобласць|Смаленскага абкама]] КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* старшыня партыйнай камісіі пры Смаленскім абкаме КПСС&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;

У 1956 годзе завочна скончыў [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;. Быў дэлегатам XXII з’езда КПСС&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;&gt;{{cite web |url=https://znanierussia.ru/articles/Москвин,_Николай_Иванович |title=Масквін, Мікалай Іванавіч |publisher=Веды.Вікі |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Літаратурная і грамадская дзейнасць ===
Аўтар кніг успамінаў:
* «Партызанскімі сцежкамі» (1961, перавыдавалася ў 1967 і 1971 гадах, перакладзена на польскую і чэшскую мовы)&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;
* «Дарогамі баявога братэрства» (1986)&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;/&gt;

Актыўна ўдзельнічаў у ветэранскім руху, займаўся патрыятычным выхаваннем моладзі. Яго артыкулы публікаваліся ў мясцовых і цэнтральных газетах&lt;ref name=&quot;pomnim&quot;&gt;{{cite web |url=https://pomnimsmolensk.narod.ru/pages/pages0151/0239.htm |title=Слова развітання |publisher=Помнім Смаленск |accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==

=== Дзяржаўныя ўзнагароды ===
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1 чэрвеня 1966)&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;
* [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (6 красавіка 1985)&lt;ref name=&quot;yubileynaya&quot;&gt;{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |title=Юбілейная картатэка ўзнагароджанняў |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Ордэн Айчыннай вайны II ступені]]&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (15 студзеня 1943)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;/&gt;
* [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (30 жніўня 1971)&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;
* [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|Медаль «Партызану Айчыннай вайны» I ступені]] (19 кастрычніка 1944)&lt;ref name=&quot;partizany-moskvin&quot;/&gt;
* [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* Юбілейныя медалі&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;
* [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР|Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР]] (18 снежня 1965)&lt;ref name=&quot;znanierussia&quot;/&gt;

=== Званні ===
* [[Ганаровы грамадзянін]] горада [[Быхаў]] (1983)&lt;ref name=&quot;byhov&quot;/&gt;

== Памяць ==
Памёр 22 лютага 2001 года ў [[Смаленск]]е, пахаваны на [[Брацкія могілкі (Смаленск)|Брацкіх могілках]]&lt;ref name=&quot;smolnecropol&quot;/&gt;. На доме, дзе ён жыў, усталявана мемарыяльная дошка. Асабісты архіў захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Смаленскай вобласці (фонд Р-1501)&lt;ref name=&quot;gaso&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81713675/ Масквін Мікалай Іванавіч]{{Недаступная спасылка}} на сайце «Памяць народа»
* [https://partizany.by/partisans/62140/ Масквін Мікалай Іванавіч] на сайце «Партызаны Беларусі»

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навасільскім павеце]]
[[Катэгорыя:Памерлі 22 лютага]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Смаленску]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Быхава]]
[[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>2azizojv1eam1l5lbamorjblc7snm18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Без страху і папроку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790045</id>
    <revision>
      <id>5209838</id>
      <parentid>5014719</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжэт */</comment>
      <origin>5209838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="ls7mjzib5fysdd2prbanbrs6htfj3ro" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Без страху і папроку'''» — савецкі дзіцячы мастацкі фільм 1962 года, зняты на кінастудыі «Масфільм».

== Сюжэт ==
Маскоўскія хлопчыкі Вадзік (Віктар Глазкоў), Юра ([[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]]) і дзяўчынка Тоша (Ала Вітрук) знаходзяць грошы, згубленыя ў маскоўскай мітусні адным з бізнесменаў. Яны вырашаюць знайсці іх і вярнуць грошы, але замест гэтага трацяць значную частку гэтай сумы, грубіяняць бацькам і настаўнікам, хлусяць бацькам і п’юць шампанскае. Затым яны крадуць аўтамабіль «Масквіч» і адпраўляюцца да мора, трапляючы па дарозе ў смешныя сітуацыі.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]]</text>
      <sha1>ls7mjzib5fysdd2prbanbrs6htfj3ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўль Цэлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>791792</id>
    <revision>
      <id>5209430</id>
      <parentid>5031019</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7411" sha1="fipa4rcxv4nol4f7p134jbyeo9qjjxi" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Шырыня = 200px
}}
'''Паўль Цэлан''' ({{lang-de|Paul Celan}}, {{IPA|[ˈpaʊl ˈtselan]}}; сапраўднае імя '''Паўль Анчэль''', {{lang-de|Paul Antschel}}, {{lang-ro|Paul Ancel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[нямецкая мова|нямецкамоўны]] [[Румынія|румынскі]], пазней [[Францыя|французскі]] [[паэт]] і [[перакладчык]]. Сям’я Анчэль належала да ліку нямецкамоўных яўрэяў [[Букавіна|Букавіны]], і Паўль з юнацтва пісаў вершы на роднай для яго нямецкай мове. [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Паўль Анчэль перажыў у [[гета]] ў [[Чарнаўцы|Чарнавіцах]] і потым на лагерных работах; яго бацькі загінулі ў час [[Халакост]]у. Халакост стаў тэмай ранняга і найбольш вядомага верша паэта, «{{нп5|Фуга смерці||de|Todesfuge}}», апублікаванага, як і пазнейшыя вершы, пад псеўданімам Паўль Цэлан ([[анаграма]] прозвішча Анчэль у румынскім напісанні).

Правёўшы некалькі гадоў у [[Бухарэст|Бухарэсце]] і [[Вена|Вене]], Цэлан у 1952 годзе асталяваўся ў [[Парыж]]ы. У 1955 годзе ён атрымаў грамадзянства Францыі. Зборнік 1952 года «Мак і памяць», у які ўвайшла і «Фуга смерці», зрабіў Цэлана вядомым у літаратурных колах Германіі. У наступныя гады, жывучы ў Парыжы і выкладаючы ў {{нп5|Вышэйшая нармальная школа (Парыж)|Вышэйшай нармальнай школе|en|École normale supérieure (Paris)}}, паэт выдаваў свае творы ў Германіі і прыязджаў туды для ўдзелу ў чытаннях і іншых мерапрыемствах. Нямецкі літаратурны істэблішмент не адразу прыняў Цэлана, але ў канцы 1950-х яму былі прысуджаны дзве прэстыжныя ўзнагароды — {{нп5|Брэменская літаратурная прэмія||ru|Бременская литературная премия}} (1958) і {{нп5|прэмія Георга Бюхнера||ru|Премия Георга Бюхнера}} (1960). У 1960-я гады Цэлана не аднойчы вылучалі на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]. Паралельна з сярэдзіны 1950-х гадоў удава паэта {{нп5|Іван Голь|Івана Голя|en|Yvan Goll}} Клэр публічна абвінавачвала Цэлана ў [[Плагіят|плагіяце]] вершаў Голя. Хоць гэтыя абвінавачанні амаль ніхто не падтрымаў, яны выклікалі ў Цэлана прагрэсуючы псіхічны разлад, які ў другой палове 1960-х прывёў да некалькіх нервовых зрываў і шпіталізацый. 20 красавіка 1970 года Цэлан пайшоў з жыцця, скочыўшы ў [[Сена (рака)|Сену]].

Паэзія Цэлана (асабліва яго познія вершы, што адрозніваюцца фрагментаванасцю, «ламаным» сінтаксісам і выкарыстаннем рэдкіх слоў, у тым ліку прыдуманых самім паэтам) застаецца прадметам акадэмічнай цікавасці філосафаў, якія займаюцца праблемамі мовы і камунікацыі. «Фуга смерці» і іншыя вершы Цэлана, у якіх закранаецца тэма Халакосту, разам з яго асабістым досведам і тым, што ён пісаў па-нямецку, разглядаюцца як адзін з галоўных доказаў магчымасці «пісаць вершы пасля [[Асвенцім]]а». Цэлан лічыцца найбольш значным нямецкім, а магчыма, і еўрапейскім паэтам пасляваеннага часу&lt;ref name=&quot;poets.org&quot;&gt;{{Cite web |url=https://poets.org/poet/paul-celan |title=Paul Celan |website=Academy of American Poets |access-date=2022-08-12 |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819054017/https://poets.org/poet/paul-celan |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Celan-Handbuch|2017|S=374}}{{sfn|Joris|2005|p=14}}{{sfn|Felstiner|1995|p=xvi}}&lt;ref name=&quot;Anderson&quot;&gt;{{Cite web |lang=en |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/00/12/31/reviews/001231.31anderst.html |title=A Poet at War With His Language |author=Anderson, M |website=[[The New York Times]] |date=2000-01-31 |access-date=2022-08-18 |archive-date=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818142742/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/00/12/31/reviews/001231.31anderst.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

На беларускую мову творы Паўля Цэлана перакладалі [[Юлія Цімафеева]]&lt;ref&gt;Паўль Цэлан. Выбраныя вершы. Мінск: Зміцер Колас, 2022. (Серыя «Паэты планеты».)&lt;/ref&gt;, [[Ігар Бабкоў]], [[Ганна Янкута]], Яна Красоўская.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Кніга |ref=Celan-Handbuch |загаловак=Celan-Handbuch: Leben – Werk – Wirkung |адказны=May, M., Goßens, P., Lehmann, J |год=2017 |мова=de |выдавецтва=Springer-Verlag |старонак=441 |isbn=9783476053312 }}
* {{Кніга |ref=Joris |загаловак=Paul Celan: Selections |спасылка=https://archive.org/details/paulcelanselecti0000cela/page/3 |адказны=Joris, P |год=2005 |частка=Introduction: &quot;Polysemy without mask&quot; |мова=en |выдавецтва=University of California Press |старонкі=3—36 |allpages=242 |isbn=9780520937925}}
* {{Кніга |ref=Felstiner |спасылка=https://archive.org/details/paulcelanpoetsur0000fels |аўтар=Felstiner, J. |загаловак=Paul Celan: Poet, Survivor, Jew |год=1995 |мова=en |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |старонак=344 |isbn=0300060688}}

== Спасылкі ==
* [https://prajdzisvet.org/authors/306-tselan-paul.html Паўль Цэлан] на сайце часопіса [[ПрайдзіСвет]]
* {{cite web|url=https://vk.com/topic-3796907_15388390|title=Вершы Паўля Цэлана ў перакладах на беларускую мову|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903184856/https://vk.com/topic-3796907_15388390|archivedate=2025-09-03}}</text>
      <sha1>fipa4rcxv4nol4f7p134jbyeo9qjjxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афанасій (Пакоста)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793327</id>
    <revision>
      <id>5209634</id>
      <parentid>5043979</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11431" sha1="s9vtyl9r5saiwib4wrfmyjlyodp0jpp" xml:space="preserve">{{Іерарх}}
'''Афанасій Пакоста''', свецкае імя не вядома (''Офанасей Пакоста&lt;ref&gt;Менскія акты. Вып. 1 (XV—XVIII ст.) / Склад. З. Даўгяла. — Мінск : Інстытут беларускай культуры, 1930. — 413 с. — № 67, С. 106—107.&lt;/ref&gt;'', {{Lang-pl|Atanazy Pakosta}}; 1590-я — [[1625]]) — [[Рэч Паспалітая|рэчыпасталітаўскі]] ўніяцкі царкоўны дзеяч. Архімандрыт менскі (1615—1617), менскі афіцыял (1618), уніяцкі епіскап холмскі (1619—1625).

== Біяграфія ==
Паходжанне і час нараджэння пэўна не вядомы. Праваслаўны дзеяч, чашнік валынскі [[Лаўрын Дравінскі]], у соймавай прамове 1620 года, папікаў Пакосту і называў яго сынам [[Вільня|віленскага]] купца. Мітрапаліт [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіф Вельямін-Руцкі]], які добра ставіўся да Пакосты, пісаў пра яго паходжанне з рыцарскага стану. Нарадзіўся, магчыма, у 1490-я гады, бо Дравінскі, каментуючы ў прамове ўніяцкі епіскапат, крытыкаваў епіскапа луцкага [[Іерамія (Пачапоўскі)|Іерамію Пачапоўскага]], маўляў, таму не было і дваццаці гадоў, але нічога не казаў пра Пакосту. На думку [[Анджэй Гіль|Анджэя Гіля]], з гэтага можа вынікаць, што Пакоста быў старэйшы за Пачапоўскага і меў тым часам узросту крыху меней за трыццаць гадоў.{{Sfn|Гіль|2012}} Тым часам епіскапская хіратонія ў каталіцкай царкве (такім чынам, ва ўніяцкай таксама) вымагала ўзросту не меней за 27 гадоў, з гэтага гледжання, Пакоста мусіў бы нарадзіцца не пазней за 1592 год.

У 1609—1611 гадах вучыўся ў [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браўнсбергскім езуіцкім калегіуме]]. Высвечаны на святара яшчэ перад ад’ездам на вучобу. Уступіў у [[Ордэн Базыльян|Базыльянскі ордэн.]]

У 1615 годзе пастаўлены ў архімандрыты менскія, згаданы як ігумен адначасова двух менскіх манастыроў — [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Узнясенскага]] і [[Казьма-Дзям’янаўскі манастыр (Мінск)|Казьмадзям’янаўскага]]. Актыўна пачаў умацоўваць пазіцыі ўніятаў у Менску, першым яго захадам было ўпарадкаванне спраў царкоўнага брацтва, некалі заснаванага пры саборнай царкве Нараджэння Прасвятой Багародзіцы на замку, урэшце, магістрат даверыў Пакосту апеку над брацкім шпіталем і прытулкам, якія былі пры саборнай царкве. У 1616 годзе атрымаў пацвярджэнне каралём Жыгімонтам Вазам прывілеяў каралёў Аляксандра Ягайлавіча і Жыгімонта Старога (30 студзеня 1616) на ўладанні і ільготы Узнясенскаму манастыру, а таксама пацвярджэнне ад 23 лютага 1618 года на права дарожнага прымусу для Менска.{{Sfn|Гіль|2012}}

У 1617 годзе Пакоста заснаваў у Менску новы базыльянскі мужчынскі манастыр пры царкве Святога Духа, асяродак мусіў стаць здольным канкурыраваць з праваслаўнай грамадой пры Святапетрапаўлаўскай царкве. У лютым 1618 года Пакосту называюць ужо «намеснікам Менскай мітраполіі», што, магчыма, значыць менскім афіцыялам.{{Sfn|Гіль|2012}}

Рознабаковая і эфектыўная дзейнасць Пакосты ў Менску, відаць, звярнула ўвагу ўніяцкай іерархіі, ён падтрымліваў трывалую сувязь як з мітрапалітам Іосіфам Руцкім, так і з архіепіскапам полацкім [[Язафат Кунцэвіч|Язафатам Кунцэвічам]]. Вясной 1618 года Пакоста намінаваны на каад’ютара тагачаснага епіскапа пінскага Паісія Анікевіча-Сахоўскага, калі ў Пінскай епархіі трывала супрацьстаянне ўніятаў з праваслаўнымі, але пасады гэтай так і не атрымаў. Магчыма, гэтаму перашкодзіў бег падзей у Холмскай епархіі ў землях Кароны.{{Sfn|Гіль|2012}}

Ініцыятывай мітрапаліта Руцкага і са згоды караля Жыгімонта Вазы, Пакоста склаў адпаведную епіскапскую прысягу{{Sfn|Гіль|2012}} і 7 жніўня 1619 года пастаўлены ў епіскапы на [[Холмская епархія|Холмскую епархію]].&lt;ref&gt;''Блажейовський Д.'' Ієрархія Київської церкви (861—1996). — Львів : Каменяр, 1996. — С. 300. &lt;/ref&gt; Адразу пачаў рашучую візітацыю епархіі, адначасова праводзіў саборчыкі духавенства ў кожнай пратапопіі, у чым часта сустракаў супраціў праваслаўных, асабліва ў [[Хэлм|Холме]], [[Красныстаў|Краснаставе]] і [[Буск]]у, напрыклад, 10 лютага 1619 года ў Краснаставе праваслаўныя мяшчане не дапусцілі епіскапа ў храм Святой Тройцы, а прыбылых з ім уніяцкіх святароў наогул выгналі з горада. Пакоста ў візітацыю наведаў пратапопіі Любамільскую, Ратненскую, Холмскую, Шчабрэшынскую, Люблінскую, Патыліцкую, Белзскую, Бускую, Тышавецкую і Сокальскую.&lt;ref&gt;Скочиляс І. ''[https://chtyvo.org.ua/authors/Skochylias_Ihor/Heneralni_vizytatsii_v_ukrainsko-biloruskykh_ieparkhiiakh_Kyivskoi_uniatskoi_mytropolii_1596-1720_roky/ Генеральні візитації в українсько-білоруських єпархіях Київської уніатської митрополії. 1596—1720 роки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251109040046/https://chtyvo.org.ua/authors/Skochylias_Ihor/Heneralni_vizytatsii_v_ukrainsko-biloruskykh_ieparkhiiakh_Kyivskoi_uniatskoi_mytropolii_1596-1720_roky/ |date=9 лістапада 2025 }}'' // Записки Наукового товариства імені Шевченка.&amp;nbsp;— Том CCXXXVIII. Праці Історично-філософської секції.&amp;nbsp;— Львів, 1999.&amp;nbsp;— С. 46-94&lt;/ref&gt; Вяртаў ва ўласнасць епархіі ўладанні страчаныя яго папярэднікамі. Сярод такіх уладанняў, напрыклад, сёлы Бусьна і Белаполле, адданыя епіскапам [[Арсеній (Андрыеўскі)|Арсеніем Андрыеўскім]] ў арэнду. Пасяліў у епархіі базыльян, даўшы ім манастыр [[Калемчыцы|Калемчыцах]].

На гады епіскапства Пакосты прыпала аднаўленне іерархіі праваслаўнай Кіеўскай мітраполіі іерусалімскім патрыярхам [[Феафан III (партыярх іерусалімскі)|Феафанам ІІІ]], які ў 1620—1621 гадах высвеціў новага кіеўскага мітрапаліта [[Іоў Барэцкі|Іова Барэцкага]] і шасцярых епіскапаў, у тым ліку, праваслаўным епіскапам холмскім [[Паісій (Чаркаўскі)|Паісія Чаркаўскага]]. З таго часу Холмская епархія мела двух іерархаў — уніяцкага і праваслаўнага. Фактычна ж, праваслаўны епіскап Паісій Чаркаўскі не здолеў заняць Холмскую кафедру, прыхільнікі уніі не пусцілі яго ў Холм. Чаркаўскі выбраў рэзідэнцыяй [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|манастыр святога Ануфрыя ў Яблачыні]] над Бугам, адкуль кіраваў той часткай епархіі, што заставалася ў праваслаўі&lt;ref&gt;A. Gil, Chełmska diecezja unicka 1596—1810. Dzieje i organizacja, Lublin 2005, s. 61-67, 205—206. &lt;/ref&gt;.

Памёр у пачатку жніўня 1625 года, завяшчаў пахаваць сябе ў Холмскім саборы&lt;ref&gt;A. Gil, Testament unickiego biskupa chełmskiego i bełskiego Atanazego Pakosty z 1625 roku, «Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne» 1 (2003), s. 121. &lt;/ref&gt;.

== Сям'я ==
Меў сястру-блізня Марыну, у 1623 годзе яна была ўжо ў шлюбе з Якубам Ясінскім, пасля яго смерці, у 1654 годзе ўзяла наступны шлюб з нейкім Касперам Пятроўскім.{{Sfn|Гіль|2012}} 

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/3105|ref=Гіль|аўтар=Анджэй Гіль|загаловак=Архімандрыт менскі Афанасій Пакоста: прыклад актыўнасці ўніяцкага асяроддзя ў ВКЛ пачатку XVII ст.|год=2012|выданне=Беларускі гістарычны агляд|том=19, Сш. 1-2|выпуск=1-2}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Пакоста Афанасій}}
[[Катэгорыя:Базыльяне]]
[[Катэгорыя:Холмскія ўніяцкія епіскапы]]</text>
      <sha1>s9vtyl9r5saiwib4wrfmyjlyodp0jpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харугва (падраздзяленне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794384</id>
    <redirect title="Харугва (вайсковая адзінка)" />
    <revision>
      <id>5209591</id>
      <parentid>5053285</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Мэта перасылкі зменена з [[Харугва]] на [[Харугва (вайсковая адзінка)]]</comment>
      <origin>5209591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="1kqr716jjvofdb8v90ydfa0tf10qm8o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Харугва (вайсковая адзінка)]]</text>
      <sha1>1kqr716jjvofdb8v90ydfa0tf10qm8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс памерлых у 2026 годзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797104</id>
    <revision>
      <id>5209516</id>
      <parentid>5205072</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ліпень */</comment>
      <origin>5209516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32828" sha1="nee5rapzeaz8us7clw0oa2exlw19ope" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}}
{{Інфармацыйны спіс}}
У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе.

== Студзень ==
[[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]]
[[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]]
* [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў.
* [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка.
* 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016).
* [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]&lt;/ref&gt;.
* 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996).
* [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992).
* 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023).
* [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993).
* [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак.
* 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар&lt;ref&gt;[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]&lt;/ref&gt;.
* [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]].
* [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967).
* [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)&lt;ref&gt;[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&amp;i=0 ﻿Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]&lt;/ref&gt;.
* 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006).
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021).

== Люты ==
[[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]]
[[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]]
* [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец.
* [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)&lt;ref&gt;[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]&lt;/ref&gt;.
* [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст&lt;ref&gt;[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]&lt;/ref&gt;.
* 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец.
* 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр.
* [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)&lt;ref&gt;[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]&lt;/ref&gt;.
* [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно.
* [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык.
* [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр.
* 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка.
* [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар.
* [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры.
* [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік.
* [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст.
* [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007).
* [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны.
* 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]].
* 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]&lt;/ref&gt;.

== Сакавік ==
[[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]]
[[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]]
[[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]]
* [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004).
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]].
* [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр.
* [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст.
* [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003).
* [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]].
* [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011).
* 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг.
* [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)&lt;ref&gt;[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]&lt;/ref&gt;.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]].
* 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]].
* [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970).
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў.
* [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989).
* 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013).
* 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]].
* 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)&lt;ref&gt;[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]&lt;/ref&gt;.
* [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002).
* [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг.
* [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг.
* [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
* [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік&lt;ref&gt;[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]&lt;/ref&gt;.
* [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар.
* [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)&lt;ref&gt;[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Красавік ==
* [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].
* [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер.
* [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік.
* [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026).
* 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі&lt;ref&gt;[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]&lt;/ref&gt;.
* [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990).
&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]&lt;/ref&gt;
* [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ&lt;ref&gt;[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]&lt;/ref&gt;.
* [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст.
* 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003).
* [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса.
* 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981).
* 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар.
* [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч.
* [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009).
* [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф.
* [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]].
* [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар.

== Май ==
[[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]]
[[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]]
* [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000).
* [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026).
* 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008).
* [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст.
* [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011).
* [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006).
* [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе.
* [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019).
* [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт.
* [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт.
* [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст.
* [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]].
* 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984).
* [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст.
* 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022).
* [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар.

== Чэрвень ==
* [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання.
* [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР.
* 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981).
* [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980).
* [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)&lt;ref&gt;[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]&lt;/ref&gt;.
* [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016).
* [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]&lt;/ref&gt;.
* 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно.

== Ліпень ==
[[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]]

* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР&lt;ref&gt;[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]&lt;/ref&gt;.
* [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]&lt;/ref&gt;.
* [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка.
* 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт.
* [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША.
* 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987).
* [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013).
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка.
* 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер.
* [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003).
* [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч.
* [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]&lt;ref&gt;[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]&lt;/ref&gt;.
* [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991).
* 30 ліпеня: [[Нірмал Пурджа]] (43) — непальскі альпініст.
* 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр.
* 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974).
* [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982).

== Жнівень ==
[[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]]
* [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій.
* 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002).
* [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990).
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.
* [[14 жніўня]]: [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (89) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны, доктар медыцынскіх навук (1974), акадэмік НАН Беларусі (2003).
* [[21 жніўня]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян]] (85) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
* [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003).
* [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп.
* [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст.
* [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995).
* [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі.
* [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000).
* 30 жніўня: [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] (69) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1995).

== Верасень ==
* [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]&lt;/ref&gt;.
* [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994).
* [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984).
* [[23 верасня]]: [[Сяргей Васільевіч Саседаў]] (58) —  расійскі журналіст, музычны крытык&lt;ref&gt;[https://www.eadaily.com/ru/news/2026/09/23/nazvana-prichina-smerti-muzykalnogo-kritika-sergeya-sosedova Названа причина смерти музыкального критика Сергея Соседова]&lt;/ref&gt;
* [[24 верасня]]: [[Марына Уладзі]] (88) — французская актрыса і спявачка рускага паходжання.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс народжаных у 2026 годзе]]

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Афіцыйны сайт}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]]
[[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]]</text>
      <sha1>nee5rapzeaz8us7clw0oa2exlw19ope</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Беркман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799692</id>
    <revision>
      <id>5209689</id>
      <parentid>5177404</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8598" sha1="o81vu2b0s524lxy06os55sc89qpvj0z" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Міхал Беркман''' ([[Польская мова|пол]]. ''Michał Berkman'', [[23 верасня]] [[1823]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]] — [[18 лютага]] [[1913]], [[Скернявіцы]], [[Польшча]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], грамадскі дзеяч&lt;ref&gt;''Polski Słownik Biograficzny'', Kraków, 1935. Т. 1, s. 454.&lt;/ref&gt;.

== Ранняе жыццё і вучоба ==
Нарадзіўся 23 верасня 1823 года ў Вільні ў сям’і віленскага гадзіншчыка Юзафа Міхала і Людвікі з Кіслінгаў (вядомай сваімі прароцтвамі і яснабачаннем). Стрыечным братам Міхала быў мастак [[Юзаф Беркман]].

У 1841 годзе скончыў Віленскую гімназію з залатым медалём. Пасля гімназіі як урадавы стыпендыят паступіў вывучаць матэматыку і прыродазнаўчыя навукі [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|ў Харкаўскі ўніверсітэт]], які скончыў у 1848 годзе.

Пасля заканчэння вучобы Мікалас Беркман выкладаў гісторыю і геаграфію ў павятовай школе ў [[Пружаны|Пружанах]] і матэматыку ў [[Ліда|Лідзе]]. З 1858 года ён выкладаў у Віленскай гімназіі. У гэты перыяд ён меў зносіны з [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сіракомляй]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхалам Эльвіра Андрыёлі]], [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], а таксама арганізаваў і кіраваў аматарскім хорам, удзельнічаў у аматарскіх спектаклях.

У Вільні ўступіў [[Братні саюз літоўскай моладзі|у Брацкі саюз літоўскай моладзі,]] які ўзначальвалі [[Францішак Далеўскі]] і Аляксандр Далеўскі. Пазней паехаў выкладаць у гімназію ў [[Кейданы|Кейданах]]. У гэтым горадзе працаваў яго сябар дзяцінства [[Mykolas Turskis|Міхал Турскі]], які потым ажаніўся [[Zuzana Dalevskytė-Turskienė|на Зузане Далеўскай]]. Падчас працы ў Кейданах, Міхал Беркман у 1862 годзе ажаніўся з Юліяй Далеўскай.

11 жніўня 1862 года ў доме Беркманаў у Кейданах адбыўся шлюб [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніі з Далеўскіх]] (сястры Юліі). На гэта вяселле сабраліся практычна ўсе будучыя кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]], [[Якуб Гейштар]], [[Антанас Мацкявічус]], браты Далеўскія. Вяселле было выкарыстана для прыкрыцця сустрэчы і абмеркавання падзей у Варшаве і далейшых планаў па падрыхтоўцы паўстання. Пазней святкаванне шлюба назвалі «апошняй мазуркай на Літве»&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. С. 108—109.&lt;/ref&gt;.

Апалонія Серакоўская ў сваіх успамінах пакінула наступную характарыстыку Міхала Беркмана: &lt;blockquote&gt;Міхал Беркман цалкам адпавядаў пасадзе, якую займаў. Ціхі, просты, сціплы ў ацэнках сябе, заўсёды адсоўваўся ў цень, каб не звяртаць на сябе ўвагі. Таму ён быў сапраўды карысны агулу. Быў усебакова адукаваным і інтэлектуальным чалавекам. Здольны матэматык, прыродазнавец, музыка, паэт, удачлівы і дасціпны імправізатар у розных акалічнасцях. У часе свайго побыту ў Вільні на таварыскіх сходах увязваўся ў спрэчкі з нашым любімым, натхнёным Людвікам Сыракомлем. Той быў заўсёды мілым, дасціпным і сардэчным, калі Міхал умеў быць з’едліва рэзкім, але тая рэзкасць заўсёды была скіравана ў бок тых, каго не шанаваў. У такіх выпадках таварыства з асцярогай глядзела на два агеньчыкі, што загараліся ў яго вачах. Быў музыкам немалой сілы на віаланчэлі і скрыпках, няраз дапамагаў Манюшку ў падборы галасоў у музычных і вакальных калектывах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pawet.net/ns/2018/38/%E2%84%96_38_(1397).html|title=Pawet: № 38 (1397)|website=pawet.net|access-date=2026-01-25}}&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

== Удзел у паўстанні 1863 года і сібірская ссылка ==
Пасля пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] страціў працу ў гімназіі. Пад псеўданімам Юліяна Далеўскага актыўна ўдзельнічаў у [[Коўна|Ковенскай]] арганізацыі. Кватэра Беркманаў стала месцам рэгулярных сустрэч паўстанцаў.

У жніўні 1863 года Міхала і Юлію Беркманаў арыштавалі. У кватэры Беркманаў у Кейданах быў праведзены ператрус. Іх зняволілі ў Ковенскай турме. У верасні 1864 года па загаду [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва]] Міхала і Юлію саслалі ў [[Кастрама|Кастрамскую]] губерню&lt;ref&gt;''Матвейчык Дзмітрый''. Удзельнікі паўстання 1863-64 гадоў: біяграфічны слоўнік. Мінск: Беларусь, 2016. — С. 78.&lt;/ref&gt;.

З ліпеня 1866 года Беркманам дазволілі жыць [[Самара|у Самары]], дзе працаваў у статыстычным камітэце. 29 мая 1867 года, пасля таго, як цар абвясціў частковую амністыю паўстанцам, Юліі і Міхалу дазволілі паехаць і жыць у [[Варшава|Варшаву]]. Ім быў забаронены ўезд у Літву.

== Апошнія гады жыцця ==
У Варшаве працаваў рэпетытарам і выкладаў матэматыку ў тэхнічным вучылішчы Варшаўска-Венскай чыгункі&lt;ref&gt;[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/237016/display/JPEG Kurjer Warszawski. R. 93, 1913, nr 55]&lt;/ref&gt;. Пры дапамозе Касы Мяноўскага выдаў у 1884 годзе два падручнікі «Пачаткі арыфметыкі»&lt;ref&gt;https://pbc.up.krakow.pl/dlibra/publication/6793/edition/6648&lt;/ref&gt; і «Пра самыя простыя геаграфічныя фігуры». З 1905 года Міхалам жыў са сваім братам Юзафам у Скернявіцах, дзе і памёр 18 лютага 1913 года.


== Спасылкі ==
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Беркман Міхал}}
== Крыніцы ==


[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]</text>
      <sha1>o81vu2b0s524lxy06os55sc89qpvj0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800156</id>
    <revision>
      <id>5209578</id>
      <parentid>5092317</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="504" sha1="csvd9h79dqypiouf6xq47q90yhbdgds" xml:space="preserve">'''Арык''' — назва штучнага самацёчнага арашальнага або абвадняльнага канала ў Сярэдняй Азіі, Казахстане, Закаўказзі, арабских краінах, Турцыі, Афганістане і інш.

== Прозвішча ==
* [[Жорж Арык]] — французскі кампазітар

== Тапонім ==
* [[Арык (Кабардзіна-Балкарыя)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>csvd9h79dqypiouf6xq47q90yhbdgds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуліца Грэкава (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800188</id>
    <revision>
      <id>5209622</id>
      <parentid>5092529</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5209622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5143" sha1="rxlx24rqdqaactj1vy8up9ptlop42ic" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = Вуліца Грэкава
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 79&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/37007744/be/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%C2%BB Аўтобусны прыпынак «Вуліца Грэкава» (Мiнск)]&lt;/ref&gt;
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220026&lt;ref&gt;[https://bel-index.by/minskaya/minskiy/minsk-9/2_grekova Почтовый индекс: улица Грекова, город Минск, Минский район, Минская область]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 430 м&lt;ref name=&quot;zav.minsk.gov.by&quot;&gt;[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Улица Грекова на сайте Администрации Заводского района Минска]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = 
 |рух                = двухбаковы&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt; Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325974/?ll=27.626590%2C53.866102&amp;z=17
 |на карце гугл      = 
 |Commons            =
 |sort               = 
}}
'''Вуліца Грэкава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1960 г. у гонар [[Мітрафан Барысавіч Грэкаў|М.Б. Грэкава, заснавальніка савецкага батальнага жывапісу]]&lt;ref name=&quot;zav.minsk.gov.by&quot;&gt;[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Улица Грекова на сайте Администрации Заводского района Минска]&lt;/ref&gt;. Перпендыкулярна [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|вуліцы Тухачэўскага]], перасякае [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|вуліцу Сурыкава]] і завяршаецца скрыжаваннем з [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцай Васняцова]]&lt;ref&gt;Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325974/?ll=27.626590%2C53.866102&amp;z=17 Карты Яндэкс]&lt;/ref&gt;. Забудова пераважна жылая, большая частка дамоў узведзены ў 1950-60-х гг.; дамы 4 і 6 адносіліся да драўлянай маласямейнай забудовы, але былі знесены ў 2010 і 2013 г., пасля чаго дом 4 быў перабудаваны як 9-павярховы ў 2013-2015 гг&lt;ref&gt;[https://photobuildings.com/list.php?uid=2203 Вуліца Грэкава ў архітэктурнай базе Photobuildings]&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
* Назва вуліцы не звязана з імём [[Аляксандр Пятровіч Грэкаў|вядомага расійскага іканапісца і рэстаўратара]].
* У [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне Мінска]] ёсць [[Парк імя Грэкавай Н.Р.|парк імя Надзеі Грэкавай]], таксама не маючы дачыненне да вуліцы Грэкава.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/239 Вуліца Грэкава на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/hrekava Вуліца Грэкава ў базе Геадзэн]
* [https://photobuildings.com/list.php?uid=2203 Вуліца Грэкава ў архітэктурнай базе Photobuildings]
* [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Фотаздымкі вуліцы Грэкава на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна]
* [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліца Грэкава на фотаздымках 2026 г.]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>rxlx24rqdqaactj1vy8up9ptlop42ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-ы завулак Грэкава (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800564</id>
    <revision>
      <id>5209623</id>
      <parentid>5093317</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5209623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="pxml3w81ytkocz7i39m4bpsoq4lzl05" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 1-ы завулак Грэкава
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 79&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/37007744/be/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%C2%BB Аўтобусны прыпынак «Вуліца Грэкава» (Мiнск)]&lt;/ref&gt;
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220026&lt;ref&gt;[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&amp;reg=68&amp;city=7701&amp;typestreet=18&amp;street=427 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 грекова - Почтовый индекс]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 150 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = 
 |рух                = двухбаковы&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325139/?ll=27.625292%2C53.865892&amp;z=19
 |на карце гугл      = 
 |Commons            =
 |sort               = 
}}
'''1-ы завулак Грэкава''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Як і аднайменная вуліца, названы ў 1960 г. у гонар [[Мітрафан Барысавіч Грэкаў|М.Б. Грэкава, заснавальніка савецкага батальнага жывапісу]]&lt;ref name=&quot;zav.minsk.gov.by&quot;&gt;[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Улица Грекова на сайте Администрации Заводского района Минска]&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца паміж вуліцамі [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] і [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] ў раёне вуліцы Грэкава, дом 13&lt;ref&gt;Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325139/?ll=27.625292%2C53.865892&amp;z=19 Карты Яндэкс]&lt;/ref&gt;. Забудова поўнасцю сядзібная&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/237 1-ы завулак Грэкава на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava 1-ы завулак Грэкава ў базе Геадзэн]
* [https://wikimapia.org/street/17235769/ru/1-%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1-ы завулак Грэкава на Wikimapia.org]
* [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html 1-ы завулак Грэкава на фотаздымках 2026 г.]

{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>pxml3w81ytkocz7i39m4bpsoq4lzl05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209637</id>
      <parentid>5209623</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5209637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4239" sha1="rg30884xgldh61cy17p893pn86ssxl9" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 1-ы завулак Грэкава
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 79&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/37007744/be/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%C2%BB Аўтобусны прыпынак «Вуліца Грэкава» (Мiнск)]&lt;/ref&gt;
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220026&lt;ref&gt;[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&amp;reg=68&amp;city=7701&amp;typestreet=18&amp;street=427 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 грекова - Почтовый индекс]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 150 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = 
 |рух                = двухбаковы&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325139/?ll=27.625292%2C53.865892&amp;z=19
 |на карце гугл      = 
 |Commons            =
 |sort               = 
}}
'''1-ы завулак Грэкава''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Як і аднайменная вуліца, названы ў 1960 г. у гонар [[Мітрафан Барысавіч Грэкаў|М.Б. Грэкава, заснавальніка савецкага батальнага жывапісу]]&lt;ref name=&quot;zav.minsk.gov.by&quot;&gt;[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Улица Грекова на сайте Администрации Заводского района Минска]&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца паміж вуліцамі [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] і [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] ў раёне вуліцы Грэкава, дом 13&lt;ref&gt;Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325139/?ll=27.625292%2C53.865892&amp;z=19 Карты Яндэкс]&lt;/ref&gt;. Забудова поўнасцю сядзібная&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
* У доме 3 жыве ветэран [[ВАВ]]&lt;ref&gt;[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага &lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/237 1-ы завулак Грэкава на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/1st-hrekava 1-ы завулак Грэкава ў базе Геадзэн]
* [https://wikimapia.org/street/17235769/ru/1-%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1-ы завулак Грэкава на Wikimapia.org]
* [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html 1-ы завулак Грэкава на фотаздымках 2026 г.]

{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>rg30884xgldh61cy17p893pn86ssxl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-і завулак Грэкава (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800595</id>
    <revision>
      <id>5209624</id>
      <parentid>5093316</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5209624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3814" sha1="k4sxzvwa2r88jk9q0t8hgl5ausqi1gm" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 2-і завулак Грэкава
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 79&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/37007744/be/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0-%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%C2%BB Аўтобусны прыпынак «Вуліца Грэкава» (Мiнск)]&lt;/ref&gt;
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220026&lt;ref&gt;[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска с указанием улицы и адреса]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 150 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = 
 |рух                = двухбаковы&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325211/?ll=27.624983%2C53.865364&amp;z=19
 |на карце гугл      = 
 |Commons            =
 |sort               = 
}}
'''2-і завулак Грэкава''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Як і аднайменная вуліца, названы ў 1960 г. у гонар [[Мітрафан Барысавіч Грэкаў|М.Б. Грэкава, заснавальніка савецкага батальнага жывапісу]]&lt;ref name=&quot;zav.minsk.gov.by&quot;&gt;[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/70-ulitsa-grekova Улица Грекова на сайте Администрации Заводского района Минска]&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца паміж вуліцамі [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] і [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] ў раёне вуліцы Грэкава, дом 19&lt;ref&gt;Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325211/?ll=27.624983%2C53.865364&amp;z=19 Карты Яндэкс]&lt;/ref&gt;. Забудова поўнасцю сядзібная&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-hrekava базы Геадзэн]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/238 2-і завулак Грэкава на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-hrekava 2-і завулак Грэкава ў базе Геадзэн]
* [https://kartologia.ru/belarus/minsk/minsk/2-y-pereulok-grekova 2-і завулак Грэкава на Кartologia.ru]
* [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html 2-і завулак Грэкава на фотаздымках 2026 г.]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>k4sxzvwa2r88jk9q0t8hgl5ausqi1gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лан (мера плошчы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802555</id>
    <revision>
      <id>5209745</id>
      <parentid>5097657</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>±[[Катэгорыя:Зямельныя меры]]→[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння плошчы]]; ±[[Катэгорыя:Сярэднявечча]]→[[Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="9dyrwynei4z48gox0m91ebt854dur1e" xml:space="preserve">{{значэнні2|Лан}}
'''Лан''' (ад {{lang-la|laneus}}, {{lang-de|Lehen}} — [[лен]], мерніцкі шнур) — у [[Сярэдневякоўе|сярэдневяковай]] [[Еўропа|Еўропе]] поўны [[сяляне|сялянскі]] [[надзел]], абкладзены [[павіннасць|павіннасцямі]]; [[зямельная мера]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

У розных краінах выкарыстоўваліся нацыянальныя назвы лана: ''манс'' у [[Францыя|Францыі]], ''гайда'' ў [[Англія|Англіі]], ''гуфа'' ў [[Германія|Германіі]], ''бол'' у [[Данія|Даніі]], ''гак'' у [[Інфлянты|Інфлянтах]] і інш{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

Пры вызначэнні лана ўлічвалі якасць глебы, сістэму [[земляробства]], [[прылады працы]], характар угоддзяў, а таксама тып уласнасці на зямлю. Складаныя часткі лана вымяраліся геаметрычнымі мерамі ([[бонар]], [[акр]], [[стаянне]], [[Прут (мера плошчы)|прут]], [[Шнур (мера плошчы)|шнур]], [[верв]]) або агратэхнічнымі мерамі ([[морг]], [[шэфельсат]], [[загон]], [[гоня]], [[Карэц (мера плошчы)|карэц]], [[Бочка (мера плошчы)|бочка]], [[гарнец]]){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

== У Польшчы і Рэчы Паспалітай ==
У [[Польшча|Польшчы]] лан вядомы з [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]], калі пашырылася ўнутранае асваенне зямель, заснаванне паселішчаў паводле [[Магдэбургскае права|нямецкага (магдэбургскага) права]] і ўвядзенне [[чынш]]у ў вёсках. Спачатку лан адпавядаў пэўнай плошчы пасеву [[збожжа]] або колькасці зямлі, апрацаванай [[запрэжка]]й за дзень{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

Першыя віды геаметрычнага вызначэння лана (франконскі, тэўтонскі) датуюцца [[XIV стагоддзе]]м і залежалі ад даўжыні вымяральных прылад — [[Локаць (адзінка даўжыні)|локця]], [[Ляска|ляскі]] (прута, палкі), [[шнур]]а{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}. Старапольскі (каралеўскі) лан вядомы з XVI стагоддзя і складаўся з 24 стаянняў (каля 48 га){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

Тэўтонскі лан вымяраўся 15-локцевай палкай, меў памеры 180 × 4050 локцяў і падзяляўся на 18 стаянняў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}. У [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] яго вымяралі локцем у 58,6 см, і плошча лана складала каля 25 га. Франконскія ланы вымяралі палкай у 14,75 локця: малы франконскі меў памеры каля 23 га, вялікі франконскі — каля 29 га{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

Холмскі лан (''холмская валока'') з’явіўся на мяжы XIV—XV стагоддзяў: пры шырыні ў 1 шнур (37,5 локця) меў 1 мілю (13&amp;nbsp;500 локцяў) даўжыні{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}. Пазней ён выкарыстоўваўся ў [[Каралеўская Прусія|Каралеўскай Прусіі]] і [[Мазовія|Мазовіі]] і складаўся з 30 моргаў, памераных прутом у 7,5 локця даўжыні (1 морг — 10 × 30 прутоў); пры гэтым локаць меў даўжыню 56,7 см, а плошча лана была 16,8 га{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

У XVI стагоддзі падчас [[валочная памера|валочнай памеры]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пашырэнне атрымала [[валока]], якая генетычна паходзіла ад рыжскага лана, вядомага з XIII стагоддзя (30 [[Морг (адзінка плошчы)|моргаў]] па 400 квадратных [[Прут (мера плошчы)|прутоў]] кожны), а таксама ад холмскага лана{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

У XVI—XVII стагоддзях у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у сувязі з новай арганізацыяй абкладання павіннасцямі дзяржаўных зямель узніклі ланы:

* рэвізорскі (роўны 3 холмскім), 
* выбранецкі (пры стварэнні каралём [[Стафан Баторый|Стафанам Баторыем]] [[Выбранецкая пяхота|выбранецкай, або ланавай, пяхоты]]),
* гібернавы (роўны 1,5 тэўтонскага; выкарыстоўваўся пры вызначэнні гіберны — дзяржаўнага падатку пры раскватараванні войск у [[Каралеўшчына|каралеўшчынах]]),
* польскі (з 12 стаянняў, каля 12 га),
* сялянскі (кмецкі; з 288 загонаў, каля 6 га; выкарыстоўваўся пры вызначэнні павіннасцей){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] лан выкарыстоўваўся разам з новымі зямельнымі мерамі, у тым ліку [[дзесяціна]]й у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=179—180}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭВКЛ|том=2|артыкул=Лан|старонкі=179—180|ref=ЭВКЛ}}
* [[Dunin-Wąsowicz A.]] ''Pomiary gruntu w Koronie w XVI—XVIII wieku''. Warszawa, 1994.

{{Беларуская сістэма мер}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння]]
[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння плошчы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі]]</text>
      <sha1>9dyrwynei4z48gox0m91ebt854dur1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MacBook Neo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>804045</id>
    <revision>
      <id>5209470</id>
      <parentid>5164766</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5209470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="keuqndyl7vzmt89xsu5ygzcr7l1t29t" xml:space="preserve">{{Картка камп’ютара
 | Name         = MacBook Neo
 | Type         = [[ноўтбук]], [[ультрабук]]
 | Processor    = 6-ядзерны Apple A18 Pro
 | OS           = [[macOS]]
 | Released     = 4 сакавіка 2026 года
 | Architecture = [[arm]]
 | Memory       = 8 Гб
 | Storage      = 256 / 512 Гб
 | website      = [https://apple.com/macbook-neo/ apple.com/macbook-neo]
 | Mass         = 1,23 кг
 | Manufacturer = [[Foxconn]]
 | Dimensions   = 29,75 × 20,64 × 1,27 см
 | Photo        = [[Выява:MacBook Neo (256GB Citrus; 2026).webp|256px]]
}}

'''MacBook Neo''' — [[ноўтбук]] серыі MacBook, створаны кампаніяй [[Apple]]. У адрозненне ад такіх мадэляў як {{нп5|MacBook Air}} і [[MacBook Pro]], пазіцыянуецца як даступны MacBook для карыстальнікаў з нізкім узроўнем даходу, студэнтаў і маладых спецыялістаў.

MacBook Neo быў анансаваны 4 сакавіка 2026 года, продажы пачаліся 11 сакавіка 2026 года. Са стартавым коштам $599 у ЗША &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137784/apple-predstavila-noutbuk-macbook-neo-za-599-so-starim-chipom-ot-iphone-i-drugimi-kompromissami|title=Apple представила ноутбук MacBook Neo за $599 — со старым чипом от iPhone и другими компромиссами|website=[[3DNews]].|date=2026-03-04|access-date=2026-03-06}}&lt;/ref&gt; — гэта самы танны ноўтбук, які калі-небудзь прадавала кампанія Apple. Такім чынам Apple вырашыла ахвяраваць частку прыбытку ў абмен на павялічэнне долі рынку і рост экасістэмы сваіх прадуктаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137838/analitiki-obyasnili-kak-apple-vorvalas-v-segment-dostupnih-noutbukov-vo-vremya-krizisa-pamyati|title=Аналитики объяснили, как Apple ворвалась в сегмент доступных ноутбуков во время кризиса памяти|website=[[3DNews]].|date=2026-03-05|access-date=2026-03-06}}&lt;/ref&gt;.

MacBook Neo з'яўляецца першым ноутбукам серыі MacBook, які выкарыстоўвае чып серыі A, які раней выкарыстоўваўся для [[iPhone]], замест чыпа серыі M.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]]</text>
      <sha1>keuqndyl7vzmt89xsu5ygzcr7l1t29t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209481</id>
      <parentid>5209470</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2842" sha1="qper9rd5g8rf5ph051waiifd65iln8q" xml:space="preserve">{{Картка камп’ютара
 | Name         = MacBook Neo
 | Type         = [[ноўтбук]], [[ультрабук]]
 | Processor    = 6-ядзерны Apple A18 Pro
 | OS           = [[macOS]]
 | Released     = 4 сакавіка 2026 года
 | Architecture = [[arm]]
 | Memory       = 8 Гб
 | Storage      = 256 / 512 Гб
 | website      = [https://apple.com/macbook-neo/ apple.com/macbook-neo]
 | Mass         = 1,23 кг
 | Manufacturer = [[Foxconn]]
 | Dimensions   = 29,75 × 20,64 × 1,27 см
 | Photo        = [[Выява:MacBook Neo (256GB Citrus; 2026).webp|256px]]
}}

'''MacBook Neo''' — [[ноўтбук]] серыі MacBook, створаны кампаніяй [[Apple]]. У адрозненне ад такіх мадэляў як {{нп5|MacBook Air}} і [[MacBook Pro]], пазіцыянуецца як даступны MacBook для карыстальнікаў з нізкім узроўнем даходу, студэнтаў і маладых спецыялістаў.

MacBook Neo быў анансаваны 4 сакавіка 2026 года, продажы пачаліся 11 сакавіка 2026 года. Са стартавым коштам $599 у ЗША &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137784/apple-predstavila-noutbuk-macbook-neo-za-599-so-starim-chipom-ot-iphone-i-drugimi-kompromissami|title=Apple представила ноутбук MacBook Neo за $599 — со старым чипом от iPhone и другими компромиссами|website=3DNews.|date=2026-03-04|access-date=2026-03-06}}&lt;/ref&gt; — гэта самы танны ноўтбук, які калі-небудзь прадавала кампанія Apple. Такім чынам Apple вырашыла ахвяраваць частку прыбытку ў абмен на павялічэнне долі рынку і рост экасістэмы сваіх прадуктаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137838/analitiki-obyasnili-kak-apple-vorvalas-v-segment-dostupnih-noutbukov-vo-vremya-krizisa-pamyati|title=Аналитики объяснили, как Apple ворвалась в сегмент доступных ноутбуков во время кризиса памяти|website=3DNews.|date=2026-03-05|access-date=2026-03-06}}&lt;/ref&gt;.

MacBook Neo з'яўляецца першым ноутбукам серыі MacBook, які выкарыстоўвае чып серыі A, які раней выкарыстоўваўся для [[iPhone]], замест чыпа серыі M.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:MacBook Neo}}
* {{Афіцыйны сайт|https://www.apple.com/macbook-neo|MacBook Neo}}

{{Apple}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]]</text>
      <sha1>qper9rd5g8rf5ph051waiifd65iln8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Autumndancer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>807769</id>
    <revision>
      <id>5209417</id>
      <parentid>5201664</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Структура артыкулаў */</comment>
      <origin>5209417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6617" sha1="f0m55cvrflc2api6pt5gst020qnncww" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:01, 12 мая 2026 (+03)

== Мілавіца ==

Вітаю. Яшчэ Мілавіца -- народная назва [[Венера (планета)|Венеры]], можа, гэта ўжо і пазнейшыя прыдумкі, але крыніцы яе даюць. Магчыма, &quot;Мілавіца (Чэхія)&quot; не кепскі быў варыянт прапанаваны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:53, 11 чэрвеня 2026 (+03)
: Не ведаю, якія б кнігі выходзілі па-беларускую пра геаграфію \ гісторыю Чэхіі, ЧССР, магчыма, Мілавіц'''а'''. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:12, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Структура артыкулаў ==

Вітаю. Звярніце, калі ласка, увагу на ўнутраную структуру артыкулаў, як прыклад можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%BA%D1%81%D0%BD%D1%96%D1%81&amp;diff=5163165&amp;oldid=5163119 паглядзець тут]. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 9 ліпеня 2026 (+03)
: Дзякуй за інфармацыю. Прызвычаіўся па-старому працаваць, паспрабую па-новаму. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:09, 9 ліпеня 2026 (+03)
:: Вітаю. Яшчэ раз папрашу пра структуру артыкулаў. Хочаце ставіць &quot;зноскі&quot;, стаўце &quot;зноскі&quot;. Але &quot;бібліяінфармацыя&quot; або &quot;ВС&quot; вельмі пажадана, яны хоць часткова кампенсуюць, што ствараеце артыкулы зусім без крыніц. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 20 ліпеня 2026 (+03)
&lt;pre&gt;
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}} або {{ВС}}

{{DEFAULTSORT: }} -- там дзе трэба, але з гэтым і катэгорыямі праблема няма
[[Катэгорыя: ]]&lt;/pre&gt;

Вітаю. Зноў папрашу, ва ўсіх артыкулах, што ствараеце, ставіць перад DEFAULTSORT і катэгорыямі шаблон {{ш|Бібліяінфармацыя}} або яго сінонім {{ш|ВС}}. Паглядзіце цяпер у артыкул &quot;[[Амбра]]&quot;, якую ён табліцу з матэрыяламі дадае, каб разумець навошта ён. І гэтая табліца дынамічная, яна аўтаматычна дапаўняцца з Вікіданых. Нават калі цяпер яна можа быць пустой, з часам запоўніцца, таму варта ставіць {{ш|Бібліяінфармацыя}} ўсюды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:50, 30 верасня 2026 (+03)

== Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка ==

Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:38, 19 ліпеня 2026 (+03)

== Урымкай ==
Калі ласка, напішыце чым вы кіраваліся, калі пераносілі артыкул [[Урумкай]] ва [[Урымкай]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 20 жніўня 2026 (+03)
У казахскай мове літара &quot;ы&quot; - гэта гук &quot;ы&quot;, а не &quot;у&quot;. Ұр'''ы'''мқай. Перад пераносам правяраў кожную назву з казахскай. Ботам настваралі палову правільных наўваў, палову памылковых, таму пераправяраю. На маю думку, ствараў адзін і той жа чалавек, што і пра эстонскія станцыі чыгуначныя: памылка на памылцы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:13, 21 жніўня 2026 (+03)

== Догляд ==
Вітаю. Масава даглядзелі ўнёсак удзельніка [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/Maksonkaa Maksonkaa]. Перачытаў толькі адзін з артыкулаў ([[Чымбу]]), удзельнік не ведае беларускай, пераклад голы машынны і адпаведнай якасці, асабліва ў табліцы адм.адзінак была поўная лухта. Варта на такое ставіць шаблон &quot;машынны пераклад&quot; або наогул выстаўляць да выдаленне. Астатнія не глядзеў. Калі ласка, адказна стаўцеся да догляду, проста так не давайце статус дагледжанага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:23, 17 верасня 2026 (+03)
: Дзякуй за напамін. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 18 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>f0m55cvrflc2api6pt5gst020qnncww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комтурства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807909</id>
    <revision>
      <id>5209740</id>
      <parentid>5142559</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Сярэднявечча]]; дададзена [[Катэгорыя:Сярэдневякоўе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5209740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14714" sha1="d2a46ahi1hzbifqx013e0fxbm6fvq7a" xml:space="preserve">[[Файл:Strakonice-casle-Rumpal.JPG|міні|апраў|258px|[[Замак Страканіцы]] (Чэхія). Раней быў цэнтрам аднаго з комтурстваў.]]
[[Файл:Chapelle-Notre-Dame-Commanderie-du-Temple-de-Chanu-Villiers-en-Desoeuvre-Eure.jpg|міні|Інтэр’ер капліцы Нотр-Дам у былым тампліерскім комтурстве Шану ([[дэпартамент Эр]], [[Францыя]]).]]

'''Ко́мтурства''' (таксама '''камандо́рства''', '''каме́нда''') — мінімальная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе еўрапейскіх зямельных уладанняў [[Рыцарскі ордэн|ваенна-манаскіх (рыцарскіх) ордэнаў]] у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Тэрмін таксама прымяняецца непасрэдна да маёнтка або [[Замак|замка]], у якім пражывалі рыцары комтурства&lt;ref name=&quot;Luttrell&quot;&gt;{{cite book |last=Luttrell |first=Anthony |last2=O'Malley |first2=Greg |title=The Countryside Of Hospitaller Rhodes 1306–1423: Original Texts And English Summaries |publisher=Routledge |year=2019 |page=27 |lang=en}}&lt;/ref&gt;, і да даходаў (эмалюментаў), якія надаваліся яго кіраўніку{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале комтурства стаяў [[комтур]] (камандор).

Тэрмін найчасцей ужываецца ў адносінах да [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана Іерусалімскага]] (дзе ўпершыню была ўведзена падобная сістэма) або да [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У [[Тампліеры|Ордэне тампліераў]] комтурствам адпавядалі прэцэпторыі.

== Этымалогія ==
Слова паходзіць ад французскага тэрміна {{lang-fr|commanderie}} або ''commenderie'', якое ўтварылася ад сярэднявечнага лацінскага ''commendaria'' або ''commenda'' (што азначала «даручэнне» або «апеку», маёмасць, якая перадавалася ў часовае кіраванне — ''[[in commendam]]'')&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=commandery, commandry, n. |url=https://www.oed.com/view/Entry/36962 |publisher=OED Online, Oxford University Press |date=December 2018 |accessdate=9 снежня 2018 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. У [[Ордэн гаспітальераў|Ордэне гаспітальераў]] слова «комтурства» (''commanderie'') пачало афіцыйна выкарыстоўвацца пасля рэформы 1267 года. Гісторыкі захоўваюць гэтую назву ў перавагу тэрміну «прэцэпторыя», які з’яўляецца памылковай франкізацыяй лацінскага ''praeceptoria'', гэтак жа як ''praeceptor'' (прэцэптар) пазначаў кіраўніка дома{{sfn|Demurger|2008|p=153}}.

У Тэўтонскім ордэне выкарыстоўваліся нямецкія тэрміны ''Komturei'' або ''Kommende'', а кіраўнік называўся ''Komtur''.

== Гісторыя і паходжанне ==
З’явіўшыся ў XII стагоддзі, комтурствы існавалі да таго часу, пакуль існавалі самі ваенныя ордэны. Іх вытокі варта шукаць у дарэнні, зробленым у 1099 годзе [[Готфрыд Бульёнскі|Готфрыдам Бульёнскім]] Ордэну Святога Іаана Іерусалімскага ў знак падзякі за аказаныя паслугі. Ён перадаў «чорным манахам» брата [[Жэрар Тэн|Жэрара]] ўмацаваную вёску Эсілія ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і свой феод Манбон у [[Брабант (герцагства)|Брабанце]], а таксама дзве грамадскія печы&lt;ref name=&quot;Flavigny19&quot;&gt;{{cite book |author=Galimard Flavigny, Bertrand |title=Histoire de l'ordre de Malte |publisher=Perrin |year=2006 |page=19 |lang=fr|quote=Арыгінал дакумента захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Мальты.}}&lt;/ref&gt;.

Гэтая практыка атрымання ахвяраванняў дазволіла ордэнам стварыць велізарныя тэрытарыяльныя імперыі ў Еўропе. Да [[1300]] года толькі ў Тэўтонскім ордэне налічвалася каля 300 комтурстваў, размешчаных па ўсім кантыненце: ад [[Сіцылія|Сіцыліі]] да [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]].

== Іерархія і структура ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Commanderie Coulommiers.jpg|Комтурства Кулам'е: дом комтура, капліца, зала капітула.
Файл:Commanderie Coulommiers cour grange aux dimes.jpg|Комтурства Кулам'е: свіран для дзесяціны і гаспадарчыя пабудовы.
Файл:Arville - Commanderie 02.jpg|Уваход у комтурства Арвіль (Луар і Шэр).
Файл:Commanderie du Temple de Chanu Villiers-en-Désoeuvre-Eure.jpg|Капліца Нотр-Дам-дзю-Тампль комтурства Шану (XII ст.) і прылеглы дом комтура (XV ст.).
Файл:Commanderie hôspitalière de Lavaufranche.jpg|Шпітальнае комтурства Лавафранш (XII ст.). Комтурам тут быў Гі дэ Бланшфор.
&lt;/gallery&gt;

Звычайна зямельная маёмасць ордэнаў мела дакладную іерархічную структуру. Уладанні дзяліліся на прыяраты, якія падзяляліся на балеі (правінцыі), а тыя, у сваю чаргу, складаліся з комтурстваў{{sfn|Chisholm|1911|с=765}}. На чале кожнага комтурства стаяў камандор або комтур. Памер і магутнасць такіх адзінак моцна вар’іраваліся: найменшыя і самыя бедныя комтурствы маглі выставіць толькі па дзясятку ўзброеных воінаў, у той час як найбуйнейшыя і самыя ўплывовыя — больш за тысячу.

Тэрмін абазначаў не проста адзінкавы будынак, а цэлую тэрытарыяльную акругу, якая складалася з «мацярынскага» дома і некалькіх падпарадкаваных гаспадарак і зямель. Як правіла, комтурства ўключала адзін цэнтральны замак або галоўны маёнтак з прылеглымі тэрыторыямі. У комплексе абавязкова прысутнічала [[капліца]] і будынкі, неабходныя для паўсядзённага жыцця: жылыя памяшканні для братоў і рыцараў, [[трапезная]], [[Стайня|стайні]], [[зала капітула]] і інш. Звычайна комтурства ўключала ад 1 да 3 ферм ці дамоў (лац.: domus), але іх колькасць магла дасягаць і дзясятка. Яны мелі падабенства з [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскімі]] манастырскімі мызамі (гранжамі), але адрозніваліся тым, што ў ''domus'' заўсёды пражывалі людзі на пастаяннай аснове{{sfn|Demurger|2008|p=153}}.

== Функцыі і эканоміка ==
Комтурствы маглі быць сельскімі (размешчанымі на прыбытковых землях), гарадскімі ці нават партовымі, асабліва калі рыцары атрымлівалі манаполію або прывілеі на гандаль ці транспарціроўку [[Пілігрымства|пілігрымаў]]. У зонах баявых дзеянняў, напрыклад, у [[Святая зямля|Святой зямлі]], комтурствы ўяўлялі сабой [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя збудаванні]] або ўмацаваныя сельскія маёнткі. Паводле аналізу гісторыка [[Ален Дэмуржэ|Алена Дэмуржэ]], уладанні ў «тыле», на прыбытковых землях Еўропы, дазвалялі фінансава забяспечваць ваенныя патрэбы «фронту».

На землях комтурстваў актыўна вялася сельскагаспадарчая дзейнасць і гадавалі коней для ваенных патрэб. Яны выконвалі важную эканамічную ролю ў сваіх рэгіёнах, рэалізуючы лішкі прадукцыі на кірмашах і рынках. Праводзіліся маштабныя працы па асваенні тэрыторый: высечка лясоў, асушэнне балот, стварэнне сажалак для [[рыбаводства]]. Кожнае комтурства магло спецыялізавацца на пэўным тыпе вытворчасці. На ордэн працавалі сем’і свабодных сялян, [[Прыгоннае права|прыгонныя]], а таксама шматлікія рамеснікі. Даходы фармаваліся з [[Дзесяціна (падатак)|дзесяціны]], іншых падаткаў і прыватных ахвяраванняў.

Некаторыя ваенныя ордэны таксама выконвалі шпітальныя функцыі. На шляхах пілігрымак (напрыклад, у [[Іерусалім]] або па [[Шлях Святога Якава|Шляху Святога Якава]]) пры комтурствах ствараліся адмысловыя ўстановы — ''xenodochium'' (напаўгасцініцы-напаўшпіталі), дзе вандроўнікі і паломнікі маглі атрымаць прытулак, догляд і дапамогу.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Johanniterorden in Europa 1300.png|Гаспітальерскія комтурствы каля 1300 года.
Файл:Templerorden in Europa 1300.png|Тампліерскія комтурствы каля 1300 года.
Файл:Deutscher Orden in Europa 1300.png|Тэўтонскія комтурствы каля 1300 года.
&lt;/gallery&gt;

== Заняпад і сучаснае выкарыстанне ==
У [[Англія|Англіі]] ў 1540 годзе ўсе ўладанні рыцараў-гаспітальераў (да якіх у англійскай мове першапачаткова і адносіўся тэрмін ''commandery'') былі канфіскаваныя ў карысць кароны падчас працэсу [[Роспуск манастыроў у Англіі|роспуску манастыроў]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;. З часам, па меры знікнення або трансфармацыі ваенна-манаскіх ордэнаў, класічныя комтурствы перасталі існаваць як самастойныя феадальныя адзінкі.

У сучасным свеце тэрмін «комтурства» або «камандорства» выкарыстоўваецца пераважна ў гістарычным кантэксце, а таксама ў структуры некаторых сучасных брацтваў і арганізацый. У прыватнасці, так называюцца тэрытарыяльныя аддзяленні Брытанскага Ордэна Святога Іаана. Тэрмін таксама прыжыўся ў [[Масонства|масонстве]]: так называюцца падраздзяленні Рыцараў-Тампліераў у межах Ёркскага статуту, а таксама аддзяленні Ваеннага ордэна замежных войнаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Chisholm, Hugh |загаловак=Encyclopædia Britannica |том=6 |выданне=11th ed. |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1911 |старонак=765 |частка=Commandery |ref=Chisholm |мова=en}}
* {{кніга |аўтар=Demurger, Alain |загаловак=Les Templiers, une chevalerie chrétienne au Moyen Âge |месца=Paris |выдавецтва=Seuil |год=2008 |ref=Demurger |мова=fr}}
* {{кніга |аўтар=Galimard Flavigny, Bertrand |загаловак=Histoire de l'ordre de Malte |месца=Paris |выдавецтва=Librairie Académique Perrin |год=2006 |старонак=334 |isbn=978-2-262-02115-3 |ref=Flavigny |мова=fr}}
* {{кніга |аўтар=Koper, Sławomir |загаловак=Wędrówki po Polsce Piastowskiej |месца=Warszawa |выдавецтва=Świat Książki |год=2007 |старонак=189 |isbn=978-83-247-0230-5 |ref=Koper |мова=pl}}
* {{кніга |аўтар=Dailliez, Laurent |загаловак=Guide de la France templière |месца=Paris |выдавецтва=Table d'Emeraude |год=1990 |старонак=190 |isbn=978-2-903965-23-5 |ref=Dailliez |мова=fr}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Рыцарскія ордэны]]
[[Катэгорыя:Гісторыя феадалізму]]
[[Катэгорыя:Сярэдневякоўе]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі]]</text>
      <sha1>d2a46ahi1hzbifqx013e0fxbm6fvq7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандра Аляксандраўна Мамаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809172</id>
    <revision>
      <id>5209326</id>
      <parentid>5152422</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16365" sha1="2mamsc3fe544ee2fpi2q1y62if3wma7" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандра Аляксандраўна Мамаева''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская грамадская і палітычная актывістка, прадстаўніца беларускай дыяспары ў [[Славенія|Славеніі]]. Удзельнічала ў стварэнні [[Народныя амбасады Беларусі|Народных амбасадаў Беларусі]], з’яўляецца прадстаўніцай гэтай арганізацыі ў Славеніі. Кіраўніца Міжнароднай камісіі [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. У 2025 годзе ўзначальвала прадстаўнічую дэлегацыю беларускіх дэмакратычных сіл у [[Парламенцкая асамблея Рады Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]].

== Біяграфія і грамадская дзейнасць ==
Грамадскую дзейнасць пачала ў 1998 годзе ў [[Брэст|Брэсце]] ў няўрадавай арганізацыі «Цэнтр гуманітарных даследаванняў і інфармацыі „Форум“». Пазней далучылася да [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і ўзначальвала яе моладзевую структуру ў Брэсцкай вобласці. У 2001 годзе ўдзельнічала ў кампаніі па прыцягненні моладзі да прэзідэнцкіх выбараў&lt;ref name=&quot;viasna2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://spring96.org/ru/news/118999 |title=«Мы готовы верифицироваться через ваших родственников в Беларуси»: как КГБ вербовал главу Народного посольства Беларуси в Словении |publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна» |date=2025-11-03 |access-date=2026-06-08 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Скончыла [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці, звязанай з гісторыяй і сацыяльна-палітычнымі дысцыплінамі. У 2004 годзе спыніла актыўную палітычную дзейнасць і выехала з Беларусі. Жыла ва Украіне і Расіі, дзе займалася палітычнымі кампаніямі, арганізацыяй мерапрыемстваў і турыстычным бізнесам. У 2012 годзе пачала займацца [[яхта]]вым бізнесам. У 2015 годзе пераехала ў Славенію&lt;ref name=&quot;viasna2025&quot; /&gt;.

=== Народныя амбасады і дзейнасць у Славеніі ===
Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года далучылася да дзейнасці беларускай дыяспары. У жніўні 2020 года брала ўдзел у арганізацыі акцый салідарнасці ў [[Трыест|Трыесце]] і [[Любляна|Любляне]], а пазней увайшла ў ініцыятыўную групу па стварэнні [[Народныя амбасады Беларусі|Народных амбасадаў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;viasna2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pe2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://slovenia.belarusabroad.org/ |title=Народная амбасада Беларусі ў Славеніі |publisher=People’s Embassy of Belarus in Slovenia |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе на III Канферэнцыі беларусаў свету прапанавала вылучаць для дыяспары тры асноўныя напрамкі дзейнасці: дапамогу беларусам унутры і за межамі краіны, захаванне беларускай культуры і ўмацаванне арганізацыйных структураў на выпадак палітычных зменаў&lt;ref name=&quot;kbs2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/followup_kbsIII.pdf |title=follow-up CBS final |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |format=PDF |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2024 года прадстаўнікі Народнай амбасады Беларусі ў Славеніі ўдзельнічалі ў працы па ўдакладненні для беларусаў працэдуры атрымання пашпарта замежніка ў Славеніі пасля спынення беларускіх консульскіх паслуг за мяжой. У краіне быў зафіксаваны першы выпадак выдачы такога дакумента беларускаму дзіцяці&lt;ref name=&quot;svaboda2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/32881349.html |title=Першы пашпарт замежніка выдалі беларусу ў Славеніі |publisher=Радыё Свабода |date=2024-03-28 |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2024 года правяла акцыю ''Camino for Belarus'' — 300-кіламетровую пілігрымку да [[Сант’яга-дэ-Кампастэла|Санцьяга-дэ-Кампастэла]] ў падтрымку беларускіх палітвязняў у межах кампаніі «Галасы праз межы»&lt;ref name=&quot;baj2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://baj.media/be/300-kilametra-u-padtrymku-palitvjaznja-piligrymka-aljaksandry-mamaevaj/ |title=300 кіламетраў у падтрымку палітвязняў: пілігрымка Аляксандры Мамаевай |publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў |date=2024-11-01 |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;racyjaCamino2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://racyja.com/by/hramadstva/camino-for-belarus-300-km-u-padtrymku-palitvjaznjau/ |title=Camino for Belarus — 300 км у падтрымку палітвязняў |publisher=Беларускае Радыё Рацыя |date=2024-10-20 |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

=== Зялёная эканоміка ===
У 2022—2023 гадах удзельнічала ў праекце ''Belarus’ Green Economy: Opportunities for Reform and Development'', які рэалізоўваў даследчы цэнтр CASE у супрацоўніцтве з эканамічнай камандай [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]]&lt;ref name=&quot;caseProject&quot;&gt;{{cite web |url=https://case-research.eu/project/belarus-green-economy-opportunities-for-reform-and-development/ |title=Belarus’ Green Economy: Opportunities for Reform and Development |publisher=CASE — Center for Social and Economic Research |access-date=2026-06-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе была пазначана як каардынатарка па зялёнай эканоміцы эканамічнай каманды Офіса Святланы Ціханоўскай&lt;ref name=&quot;euroradio2023&quot;&gt;{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/mamaeva-demokraticheskaya-evropeyskaya-zelenaya-belarus-nasha-nacionalnaya-ideya |title=Мамаева: демократическая европейская зеленая Беларусь — наша национальная идея |publisher=Еўрарадыё |date=2023-08-31 |access-date=2026-06-08 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greenConcept&quot;&gt;{{cite web |url=https://belarusgreeneconomy.eu/files/Belarus_Green_Economy_Concept-BEL.pdf |title=Канцэпцыя зялёнай эканомікі Беларусі |publisher=CASE |date=2023 |format=PDF |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greenFinance&quot;&gt;{{cite web |url=https://belarusgreeneconomy.eu/files/10.Green_Finance-BEL.pdf |title=Зялёныя фінансы |publisher=CASE |format=PDF |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;greenIndustry&quot;&gt;{{cite web |url=https://belarusgreeneconomy.eu/files/4.Green_Industry-RU.pdf |title=Зелёная промышленность |publisher=CASE |format=PDF |access-date=2026-06-08 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Спробы вербавання ===
Мамаева паведамляла, што з 2021 года атрымлівала паведамленні ад асоб, якіх яна звязвала з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|беларускім КДБ]]. Паводле яе слоў, ёй прапаноўвалі супрацоўніцтва ў абмен на бяспечнае вяртанне ў Беларусь. У 2024 годзе адна з такіх асоб, паводле Мамаевай, спрабавала ўвайсці ў давер пад выглядам кліента яхтавага бізнесу і цікавілася беларускімі дыяспарнымі ініцыятывамі&lt;ref name=&quot;viasna2025&quot; /&gt;.

Пасля прымусовай [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|пасадкі самалёта Ryanair у Мінску]] і затрымання [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] ў 2021 годзе Мамаева звярнулася ў славенскую паліцыю і падала дакументы на [[Міжнародная абарона|міжнародную абарону]]. У 2025 годзе пасля знікнення спікеркі Каардынацыйнай рады [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]] яна паўторна звярнулася да славенскіх праваахоўнікаў. Пасля гэтага мясцовая паліцыя правяла для яе інструктаж па бяспецы&lt;ref name=&quot;viasna2025&quot; /&gt;.

== Каардынацыйная рада ==
Мамаева з’яўляецца прадстаўніцай фракцыі «[[Еўрапейскі выбар]]» у Каардынацыйнай радзе і кіраўніцай яе Міжнароднай камісіі&lt;ref name=&quot;rada&quot;&gt;{{cite web |url=https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |title=Міжнародная камісія |publisher=Каардынацыйная рада |access-date=2026-06-08 |language=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915221011/https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |archive-date=15 верасня 2025 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Бюро [[Парламенцкая асамблея Рады Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] зацвердзіла яе старшынёй прадстаўнічай дэлегацыі беларускіх дэмакратычных сіл у ПАРЕ&lt;ref name=&quot;pace2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://pace.coe.int/files/34362/html |title=Doc. 16198 Add. 1 - Progress report |publisher=Парламенцкая асамблея Рады Еўропы |access-date=2026-06-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pace2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://pace.coe.int/en/files/35793/html |title=Doc. 16323 Add. 1 - Progress report |publisher=Парламенцкая асамблея Рады Еўропы |access-date=2026-06-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2025 года таксама брала ўдзел у дыскусіі [[Савет Еўропы|Рады Еўропы]], прысвечанай транснацыянальным рэпрэсіям супраць беларусаў у выгнанні&lt;ref name=&quot;coe2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/migration-and-refugees/-/congress-initiates-dialogue-on-local-solutions-to-transnational-repression-against-belarusians-in-exile |title=Congress initiates dialogue on local solutions to transnational repression against Belarusians in exile |publisher=Рада Еўропы |date=2025-11-17 |access-date=2026-06-08 |language=en}}&lt;/ref&gt;. У маі 2026 года ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду ад спісу «Еўрапейскі выбар»&lt;ref name=&quot;racyja2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://racyja.com/by/palityka/aljaksandra-mamaeva-ja-tolki-z-pjataha-razu-zmahla-prahalasavac/ |title=Аляксандра Мамаева: Я толькі з 5-га разу змагла прагаласаваць |publisher=Беларускае Радыё Рацыя |date=2026-05-19 |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

=== Вотум недаверу ад фракцыі ===
6 чэрвеня 2026 года фракцыя паведаміла пра вынясенне Мамаевай вотуму недаверу. У паведамленні фракцыі рашэнне тлумачылася «абгрунтаванымі перасцярогамі» ў інтарэсах бяспекі спісу і фракцыі&lt;ref name=&quot;belsat2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.belsat.eu/93672347/frakciya-evropejskij-vybor-votum-nedoveriya-mamaevoj |title=Избирательный список «Европейский выбор» выразил недоверие Мамаевой. Что говорят она сама и спикер КС? |publisher=Белсат |date=2026-06-06 |access-date=2026-06-08 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/128968.html |title=Фракция КС «Европейский выбор» вынесла вотум недоверия своей представительнице Мамаевой — она прокомментировала ситуацию |publisher=Zerkalo.io |date=2026-06-06 |access-date=2026-06-08 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Мамаева адхіліла абвінавачванні і заявіла, што ёй не прадставілі доказаў. Сярод прэтэнзій, паводле яе тлумачэнняў, былі сцвярджэнні пра нібыта перасылку ўнутранай перапіскі трэцім асобам, прысваенне вынікаў чужой працы і кансультацыі пра будучую працу Міжнароднай камісіі без належнага ўзгаднення. Мамаева заявіла, што не перадавала закрытую інфармацыю і што кансультацыі праводзіла ў межах сваіх паўнамоцтваў кіраўніцы Міжнароднай камісіі&lt;ref name=&quot;belsat2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nn2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/396974 |title=Дэлегатка КР Мамаева: Адно з абвінавачванняў, што я перасылала скрыншоты ўнутранай перапіскі спісу іншым асобам |publisher=Наша Ніва |date=2026-06-06 |access-date=2026-06-08 |language=be}}&lt;/ref&gt;.

Спікер Каардынацыйнай рады [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] заявіў, што ўнутраныя рашэнні фракцыі не пазбаўляюць Мамаеву мандата дэлегаткі Каардынацыйнай рады. Для пазбаўлення мандата, паводле яго, патрабуецца рашэнне самой Каардынацыйнай рады, а не асобнай фракцыі&lt;ref name=&quot;belsat2026&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{ВС}}
{{DEFAULTSORT:Мамаева, Аляксандра}}

[[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены фракцыі Еўрапейскі выбар]]
[[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]</text>
      <sha1>2mamsc3fe544ee2fpi2q1y62if3wma7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольга Васілеўна Шчасная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811732</id>
    <revision>
      <id>5209746</id>
      <parentid>5196909</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="qb5ri6crscxqg74u8ax0nvn5vqh8ffw" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}
'''Вольга Васілеўна Шчасная'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БЭ|6|||558}}&lt;/ref&gt; ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1967)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;.

Настаўніца сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]] (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31|archive-date=20 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320162045/https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг сыграла значную ролю ў выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Шчасная Вольга Васілеўна}}
[[Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі БССР]]</text>
      <sha1>qb5ri6crscxqg74u8ax0nvn5vqh8ffw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мустафа Ахматовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812226</id>
    <revision>
      <id>5209558</id>
      <parentid>5178030</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="oy2a3zqa6inh8o0jt0ff5iji9u0zlkb" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}

'''Мустафа Мурза Ахматовіч''' (1760 — 11 снежня 1812, [[Вільня]]) — ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татар]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. Шляхціч гербу {{нп5|Ахмат (герб)|Ахмат|pl|Achmat}}.&lt;ref name=&quot;ipsb&quot;&gt;{{cite web|author = Stanisław Kryczyński |url = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/mustafa-murza-achmatowicz-zm-1812-tatar-litewski-podpulkownik|title = Mustafa Murza Achmatowicz (zm. 1812) Tatar litewski, podpulkownik |publisher = Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date = 2026-08-10|language = pl }}&lt;/ref&gt;

За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]]. У 1786 годзе быў ратмістрам ў 4-ым палку пярэдняй варты Вялікага Княства Літоўскага, у 1794 годзе — падпалкоўнік у тым жа палку.&lt;ref name=&quot;ipsb&quot;/&gt; Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны Вільні 11 снежня 1812 года.

Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|татарскі кавалерыйскі полк]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ахматовіч Мустафа}}
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]]</text>
      <sha1>oy2a3zqa6inh8o0jt0ff5iji9u0zlkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209691</id>
      <parentid>5209558</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5209691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2351" sha1="5bjvqh4mlx1lyk8cee0btyjo2dkjd4a" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}

'''Мустафа Мурза Ахматовіч''' (1760 — 11 снежня 1812, [[Вільня]]) — ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татар]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. Шляхціч гербу {{нп5|Ахмат (герб)|Ахмат|pl|Achmat}}.&lt;ref name=&quot;ipsb&quot;&gt;{{cite web|author = Stanisław Kryczyński |url = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/mustafa-murza-achmatowicz-zm-1812-tatar-litewski-podpulkownik|title = Mustafa Murza Achmatowicz (zm. 1812) Tatar litewski, podpulkownik |publisher = Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date = 2026-08-10|language = pl }}&lt;/ref&gt;

За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]]. У 1786 годзе быў ратмістрам у 4-ым палку пярэдняй варты Вялікага Княства Літоўскага, у 1794 годзе — падпалкоўнік у тым жа палку.&lt;ref name=&quot;ipsb&quot;/&gt; Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны Вільні 11 снежня 1812 года.

Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|татарскі кавалерыйскі полк]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ахматовіч Мустафа}}
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]]</text>
      <sha1>5bjvqh4mlx1lyk8cee0btyjo2dkjd4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Паўлавіч Абламейка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814738</id>
    <revision>
      <id>5209489</id>
      <parentid>5200832</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16954" sha1="e2lu8gb59e73r0nqfu2vlajrbuntvx3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Абламейка}}
{{Іерарх
| ганаровы прэфікс     = 
| імя                  = Андрэй Абламейка
| ганаровы суфікс      = 
| арыгінал імя         = 
| імя пры нараджэнні   = Андрэй Паўлавіч Абламейка
| арыгінал імя пры нараджэнні = 
| выява                = 
| шырыня               = 
| апісанне выявы       = 

| тытул                = протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]]
| парадак              = 
| царква               = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]]
| абранне              = 
| інтранізацыя         = 
| перыядпачатак        = 
| перыядканец          = 2009
| папярэднік           = 
| пераемнік            = 

| тытул_2              = 
| царква_2             = 
| абшчына_2            = 
| абранне_2            = 
| інтранізацыя_2       = 
| перыядпачатак_2      = 
| перыядканец_2        = 
| папярэднік_2         = 
| пераемнік_2          = 

| тытул_3              = 
| царква_3             = 
| абшчына_3            = 
| абранне_3            = 
| інтранізацыя_3       = 
| перыядпачатак_3      = 
| перыядканец_3        = 
| папярэднік_3         = 
| пераемнік_3          = 

| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     = 
| дата смерці          = 
| месца смерці         = 
| пахаваны             = 
| бацька               = Павел Абламейка
| маці                 = Аліса Абламейка
| адукацыя             = 
| прыняцце манаства    = 
| сан                  = [[Святар]]
| дыякан               = май 1991
| святар               = снежань 1998
| хіратонія            = 
| дзеці                = Багдан, Альжбета, Анастасія
| узнагароды           = 
| Commons              = 
}}
'''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. 

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&amp;nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;&gt;{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&amp;nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (таварыства)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svjazep2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;.

=== Рэлігійная дзейнасць ===
У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot; /&gt;. 

З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot; /&gt;.

З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn2009&quot;&gt;{{cite web |url=http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=28637 |archive-date=15 верасня 2009 |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;.

Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svjazep2&quot;/&gt;.

У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. &lt;...&gt; [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.&lt;ref name=&quot;nn2005&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;}}

=== Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі ===
16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]&lt;ref name=&quot;nn2009&quot; /&gt;.

Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]&lt;ref name=&quot;svaboda2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год&lt;ref name=&quot;religare_prague&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}&lt;/ref&gt;.
== Сям'я ==
У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія&lt;ref name=&quot;svjazep1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn2009&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}}

{{Беларуская грэка-каталіцкая царква}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]]</text>
      <sha1>e2lu8gb59e73r0nqfu2vlajrbuntvx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Далеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814746</id>
    <revision>
      <id>5209674</id>
      <parentid>5200678</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8117" sha1="ayp4r20ye9dfls2wi1ngiylgxntzygw" xml:space="preserve">{{Шляхціч
| выява = [[File:Aleksander Dalewski.jpg|thumb|Аляксандр Далеўскі. Літаратурны музей Адама Міцкевіча, Варшава]]
}}'''Аляксандр Далеўскі''' (пол. ''Aleksander Dalewski,''  [[12 студзеня]] [[1827|1827,]] [[Kunkułka|Кункулка]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]] - [[14 красавіка]] [[1862|1862,]] [[Вільня]]) — удзельнік вызваленчага руху ў сярэдзіне ХІХ ст., адзін са ставаральнікаў [[Братні саюз літоўскай моладзі|Братняга саюза літоўскай моладзі]].&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 197-198.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Aleksander // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 394-395. &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Вучыўся ў віленскай павятовай школе, а потым (у 1844—46 гг.) у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|віленскай гімназіі]], да завяршэння і здачы адпаведнага кваліфікацыйнага экзамену некалькі гадоў выкладаў прыватна ў Вільні і ў [[Гродзенская губерня|Гарадзенскай губерні]], пасля чаго ранняй вясной 1849 г. вярнуўся ў Вільню. Яшчэ на школьнай лаве ён аказваў вялікі ўплыў на сваіх калег і моладзь сваім палкім патрыятызмам.  

У 1846 г. разам з братам Францішкам стварыў [[Братні саюз літоўскай моладзі]], які набыў даволі шырокае распаўсюджанне сярод школьнай, рамесніцкай і рабочай моладзі ў Вільні, [[Ліда|Лідзе]], [[Навагрудак|Навагрудку]] і асабліва ў [[Мінск|Мінску]].  

Абодва браты жылі ў Вільні, на вуліцы Бокшта, здымаючы невялікі пакой у пісьменніка [[Ігнат Ходзька|Ігната Ходзькі]]. Зараблялі на жыццё ўрокамі, навучаючы дзяцей  Снядэцкіх, Шчыт і інш. 

«Змова братоў Далеўскіх» ставіла сваёй мэтай служэнне радзіме пад лозунгам працы над духоўным адраджэннем нацыі, а таксама імкненне да незалежнасці «праз працу, праўду і справядлівасць». Далеўскія стваралі арганізацыю, трымаючыся строгай канспірацыі, члены ўрачыста прыводзіліся да прысягі. Пасля заснавання арганізацыя на працягу двух гадоў займалася ўмацаваннем сваіх унутраных сіл і ідэйнай сталасцю, пашырала колькасць членаў, мела намер узняць паўстанне.  Выкрытая ў выніку слабасці і паказанняў аднаго са змоўшчыкаў (Антонія Янкоўскага), яна пацягнула за сабой шматлікія ахвяры і працэсы. Далеўскі быў арыштаваны ў ноч з 11 на 12 красавіка 1849 г.; зняволены ў дамініканскім кляштары, чакаў там разам з братам і многімі іншымі завяршэння працэсу перад ваенным судом. 

Паводле прысуду гэтага суда, зацверджанага 19 лістапада 1850 г., быў асуджаны на 10 гадоў катаргі ў Сібіры. Пакуты этапнай дарогі, а потым катаргі, якую адбываў у [[Нерчынск|Нерчынску]], дзяліў, дзякуючы задаволенай просьбе, са сваім братам. Пасля вызвалення з катаргі (жнівень 1856 г.) абодва браты пасяліліся ў [[Іркуцк|Іркуцку]], дзе іх дом стаў цэнтрам духоўнага жыцця выгнаннікаў. Абсталявалі сабе дамок, у які прынялі таксама члена саюза Цэзарыя Макжэцкага, які захварэў падчас следства на псіхічную хваробу, і [[Фларыян Даноўскі|Фларыяна Даноўскага]]. 

Нарэшце, паводле амністыі, Аляксандр Далеўскі у 1858 г. вярнуўся на радзіму. Вяртаючыся, Аляксандр Далеўскі спыняўся ў Казані, Маскве, Санкт-Пецярбургу. Тут ён сустрэўся з [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]]. Пасяліўся ў Вільні і тут, дзякуючы набытым шляхам самаадукацыі ведам у галіне тэхнікі, працаваў пры будаўніцтве [[Варшаўска-пецярбургская чыгунка|варшаўска-пецярбургскай чыгункі]], асабліва пры будаўніцтве чыгуначнага моста праз [[Вілія|Вілію]] ў Сантоцы (пры вусці Жэймены). Не зламаны духам ён і далей вёў нацыянальна-асветніцкую дзейнасць сярод моладзі і, атулены арэолам пакутніцтва, акружаны ўсеагульнай павагай, памёр у Вільні 14 красавіка 1862 г. Яго пахаванне на [[Росы|могілках Росы]] стала патрыятычнай маніфестацыяй віленскай моладзі, якая на яго магіле за сабраныя сродкі паставіла надмагільны камень з адпаведным надпісам.
[[Файл:Aleksandro_Dalevskio_kapas.jpg|міні|307x307пкс| Магіла Аляксандра Далеўскага на могілках Роса]]

== Сям'я ==
Бацька Аляксандра, Дамінік Антоні Далеўскі, быў жанаты двойчы. Дачкой Дамініка ад першага шлюбу была [[Апалонія Серакоўская|Апалонія Далеўская]], пазней жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] .

Аляксандр Далеўскі быў сынам Дамініка Антонія і яго другой жонкі, Дамінікі, народжанай Наркевіч. Ён быў адным з іх васьмі дзяцей. Яго браты і сёстры ад гэтага шлюбу:

* [[Францішак Далеўскі|Францішак]] (1825–1904)
* Тэкля, пазнейшая жонка Людвіка Еніке (1818–1903)
* [[Канстанцін Далеўскі|Канстанцін]] (1835–1871)
* [[Цітус Далеўскі|Цітус]] (1841–1864)
* Сюзана
* [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыя]] (1845–1900)
* Юзаф
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Аляксандр}}

[[Катэгорыя:Далеўскія]]</text>
      <sha1>ayp4r20ye9dfls2wi1ngiylgxntzygw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Далеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814749</id>
    <revision>
      <id>5209687</id>
      <parentid>5200644</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5209687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7384" sha1="cbw4sxltzw4rk32fxhs63zymtjjnlh8" xml:space="preserve">{{Шляхціч
| выява = [[File:Konstanty Dalewski.jpg|thumb|Канстанцін Далеўскі. Музей літаратуры Адама Міцкевіча, Варшава]]
}}'''Канстанцін Далеўскі''' ([[1837]], [[Kunkułka|Кункулка]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] - расстраляны [[27 мая]] [[1871|1871 г.]] у [[Парыж|Парыжы]] ) — ўдзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] , эмігрант.&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Konstanty // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 394-395.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 198.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Пасля завяршэння [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназічнай навукі ў Вільні]] паехаў на ўніверсітэцкую вучобу ў [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскву]], аднак у сувязі з узнятай якраз тады сялянскай справай і неабходнасцю вылучэння сялянскіх зямель змяніў намер, атрымаў адукацыю ў галіне землямернай справы, перакананы, што на гэтай ніве здолее аказаць найбольшыя паслугі краю. 

Так, у сакавіку 1862 г., у часы правядзеных тады рэформаў, ён распачаў прафесійна-грамадскую працу землямера ў справе вымярэння сялянскіх зямель пры так званым «пасярэдніку» ў [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскім павеце]] і атрымаў на гэтай пасадзе ўсеагульнае прызнанне і давер. 

Выбух паўстання перарваў гэтую ціхую, але надзвычай карысную працу ля падставаў. Далеўскі прыняў удзел у узброеным руху, ваяваў пад камандаваннем [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] ў бітве пад [[Біржы|Біржамі]], пасля якой апынуўся ў атрадзе Ляскоўскага, арганізаваным з рассеяных на [[Жамойць|Жамойці]] сіл Серакоўскага. Пазней ваяваў пад кіраўніцтвам ксяндза [[Антанас Мацкявічус|Мацкявічуса]], а нарэшце, пасля яго затрымання, сам быў вымушаны кіраваць невялікім атрадам, які застаўся без камандзіра. Цяжка паранены, перадаў камандаванне Руткоўскаму і ўцёк за мяжу яшчэ ў 1864 г., аднак вяртаўся некалькі разоў, каб дапамагчы іншым уцячы. Паехаў за мяжу ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]] і тут, у [[Санкт-Гален|Санкт-Галене]], знайшоў занятак для сябе і некалькіх былых паўстанцаў на фабрыцы жалезных вырабаў. 

Калі быт таварышаў быў ужо забяспечаны, ён паехаў у Парыж і атрымаў працу ў кнігарні [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслава Міцкевіча]], дзе працаваў ужо да смерці. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]], у час аблогі Парыжа, запісаўся ў 6-ты батальён нацыянальнай гвардыі і за старанным выкананнем службовых абавязкаў заслужыў прызнанне начальства і калегаў. У грамадзянскай вайне падчас улады [[Парыжская камуна|камуны]] ўдзелу не браў. Нягледзячы на гэта, з-за фальшывага даносу, што з дома, дзе месцілася кнігарня, быў зроблены стрэл па войску, якое ўваходзіла, ён быў пастаўлены перад ваенным трыбуналам разам з нейкім Вернiцкім, якому даў прытулак у сваім пакойчыку, і быў расстраляны ў [[Люксембургскі сад|Люксембургскім садзе]] 27 мая 1871 г. 

Паводле характарыстыкі сучаснікаў, гэта быў чалавек справядлівы, бясстрашны, сумленны працаўнік усюды, куды б яго ні закінуў лёс. Быў ціхі, замкнёны ў сабе, гатовы дапамагчы тым, хто мае патрэбу.

Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (секцыя II-5-3/4/5).

== Сям'я ==
Бацька Канстанціна, Дамінік Антоні Далеўскі, быў жанаты двойчы. Дачкой Дамініка ад першага шлюбу была [[Апалонія Серакоўская|Апалонія Далеўская]], пазней жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] .

Канстанцін Далеўскі быў сынам Дамініка і яго другой жонкі, Дамінікі, народжанай Наркевіч. Ён быў адным з іх васьмі дзяцей. Яго браты і сёстры ад гэтага шлюбу:
[[Файл:Grób_Dalewskich.jpg|міні|250x250пкс| Магіла Францішка, Канстанціна і Ксаверыі Далеўскіх на Павонзкаўскіх могілках]]

* [[Францішак Далеўскі|Францішак]] (1825–1904)
* [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандр]] (1827–1862)
* Тэкля (1838–?), пазнейшая жонка Людвіка Еніке (1818–1903)
* [[Цітус Далеўскі|Цітус]] (1841–1864)
* Сюзана
* [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыя]] (1845–1900) 
* Юзаф.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Далеўскі Канстанцін}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1871 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1837 годзе]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]</text>
      <sha1>cbw4sxltzw4rk32fxhs63zymtjjnlh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209742</id>
      <parentid>5209687</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6977" sha1="l6v4taxlg7aeh71q0cbdc3jcfbv2vx9" xml:space="preserve">{{Шляхціч}}

'''Канстанцін Далеўскі''' ([[1837]], [[Kunkułka|Кункулка]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] — расстраляны [[27 мая]] [[1871|1871 г.]] у [[Парыж]]ы) — ўдзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], эмігрант.&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Konstanty // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 394—395.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 198.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Пасля завяршэння [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназічнай навукі ў Вільні]] паехаў на ўніверсітэцкую вучобу ў [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскву]], аднак у сувязі з узнятай якраз тады сялянскай справай і неабходнасцю вылучэння сялянскіх зямель змяніў намер, атрымаў адукацыю ў галіне землямернай справы, перакананы, што на гэтай ніве здолее аказаць найбольшыя паслугі краю.

Так, у сакавіку 1862 г., у часы правядзеных тады рэформаў, ён распачаў прафесійна-грамадскую працу землямера ў справе вымярэння сялянскіх зямель пры так званым «пасярэдніку» ў [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскім павеце]] і атрымаў на гэтай пасадзе ўсеагульнае прызнанне і давер.

Выбух паўстання перарваў гэтую ціхую, але надзвычай карысную працу ля падставаў. Далеўскі прыняў удзел у узброеным руху, ваяваў пад камандаваннем [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] ў бітве пад [[Біржы|Біржамі]], пасля якой апынуўся ў атрадзе Ляскоўскага, арганізаваным з рассеяных на [[Жамойць|Жамойці]] сіл Серакоўскага. Пазней ваяваў пад кіраўніцтвам ксяндза [[Антанас Мацкявічус|Мацкявічуса]], а нарэшце, пасля яго затрымання, сам быў вымушаны кіраваць невялікім атрадам, які застаўся без камандзіра. Цяжка паранены, перадаў камандаванне Руткоўскаму і ўцёк за мяжу яшчэ ў 1864 г., аднак вяртаўся некалькі разоў, каб дапамагчы іншым уцячы. Паехаў за мяжу ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]] і тут, у [[Санкт-Гален]]е, знайшоў занятак для сябе і некалькіх былых паўстанцаў на фабрыцы жалезных вырабаў.

Калі быт таварышаў быў ужо забяспечаны, ён паехаў у Парыж і атрымаў працу ў кнігарні [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслава Міцкевіча]], дзе працаваў ужо да смерці. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]], у час аблогі Парыжа, запісаўся ў 6-ты батальён нацыянальнай гвардыі і за старанным выкананнем службовых абавязкаў заслужыў прызнанне начальства і калегаў. У грамадзянскай вайне падчас улады [[Парыжская камуна|камуны]] ўдзелу не браў. Нягледзячы на гэта, з-за фальшывага даносу, што з дома, дзе месцілася кнігарня, быў зроблены стрэл па войску, якое ўваходзіла, ён быў пастаўлены перад ваенным трыбуналам разам з нейкім Вернiцкім, якому даў прытулак у сваім пакойчыку, і быў расстраляны ў [[Люксембургскі сад|Люксембургскім садзе]] 27 мая 1871 г.

Паводле характарыстыкі сучаснікаў, гэта быў чалавек справядлівы, бясстрашны, сумленны працаўнік усюды, куды б яго ні закінуў лёс. Быў ціхі, замкнёны ў сабе, гатовы дапамагчы тым, хто мае патрэбу.

Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (секцыя II-5-3/4/5).

== Сям’я ==
Бацька Канстанціна, Дамінік Антоні Далеўскі, быў жанаты двойчы. Дачкой Дамініка ад першага шлюбу была [[Апалонія Серакоўская|Апалонія Далеўская]], пазней жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] .

Канстанцін Далеўскі быў сынам Дамініка і яго другой жонкі, Дамінікі, народжанай Наркевіч. Ён быў адным з іх васьмі дзяцей. Яго браты і сёстры ад гэтага шлюбу:
[[Файл:Grób_Dalewskich.jpg|міні|250x250пкс| Магіла Францішка, Канстанціна і Ксаверыі Далеўскіх на Павонзкаўскіх могілках]]

* [[Францішак Далеўскі|Францішак]] (1825—1904)
* [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандр]] (1827—1862)
* Тэкля (1838-?), пазнейшая жонка Людвіка Еніке (1818—1903)
* [[Цітус Далеўскі|Цітус]] (1841—1864)
* Сюзана
* [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыя]] (1845—1900)
* Юзаф.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Далеўскі Канстанцін}}
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]</text>
      <sha1>l6v4taxlg7aeh71q0cbdc3jcfbv2vx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ксаверыя Далеўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814758</id>
    <revision>
      <id>5209761</id>
      <parentid>5200658</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="8znnjl1y9p3fl5vuvaww50wmi508j6g" xml:space="preserve">{{Шляхціч}}'''Ксаверыя Далеўская''' (пол. ''Ksawera Dalewska''''',''' [[13 мая]] [[1845|1845,]] [[Kunkułka|Кункулка]]  [[Powiat lidzki (gubernia wileńska)|Лідскага павета  -]] [[29 ліпеня]] [[1900|1900,]] [[Варшава]]) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], сасланая ў Сібір.&lt;ref&gt;Dalewska Ksawera // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 394.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Вучылася спачатку ў Шляхецкім інстытуце, а потым на тайных курсах, якія вялі такія прафесары, як [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля]], [[Міхал Беркман|Беркман]], [[Станіслаў Манюшка|Манюшка]], [[Адам Шэмеш|Шэмеш]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі]]. Выхаваная на традыцыях дзеда Антонія Наркевіча, жаўнера [[Вайна 1812 года|напалеонаўскіх часоў]], дзядзькі Антонія Наркевіча, які загінуў у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1831 г.]], а таксама старэйшых братоў, [[Францішак Далеўскі|Францішка]] і [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандра]], сасланых у 1850 г. на катаргу за так званую [[Братні саюз літоўскай моладзі|«змову братоў Далеўскіх»]]. 

Пасля вяртання брата Францішка з [[Сібір|Сібіры]], калі той стаў на чале [[Літоўскі цэнтральны камітэт|Літоўскага цэнтральнага камітэта]], а потым Аддзела, які кіраваў правінцыямі Літвы, працавала пры баку брата як яго сакратарка аж да арышту Францішка, г.зн. да 21 чэрвеня 1863 г. Дзякуючы дробнай будове цела і дзіцячаму выгляду яна была накіроўвана [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадам]] туды, дзе трэба было асабліва ўсыпіць пільнасць расійскіх уладаў. Сасланая ў кастрычніку 1863 г. разам з маці і сёстрамі Зузанай і Юзэфай на высылку ў [[Кунгур]] ў Сібіры,  апекавалася разам з сям'ёй паўстанцамі і катаржнікамі, даглядала хворых на [[тыф]], шыла цёплае адзенне. У верасні 1866 г. сасланая ў [[Самара|Самару]], у кастрычніку 1867 г. пасялілася ў Варшаве і тут навучала музыцы і польскай мове, потым вяла тайны пансіён разам з сястрой [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй Серакоўскай]], а таксама перакладала з англійскай мовы многія раманы для «[[Tygodnik Ilustrowany|Tygodnika Ilustrowanego]]». Памерла ў Варшаве 29 ліпеня 1900 г. Пакінула чарнавікі лістоў з выгнання, у якіх узгадвае пра многіх паўстанцаў і падзеі. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках у Варшаве]] (секцыя II-5-3/4/5).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Далеўская Ксаверыя}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1845 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]]</text>
      <sha1>8znnjl1y9p3fl5vuvaww50wmi508j6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209763</id>
      <parentid>5209761</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4746" sha1="h9cdiasaeudz4i2yrm0ojh9bjzcqgo8" xml:space="preserve">{{Шляхціч
| выява = [[File:Ksawera Dalewska.jpg|thumb|Ксаверыя Далеўская. Музей літаратуры Адама Міцкевіча, Варшава.]]
}}'''Ксаверыя Далеўская''' (пол. ''Ksawera Dalewska''''',''' [[13 мая]] [[1845|1845,]] [[Kunkułka|Кункулка]]  [[Powiat lidzki (gubernia wileńska)|Лідскага павета  -]] [[29 ліпеня]] [[1900|1900,]] [[Варшава]]) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], сасланая ў Сібір.&lt;ref&gt;Dalewska Ksawera // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 394.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Вучылася спачатку ў Шляхецкім інстытуце, а потым на тайных курсах, якія вялі такія прафесары, як [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля]], [[Міхал Беркман|Беркман]], [[Станіслаў Манюшка|Манюшка]], [[Адам Шэмеш|Шэмеш]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі]]. Выхаваная на традыцыях дзеда Антонія Наркевіча, жаўнера [[Вайна 1812 года|напалеонаўскіх часоў]], дзядзькі Антонія Наркевіча, які загінуў у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1831 г.]], а таксама старэйшых братоў, [[Францішак Далеўскі|Францішка]] і [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандра]], сасланых у 1850 г. на катаргу за так званую [[Братні саюз літоўскай моладзі|«змову братоў Далеўскіх»]]. 

Пасля вяртання брата Францішка з [[Сібір|Сібіры]], калі той стаў на чале [[Літоўскі цэнтральны камітэт|Літоўскага цэнтральнага камітэта]], а потым Аддзела, які кіраваў правінцыямі Літвы, працавала пры баку брата як яго сакратарка аж да арышту Францішка, г.зн. да 21 чэрвеня 1863 г. Дзякуючы дробнай будове цела і дзіцячаму выгляду яна была накіроўвана [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадам]] туды, дзе трэба было асабліва ўсыпіць пільнасць расійскіх уладаў. Сасланая ў кастрычніку 1863 г. разам з маці і сёстрамі Зузанай і Юзэфай на высылку ў [[Кунгур]] ў Сібіры,  апекавалася разам з сям'ёй паўстанцамі і катаржнікамі, даглядала хворых на [[тыф]], шыла цёплае адзенне. У верасні 1866 г. сасланая ў [[Самара|Самару]], у кастрычніку 1867 г. пасялілася ў Варшаве і тут навучала музыцы і польскай мове, потым вяла тайны пансіён разам з сястрой [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй Серакоўскай]], а таксама перакладала з англійскай мовы многія раманы для «[[Tygodnik Ilustrowany|Tygodnika Ilustrowanego]]». Памерла ў Варшаве 29 ліпеня 1900 г. Пакінула чарнавікі лістоў з выгнання, у якіх узгадвае пра многіх паўстанцаў і падзеі. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках у Варшаве]] (секцыя II-5-3/4/5).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Далеўская Ксаверыя}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1845 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Далеўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]]</text>
      <sha1>h9cdiasaeudz4i2yrm0ojh9bjzcqgo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баляслаў Длускі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814797</id>
    <revision>
      <id>5209750</id>
      <parentid>5201028</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14081" sha1="i5hum5kp2ypnlgu2k1m5jksyk40d3nc" xml:space="preserve">{{Шляхціч}}
'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''Ябланоўскі''' ({{lang-pl|Bolesław Roman Dłuski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 167.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 258.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Kościałkowski Stanisław''. Dłuski Bolesław Roman // Polski Słownik Biograficzny. T. V. S. 187.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Сын Францішка і Караліны з Галоўняў.

Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана.

Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Санкт-Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах.

Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне.

Летам 1862 года ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]]. У снежні 1862 года ўдзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве адносна прыналежнасці [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкага павета]].

З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у [[Ковенская губерня|Ковенскую губерню]] і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок [[Панявеж|Панявежа]], дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада.

Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы.

У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі.

Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Разбіў лагер каля Стэмпляў, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага.

На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расійцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі.

Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе .

Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]].

19 кастрычніка 1863 года Каліноўскі прызначыў свайго сябру і паплечніка па Літоўскім камітэце Длускага ваенным камісарам Літвы і Беларусі за мяжою з правам распараджацца замежным грашовым фондам віленскага паўстанцкага цэнтра.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 198.&lt;/ref&gt;

4 снежня 1863 г. Каліноўскі пасылае Длускаму за мяжу ліст з просьбай распрацаваць ваенныя статуты і арганізаваць ваенную школу.&lt;ref&gt;''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 199.&lt;/ref&gt;

У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка.

Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж]]ы, дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з [[Жамойць|Жамойці]] (Антанінай Леванеўскай).

У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. Ізыдора Капернiцкага гравюры антрапалагічнага зместу, для Максіміляна Навіцкага — іхтыялагічнага). Выпусціў атлас і ілюстрацыйныя табліцы “Выявы ласосевых рыб у польскай і еўрапейскай навуковай кнізе XVIII і XIX стагоддзяў” (Wizerunki ryb łososiowatych w polskiej i europejskiej książce naukowej XVIII i XIX wieku).

Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару Адрыяну Баранецкаму, пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г.

Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за Мікалаем Рудніцкім, прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым.

Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы [[Генрык Букоўскі|Генрыку Букоўскаму]] апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці»

Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з [[Эльблёнг|Эльблонга]] на [[Грунвальдская бітва (карціна)|карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Длускі Баляслаў}}
[[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]</text>
      <sha1>i5hum5kp2ypnlgu2k1m5jksyk40d3nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Ігнатавіч Залескі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814987</id>
    <revision>
      <id>5209315</id>
      <parentid>5209175</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13224" sha1="ex61oipe5tuvizfwdtct1tiyn4cwa5q" xml:space="preserve">{{Мастак|дата нараджэння=[[9 лютага]] [[1824]]}}

'''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Antoni Zaleski'', [[15 лютага|9 лютага]] [[1824]], [[Варшава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://metryki.genealodzy.pl/|title=Metryki - Skanoteka - Baza skanów akt metrykalnych|first=Genealodzy PL|last=Genealogia|website=metryki.genealodzy.pl|access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; — [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) — мастак, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 513.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 399.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
З заможных дваран [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]]. Сын Ігната і графіні Канстанцыі з Забэлаў.

Адукацыю атрымаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Варшава|Варшаве]], жывапісу вучыўся ў [[Вена|Вене]] і [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. Падарожнічаў. З 1847 года на радзіме. Пасяліўся ў маёнтку [[Кашчукішкі]] ў 1847 годзе. Непадалёк, у маёнтку Зубішкі, жыў яго брат Ігнат.

Яго адкрыў у 1840-я гады [[Ян Казімір Вільчынскі]], які выдаваў у Парыжы «[[Альбом Віленскі|Віленскі альбом, або зборнік гравюр, літаграфій і храмалітаграфій, прысвечаны выключна айчынным прадметам…» (''Album de Vilna'').]] Тут з’явіліся гістарычныя сцэны аўтарства Залескага, напрыклад «У’езд ваяводы Антона Храпавіцкага на Віцебскае ваяводства» (серыя I, сшытак 3) ці ілюстрацыі да «Мемуараў» [[Ян Хрызастом Пасак|Яна Хрызастома Паска]] (серыя II, сшыткі 3, 4, 5, 6). Апошнія, выдадзеныя ў 1849 годзе, сустрэлі захопленыя водгукі [[Міхал Грабоўскі|Міхала Грабоўскага]] і [[Юзаф Крашэўскі|ЮзафаКрашэўскага]]. Абодва высока ацанілі талент Залескага і яго манеру маляваньня, якая прамаўляла да тагачасных чытачоў, аднак таксама падкрэслівалі, што гэта рысавальнік зусім невядомы. Крашэўскі ў фельетонным «Лісце з вёскі» 1849 года захапляўся ад імя шляхецкага брацтва сцэнамі з Паска, наракаючы, што Антон Залескі занадта мала вядомы.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rcin.org.pl/dlibra/publication/275490/edition/239106?language=en|title=„Z bród żydowskich ma być strzecha…” Wokół pierwszej ilustrowanej edycji „Pani Twardowskiej” Adama Mickiewicza z rycinami Antoniego Zaleskiego Creator:|author=Zarych, Elżbieta|website=WIEK XIX. ROCZNIK TOWARZYSTWA LITERACKIEGO IM. ADAMA MICKIEWICZA ROK XV (LVII) 2022|date=2022|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

Працаваў як мастак-графік, ілюстраваў творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тэафіл Ленартовіч|Тэафіла Ленартовіча]], [[Антоні Мальчэўскі|Антонія Мальчэўскага]], [[Ігнат Ходзька|Ігната Ходзькі]] і інш. Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]].

[[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]], падарожнічаючы ў 1857 годзе па рацэ [[Вілія|Віллі]], наведаў у той час Антона Залескага, які жыў у маёнту свайго брата Зубішках:&lt;blockquote&gt;Інтэр’ер дома ў Зубішках — сапраўдная майстэрня мастака. Алейныя жанравыя карціны, найчасцей уласнай работы, упрыгожваюць сцены залы. Кардоны, папкі, альбомы, алоўкі і пачатыя, але недаробленыя працы, што так цудоўна напаўняюць яго вольныя хвіліны, ён заўсёды мае пад рукой. Мастак, вядомы ў краі і за яго межамі, аўтар цудоўнай нацыянальнай кампазіцыі і вядомых усім у Віленскім альбоме малюнкаў да «Успамінаў» Паска, няспынна шліфуе свой прыгожы талент, заўсёды малюючы нацыянальныя сцэны. Ён паказваў мне малюнкі ўласнай кампазіцыі, падрыхтаваныя да «Канрада Валенрода», да «Гражыны», да «Майстра Твардоўскага». Ён падрыхтаваў і выслаў у Познань Жупанскаму для гравіравання малюнкі да «Марыі» Мальчэўскага і да паэмы Ленартовіча. Я прапанаваў пану Залескаму зрабіць для карты майго цяперашняга падарожжа па Віліі дзве вінеты: адну, што паказвае народную легенду пра пачатак Віліі, другую — яе зліццё з Нёманам. Пан Залескі прыняў маю прапанову, і неўзабаве нарадзілася Вульянна, што плача над скамянелым каханкам. Другую, гэтак жа прыгожа скампанаваную вінету, ён прыслаў мне пазней.&lt;ref&gt;[https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=5184 ''Tyszkiewicz Konstanty.'' Wilija i jej brzegi pod względem hydrograficznym, historycznym, archeologicznym i etnograficznym. Wydanie illustrowane. Dzieło pośmiertne. Drezno: Drukiem i nakładem J. I. Kraszewskiego, 1871. S. 246—247.]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Да паўстання валодаў маёнткам Кашчукішкі Троцкага павета. У 1862 прыхільнік «чырвоных», увайшоў у [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскі правінцыяльны камітэт]], дзе разам з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] рыхтаваў паўстанне. 26 студзеня 1863 арыштаваны і «за злачынныя намеры ў цяперашнім польскім мецяжы» высланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]]. Яго маёмасць на падставе распараджэння віленскага губернатара падлягала секвестру.&lt;ref&gt;''Матвейчык Дзмітрый''. Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі). Мінск 2016, с. 231.&lt;/ref&gt;

Пасля хадайніцтваў [[Гедэон Заштаўт|Гедэона Заштаўта]] 6 лютага 1865 года секвестр быў зняты. Лёсам Антонія Залескага апекавалася графіня Соф’я Мастоўская з Вільні, якая 12 лютага 1867 года прасіла віленскага генерал-губернатара паспрыяць яго вяртанню. 17 мая 1867 года царскім указам Залескаму дазволілі вярнуцца, месяц правесці ў Вільні, каб уладзіць свае справы, і выехаць у Каралеўства Польскае.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturairmenas.lt/atmintis/vida-girininkiene-dailininkas-antanas-zaleskis-ir-jo-aplinka|title=Vida Girininkienė. Dailininkas Antanas Zaleskis ir jo aplinka|first=Robertas|last=Bernotas|website=literaturairmenas.lt|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

З 1869 года пасяліўся з сям’ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе працаваў валанцёрам у [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]], каталагізуючы гравюры. Залескі падараваў Ягелонскай бібліятэцы рукапіс бацькі — два тамы «Мемуараў» Міхала Залескага, войскага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а таксама чатыры тамы дакументаў часоў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Падчас знаходжання ў Кракаве быў таксама сакратаром Таварыства прыгожых мастацтваў і вандраваў па гарах; выдаў адзін з першых рэпартажаў (які сам жа і ілюстраваў) з вандроўкі па [[Татры|Татрах]], друкаваўся на старонках часопіса «Wieniec» (1872). З прычыны здароўя дачкі сям’я ў 1873 годзе пераехала ў Фларэнцыю. Там ён і памёр.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Wjazd wojewody Antoniego Chrapowickiego na województwo witebskie w 1671 roku.jpg|Заезд ваяводы Антонія Храпавіцкага на віцебскае ваяводства ў 1671 годзе (з &quot;Альбома Віленскага&quot;).
Файл:Konrad Wallenrod 1864.jpg|Вокладка да &quot;Конрада Валенрода&quot; Адама Міцкевіча, Познань, 1864
Файл:Grażyna powieść litewska 1864.jpg|Вокладка да &quot;Гражыны&quot; Адама Міцкевіча, 1864
Файл:Pasek w Wilnie broni swej gospody od napadu mieszczan. Ilustracja do „Pamiętników”.jpg|Пасак у Вільні абараняецца ад нападу мяшчанаў (з &quot;Альбому Віленскага&quot;)
Файл:Okładka - Pasek piszący swe pamiętniki.jpg|Вокладка &quot;Успамінаў&quot; Паска (&quot;з Альбому Віленскага&quot;)
Файл:Wieczór sejmikowy u pana Rudominy. Ilustracja do „Pamiętników Kwestarza”.jpg|Сеймікавы вечар у пана Рудаміны (з ілюстрацый да &quot;Запісак квестара&quot; Ігната Ходзькі)
&lt;/gallery&gt;

== Кніжныя выданні з ілюстрацыямі Антонія Залескага ==

* [https://polona.pl/preview/b0fbde29-5482-41a5-ac44-2e0b71ee25ef Lenartowicz Teofil. Zachwycenie i Błogosławiona. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1861.]
* [https://polona.pl/preview/9375be5c-0ce1-4d9c-8c63-effe8fd6787c Mickiewicz Adam. Pani Twardowska: ballada. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1863.]
* [https://polona.pl/preview/a40bc72c-5af9-41d8-8420-f484ca1a78a2 Mickiewicz Adam. Grażyna: powieść litewska. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1864]
* [https://polona.pl/preview/b0e33dd1-8d2a-4e35-8488-453ed5faa178 Mickiewicz Adam. Konrad Wallenrod. Poznań: J. K. Żupański, 1864.]
* [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58360189.texteImage Mickiewicz Adam. Conrad Wallenrod: légende historique d’après les chroniques de Lithuanie et de Prusse. Paris: Libraire du Luxembourg, 1866.]
* [https://polona.pl/preview/437934c3-a94e-48a3-95d4-aa07b89c420d Malczewski Antoni. Marja : powieść ukraińska. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1867.]
* [https://bibliotekacyfrowa.ujk.edu.pl/dlibra/doccontent?id=296 Laskarys Jerzy. Pamiątki starego szlachcica. Warszawa: nakł. Maurycego Orgelbranda, 1883.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}}

{{DEFAULTSORT: Zaleski Antoni}}
[[Катэгорыя:Мастакі Літвы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]</text>
      <sha1>ex61oipe5tuvizfwdtct1tiyn4cwa5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209317</id>
      <parentid>5209315</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13223" sha1="2ypgcvz44v7t2tsseiexuktbiaes3ib" xml:space="preserve">{{Мастак|дата нараджэння=[[9 лютага]] [[1824]]}}

'''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Antoni Zaleski'', [[15 лютага|9 лютага]] [[1824]], [[Варшава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://metryki.genealodzy.pl/|title=Metryki - Skanoteka - Baza skanów akt metrykalnych|first=Genealodzy PL|last=Genealogia|website=metryki.genealodzy.pl|access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; — [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) — мастак, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 513.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 399.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
З заможных дваран [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]]. Сын Ігната і графіні Канстанцыі з Забэлаў.

Адукацыю атрымаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Варшава|Варшаве]], жывапісу вучыўся ў [[Вена|Вене]] і [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. Падарожнічаў. З 1847 года на радзіме. Пасяліўся ў маёнтку [[Кашчукішкі]] ў 1847 годзе. Непадалёк, у маёнтку Зубішкі, жыў яго брат Ігнат.

Яго адкрыў у 1840-я гады [[Ян Казімір Вільчынскі]], які выдаваў у Парыжы «[[Альбом Віленскі|Віленскі альбом, або зборнік гравюр, літаграфій і храмалітаграфій, прысвечаны выключна айчынным прадметам…» (''Album de Vilna'').]] Тут з’явіліся гістарычныя сцэны аўтарства Залескага, напрыклад «Заезд ваяводы Антона Храпавіцкага на Віцебскае ваяводства» (серыя I, сшытак 3) ці ілюстрацыі да «Мемуараў» [[Ян Хрызастом Пасак|Яна Хрызастома Паска]] (серыя II, сшыткі 3, 4, 5, 6). Апошнія, выдадзеныя ў 1849 годзе, сустрэлі захопленыя водгукі [[Міхал Грабоўскі|Міхала Грабоўскага]] і [[Юзаф Крашэўскі|ЮзафаКрашэўскага]]. Абодва высока ацанілі талент Залескага і яго манеру маляваньня, якая прамаўляла да тагачасных чытачоў, аднак таксама падкрэслівалі, што гэта рысавальнік зусім невядомы. Крашэўскі ў фельетонным «Лісце з вёскі» 1849 года захапляўся ад імя шляхецкага брацтва сцэнамі з Паска, наракаючы, што Антон Залескі занадта мала вядомы.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rcin.org.pl/dlibra/publication/275490/edition/239106?language=en|title=„Z bród żydowskich ma być strzecha…” Wokół pierwszej ilustrowanej edycji „Pani Twardowskiej” Adama Mickiewicza z rycinami Antoniego Zaleskiego Creator:|author=Zarych, Elżbieta|website=WIEK XIX. ROCZNIK TOWARZYSTWA LITERACKIEGO IM. ADAMA MICKIEWICZA ROK XV (LVII) 2022|date=2022|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

Працаваў як мастак-графік, ілюстраваў творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тэафіл Ленартовіч|Тэафіла Ленартовіча]], [[Антоні Мальчэўскі|Антонія Мальчэўскага]], [[Ігнат Ходзька|Ігната Ходзькі]] і інш. Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]].

[[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]], падарожнічаючы ў 1857 годзе па рацэ [[Вілія|Віллі]], наведаў у той час Антона Залескага, які жыў у маёнту свайго брата Зубішках:&lt;blockquote&gt;Інтэр’ер дома ў Зубішках — сапраўдная майстэрня мастака. Алейныя жанравыя карціны, найчасцей уласнай работы, упрыгожваюць сцены залы. Кардоны, папкі, альбомы, алоўкі і пачатыя, але недаробленыя працы, што так цудоўна напаўняюць яго вольныя хвіліны, ён заўсёды мае пад рукой. Мастак, вядомы ў краі і за яго межамі, аўтар цудоўнай нацыянальнай кампазіцыі і вядомых усім у Віленскім альбоме малюнкаў да «Успамінаў» Паска, няспынна шліфуе свой прыгожы талент, заўсёды малюючы нацыянальныя сцэны. Ён паказваў мне малюнкі ўласнай кампазіцыі, падрыхтаваныя да «Канрада Валенрода», да «Гражыны», да «Майстра Твардоўскага». Ён падрыхтаваў і выслаў у Познань Жупанскаму для гравіравання малюнкі да «Марыі» Мальчэўскага і да паэмы Ленартовіча. Я прапанаваў пану Залескаму зрабіць для карты майго цяперашняга падарожжа па Віліі дзве вінеты: адну, што паказвае народную легенду пра пачатак Віліі, другую — яе зліццё з Нёманам. Пан Залескі прыняў маю прапанову, і неўзабаве нарадзілася Вульянна, што плача над скамянелым каханкам. Другую, гэтак жа прыгожа скампанаваную вінету, ён прыслаў мне пазней.&lt;ref&gt;[https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=5184 ''Tyszkiewicz Konstanty.'' Wilija i jej brzegi pod względem hydrograficznym, historycznym, archeologicznym i etnograficznym. Wydanie illustrowane. Dzieło pośmiertne. Drezno: Drukiem i nakładem J. I. Kraszewskiego, 1871. S. 246—247.]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Да паўстання валодаў маёнткам Кашчукішкі Троцкага павета. У 1862 прыхільнік «чырвоных», увайшоў у [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскі правінцыяльны камітэт]], дзе разам з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] рыхтаваў паўстанне. 26 студзеня 1863 арыштаваны і «за злачынныя намеры ў цяперашнім польскім мецяжы» высланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]]. Яго маёмасць на падставе распараджэння віленскага губернатара падлягала секвестру.&lt;ref&gt;''Матвейчык Дзмітрый''. Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі). Мінск 2016, с. 231.&lt;/ref&gt;

Пасля хадайніцтваў [[Гедэон Заштаўт|Гедэона Заштаўта]] 6 лютага 1865 года секвестр быў зняты. Лёсам Антонія Залескага апекавалася графіня Соф’я Мастоўская з Вільні, якая 12 лютага 1867 года прасіла віленскага генерал-губернатара паспрыяць яго вяртанню. 17 мая 1867 года царскім указам Залескаму дазволілі вярнуцца, месяц правесці ў Вільні, каб уладзіць свае справы, і выехаць у Каралеўства Польскае.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturairmenas.lt/atmintis/vida-girininkiene-dailininkas-antanas-zaleskis-ir-jo-aplinka|title=Vida Girininkienė. Dailininkas Antanas Zaleskis ir jo aplinka|first=Robertas|last=Bernotas|website=literaturairmenas.lt|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

З 1869 года пасяліўся з сям’ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе працаваў валанцёрам у [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]], каталагізуючы гравюры. Залескі падараваў Ягелонскай бібліятэцы рукапіс бацькі — два тамы «Мемуараў» Міхала Залескага, войскага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а таксама чатыры тамы дакументаў часоў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Падчас знаходжання ў Кракаве быў таксама сакратаром Таварыства прыгожых мастацтваў і вандраваў па гарах; выдаў адзін з першых рэпартажаў (які сам жа і ілюстраваў) з вандроўкі па [[Татры|Татрах]], друкаваўся на старонках часопіса «Wieniec» (1872). З прычыны здароўя дачкі сям’я ў 1873 годзе пераехала ў Фларэнцыю. Там ён і памёр.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Wjazd wojewody Antoniego Chrapowickiego na województwo witebskie w 1671 roku.jpg|Заезд ваяводы Антонія Храпавіцкага на віцебскае ваяводства ў 1671 годзе (з &quot;Альбома Віленскага&quot;).
Файл:Konrad Wallenrod 1864.jpg|Вокладка да &quot;Конрада Валенрода&quot; Адама Міцкевіча, Познань, 1864
Файл:Grażyna powieść litewska 1864.jpg|Вокладка да &quot;Гражыны&quot; Адама Міцкевіча, 1864
Файл:Pasek w Wilnie broni swej gospody od napadu mieszczan. Ilustracja do „Pamiętników”.jpg|Пасак у Вільні абараняецца ад нападу мяшчанаў (з &quot;Альбому Віленскага&quot;)
Файл:Okładka - Pasek piszący swe pamiętniki.jpg|Вокладка &quot;Успамінаў&quot; Паска (&quot;з Альбому Віленскага&quot;)
Файл:Wieczór sejmikowy u pana Rudominy. Ilustracja do „Pamiętników Kwestarza”.jpg|Сеймікавы вечар у пана Рудаміны (з ілюстрацый да &quot;Запісак квестара&quot; Ігната Ходзькі)
&lt;/gallery&gt;

== Кніжныя выданні з ілюстрацыямі Антонія Залескага ==

* [https://polona.pl/preview/b0fbde29-5482-41a5-ac44-2e0b71ee25ef Lenartowicz Teofil. Zachwycenie i Błogosławiona. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1861.]
* [https://polona.pl/preview/9375be5c-0ce1-4d9c-8c63-effe8fd6787c Mickiewicz Adam. Pani Twardowska: ballada. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1863.]
* [https://polona.pl/preview/a40bc72c-5af9-41d8-8420-f484ca1a78a2 Mickiewicz Adam. Grażyna: powieść litewska. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1864]
* [https://polona.pl/preview/b0e33dd1-8d2a-4e35-8488-453ed5faa178 Mickiewicz Adam. Konrad Wallenrod. Poznań: J. K. Żupański, 1864.]
* [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58360189.texteImage Mickiewicz Adam. Conrad Wallenrod: légende historique d’après les chroniques de Lithuanie et de Prusse. Paris: Libraire du Luxembourg, 1866.]
* [https://polona.pl/preview/437934c3-a94e-48a3-95d4-aa07b89c420d Malczewski Antoni. Marja : powieść ukraińska. Poznań: Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1867.]
* [https://bibliotekacyfrowa.ujk.edu.pl/dlibra/doccontent?id=296 Laskarys Jerzy. Pamiątki starego szlachcica. Warszawa: nakł. Maurycego Orgelbranda, 1883.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}}

{{DEFAULTSORT: Zaleski Antoni}}
[[Катэгорыя:Мастакі Літвы]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]</text>
      <sha1>2ypgcvz44v7t2tsseiexuktbiaes3ib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>815407</id>
    <revision>
      <id>5209420</id>
      <parentid>5205816</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabbi Mendl</username>
        <id>19651</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узнагароды */ Спонсар зменшыў прызавы фонд</comment>
      <origin>5209420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8772" sha1="5hf2ersj0a1xu4melouh0kklvxm9klk" xml:space="preserve">'''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! 
[[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]]
Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны.

Аўтары лепшых здымкаў атрымаюць прызы!

Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел у '''папаўненні гэтага рэестра''' шляхам:

* фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны
* дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі 
* удакладнення спісаў помнікаў
* пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць

== Што трэба зрабіць? ==

Удзел у конкурсе вельмі просты:

* абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад
* сфатаграфуйце аб'екты са спісу
* запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі  аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці  спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў.
* удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі
* таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў.

Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]].

== Правілы ==
* '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года
* '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. 
* '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца.

* '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова &quot;дакументальны&quot;. Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. 

У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. 

Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні.

Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе.

* '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года.

* '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты.

==Узнагароды==

Аўтары 5 лепшых фатаграфій атрымаюць прызы ў форме '''электронных падарункавых сертыфікатаў''' наміналам '''200''' беларускіх рублёў для пакупак у інтэрнэт-крамах. 

Журы пакідае за сабой права скараціць або павялічыць колькасць прызавых месц у залежнасці ад якасці пададзеных на конкурс здымкаў. 

Не дапускаецца выкарыстанне чужых выяў, подпісаў аўтара ці вадзяных знакаў.
Выява павінна быць не меней 2-х мегапікселяў.

Для атрымання сертыфіката дастаткова паведаміць арганізатарам адрас электроннай пошты.

[[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]]</text>
      <sha1>5hf2ersj0a1xu4melouh0kklvxm9klk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209442</id>
      <parentid>5209420</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabbi Mendl</username>
        <id>19651</id>
      </contributor>
      <comment>/* Што трэба зрабіць? */ мапа</comment>
      <origin>5209442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8871" sha1="rkwspwluloijtwlmzdjbslvtb7oc9nh" xml:space="preserve">'''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! 
[[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]]
Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны.

Аўтары лепшых здымкаў атрымаюць прызы!

Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел у '''папаўненні гэтага рэестра''' шляхам:

* фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны
* дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі 
* удакладнення спісаў помнікаў
* пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць

== Што трэба зрабіць? ==

Удзел у конкурсе вельмі просты:

* абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе]
* сфатаграфуйце аб'екты са спісу
* запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі  аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці  спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў.
* удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі
* таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў.

Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]].

== Правілы ==
* '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года
* '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. 
* '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца.

* '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова &quot;дакументальны&quot;. Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. 

У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. 

Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні.

Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе.

* '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года.

* '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты.

==Узнагароды==

Аўтары 5 лепшых фатаграфій атрымаюць прызы ў форме '''электронных падарункавых сертыфікатаў''' наміналам '''200''' беларускіх рублёў для пакупак у інтэрнэт-крамах. 

Журы пакідае за сабой права скараціць або павялічыць колькасць прызавых месц у залежнасці ад якасці пададзеных на конкурс здымкаў. 

Не дапускаецца выкарыстанне чужых выяў, подпісаў аўтара ці вадзяных знакаў.
Выява павінна быць не меней 2-х мегапікселяў.

Для атрымання сертыфіката дастаткова паведаміць арганізатарам адрас электроннай пошты.

[[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]]</text>
      <sha1>rkwspwluloijtwlmzdjbslvtb7oc9nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антоні Эразм Валовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815421</id>
    <revision>
      <id>5209496</id>
      <parentid>5205929</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T01:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5209496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5271" sha1="9glr4wx1uaroy4x0h1z1guq0lvi0m5u" xml:space="preserve">{{Рэлігійны дзеяч}}'''Антоні Эразм Валовіч''' герба [[Багорыя (герб)|Багорыі]] ([[Польская мова|пол.]] ''Antoni Erazm Wołłowicz,'' [[24 верасня]] [[1711|1711,]] Гаславіцы каля [[Гнезна (Польшча)|Гнезна]] - [[6 ліпеня]] [[1770|1770,]] [[Варшава]]) — рэлігійны і дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Палякі|польскі]] [[Каталіцтва|каталіцкі]] [[Духавенства|святар]], біскуп [[Луцкая дыяцэзія|Луцкай дыяцэзіі]] ў 1755–1770 гг., вялікі літоўскі пісар у [[1744|1744 г.]], [[Сакратар вялікі літоўскі|вялікі літоўскі духоўны сакратар]] у [[1748|1748 г.]], архідыякан жамойцкі, канцлер каралевы [[Марыя Юзэфа фон Габсбург|Марыі Юзэфы]], кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]].&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. –&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т. 2. –&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 383.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Прадстаўнік магнацкага роду [[Валовічы|Валовічаў]].

Спачатку быў дзяржаўным служачым, але пасля таго, як пакінуў гэтую прафесію, пачаў вучыцца ў [[Рым|Рыме]], а затым быў пасвечаны ў святары. Пасля атрымання ступені доктара навук (1741) пачаў пастырскую працу ў якасці [[Канонік|каноніка]] ў Гнезне, [[Вільня|Вільні]] і дэканам у [[Варшава|Варшаве]]. У 1754 годзе ён стаў каад'ютарам Луцкага біскупства, а 12 мая наступнага года [[Папа Рымскі|Папа]] [[Бенедыкт XIV]] пасвяціў яго ў луцкія і берасцейскія біскупы. 

8 верасня 1758 г. біскуп Валовіч асвяціў марыйны санктуарый у [[Лесьна Падляска|Лесне Падляскай]], спраектаваны Вінцэнзам Рачэці і айцом Канстантынам Машынскім. Цагляны касцёл, прысвечаны Нараджэнню Найсвяцейшай Дзевы Марыі і святым Пятру і Паўлу, сёння з'яўляецца жамчужынай італьянскай барочнай архітэктуры ў Польшчы. 

Пахаваны ў  калегіяльным касцёле Святой Тройцы ў Янаве Падляскім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.janowpodl.sacro.pl/index.php?s=67|title=Rzymskokatolicka Parafia Trójcy Świętej w Janowie Podlaskim|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426091501/http://www.janowpodl.sacro.pl/index.php?s=67|archive-date=26 красавіка 2009|access-date=25 верасня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ён быў курфюрстам [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў 1764 годзе ад [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскага ваяводства]].

У 1757 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]].

На сеймах выступаў супраць дысідэнтаў. У 1764 годзе падтрымаў абранне [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] польскім каралём. 

Пахаваны ў калегіяльным касцёле Святой Тройцы ў [[Янаў-Палескі (станцыя)|Янаве Падляскім]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{пісары літоўскія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Валовіч Антоні Эразм}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1770 годзе]]
[[Катэгорыя:Валовічы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1711 годзе]]
[[Катэгорыя:Сакратары вялікія духоўныя літоўскія]]
[[Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]]
[[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]]
[[Катэгорыя:Біскупы луцкія]]</text>
      <sha1>9glr4wx1uaroy4x0h1z1guq0lvi0m5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грэчанята</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815726</id>
    <revision>
      <id>5209346</id>
      <parentid>5208748</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52803-38</username>
        <id>174858</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5209346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="15wuz4adyj6nmvn8yenituk4oyvvk7f" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус=Фальварак
|скасаваны=так
|беларуская назва=Грэчанята
|вобласць=Мінская
|раён=Маладзечанскі
|сельсавет=Радашковіцкі
|насельніцтва=0
}}
'''Грэчанята''' — старажытнае паселішча, скасаваны насялёны пункт. Тэрыторыі, дзе ён знаходзіўся, у цяперашні час знаходзяцца ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]], у [[Радашковіцкі сельсавет|Радошковіцкім сельсавеце]], побач з вёскамі [[Вазгелы]], [[Самінскія Горы|Самінскія Горы &lt;small&gt;''(скасаваны)''&lt;/small&gt;]], [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Залессе (Маладзечанскі раён)|Залессе]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/151933_z13_54.115974,27.149276&amp;w=pl5561205|title=Hrecznięta на старой карте|website=retromap.ru}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У часы [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў тэрыторыі Рэчы Паспалітай,]] фальварак у гміне Радашковіцы Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/hreczenieta.html|title=асада Греченента, асада — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-09-28}}&lt;/ref&gt;

У 1850 годзе, паводле рэвізскай сказцы, у фальварку з 15 чалавек мужчынскага полу не хто не жыў. 9 чалавек памерла, 2 збеглі, 3 чалавекі пераведзены ў Вазгелы, 1 — у [[Повязынь]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHK-MQD6-KSH6?view=explore&amp;groupId=TH-7734-119074-23902-21&amp;lang=ru|title=Revision Lists: Виленская губерния. Ревизские сказки 1850–1851}}&lt;/ref&gt;

У 1921—1945 гадах хутар, а потым і паселішча знаходзіліся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у гміне Радашковіцы .

Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 12 чалавек, усе яны былі рыма-католікамі і былі на тэрыторіі [[Польшча|Польшчы]]. Тут быў 1 жылы будынак. У 1931 годзе ў 9 дамах жыло 27 чалавек.

Вернікі належалі да рымска-каталіцкай парафіі ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]]. Фальварк падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; адпаведнае паштовае аддзяленне знаходзілася ў [[Аляхновічы|Алехновічах]].

У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года фальварак апынуўся ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада ён быу ўключан у склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]] . У 1944 годзе фальварак быў зноў у складзе Беларускай ССР.

Грэчаняты зніклі ў 1948 годзе. На гэтым месцы дзе быў фальварак стаіць лес.

== Крыніцы ==
{{заўвагі}}</text>
      <sha1>15wuz4adyj6nmvn8yenituk4oyvvk7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амбра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815822</id>
    <revision>
      <id>5209414</id>
      <parentid>5208951</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="e4x9rxf5pz4ezhfarzjlpzq8z5r3q6l" xml:space="preserve">[[Файл:Ambergris.jpg|thumb|Амбра ў місе]]

'''Амбра''' ({{lang-fr|ambre}}, ад араб. анбар) — воскападобнае духмянае рэчыва, якое выдзяляецца кішэчнікам [[кашалот]]а. Бывае ад шэрага, чорнага, карычневага да залацістага і белага колераў. Зрэдку амбру знаходзяць у [[вада|вадзе]] або па берагах [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіянаў.

Кавалкі амбры маюць круглаватую форму, масу ад некалькіх кілаграмаў да 400 кг. Добра раствараецца ў спірце, эфіры, алеях. Выкарыстоўваюць у [[парфумерыя|парфумерыі]] як замацавальнік пахаў духоў. Замяняюцца штучнымі замацавальнікамі.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Амбра|||}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фармакагнозія]]</text>
      <sha1>e4x9rxf5pz4ezhfarzjlpzq8z5r3q6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чакан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815823</id>
    <revision>
      <id>5209296</id>
      <parentid>5209121</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7897" sha1="5w87429uhmneg0pjhkysasrxpqo0h3v" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся - чакан, калі - прытупленая (прамавугольнай, квадратнай або ў форме буздыгана молаток) - клявец ці надзяк. З супрацлеглага ад кляўца канца галоўка абсталяваная вострым даўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Гэтая зброя выкарыстоўвалася дзеля таго, каб канцэнтраваным кропкавым ударам разбіць або прабіць, (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білася) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні дзеля прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавой зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на даўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй к пяхотнае ўзбраенне на даўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомыя аназдобленыя княжыя абушкі - сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV па XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыі (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы быў зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіцці брані, а не універскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручніка народнага [[аўтарамент]]у.

== Выкарыстанне ==
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>5w87429uhmneg0pjhkysasrxpqo0h3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209306</id>
      <parentid>5209296</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне */</comment>
      <origin>5209306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8263" sha1="cfoczn1z8zspfmibcnsnims55ro16xr" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся - чакан, калі - прытупленая (прамавугольнай, квадратнай або ў форме буздыгана молаток) - клявец ці надзяк. З супрацлеглага ад кляўца канца галоўка абсталяваная вострым даўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Гэтая зброя выкарыстоўвалася дзеля таго, каб канцэнтраваным кропкавым ударам разбіць або прабіць, (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білася) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні дзеля прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавой зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на даўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй к пяхотнае ўзбраенне на даўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомыя аназдобленыя княжыя абушкі - сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV па XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыі (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы быў зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіцці брані, а не універскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручнікаў народнага [[аўтарамент]]у позняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Клявец як сімвал улады пяхотнага ротмістра на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]] пач. 17 ст.]]
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>cfoczn1z8zspfmibcnsnims55ro16xr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209311</id>
      <parentid>5209306</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8359" sha1="3jf7reb2htjwkt8b0479pp5lho6f0t2" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся - чакан, калі прытуплены баёк прамавугольнай, квадратнай або ў форме буздыгана - клявец ці надзяк. З супрацлеглага ад кляўца канца галоўка была абсталяваная вострым даўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Менавіта дзюба была галоўнай баявой ударнай часткай. Гэтая зброя выкарыстоўвалася дзеля таго, каб канцэнтраваным кропкавым ударам прабіць, або разбіць, (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білася) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні дзеля прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавой зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на даўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй к пяхотнае ўзбраенне на даўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомыя аназдобленыя княжыя абушкі - сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV па XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыі (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы быў зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіцці брані, а не універскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручнікаў народнага [[аўтарамент]]у позняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Клявец як сімвал улады пяхотнага ротмістра на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]] пач. 17 ст.]]
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3jf7reb2htjwkt8b0479pp5lho6f0t2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209314</id>
      <parentid>5209311</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне */</comment>
      <origin>5209314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8341" sha1="jb7rpoy9w7ln2b2bkromhplitz1kbxg" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся - чакан, калі прытуплены баёк прамавугольнай, квадратнай або ў форме буздыгана - клявец ці надзяк. З супрацлеглага канца галоўка была абсталяваная вострым даўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Менавіта дзюба была галоўнай баявой ударнай часткай. Гэтая зброя выкарыстоўвалася дзеля таго, каб канцэнтраваным кропкавым ударам прабіць, або разбіць, (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білася) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні дзеля прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавой зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на даўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй к пяхотнае ўзбраенне на даўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомыя аназдобленыя княжыя абушкі - сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV па XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыі (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы быў зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіцці брані, а не універскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручнікаў народнага [[аўтарамент]]у позняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Клявец як сімвал улады пяхотнага ротмістра на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]] пач. 17 ст.]]
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>jb7rpoy9w7ln2b2bkromhplitz1kbxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209318</id>
      <parentid>5209314</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8316" sha1="3lillypviqpti7fuy7q68vha12vzn03" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся — чакан, калі прытуплены баёк прамавугольны, квадратны або ў форме буздыгана — клявец ці надзяк. З супрацлеглага канца галоўка была абсталявана вострым доўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Менавіта дзюба была галоўнай баявой ударнай часткай. Гэта зброя выкарыстоўвалася, каб канцэнтраваным кропкавым ударам прабіць або разбіць (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білі) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні дзеля прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавой зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на даўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй к пяхотнае ўзбраенне на даўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомыя аназдобленыя княжыя абушкі — сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV па XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыі (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы быў зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіцці брані, а не універскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручнікаў народнага [[аўтарамент]]у позняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Клявец як сімвал улады пяхотнага ротмістра на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]] пач. 17 ст.]]
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3lillypviqpti7fuy7q68vha12vzn03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209319</id>
      <parentid>5209318</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="an6uejr60z66mxffn7qwap8faiosg7m" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Drevnosti RG v3 ill075 - Chekans.jpg|міні|Усходнія чаканы з маскоўскай калекцыі 19 ст.]]

'''Чакан''', '''клявец''' (ад ''кляваць''), '''надзяк''' (ад {{lang-pl|nadziak}}, параўнайце ''надзяваць'') або '''абушок''' — абухова-колючая зброя. Від баявога [[Малаток|малатка]] з кароткай драўлянай або сталёвай ручкай на якой замацаваная стальная [[Эфес (зброя)|галоўка]]. Калі з аднаго канца — была сякерка называўся — чакан, калі прытуплены баёк прамавугольны, квадратны або ў форме буздыгана — клявец ці надзяк. З супрацлеглага канца галоўка была абсталявана вострым доўгім, часта выгнутым шыпом, які называецца дзюбай. Менавіта дзюба была галоўнай баявой ударнай часткай. Гэта зброя выкарыстоўвалася, каб канцэнтраваным кропкавым ударам прабіць або разбіць (у залежнасці ад таго, якім бокам галоўкі білі) [[Браня|даспехі]] ці [[шлем]] праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vytenis (99259232).jpg|міні|Вялікі князь Віцень з абушком. Гравюра [[Аляксандр Гваньіні|Алесандра Гваніні]] 1578 г.]]
[[Файл:Ryttaryxa, jordfynd - Livrustkammaren - 334.tif|міні|Шведская кавалерыская баявая сякера з надзякам ]]
Паводле археалогіі баявыя малаткі і сякеркі невялікай шырыні для прашывання варожага даспеху з дзюбай выкарыстоўваліся ў азіяцкай стэпавай зоне з эпохі бронзы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв // САИ. Вып. Е1-36.. — М-Л: Наука, 1966. с. 47}}&lt;/ref&gt;. Яны мелі варыянты на доўгіх і кароткіх дрэўцах. У Еўропе ў варыянтах [[Баявы молат|баявых молатаў]] ўжываліся з Х ст., але хутчэй як пяхотнае ўзбраенне на доўгіх двуручных дрэўцах. На Русі вядомы аназдобленыя княжыя абушкі — сякеркі. У ВКЛ і Польшчы з XV да XVII стагоддзя прыйшлі як кавалерыйскі дадатак да шаблі хутчэй ўсяго з войнаў супраць татар і турак, дзякуючы шляхецкай модзе на [[Арыенталізавальны стыль|арыенталізм]], праз Венгрыю (стара{{lang-pl|czakan}}'', czekan'', ''czera'' з {{lang-hu|csokany}} і {{lang-tr|czakmak}}). Яны былі, сярод іншага часткай рыштунку [[Гусарыя|гусараў]], хоць і не былі вельмі папулярнай зброяй гэтага фарміравання. Кляўцы і чаканы былі зброяй нападу з невялікай адлегласці вузка спецыялізаванай на прабіццё брані, а не ўніверскальнай. Яны таксама служылі знакам адрозення шляхты і кавалерыйскіх паручнікаў народнага [[аўтарамент]]у позняй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Клявец як сімвал улады пяхотнага ротмістра на [[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскім скрутку]] пач. 17 ст.]]
Надзякі былі папулярныя сярод [[Знаць|шляхты Рэчы Паспалітай]], якая выкарыстоўвала іх разам з трафейнымі ці пакупнымі усходнімі чэканамі як сімвал статуса і кійкі для хады. Аднак высокая прабіўная здольнасць і смяротнасць пры частым выкарыстанні гэтай зброі для крывавага ўрэгулявання спрэчак, асабліва падчас бясед і павятовых соймікаў, прывялі да таго, што сейм забароніў выкарыстанне надзякоў грамадзянскімі асобамі. Каб абыйсці забарону, людзі пачалі выкарыстоўваць шыпы з загнутым кончыкам, што зрабіла іх менш небяспечнымі. Са знікненнем пласціністых (бляхавых) даспехаў чэканы і надзякі засталіся атрыбутам вайсковых правадыроў (у нямецкіх дзяржавах, італьянскіх дзяржавах і іншых), а таксама казацкіх і разбойніцкіх атаманаў. У той час яны часта былі абсталяваны кінжаламі, якія ўкручваліся і хаваліся ў ручку. У Польшчы і былым ВКЛ ў XVIII -ХІХ ст. стагоддзі з-за забароны на яго нашэнне шляхтай кляўцы пераўтварыліся ў грамадзянскую зброю (гэта значыць зброю самаабароны) — абушок&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Чекан, холодное оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt;

Акрамя баявога прымянення, кляўцы мелі таксама практычныя функцыі і служылі карысным інструментам для рубкі галін для вогнішча і для розных патрэб падчас падарожжаў. [[Зыгмунт Глогер]] у «Старапольскай энцыклапедыі» вывеў надзяк і клавец ад папулярнай у Сярэднявеччы [[Сякера|баявой сякеры]] і ўбачыў яе продка ў гуральскай [[Валашка|сякерцы]], што як ведае сучасная навука не адпавядае рэчаіснасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Zdzisław Żygulski (junior): ''Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu''. — Warszawa: PWN, 1982. ISB 83-01-02512-8
* Gradowski M., Żygulski Z., ''Słownik uzbrojenia historycznego'', Warszawa: PWN, 2010, s. 63, ISBN 978-83-01-16260-3, OCLC 751388493
* ''Кирпичников А. Н.'' Древнерусское оружие. Вып. 2. Копья, сулицы, боевые топоры, булавы, кистени IX—XIII вв. // САИ. Вып. Е1-36. — М-Л: Наука, 1966.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Еўрапейская дрэўкавая зброя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>an6uejr60z66mxffn7qwap8faiosg7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апладысменты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815856</id>
    <revision>
      <id>5209419</id>
      <parentid>5209165</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1073" sha1="4o3joorehnpwqy2s1vf0grahlrt21ax" xml:space="preserve">[[Файл:Texas State Society - Black Tie and Boots Inaugural Ball - Hook em Horns.jpg|thumb|Авацыя]]
'''Апладысменты''' ({{lang-fr|applaudissements}}&lt;ref&gt;Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4&lt;/ref&gt;) — плясканне ў далоні на знак прывітання або адабрэння. '''Авацыя''' (ад {{lang-la|ovatio}} — радасць, весялосць) — бурныя, працяглыя апладысменты, якія суправаджаюцца радаснымі воклічамі з выпадку адабрэння чаго-небудзь або прывітання каго-небудзь&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1|Авацыя|||}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Сцэнічнае мастацтва]]</text>
      <sha1>4o3joorehnpwqy2s1vf0grahlrt21ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815858</id>
    <revision>
      <id>5209190</id>
      <parentid>5209170</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="rdodhsn7ezduo1tw560vwj4m66jz6pi" xml:space="preserve">'''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя М.​Мальпігі і [[Антоніа ​Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і А.​Галер і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}}
[[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]]</text>
      <sha1>rdodhsn7ezduo1tw560vwj4m66jz6pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209191</id>
      <parentid>5209190</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="999" sha1="1szvvp6mul4uq41d1y2ez1sxclaqf09" xml:space="preserve">'''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя [[Марчэла ​Мальпігі]] і [[Антоніа ​Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і А.​Галер і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}}
[[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]]</text>
      <sha1>1szvvp6mul4uq41d1y2ez1sxclaqf09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209192</id>
      <parentid>5209191</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="9wbd836pkncp0mmqjx0udhmhe6c5qw8" xml:space="preserve">'''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя [[Марчэла Мальпігі]] і [[Антоніа Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і А.​Галер і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}}
[[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]]</text>
      <sha1>9wbd836pkncp0mmqjx0udhmhe6c5qw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209201</id>
      <parentid>5209192</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="m0rco1jwhqz0vt5md7v7g8nc5e12545" xml:space="preserve">'''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя [[Марчэла Мальпігі]] і [[Антоніа Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і [[Альбрэх фон Галер]] і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}}
[[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]]</text>
      <sha1>m0rco1jwhqz0vt5md7v7g8nc5e12545</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209202</id>
      <parentid>5209201</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1015" sha1="40buppy1pxjbeho969ug8f4jxzef3ud" xml:space="preserve">'''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя [[Марчэла Мальпігі]] і [[Антоніа Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і [[Альбрэхт фон Галер]] і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}}
[[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]]</text>
      <sha1>40buppy1pxjbeho969ug8f4jxzef3ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антоніа Валіснеры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815861</id>
    <revision>
      <id>5209194</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Антоніа Валіснеры''' ({{lang-it|Antonio Vallisneri}},) — італьянскі вучоны-натураліст, урач. Працаваў у розных галінах навукі: біялогіі, батаніцы, ветэрынарыі, гідралогіі, таксама займаўся новай для таго часу навукай геалогіяй. Валіснеры быў членам Лонданск...»</comment>
      <origin>5209194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="643" sha1="64ygj9vors1xvm0sncic6ek9pxk489f" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Антоніа Валіснеры''' ({{lang-it|Antonio Vallisneri}},) — італьянскі вучоны-натураліст, урач. Працаваў у розных галінах навукі: біялогіі, батаніцы, ветэрынарыі, гідралогіі, таксама займаўся новай для таго часу навукай геалогіяй. Валіснеры быў членам Лонданскага каралеўскага таварыства (з 30 лістапада 1703 года).

{{DEFAULTSORT:Валіснеры}}
[[Катэгорыя:Біёлагі Італіі]]</text>
      <sha1>64ygj9vors1xvm0sncic6ek9pxk489f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209195</id>
      <parentid>5209194</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="tlh42cewygjf1ukjti4rlg36bvhvers" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Антоніа Валіснеры''' ({{lang-it|Antonio Vallisneri}}, {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі вучоны-натураліст, урач. Працаваў у розных галінах навукі: біялогіі, батаніцы, ветэрынарыі, гідралогіі, таксама займаўся новай для таго часу навукай геалогіяй. Валіснеры быў членам Лонданскага каралеўскага таварыства (з 30 лістапада 1703 года).

{{DEFAULTSORT:Валіснеры}}
[[Катэгорыя:Біёлагі Італіі]]</text>
      <sha1>tlh42cewygjf1ukjti4rlg36bvhvers</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209196</id>
      <parentid>5209195</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="710" sha1="idtsrs78jafgxbffrkpo4klqblic0iz" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Антоніа Валіснеры''' ({{lang-it|Antonio Vallisneri}}, {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі вучоны-натураліст, урач. Працаваў у розных галінах навукі: біялогіі, батаніцы, ветэрынарыі, гідралогіі, таксама займаўся новай для таго часу навукай геалогіяй. Валіснеры быў членам Лонданскага каралеўскага таварыства (з 30 лістапада 1703 года).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Валіснеры}}
[[Катэгорыя:Біёлагі Італіі]]</text>
      <sha1>idtsrs78jafgxbffrkpo4klqblic0iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяло імя Алдашбай Ахуна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815862</id>
    <revision>
      <id>5209209</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Алдашбай Ахуна]] у [[Ахун Алдашбай (аул)]]: у гонар ахуна</comment>
      <origin>5209209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="ortl02lljqkwtjbcds1pnr7flxvep35" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ахун Алдашбай (аул)]]</text>
      <sha1>ortl02lljqkwtjbcds1pnr7flxvep35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209210</id>
      <parentid>5209209</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>памылка, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5209210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="d7trm16z7t3d5tecxswrp1e6rmg1i67" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Ахун Алдашбай (аул)]]</text>
      <sha1>d7trm16z7t3d5tecxswrp1e6rmg1i67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзірментабэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815863</id>
    <revision>
      <id>5209217</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дзірментабэ]] у [[Дыірментабэ]]: памылка</comment>
      <origin>5209217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="svr8tvup7jbcz8ruui2t281cde9cnes" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дыірментабэ]]</text>
      <sha1>svr8tvup7jbcz8ruui2t281cde9cnes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209218</id>
      <parentid>5209217</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Дыірментабэ]]</comment>
      <origin>5209218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="6cu58nnr869ptrgzqcr705aj98o0cwe" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Дыірментабэ]]</text>
      <sha1>6cu58nnr869ptrgzqcr705aj98o0cwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іркольскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815864</id>
    <revision>
      <id>5209225</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Іркольскае]] у [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]: ёсць НП у гэтай жа вобласці са слушнай назвай. На хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5209225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="8k4sa8z7upncybycez7egquclynrimu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]</text>
      <sha1>8k4sa8z7upncybycez7egquclynrimu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209226</id>
      <parentid>5209225</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]</comment>
      <origin>5209226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="roshdwzubxec8w155pmc0ix797xfz98" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]</text>
      <sha1>roshdwzubxec8w155pmc0ix797xfz98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815865</id>
    <revision>
      <id>5209228</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ірколь]] у [[Ірколь (Кызыларда)]]</comment>
      <origin>5209228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="p2qh8bz4lzb0969fcsoergyb179c0jf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ірколь (Кызыларда)]]</text>
      <sha1>p2qh8bz4lzb0969fcsoergyb179c0jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209229</id>
      <parentid>5209228</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Ірколь (Кызыларда)]]</comment>
      <origin>5209229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="iryzautg5qjyztjokrwynmxyxqg3kp4" xml:space="preserve">'''Ірколь''':
* [[Ірколь (Кармакшынскі раён)]]
* [[Ірколь (Кызыларда)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>iryzautg5qjyztjokrwynmxyxqg3kp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяло імя Камекбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815866</id>
    <revision>
      <id>5209236</id>
      <timestamp>2026-09-30T12:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло імя Камекбаева]] у [[Камекбаеў (аул)]]</comment>
      <origin>5209236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="6er42tl0a1gqkxgi2c4deq2vsj3rn6k" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Камекбаеў (аул)]]</text>
      <sha1>6er42tl0a1gqkxgi2c4deq2vsj3rn6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209237</id>
      <parentid>5209236</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5209237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="7xkx112q657fnuosito89v8w0vnlm2d" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Камекбаеў (аул)]]</text>
      <sha1>7xkx112q657fnuosito89v8w0vnlm2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаілтамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815867</id>
    <revision>
      <id>5209249</id>
      <timestamp>2026-09-30T13:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Смаілтамы]] у [[Ысмайыл тамы]]</comment>
      <origin>5209249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="7jjuycglgihn3siuvajaywd47f9qu5a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ысмайыл тамы]]</text>
      <sha1>7jjuycglgihn3siuvajaywd47f9qu5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209250</id>
      <parentid>5209249</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Ысмайыл тамы]]</comment>
      <origin>5209250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="ew4l56rkly7lcsduq56gvfpsbhsrytj" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Ысмайыл тамы]]</text>
      <sha1>ew4l56rkly7lcsduq56gvfpsbhsrytj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815868</id>
    <revision>
      <id>5209259</id>
      <timestamp>2026-09-30T13:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Трэці інтэрнацыянал (Кызылардзінская вобласць)]] у [[III Інтэрнацыянал]]</comment>
      <origin>5209259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="n7vhfe2klldl1qtqii4zko0dnx2mkk4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[III Інтэрнацыянал]]</text>
      <sha1>n7vhfe2klldl1qtqii4zko0dnx2mkk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209260</id>
      <parentid>5209259</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[III Інтэрнацыянал]]</comment>
      <origin>5209260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="c4ritxuz4hmr4chk6dy8yg50xy8514f" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[III Інтэрнацыянал]]</text>
      <sha1>c4ritxuz4hmr4chk6dy8yg50xy8514f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урлюцюб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815869</id>
    <revision>
      <id>5209273</id>
      <timestamp>2026-09-30T13:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Урлюцюб]] у [[Урлітабэ]]</comment>
      <origin>5209273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="7ma241u8aebwe0duxhbdnsfhcsdzvot" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Урлітабэ]]</text>
      <sha1>7ma241u8aebwe0duxhbdnsfhcsdzvot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209274</id>
      <parentid>5209273</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Урлітабэ]]</comment>
      <origin>5209274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="3zsmlr7sxndtnviqls2kyq8w4e1qr7e" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Урлітабэ]]</text>
      <sha1>3zsmlr7sxndtnviqls2kyq8w4e1qr7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баявы молат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815870</id>
    <revision>
      <id>5209285</id>
      <timestamp>2026-09-30T14:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79094433|Młot bojowy]]»</comment>
      <origin>5209285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3480" sha1="d68hb2ire191zu86fssd8mhzdz680od" xml:space="preserve">[[Plik:Hammer_of_a_Janissary_MET_36.25.1834_001_Mar2017.jpg|міні| Баявы молат]]
[[Файл:Freydal Repro1882 Tafel 202.jpg|міні|Двубой на баявых молатах з &quot;Фрэйдаля&quot; (1512 г.) турніранай кнігі  імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна І]]]]
'''Баявы молат''', таксама вядомы '''як абух''', — адна з найстарэйшых формаў [[Абуховая зброя|абуховай зброі,]] якая выкарыстоўвалася з дагістарычных часоў да [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Ён складаўся з аднаго ці двух малаткоў рознай формы, зробленых з каменя, пазней з металу, насаджаных на тронку, звычайна драўляным, даўжынёй  ад 60 см да 2 м. Яго выкарыстоўвалі як пяхота, так і рыцары (у апошнім выпадку часцей за ўсё як аднаручную зброю) і ў асноўным выкарыстоўвалі для аглушэння  ці разбіцця ахоўнай зброі праціўніка.

Розныя тыпы рыцарскіх молатаў (напрыклад, [[чакан]]), верагодна, паходзяць ад баявога молата, удасканаленага ў XV і XVI стагоддзях, з вострымі, фігурнымі бавымі канцамі галоўкі - байкамі, прыстасаванымі для барацьбы з праціўнікам, апранутым у [[Кальчуга|кальчугу]] ці поўны даспех. Форма аднаго з байкоў часта нагадвала масіўную дзюбу, таму ў [[Францыя|Францыі]] зброя называлася ''bec-de-corbin'' (дзюба варона) або ''bec-de-faucon'' (сакаліная дзюба).
[[Файл:Hammers Luzern (137936376).jpg|міні|Просты (злева) і люцэрнскі (справа). баявы молат]]
Эвалюцыянаваў ад прасцейшай каменнай насадкі на палку да тзв. люцэрнскага молата. Да XVI стагоддзя швейцарская пяхота выкарыстоўвала баявыя молаты, насаджаных на доўгіх, нават 2-метровых, дрэўках. Такая даўжыня тронку дазваляла напоўніцу выкарыстаць сілу энэрцыі і сканцэнтраваць яе у кропцы прыкладання ўдара  - аглушаючы, ці дробячы праціўніку косткі, нават без прабіцця даспеху.

У [[Скандынавія|скандынаўскай]] [[Міфалогія|міфалогіі]] ён фігуруе як [[Бог|боскі]] молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] — [[М’ёльнір|М'ёлнір]], папулярны як рэлігійны сімвал, амулет, а таксама [[Геральдыка|геральдычная]] эмблема .


== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Абуховая зброя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>d68hb2ire191zu86fssd8mhzdz680od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209295</id>
      <parentid>5209285</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4945" sha1="j1i2nrm2l3ncuiszvwpw5flv0p3lrse" xml:space="preserve">
[[Файл:Freydal Repro1882 Tafel 202.jpg|міні|Двубой на баявых молатах з &quot;Фрэйдаля&quot; (1512 г.) турніранай кнігі  імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна І]]]]
[[Файл:Hammeraxt Ulsnis.jpg|міні|Неалітычны баявы молат - [[чакан]]]]
'''Баявы молат''', таксама вядомы '''як абух''', — адна з найстарэйшых формаў [[Абуховая зброя|абуховай зброі,]] якая выкарыстоўвалася з дагістарычных часоў да [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Ён складаўся з аднаго ці двух малаткоў рознай формы, зробленых з каменя, пазней з металу, насаджаных на тронку, звычайна драўляным, даўжынёй  ад 60 см да 2 м.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Боевой молот // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt; Яго выкарыстоўвалі як пяхота, так і рыцары (у апошнім выпадку часцей за ўсё як аднаручную зброю) і ў асноўным выкарыстоўвалі для аглушэння  ці разбіцця ахоўнай зброі праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Juraj Hradský, Pavel Habáň: Czar broni białej. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2001. с. 126-127, ISBN 83-11-09254-0}}&lt;/ref&gt;.

Розныя тыпы рыцарскіх молатаў (напрыклад, [[чакан]]), верагодна, паходзяць ад баявога молата, удасканаленага ў XV і XVI стагоддзях, з вострымі, фігурнымі бавымі канцамі галоўкі - байкамі, прыстасаванымі для барацьбы з праціўнікам, апранутым у [[Кальчуга|кальчугу]] ці поўны даспех. Форма аднаго з байкоў часта была тупой і служыла для дэфармацыі ахоўнага узбраення, другога - вострай і часта нагадвала масіўную дзюбу, таму ў [[Францыя|Францыі]] зброя называлася ''bec-de-corbin'' (дзюба варона) або ''bec-de-faucon'' (сакаліная дзюба)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hammers Luzern (137936376).jpg|міні|Просты (злева) і люцэрнскі (справа). баявы молат]]
Эвалюцыянаваў ад прасцейшай каменнай насадкі на палку да тзв. люцэрнскага молата. Да XVI стагоддзя швейцарская пяхота выкарыстоўвала баявыя молаты, насаджаных на доўгіх, нават 2-метровых, дрэўках. Такая даўжыня тронку дазваляла напоўніцу выкарыстаць сілу энэрцыі і сканцэнтраваць яе у кропцы прыкладання ўдара  - аглушаючы, ці дробячы праціўніку косткі, дэфармуючы, прамінаючы, нават без прабіцця - даспехі ворага.

У [[Скандынавія|скандынаўскай]] [[Міфалогія|міфалогіі]] ён фігуруе як [[Бог|боскі]] молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] — [[М’ёльнір|М'ёлнір]], папулярны як рэлігійны сімвал, амулет, а таксама [[Геральдыка|геральдычная]] эмблема&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Стоун Дж. К. Большая энциклопедия оружия и доспехов. Оружие и доспехи всех времён и народов / Пер с англ. — М.: АСТ, Астрель, 2008. — 767 с. — С. 77, 104, 105, 108, 109, 235, 298, 299, 369, 371, 381, 407—409, 504, 506, 617, 622, 623, 648, 649, 704. — ISBN 978-5-17-052742-7, ISBN 978-5-271-21108-9, ISBN 978-5-17-052752-6, ISBN 978-5-271-21109-6, ISBN 0-486-40726-8 (англ.)}}&lt;/ref&gt;.
== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Абуховая зброя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>j1i2nrm2l3ncuiszvwpw5flv0p3lrse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209409</id>
      <parentid>5209295</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5049" sha1="63s9d5piwpcsh5g5vpidy89zkekmw3c" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Freydal Repro1882 Tafel 202.jpg|міні|Двубой на баявых молатах з «Фрэйдаля» (1512 г.) турніранай кнігі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна І]]]]
[[Файл:Hammeraxt Ulsnis.jpg|міні|Неалітычны баявы молат — [[чакан]]]]

'''Баявы молат''', таксама вядомы як '''абух''' — адна з найстарэйшых формаў [[Абуховая зброя|абуховай зброі,]] якая выкарыстоўвалася з дагістарычных часоў да [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Ён складаўся з аднаго ці двух малаткоў рознай формы, зробленых з каменя, пазней з металу, насаджаных на тронку, звычайна драўляным, даўжынёй ад 60 см да 2 м.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Боевой молот // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt; Яго выкарыстоўвалі як пяхота, так і рыцары (у апошнім выпадку часцей за ўсё як аднаручную зброю) і ў асноўным выкарыстоўвалі для аглушэння ці разбіцця ахоўнай зброі праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Juraj Hradský, Pavel Habáň: Czar broni białej. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2001. с. 126-127, ISBN 83-11-09254-0}}&lt;/ref&gt;.

Розныя тыпы рыцарскіх молатаў (напрыклад, [[чакан]]), верагодна, паходзяць ад баявога молата, удасканаленага ў XV і XVI стагоддзях, з вострымі, фігурнымі бавымі канцамі галоўкі — байкамі, прыстасаванымі для барацьбы з праціўнікам, апранутым у [[Кальчуга|кальчугу]] ці поўны даспех. Форма аднаго з байкоў часта была тупой і служыла для дэфармацыі ахоўнага узбраення, другога — вострай і часта нагадвала масіўную дзюбу, таму ў [[Францыя|Францыі]] зброя называлася ''bec-de-corbin'' (дзюба варона) або ''bec-de-faucon'' (сакаліная дзюба)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hammers Luzern (137936376).jpg|міні|Просты (злева) і люцэрнскі (справа). баявы молат]]
Эвалюцыянаваў ад прасцейшай каменнай насадкі на палку да тзв. люцэрнскага молата. Да XVI стагоддзя швейцарская пяхота выкарыстоўвала баявыя молаты, насаджаных на доўгіх, нават 2-метровых, дрэўках. Такая даўжыня тронку дазваляла напоўніцу выкарыстаць сілу энерцыі і сканцэнтраваць яе у кропцы прыкладання ўдару — аглушаючы, ці дробячы праціўніку косткі, дэфармуючы, прамінаючы, нават без прабіцця — даспехі ворага.

У [[Скандынавія|скандынаўскай]] [[Міфалогія|міфалогіі]] ён фігуруе як [[Бог|боскі]] молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] — [[М’ёльнір|М’ёлнір]], папулярны як рэлігійны сімвал, амулет, а таксама [[Геральдыка|геральдычная]] эмблема&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Стоун Дж. К. Большая энциклопедия оружия и доспехов. Оружие и доспехи всех времён и народов / Пер с англ. — М.: АСТ, Астрель, 2008. — 767 с. — С. 77, 104, 105, 108, 109, 235, 298, 299, 369, 371, 381, 407—409, 504, 506, 617, 622, 623, 648, 649, 704. — ISBN 978-5-17-052742-7, ISBN 978-5-271-21108-9, ISBN 978-5-17-052752-6, ISBN 978-5-271-21109-6, ISBN 0-486-40726-8 (англ.)}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Абуховая зброя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>63s9d5piwpcsh5g5vpidy89zkekmw3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209410</id>
      <parentid>5209409</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5209410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5096" sha1="e8dy4fratkg5h68sq0y4txr60rctlwv" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Freydal Repro1882 Tafel 202.jpg|міні|Двубой на баявых молатах з «Фрэйдаля» (1512 г.) турніранай кнігі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна І]]]]
[[Файл:Hammeraxt Ulsnis.jpg|міні|Неалітычны баявы молат — [[чакан]]]]

'''Баявы молат''', таксама вядомы як '''абух''' — адна з найстарэйшых формаў [[Абуховая зброя|абуховай зброі,]] якая выкарыстоўвалася з дагістарычных часоў да [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Ён складаўся з аднаго ці двух малаткоў рознай формы, зробленых з каменя, пазней з металу, насаджаных на тронку, звычайна драўляным, даўжынёй ад 60 см да 2 м.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Боевой молот // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}&lt;/ref&gt; Яго выкарыстоўвалі як пяхота, так і рыцары (у апошнім выпадку часцей за ўсё як аднаручную зброю) і ў асноўным выкарыстоўвалі для аглушэння ці разбіцця ахоўнай зброі праціўніка&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Juraj Hradský, Pavel Habáň: Czar broni białej. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2001. с. 126-127, ISBN 83-11-09254-0}}&lt;/ref&gt;.

Розныя тыпы рыцарскіх молатаў (напрыклад, [[чакан]]), верагодна, паходзяць ад баявога молата, удасканаленага ў XV і XVI стагоддзях, з вострымі, фігурнымі бавымі канцамі галоўкі — байкамі, прыстасаванымі для барацьбы з праціўнікам, апранутым у [[Кальчуга|кальчугу]] ці поўны даспех. Форма аднаго з байкоў часта была тупой і служыла для дэфармацыі ахоўнага узбраення, другога — вострай і часта нагадвала масіўную дзюбу, таму ў [[Францыя|Францыі]] зброя называлася ''bec-de-corbin'' (дзюба варона) або ''bec-de-faucon'' (сакаліная дзюба)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Квасневич В. Лексикон холодного и метательного оружия / Пер. с польск. — СПб.: ООО «Издательство „Атлант“», 2012. — С. 33, 69—71, 115, 116, 124, 125, 134—136, 153, 224, 225. — ISBN 978-5-98655-042-8}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Hammers Luzern (137936376).jpg|міні|Просты (злева) і люцэрнскі (справа). баявы молат]]
Эвалюцыянаваў ад прасцейшай каменнай насадкі на палку да тзв. люцэрнскага молата. Да XVI стагоддзя швейцарская пяхота выкарыстоўвала баявыя молаты, насаджаных на доўгіх, нават 2-метровых, дрэўках. Такая даўжыня тронку дазваляла напоўніцу выкарыстаць сілу энерцыі і сканцэнтраваць яе у кропцы прыкладання ўдару — аглушаючы, ці дробячы праціўніку косткі, дэфармуючы, прамінаючы, нават без прабіцця — даспехі ворага.

У [[Скандынавія|скандынаўскай]] [[Міфалогія|міфалогіі]] ён фігуруе як [[Бог|боскі]] молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] — [[М’ёльнір|М’ёлнір]], папулярны як рэлігійны сімвал, амулет, а таксама [[Геральдыка|геральдычная]] эмблема&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Стоун Дж. К. Большая энциклопедия оружия и доспехов. Оружие и доспехи всех времён и народов / Пер с англ. — М.: АСТ, Астрель, 2008. — 767 с. — С. 77, 104, 105, 108, 109, 235, 298, 299, 369, 371, 381, 407—409, 504, 506, 617, 622, 623, 648, 649, 704. — ISBN 978-5-17-052742-7, ISBN 978-5-271-21108-9, ISBN 978-5-17-052752-6, ISBN 978-5-271-21109-6, ISBN 0-486-40726-8 (англ.)}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Абуховая зброя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>e8dy4fratkg5h68sq0y4txr60rctlwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815871</id>
    <revision>
      <id>5209293</id>
      <timestamp>2026-09-30T14:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі | частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] | выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg | дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}} | месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]) | статус = працяг...»</comment>
      <origin>5209293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18358" sha1="hw7icgy2ww2ttjv9gownd4d5wfgwq8r" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

=== Храналогія ===

==== 23 верасня ====
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

==== 24 верасня ====
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

====25 верасня ====
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== 26 верасня ====
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 27 верасня ====
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

==== 28 верасня ====
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>hw7icgy2ww2ttjv9gownd4d5wfgwq8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209294</id>
      <parentid>5209293</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перадгісторыя */</comment>
      <origin>5209294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18344" sha1="ixs9segy4mog9ud9pyhwrtucl2kdomd" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе кіруючай кааліцыі, да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыяй]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны Дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>ixs9segy4mog9ud9pyhwrtucl2kdomd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209297</id>
      <parentid>5209294</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перадгісторыя */</comment>
      <origin>5209297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18443" sha1="9w2cb4iqyccomy0csz7yw24vbrcnciq" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Армія вызвалення Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Рух за вызваленне народа Бенішангуль]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>9w2cb4iqyccomy0csz7yw24vbrcnciq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209298</id>
      <parentid>5209297</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перадгісторыя */</comment>
      <origin>5209298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18442" sha1="c9pi8cq72lywvmv3mcn3f3sjp59p21k" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб'яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёнеАмхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>c9pi8cq72lywvmv3mcn3f3sjp59p21k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209299</id>
      <parentid>5209298</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* 23 верасня */</comment>
      <origin>5209299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18445" sha1="gdpeexh321kbhfxiiv2yvnad0425783" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара. У Амхары паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба. У баях удзельнічалі ўрадавая армія,» [[Сілы міру Тыграыя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>gdpeexh321kbhfxiiv2yvnad0425783</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209300</id>
      <parentid>5209299</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* 24 верасня */</comment>
      <origin>5209300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18355" sha1="8gmnaqgv2dnyzzx9t42ic3xeiryjo46" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзе]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>8gmnaqgv2dnyzzx9t42ic3xeiryjo46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209301</id>
      <parentid>5209300</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* 24 верасня */</comment>
      <origin>5209301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18355" sha1="l3vsfd4ooq544740b0rx1lm311tn056" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>l3vsfd4ooq544740b0rx1lm311tn056</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209303</id>
      <parentid>5209301</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18419" sha1="eejk0fz8wie0to95oa6ivvslzm7tnz7" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
{{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>eejk0fz8wie0to95oa6ivvslzm7tnz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209305</id>
      <parentid>5209303</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18451" sha1="1euujq7pnovqrzrvl6fu4h4eoc9b2ku" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
{{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>1euujq7pnovqrzrvl6fu4h4eoc9b2ku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209310</id>
      <parentid>5209305</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5209310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18452" sha1="n61nuo6p1gr1okq6qy5npmnkkdg7y4a" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Узброены канфлікт
| канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі
| частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]
| выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg
| дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}}
| месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]])
| статус = працягваецца
| праціўнік1 = {{Tree list}}
* [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]
** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]
*** [[Сілы абароны Тыграя]]
** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
| праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]
| страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}&lt;/ref&gt;
| страты2 = невядома
| агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;
}}
{{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}}
[[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;&gt;{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt; прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]&lt;ref name=Rosser&gt;{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}&lt;/ref&gt;.

20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}&lt;/ref&gt; — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}&lt;/ref&gt;, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў&lt;ref name=&quot;AddisStandard_seven_announce&quot;&gt;{{cite Q|Q141547056}}&lt;/ref&gt;, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада&lt;ref name=&quot;Rosser&quot;/&gt;.

22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;&lt;ref name=Rosser/&gt;. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot;/&gt;.

== Храналогія ==

=== 23 верасня ===
Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)&lt;ref name=Rosser/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара&lt;ref name=&quot;BBC_Tigray_forces_seize&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано&lt;ref name=&quot; reuters1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}&lt;/ref&gt;.

=== 24 верасня ===
Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

===25 верасня ===
Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff&quot;&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== 26 верасня ===
Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 27 верасня ===
Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена&lt;ref name=&quot;AFP27&quot;&gt;{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

=== 28 верасня ===
Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;.

== Міждународная рэакцыя ==
Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>n61nuo6p1gr1okq6qy5npmnkkdg7y4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Момэнт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815872</id>
    <revision>
      <id>5209313</id>
      <timestamp>2026-09-30T14:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Газета}} '''«Дэр момэнт»''' («דער מאָמענט» — Момант) — штодзённая [[газета]] на [[ідыш]]ы, выходзіла ў [[Варшава|Варшаве]] з [[11 мая]] [[1910]] года па [[22 верасня]] [[1939]] года.  Рэактар [[Цві Прылуцкі]] (1862—1942), вядомыя супрацоўнікі: яго сын [[Ноях Прылуцкі]] (заснавальні...»</comment>
      <origin>5209313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1603" sha1="cmldu18tes0gmw7xgjbxyfx3rh5muan" xml:space="preserve">{{Газета}}
'''«Дэр момэнт»''' («דער מאָמענט» — Момант) — штодзённая [[газета]] на [[ідыш]]ы, выходзіла ў [[Варшава|Варшаве]] з [[11 мая]] [[1910]] года па [[22 верасня]] [[1939]] года.

Рэактар [[Цві Прылуцкі]] (1862—1942), вядомыя супрацоўнікі: яго сын [[Ноях Прылуцкі]] (заснавальнік і афіцыйны рэдактар), [[Гілель Цэйтлін]], з 1933 года [[Уладзімір Жабацінскі]].

Была самай надзённай і папулярнай газетай, яе тыраж у першы год выдання — 30 000, напярэдадні Другой сусветнай вайны — 60 000, у час [[Справа Бейліса|справы Бейліса]] (1913) дасягаў 150 000.

У 1916 стала друкаваным органам партыі [[Фалькісты|фалькістаў]], у другой палове 1930-х — [[Рэвізіянізм (сіянізм)|рэвізіяністаў]].

Спынілася з [[Польская абарончая вайна (1939)|нямецкім уварваннем]], у рэдакцыю трапіла нямецкая [[бомба]].
== Спасылкі ==
*[https://eleven.co.il/jewish-literature/periodical-press/12825/ «Момент»]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]][[Катэгорыя:Газеты Польшчы]]</text>
      <sha1>cmldu18tes0gmw7xgjbxyfx3rh5muan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209316</id>
      <parentid>5209313</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1594" sha1="aqolppytj8sp7inz7qyrpn3yp7a88o9" xml:space="preserve">{{Газета}}
'''«Дэр момэнт»''' («דער מאָמענט» — Момант) — штодзённая [[газета]] на [[ідыш]]ы, выходзіла ў [[Варшава|Варшаве]] з [[11 мая]] [[1910]] года па [[22 верасня]] [[1939]] года.

Рэактар [[Цві Прылуцкі]] (1862—1942), вядомыя супрацоўнікі: яго сын [[Ноях Прылуцкі]] (заснавальнік і афіцыйны рэдактар), [[Гілель Цэйтлін]], з 1933 года [[Уладзімір Жабацінскі]].

Была самай надзённай і папулярнай газетай, яе тыраж у першы год выдання — 30 000, напярэдадні Другой сусветнай вайны — 60 000, у час [[Справа Бейліса|справы Бейліса]] (1913) дасягаў 150 000.

У 1916 стала друкаваным органам партыі [[Фалькісты|фалькістаў]], у другой палове 1930-х — [[Рэвізіянізм (сіянізм)|рэвізіяністаў]].

Спынілася з [[Польская абарончая вайна (1939)|нямецкім уварваннем]], у рэдакцыю трапіла нямецкая [[бомба]].
== Спасылкі ==
*[https://encyclopedia.yivo.org/article/1741 Moment, Der] by Nathan Cohen
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]][[Катэгорыя:Газеты Польшчы]]</text>
      <sha1>aqolppytj8sp7inz7qyrpn3yp7a88o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленінад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815873</id>
    <revision>
      <id>5209334</id>
      <timestamp>2026-09-30T16:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>174856</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Напій | назва = Ленінад | арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}} | выява = Leninade.png | апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду | тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]] | вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}} | колер = чырвоны |...»</comment>
      <origin>5209334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6861" sha1="nuxlerfglcsbsjd2qh6fpl8lhekru8o" xml:space="preserve">{{Напій
| назва = Ленінад
| арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}}
| выява = Leninade.png
| апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду
| тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]]
| вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}}
| колер = чырвоны
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| асноўныя кампаненты = [[Газаваная вада]], [[трысняговы цукар]], [[цытрынавая кіслата]], [[гуміарабік]], натуральныя і штучныя араматызатары, [[гліцэрылу абіетат]], [[бензаат натрыю]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Ленінад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газаваная вада|газаваны]] [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны напій]] на аснове [[ліманад|ліманаду]], які вырабляе кампанія ''Real Soda In Real Bottles, Ltd''. Назва з'яўляецца [[Кантамінацыя|кантамінацыяй]] словаў [[Уладзімір Ленін|Ленін]] і англійскага слова ''lemonade'' (бел. ''ліманад''), а афармленне ўпакоўкі выканана ў [[Савецкі Саюз|савецкай]] стылістыцы.

== Гісторыя ==
Напій вырабляюць з пачатку [[2000-я гады|2000-х гадоў]], а першыя сведчанні пра яго з'яўленне належаць прыкладна да [[2002 год|2002 года]]. Напій апісваюць як ліманадную газіроўку ярка-чырвонага колеру. Ён не змяшчае [[кафеін|кафеіну]]; сярод інгрэдыентаў: газаваная вада, трысняговы цукар, цытрынавая кіслата, гуміарабік, натуральныя і штучныя араматызатары, гліцэрылу абіетат і бензаат натрыю&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Успрыманне ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|міні|Ніжні бок вечкаў ад бутэлек «Ленінаду»]]
Паводле даных ''[[The Huffington Post]]'', густ напраўду не з'яўляецца галоўнай перавагай Ленінаду — яго прадаюць савецкія каламбуры, надрукаваныя на этыкетцы бутэлькі. Сла·ганы на бутэльцы парадыруюць савецкую фразеалогію і [[Прапаганда ў СССР|савецкую прапаганду]], выкарыстоўваючы такія фразы:

* Густ, дзеля якога варта пастаяць у чарзе!
* Атрымай па-серпастым і малаткастым!
* Пі, таварыш! Пі! Інакш [[ГУЛАГ]].
* Вайну найлепш падаваць [[Халодная вайна|халоднай]]!
* Спякотны дзень? Асвяжыся халоднай вайной!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

Кэтрын Шылкат з ''[[Houston Press]]'' апісала Ленінад як падобны на ружовы ліманад з лёгкай газаванасцю: «Мне ён вельмі спадабаўся. Гэта лёгкі, вясёлы летні напій, які падаюць з іроніяй і п'юць з [[Іронія|іранічнай]] усмешкай».

У аглядзе напію Стыў Таннер з ''BevReview'' пісаў: «Сама бутэлька ўжо з'яўляецца прыемным [[сувенір|сувенірам]], паколькі графіка надрукаваная прама на шкле. Густ не апісаны на бутэльцы, і пры першым глотку яго даволі цяжка вызначыць. Ёсць адценні цытрыны, цытрусавых, вішні і грэйпфрута — прынамсі так казалі мае смакавыя рэцэптатары. Нестандартны смакавы профіль дапамагае напію вылучацца і па пазіцыянаванні, і па гусце. Ленінад настолькі ж унікальны, як і алімпійскі спартовец з [[Усходні блок|Усходняга блока]], які не выкарыстоўвае [[стэроіды]]. Рэкамендуецца!»

== Зноскі ==
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://leninade.realsoda.com}}
* {{Facebook|Leninade-53627296210}}

[[Катэгорыя:Ліманады]]
[[Катэгорыя:Безалкагольныя газаваныя напоі]]
[[Катэгорыя:Палітычная сатыра ЗША]]</text>
      <sha1>nuxlerfglcsbsjd2qh6fpl8lhekru8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209401</id>
      <parentid>5209334</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5209401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6899" sha1="i9xt117ly2c200b924jlahmj1s3bgkj" xml:space="preserve">{{Напій
| назва = Ленінад
| арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}}
| выява = Leninade.png
| апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду
| тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]]
| вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}}
| колер = чырвоны
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| асноўныя кампаненты = [[Газаваная вада]], [[трысняговы цукар]], [[цытрынавая кіслата]], [[гуміарабік]], натуральныя і штучныя араматызатары, [[гліцэрылу абіетат]], [[бензаат натрыю]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Ленінад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газаваная вада|газаваны]] [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны напій]] на аснове [[ліманад|ліманаду]], які вырабляе кампанія ''Real Soda In Real Bottles, Ltd''. Назва з'яўляецца [[Кантамінацыя|кантамінацыяй]] словаў [[Уладзімір Ленін|Ленін]] і англійскага слова ''lemonade'' (бел. ''ліманад''), а афармленне ўпакоўкі выканана ў [[Савецкі Саюз|савецкай]] стылістыцы.

== Гісторыя ==
Напій вырабляюць з пачатку [[2000-я гады|2000-х гадоў]], а першыя сведчанні пра яго з'яўленне належаць прыкладна да [[2002 год|2002 года]]. Напій апісваюць як ліманадную газіроўку ярка-чырвонага колеру. Ён не змяшчае [[кафеін|кафеіну]]; сярод інгрэдыентаў: газаваная вада, трысняговы цукар, цытрынавая кіслата, гуміарабік, натуральныя і штучныя араматызатары, гліцэрылу абіетат і бензаат натрыю&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Успрыманне ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|міні|Ніжні бок вечкаў ад бутэлек «Ленінаду»]]
Паводле даных ''[[The Huffington Post]]'', густ напраўду не з'яўляецца галоўнай перавагай Ленінаду — яго прадаюць савецкія каламбуры, надрукаваныя на этыкетцы бутэлькі. Сла·ганы на бутэльцы парадыруюць савецкую фразеалогію і [[Прапаганда ў СССР|савецкую прапаганду]], выкарыстоўваючы такія фразы:

* Густ, дзеля якога варта пастаяць у чарзе!
* Атрымай па-серпастым і малаткастым!
* Пі, таварыш! Пі! Інакш [[ГУЛАГ]].
* Вайну найлепш падаваць [[Халодная вайна|халоднай]]!
* Спякотны дзень? Асвяжыся халоднай вайной!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

Кэтрын Шылкат з ''[[Houston Press]]'' апісала Ленінад як падобны на ружовы ліманад з лёгкай газаванасцю: «Мне ён вельмі спадабаўся. Гэта лёгкі, вясёлы летні напій, які падаюць з іроніяй і п'юць з [[Іронія|іранічнай]] усмешкай».

У аглядзе напію Стыў Таннер з ''BevReview'' пісаў: «Сама бутэлька ўжо з'яўляецца прыемным [[сувенір|сувенірам]], паколькі графіка надрукаваная прама на шкле. Густ не апісаны на бутэльцы, і пры першым глотку яго даволі цяжка вызначыць. Ёсць адценні цытрыны, цытрусавых, вішні і грэйпфрута — прынамсі так казалі мае смакавыя рэцэптатары. Нестандартны смакавы профіль дапамагае напію вылучацца і па пазіцыянаванні, і па гусце. Ленінад настолькі ж унікальны, як і алімпійскі спартовец з [[Усходні блок|Усходняга блока]], які не выкарыстоўвае [[стэроіды]]. Рэкамендуецца!»

== Зноскі ==
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://leninade.realsoda.com}}
* {{Facebook|Leninade-53627296210}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ліманады]]
[[Катэгорыя:Безалкагольныя газаваныя напоі]]
[[Катэгорыя:Палітычная сатыра ЗША]]</text>
      <sha1>i9xt117ly2c200b924jlahmj1s3bgkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209403</id>
      <parentid>5209401</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6935" sha1="5udxlkx6lznj39572zpl2m9ieuhktp0" xml:space="preserve">{{хв|машынны пераклад, які нават не думалі вычытваць}}
{{Напой
| назва = Ленінад
| арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}}
| выява = Leninade.png
| апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду
| тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]]
| вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}}
| колер = чырвоны
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| асноўныя кампаненты = [[Газаваная вада]], [[трысняговы цукар]], [[цытрынавая кіслата]], [[гуміарабік]], натуральныя і штучныя араматызатары, [[гліцэрылу абіетат]], [[бензаат натрыю]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Ленінад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газаваная вада|газаваны]] [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны напій]] на аснове [[ліманад]]у, які вырабляе кампанія ''Real Soda In Real Bottles, Ltd''. Назва з’яўляецца [[кантамінацыя]]й словаў [[Уладзімір Ленін|Ленін]] і англійскага слова ''lemonade'' (бел. ''ліманад''), а афармленне ўпакоўкі выканана ў [[Савецкі Саюз|савецкай]] стылістыцы.

== Гісторыя ==
Напій вырабляюць з пачатку [[2000-я гады|2000-х гадоў]], а першыя сведчанні пра яго з’яўленне належаць прыкладна да [[2002 год]]а. Напій апісваюць як ліманадную газіроўку ярка-чырвонага колеру. Ён не змяшчае [[кафеін]]у; сярод інгрэдыентаў: газаваная вада, трысняговы цукар, цытрынавая кіслата, гуміарабік, натуральныя і штучныя араматызатары, гліцэрылу абіетат і бензаат натрыю&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Успрыманне ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|міні|Ніжні бок вечкаў ад бутэлек «Ленінаду»]]
Паводле даных ''[[The Huffington Post]]'', густ напраўду не з’яўляецца галоўнай перавагай Ленінаду — яго прадаюць савецкія каламбуры, надрукаваныя на этыкетцы бутэлькі. Сла·ганы на бутэльцы парадыруюць савецкую фразеалогію і [[Прапаганда ў СССР|савецкую прапаганду]], выкарыстоўваючы такія фразы:

* Густ, дзеля якога варта пастаяць у чарзе!
* Атрымай па-серпастым і малаткастым!
* Пі, таварыш! Пі! Інакш [[ГУЛАГ]].
* Вайну найлепш падаваць [[Халодная вайна|халоднай]]!
* Спякотны дзень? Асвяжыся халоднай вайной!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

Кэтрын Шылкат з ''[[Houston Press]]'' апісала Ленінад як падобны на ружовы ліманад з лёгкай газаванасцю: «Мне ён вельмі спадабаўся. Гэта лёгкі, вясёлы летні напій, які падаюць з іроніяй і п’юць з [[Іронія|іранічнай]] усмешкай».

У аглядзе напію Стыў Таннер з ''BevReview'' пісаў: «Сама бутэлька ўжо з’яўляецца прыемным [[сувенір]]ам, паколькі графіка надрукаваная прама на шкле. Густ не апісаны на бутэльцы, і пры першым глотку яго даволі цяжка вызначыць. Ёсць адценні цытрыны, цытрусавых, вішні і грэйпфрута — прынамсі так казалі мае смакавыя рэцэптатары. Нестандартны смакавы профіль дапамагае напію вылучацца і па пазіцыянаванні, і па гусце. Ленінад настолькі ж унікальны, як і алімпійскі спартыўнец з [[Усходні блок|Усходняга блока]], які не выкарыстоўвае [[стэроіды]]. Рэкамендуецца!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://leninade.realsoda.com}}
* {{Facebook|Leninade-53627296210}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ліманады]]
[[Катэгорыя:Безалкагольныя газаваныя напоі]]
[[Катэгорыя:Палітычная сатыра ЗША]]</text>
      <sha1>5udxlkx6lznj39572zpl2m9ieuhktp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209486</id>
      <parentid>5209403</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T22:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>174856</id>
      </contributor>
      <comment>It's not that bad</comment>
      <origin>5209486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6839" sha1="8n2v6jlobi1fewp9lcps89mq0i5hdx0" xml:space="preserve">
{{Напой
| назва = Ленінад
| арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}}
| выява = Leninade.png
| апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду
| тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]]
| вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}}
| колер = чырвоны
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| асноўныя кампаненты = [[Газаваная вада]], [[трысняговы цукар]], [[цытрынавая кіслата]], [[гуміарабік]], натуральныя і штучныя араматызатары, [[гліцэрылу абіетат]], [[бензаат натрыю]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Ленінад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газаваная вада|газаваны]] [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны напій]] на аснове [[ліманад]]у, які вырабляе кампанія ''Real Soda In Real Bottles, Ltd''. Назва з’яўляецца [[кантамінацыя]]й словаў [[Уладзімір Ленін|Ленін]] і англійскага слова ''lemonade'' (бел. ''ліманад''), а афармленне ўпакоўкі выканана ў [[Савецкі Саюз|савецкай]] стылістыцы.

== Гісторыя ==
Напій вырабляюць з пачатку [[2000-я гады|2000-х гадоў]], а першыя сведчанні пра яго з’яўленне належаць прыкладна да [[2002 год]]а. Напій апісваюць як ліманадную газіроўку ярка-чырвонага колеру. Ён не змяшчае [[кафеін]]у; сярод інгрэдыентаў: газаваная вада, трысняговы цукар, цытрынавая кіслата, гуміарабік, натуральныя і штучныя араматызатары, гліцэрылу абіетат і бензаат натрыю&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Успрыманне ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|міні|Ніжні бок вечкаў ад бутэлек «Ленінаду»]]
Паводле даных ''[[The Huffington Post]]'', густ напраўду не з’яўляецца галоўнай перавагай Ленінаду — яго прадаюць савецкія каламбуры, надрукаваныя на этыкетцы бутэлькі. Сла·ганы на бутэльцы парадыруюць савецкую фразеалогію і [[Прапаганда ў СССР|савецкую прапаганду]], выкарыстоўваючы такія фразы:

* Густ, дзеля якога варта пастаяць у чарзе!
* Атрымай па-серпастым і малаткастым!
* Пі, таварыш! Пі! Інакш [[ГУЛАГ]].
* Вайну найлепш падаваць [[Халодная вайна|халоднай]]!
* Спякотны дзень? Асвяжыся халоднай вайной!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

Кэтрын Шылкат з ''[[Houston Press]]'' апісала Ленінад як падобны на ружовы ліманад з лёгкай газаванасцю: «Мне ён вельмі спадабаўся. Гэта лёгкі, вясёлы летні напій, які падаюць з іроніяй і п’юць з [[Іронія|іранічнай]] усмешкай».

У аглядзе напію Стыў Таннер з ''BevReview'' пісаў: «Сама бутэлька ўжо з’яўляецца прыемным [[сувенір]]ам, паколькі графіка надрукаваная прама на шкле. Густ не апісаны на бутэльцы, і пры першым глотку яго даволі цяжка вызначыць. Ёсць адценні цытрыны, цытрусавых, вішні і грэйпфрута — прынамсі так казалі мае смакавыя рэцэптатары. Нестандартны смакавы профіль дапамагае напію вылучацца і па пазіцыянаванні, і па гусце. Ленінад настолькі ж унікальны, як і алімпійскі спартыўнец з [[Усходні блок|Усходняга блока]], які не выкарыстоўвае [[стэроіды]]. Рэкамендуецца!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://leninade.realsoda.com}}
* {{Facebook|Leninade-53627296210}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ліманады]]
[[Катэгорыя:Безалкагольныя газаваныя напоі]]
[[Катэгорыя:Палітычная сатыра ЗША]]</text>
      <sha1>8n2v6jlobi1fewp9lcps89mq0i5hdx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209551</id>
      <parentid>5209486</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>хв|машынны недапераклад</comment>
      <origin>5209551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6887" sha1="2cu0fwkd5npwvs3wcfsx6kmo0xy1fod" xml:space="preserve">{{хв|машынны недапераклад}}
{{Напой
| назва = Ленінад
| арыгінал назвы = {{lang-en|Leninade}}
| выява = Leninade.png
| апісанне = Бутэлька «Ленінаду», выгляд з прыпераду і ззаду
| тып = [[безalkagольны напій|безалкагольны напій]]
| вытворца = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| паходжанне = {{Сцяфікацыя|ЗША}}
| колер = чырвоны
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| асноўныя кампаненты = [[Газаваная вада]], [[трысняговы цукар]], [[цытрынавая кіслата]], [[гуміарабік]], натуральныя і штучныя араматызатары, [[гліцэрылу абіетат]], [[бензаат натрыю]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Ленінад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[Газаваная вада|газаваны]] [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны напій]] на аснове [[ліманад]]у, які вырабляе кампанія ''Real Soda In Real Bottles, Ltd''. Назва з’яўляецца [[кантамінацыя]]й словаў [[Уладзімір Ленін|Ленін]] і англійскага слова ''lemonade'' (бел. ''ліманад''), а афармленне ўпакоўкі выканана ў [[Савецкі Саюз|савецкай]] стылістыцы.

== Гісторыя ==
Напій вырабляюць з пачатку [[2000-я гады|2000-х гадоў]], а першыя сведчанні пра яго з’яўленне належаць прыкладна да [[2002 год]]а. Напій апісваюць як ліманадную газіроўку ярка-чырвонага колеру. Ён не змяшчае [[кафеін]]у; сярод інгрэдыентаў: газаваная вада, трысняговы цукар, цытрынавая кіслата, гуміарабік, натуральныя і штучныя араматызатары, гліцэрылу абіетат і бензаат натрыю&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Успрыманне ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|міні|Ніжні бок вечкаў ад бутэлек «Ленінаду»]]
Паводле даных ''[[The Huffington Post]]'', густ напраўду не з’яўляецца галоўнай перавагай Ленінаду — яго прадаюць савецкія каламбуры, надрукаваныя на этыкетцы бутэлькі. Сла·ганы на бутэльцы парадыруюць савецкую фразеалогію і [[Прапаганда ў СССР|савецкую прапаганду]], выкарыстоўваючы такія фразы:

* Густ, дзеля якога варта пастаяць у чарзе!
* Атрымай па-серпастым і малаткастым!
* Пі, таварыш! Пі! Інакш [[ГУЛАГ]].
* Вайну найлепш падаваць [[Халодная вайна|халоднай]]!
* Спякотны дзень? Асвяжыся халоднай вайной!&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

Кэтрын Шылкат з ''[[Houston Press]]'' апісала Ленінад як падобны на ружовы ліманад з лёгкай газаванасцю: «Мне ён вельмі спадабаўся. Гэта лёгкі, вясёлы летні напій, які падаюць з іроніяй і п’юць з [[Іронія|іранічнай]] усмешкай».

У аглядзе напію Стыў Таннер з ''BevReview'' пісаў: «Сама бутэлька ўжо з’яўляецца прыемным [[сувенір]]ам, паколькі графіка надрукаваная прама на шкле. Густ не апісаны на бутэльцы, і пры першым глотку яго даволі цяжка вызначыць. Ёсць адценні цытрыны, цытрусавых, вішні і грэйпфрута — прынамсі так казалі мае смакавыя рэцэптатары. Нестандартны смакавы профіль дапамагае напію вылучацца і па пазіцыянаванні, і па гусце. Ленінад настолькі ж унікальны, як і алімпійскі спартыўнец з [[Усходні блок|Усходняга блока]], які не выкарыстоўвае [[стэроіды]]. Рэкамендуецца!»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://leninade.realsoda.com}}
* {{Facebook|Leninade-53627296210}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ліманады]]
[[Катэгорыя:Безалкагольныя газаваныя напоі]]
[[Катэгорыя:Палітычная сатыра ЗША]]</text>
      <sha1>2cu0fwkd5npwvs3wcfsx6kmo0xy1fod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Драпаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815874</id>
    <revision>
      <id>5209336</id>
      <timestamp>2026-09-30T16:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52437-60</username>
        <id>174857</id>
      </contributor>
      <comment>напісаў артыкул і дадаў спасылку</comment>
      <origin>5209336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1015" sha1="omv17onyi9s1br51h7o3g539zqz0ilw" xml:space="preserve">'''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), ордэна Багдана Хмяльніцкага I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступенів. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;</text>
      <sha1>omv17onyi9s1br51h7o3g539zqz0ilw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209378</id>
      <parentid>5209336</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T17:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="t7d4m767ifvnaous2asoqwmi906csu0" xml:space="preserve">{{хв|не артыкул}}
'''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), ордэна Багдана Хмяльніцкага I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступенів. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;</text>
      <sha1>t7d4m767ifvnaous2asoqwmi906csu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Філагенія/Ursidae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>815875</id>
    <revision>
      <id>5209341</id>
      <timestamp>2026-09-30T16:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «Адна з магчымых філагеній грунтуецца на поўных паслядоўнасцях [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] з даследавання &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps;&quot;&gt;Yu et al. (2007)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Li |last2=Li |first2=Yi-Wei |last3=Ryder |first3=Oliver A. |last4=Zhang |first4=Ya-Ping |title=Analysis of complete mitochondrial gen...»</comment>
      <origin>5209341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6769" sha1="sd7jwua4afcvd8duvgq1v2agy0i0a1o" xml:space="preserve">Адна з магчымых філагеній грунтуецца на поўных паслядоўнасцях [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] з даследавання &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps;&quot;&gt;Yu et al. (2007)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yu |first1=Li |last2=Li |first2=Yi-Wei |last3=Ryder |first3=Oliver A. |last4=Zhang |first4=Ya-Ping |title=Analysis of complete mitochondrial genome sequences increases phylogenetic resolution of bears (Ursidae), a mammalian family that experienced rapid speciation |journal=[[BMC Evolutionary Biology]] |date=2007 |volume=7 |issue=198 |page=198 |doi=10.1186/1471-2148-7-198 |pmid=17956639 |pmc=2151078 |doi-access=free |bibcode=2007BMCEE...7..198Y }}&lt;/ref&gt;. Белы і буры мядзведзі ўтвараюць блізкую групу, у той час як роднасныя сувязі іншых відаў вызначаны не вельмі добра&lt;ref name=Servheen1999&gt;{{cite book |last1=Servheen |first1=C. |last2=Herrero |first2=S. |last3=Peyton |first3=B. |title=Bears: Status Survey and Conservation Action Plan |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/Файлs/documents/1999-004.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://portals.iucn.org/library/sites/library/Файлs/documents/1999-004.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |year=1999 |publisher=[[Міжнародны саюз аховы прыроды|IUCN]] |isbn=978-2-8317-0462-3 |pages=26–30}}&lt;/ref&gt;.

{{clade
|label1=&lt;div style=&quot;margin-bottom: -1.6em;&quot;&gt;[[Мядзведзевыя]]&lt;br&gt;(''Ursidae'')&lt;/div&gt;
|1={{clade
   |1=[[Вялікая панда]] (''Ailuropoda melanoleuca'') [[Файл:Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 50) (white background).jpg|50px]]
   |2={{clade
     |1=[[Мядзведзь-акулярнік]] (''Tremarctos ornatus'') [[Файл:Spectacled bear (1829).jpg|50px]]
     |2={{clade
        |label1=&lt;div style=&quot;margin-bottom: -1.6em;&quot;&gt;[[Сапраўдныя мядзведзі|Сапраўдныя&amp;nbsp;мядзведзі]]&lt;br&gt;(''Ursinae'')&lt;/div&gt;
        |1={{clade
           |1=[[Мядзведзь-губач]] (''Melursus ursinus'') [[Файл:Tremarctos ornatus 1824 (flipped).jpg|50px]]
           |2={{clade
              |1={{clade
                 |1=[[Малайскі мядзведзь]] (''Helarctos malayanus'') [[Файл:Ursus malayanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
                 |2={{clade
                    |1=[[Белагруды мядзведзь]] (''Ursus thibetanus'') [[Файл:Ursus thibetanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam -(white background).jpg|50px]]
                    |2=[[Барыбал]] (''Ursus americanus'') [[Файл:Ursus americanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
                    }}
                 }}
              |2={{clade
                 |1=[[Белы мядзведзь]] (''Ursus maritimus'') [[Файл:Lossy-page1-2518px-Ursus maritimus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
                 |2=[[Буры мядзведзь]] (''Ursus arctos'') [[Файл:Ursus arctos - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
                 }}
              }}
           }}
        }}
     }}
  }}
}}

Больш сучасная філагенія грунтуецца на генетычным даследаванні &lt;span style=&quot;font-variant: small-caps;&quot;&gt;Kumar et al. (2017)&lt;/span&gt;. Яно робіць выснову, што мядзведзі падсямейства сапраўдных мядзведзяў (''Ursinae'') з’явіліся каля пяці мільёнаў гадоў таму, прычым сярод розных відаў адбывалася маштабная [[гібрыд]]ызацыя&lt;ref name=Kumar2017&gt;{{cite journal |last1=Kumar |first1=V. |last2=Lammers|first2=F. |last3=Bidon|first3=T. |last4=Pfenninger |first4=M. |last5=Kolter |first5=L. |last6=Nilsson |first6=M. A. |last7=Janke|first7=A.|year=2017 |title=The evolutionary history of bears is characterized by gene flow across species|journal=[[Scientific Reports]] |volume=7 |article-number=46487 |doi=10.1038/srep46487 |doi-access=free |pmid=28422140 |pmc=5395953 |bibcode=2017NatSR...746487K}}&lt;/ref&gt;.

{{clade
|label1=&lt;div style=&quot;margin-bottom: -1.6em;&quot;&gt;[[Мядзведзевыя]]&lt;br&gt;(''Ursidae'')&lt;/div&gt;
|1={{clade
   |1=[[Вялікая панда]] (''Ailuropoda melanoleuca'') [[Файл:Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 50) (white background).jpg|50px]]
   |2={{clade
      |1=[[Мядзведзь-акулярнік]] (''Tremarctos ornatus'') [[Файл:Spectacled bear (1829).jpg|50px]]
      |label2=&lt;div style=&quot;margin-bottom: -1.6em;&quot;&gt;[[Сапраўдныя мядзведзі|Сапраўдныя&amp;nbsp;мядзведзі]]&lt;br&gt;(''Ursinae'')&lt;/div&gt;
      |2={{clade
         |1={{clade
            |1={{clade
               |1=[[Мядзведзь-губач]] (''Melursus ursinus'') [[Файл:Tremarctos ornatus 1824 (flipped).jpg|50px]]
               |2=[[Малайскі мядзведзь]] (''Helarctos malayanus'') [[Файл:Ursus malayanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
               }}
            |2=[[Белагруды мядзведзь]] (''Ursus thibetanus'') [[Файл:Ursus thibetanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam -(white background).jpg|50px]]
            }}
         |2={{clade
            |1=[[Барыбал]] (''Ursus americanus'') [[Файл:Ursus americanus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
            |2={{clade
               |1=[[Белы мядзведзь]] (''Ursus maritimus'') [[Файл:Lossy-page1-2518px-Ursus maritimus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
               |2=[[Буры мядзведзь]] (''Ursus arctos'') [[Файл:Ursus arctos - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50px]]
               }}
            }}
         }}
      }}
   }}
}}&lt;noinclude&gt;
{{template doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sd7jwua4afcvd8duvgq1v2agy0i0a1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Вячаславаўна Запартыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815876</id>
    <revision>
      <id>5209349</id>
      <timestamp>2026-09-30T17:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Schlurpie</username>
        <id>174796</id>
      </contributor>
      <comment>Стварэнне артыкула, архівістка, літаратуразнаўца</comment>
      <origin>5209349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="hj5qz95r1pryjphdd52s88fyrenc9h0" xml:space="preserve">'''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. Есьманаўцы, [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі архівіст, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровы архівіст Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022).

== Біяграфія і адукацыя ==
Нарадзілася ў сялянскай сям'і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]].

== Прафесійная і педагагічная дзейнасць ==
З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў. 

З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з'яўлялася дырэктарам БДАМЛМ.

З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ.

== Навуковая і публікатарская дзейнасць ==
Аўтар больш як 170 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў, прысвечаных архівазнаўству, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Менавіта Г. Запартыцы належыць ідэя рэгулярнага правядзення ў БДАМЛМ навуковых канферэнцый — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час “Узвышша”» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф».

Самастойна арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны крытыка, празаіка і філосафа [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям'і), а таксама выяўленне і апісанне нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]), які стаў асновай для яе першай навуковай публікацыі «Развітальныя аўтографы» (1996).

=== Асноўныя кірункі працы: ===
* '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з В. Жыбулем і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы...» (2020).
* '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш.
* '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў.

== Узнагароды ==
* [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002)
* Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004)
* Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019)
* Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ.

== Бібліяграфія (выбраныя працы) ==
* ''Запартыка, Г.'' Развітальныя аўтографы / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 5.
* ''Запартыка, Г.'' Архівы беларускай эміграцыі / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 6.
* ''Запартыка, Г.'' Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы. Напалеон Чарноцкі. «Сватанне» / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2001. — Вып. 5.
* ''Запартыка, Г.'' «Мы верылі: дахаты вернемся...» : пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2008. — Вып. 3. — С. 164–166.
* ''Запартыка, Г.'' Беларускі дзяржаўны архіў-музей лікаратуры і мастацтва і яго літаратурныя фонды: да 50-годдзя заснавання / Г. Запартыка // Роднае слова. — 2010. — № 5. — С. 104–107.
* ''Запартыка, Г.'' Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920–1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду / Г. Запартыка // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92–100.
* ''Запартыка, Г.'' Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе / Г. Запартыка // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця : матэрыялы канф. — Мінск, 2016.
* ''Запартыка, Г.'' Радасць у песнях : да 120-годдзя Міхася Забэйды-Суміцкага / Г. Запартыка // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 19 чэрв. — С. 4.


== Літаратура ==
* ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5. 
* Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013.
* ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014.
* ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі : біябібліягр. даведнік. — Мінск : БелНДІДАС, 2020. — С. 129–131.
* ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст – справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12.
* ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211–218.

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]]
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]]</text>
      <sha1>hj5qz95r1pryjphdd52s88fyrenc9h0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209390</id>
      <parentid>5209349</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10614" sha1="orohgsk1fajfg3uo6ywae60x1vc4zs4" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. [[Есьманаўцы]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская архівістка, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровая архівістка Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022).

== Біяграфія і адукацыя ==
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]].

== Прафесійная і педагагічная дзейнасць ==
З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў.

З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з’яўлялася дырэктарам БДАМЛМ.

З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ.

== Навуковая і публікатарская дзейнасць ==
Аўтар больш як 170 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў, прысвечаных архівазнаўству, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Менавіта Г. Запартыцы належыць ідэя рэгулярнага правядзення ў БДАМЛМ навуковых канферэнцый — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час „Узвышша“» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф».

Самастойна арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны крытыка, празаіка і філосафа [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям’і), а таксама выяўленне і апісанне нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]), які стаў асновай для яе першай навуковай публікацыі «Развітальныя аўтографы» (1996).

=== Асноўныя кірункі працы: ===
* '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з В. Жыбулем і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы…» (2020).
* '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш.
* '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў.

== Узнагароды ==
* [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002)
* Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004)
* Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019)
* Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ.

== Бібліяграфія (выбраныя працы) ==
* ''Запартыка, Г.'' Развітальныя аўтографы / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 5.
* ''Запартыка, Г.'' Архівы беларускай эміграцыі / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 6.
* ''Запартыка, Г.'' Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы. Напалеон Чарноцкі. «Сватанне» / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2001. — Вып. 5.
* ''Запартыка, Г.'' «Мы верылі: дахаты вернемся…» : пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2008. — Вып. 3. — С. 164—166.
* ''Запартыка, Г.'' Беларускі дзяржаўны архіў-музей лікаратуры і мастацтва і яго літаратурныя фонды: да 50-годдзя заснавання / Г. Запартыка // Роднае слова. — 2010. — № 5. — С. 104—107.
* ''Запартыка, Г.'' Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920-1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду / Г. Запартыка // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92-100.
* ''Запартыка, Г.'' Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе / Г. Запартыка // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця : матэрыялы канф. — Мінск, 2016.
* ''Запартыка, Г.'' Радасць у песнях : да 120-годдзя Міхася Забэйды-Суміцкага / Г. Запартыка // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 19 чэрв. — С. 4.

== Літаратура ==
* ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5.
* Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013.
* ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014.
* ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі : біябібліягр. даведнік. — Мінск : БелНДІДАС, 2020. — С. 129—131.
* ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст — справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12.
* ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211—218.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]]
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]]</text>
      <sha1>orohgsk1fajfg3uo6ywae60x1vc4zs4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209393</id>
      <parentid>5209390</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10667" sha1="itlacds35r88euxt03ht2i74yqsexjc" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Ганна Вячаславаўна Запартыка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1954]], в. [[Есьманаўцы]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская архівістка, філолаг, літаратуразнаўца. Ганаровая архівістка Беларусі (2004). Дырэктар [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (1994—2022).

== Біяграфія і адукацыя ==
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Закончыла Яршэвіцкую сярэднюю школу ў 1971 годзе. У 1978 годзе закончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]].

== Прафесійная і педагагічная дзейнасць ==
З 1978 года працавала ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ЦДАМЛМ) БССР на пасадах малодшага навуковага супрацоўніка, вядучага архівіста, вядучага навуковага супрацоўніка аддзела ведамасных архіваў, камплектавання і экспертызы каштоўнасці дакументаў.

З лістапада 1993 года выконвала абавязкі дырэктара, а з 17 студзеня 1994 па кастрычнік 2022 года з’яўлялася дырэктарам БДАМЛМ.

З 2000 года — член Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводстве. Адначасова з 1996 года займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала старшым выкладчыкам, пазней — дацэнтам кафедры крыніцазнаўства гістарычнага факультэта БДУ.

== Навуковая і публікатарская дзейнасць ==
Аўтар больш як 170 гістарычных нарысаў, публікацый і навуковых артыкулаў, прысвечаных архівазнаўству, тэксталогіі і гісторыі асабістых архіваў дзеячаў беларускай культуры. Менавіта Г. Запартыцы належыць ідэя рэгулярнага правядзення ў БДАМЛМ навуковых канферэнцый — травеньскіх «Узвышаўскіх чытанняў» і кастрычніцкіх «Архіўных чытанняў», па выніках якіх выдаваліся навуковыя зборнікі «Пра час „Узвышша“» і «Архіўныя чытанні», а пазней — альманах «Аўтограф».

Самастойна арганізавала пошук і камплектаванне архіваў выбітных дзеячаў культуры. Сярод значных дасягненняў — прывоз з Расіі дакументальнай спадчыны крытыка, празаіка і філосафа [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]] (каля 1000 дакументаў і 38 асабістых рэчаў сям’і), а таксама выяўленне і апісанне нататніка Карла Кастравіцкага (бацькі [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]), які стаў асновай для яе першай навуковай публікацыі «Развітальныя аўтографы» (1996).

=== Асноўныя кірункі працы: ===
* '''Укладальніца і рэдактарка кніг''': «Выбраныя творы» [[Паўлюк Трус|Паўлюка Труса]] (2000), «Збор твораў у 2 тамах» Адама Бабарэкі (2011, разам з В. Жыбулем і Алесяй Бабарэкай), «Среди болот и лесов» [[Якуб Брайцаў|Якуба Брайцава]] (2013), «Выбраныя творы» [[Зоська Верас|Зоські Верас]] (2015), «Выбранае» [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] (2018), «Сцежкамі жыцця» [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] (2018), а таксама зборніка ваенных дзённікаў «Мы жылі ў буднях барацьбы…» (2020).
* '''Даследаванне і публікацыя крыніц''': падрыхтавала да друку і пракаментавала эпісталярную спадчыну [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і інш.
* '''Метадычная праца''': распрацавала «Метадычныя рэкамендацыі па рабоце архіваў з дакументамі асабістага паходжання» (2005) і нарматыўныя дакументы па грашовай ацэнцы рарытэтаў.

== Узнагароды ==
* [[Медаль Францыска Скарыны]] (2002)
* Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2004)
* Нагрудныя знакі Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь «За адзнаку» І і ІІ ступеняў (2014, 2019)
* Ганаровыя граматы Міністэрства юстыцыі РБ.

== Бібліяграфія (выбраныя працы) ==
* ''Запартыка, Г.'' Развітальныя аўтографы / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 5.
* ''Запартыка, Г.'' Архівы беларускай эміграцыі / Г. Запартыка // Спадчына. — 1996. — № 6.
* ''Запартыка, Г.'' Таямніца капэрты Б. І. Эпімах-Шыпілы. Напалеон Чарноцкі. «Сватанне» / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2001. — Вып. 5.
* ''Запартыка, Г.'' «Мы верылі: дахаты вернемся…» : пра спадчыну Адама Бабарэкі і яе шлях да Беларусі / Г. Запартыка // Скарыніч. — 2008. — Вып. 3. — С. 164—166.
* ''Запартыка, Г.'' Беларускі дзяржаўны архіў-музей лікаратуры і мастацтва і яго літаратурныя фонды: да 50-годдзя заснавання / Г. Запартыка // Роднае слова. — 2010. — № 5. — С. 104—107.
* ''Запартыка, Г.'' Роля «Узвышаўскіх чытанняў» у даследаванні гісторыі беларускай літаратуры 1920-1930-х гг. і ўзбагачэнні нацыянальнага архіўнага фонду / Г. Запартыка // Пра час «Узвышша». — Мінск, 2011. — Вып. 5. — С. 92-100.
* ''Запартыка, Г.'' Адлюстраванне эвалюцыі тэксту ў архіўным вопісе / Г. Запартыка // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця : матэрыялы канф. — Мінск, 2016.
* ''Запартыка, Г.'' Радасць у песнях : да 120-годдзя Міхася Забэйды-Суміцкага / Г. Запартыка // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 19 чэрв. — С. 4.

== Літаратура ==
* ''Шумейка, М., Запартыка, Г.'' «Беларускі народ можа ганарыцца рарытэтамі, якія зберагае наш архіў-музей» / М. Шумейка, Г. Запартыка // Архівы і справаводства. — 2004. — № 5.
* Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ) // Гарэцкі, Р. Жыццёвы меланж. — Мінск, 2013.
* ''Кулажанка, У.'' Руплівая захавальніца архіўнай спадчыны / У. Кулажанка // Беларускі археаграфічны штогоднік. — Вып. 15. — Мінск, 2014.
* ''Кекелева, Т. В., Кісялёва, Я. М.'' Запартыка Ганна Вячаславаўна / Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва // Архівісты Беларусі : біябібліягр. даведнік. — Мінск : БелНДІДАС, 2020. — С. 129—131.
* ''Рублеўская, Л.'' Таямніца зніклага капялюшыка Цёткі, альбо Архівіст — справа пажыццёвая / Л. Рублеўская // Звязда. — 2024. — 29 кастр. — С. 12.
* ''Жыбуль, В.'' На чале «Невядомай планеты»: Навуковая і захавальніцкая дзейнасць Ганны Запартыкі / В. Жыбуль // Аўтограф. — 2025. — № 6. — С. 211—218.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]]
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]]</text>
      <sha1>itlacds35r88euxt03ht2i74yqsexjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:EMI Records</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815877</id>
    <revision>
      <id>5209356</id>
      <timestamp>2026-09-30T17:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:EMI]]»</comment>
      <origin>5209356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="q3e916gsvln6d55mvrjtt07cdwous3p" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Universal Music Group]]
[[Катэгорыя:EMI]]</text>
      <sha1>q3e916gsvln6d55mvrjtt07cdwous3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Schlurpie</title>
    <ns>3</ns>
    <id>815878</id>
    <revision>
      <id>5209359</id>
      <timestamp>2026-09-30T17:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Прывітанне</comment>
      <origin>5209359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="4239hvfjph4lnh6873loxc8w82v5zdv" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:20, 30 верасня 2026 (+03)</text>
      <sha1>4239hvfjph4lnh6873loxc8w82v5zdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Хрысціянства ў Мінску</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815879</id>
    <revision>
      <id>5209361</id>
      <timestamp>2026-09-30T17:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Хрысціянства паводле гарадоў]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Мінску]]»</comment>
      <origin>5209361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="dt1hsckkix22ipdxox305gig2ligu83" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Хрысціянства паводле гарадоў]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Мінску]]</text>
      <sha1>dt1hsckkix22ipdxox305gig2ligu83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анастасія (мультфільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815880</id>
    <revision>
      <id>5209395</id>
      <timestamp>2026-09-30T18:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>174856</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Мультфільм | назва              = Анастасія | арыгінальная назва = {{Lang-en|Anastasia}} | тып                = маляваны (ратаскоп) | жанр               = {{br list | [[Драма (жанр)|драма]] | [[камедыя]] | [[мюзикл]] | [[фэнтэзі]] | [[прыгоды]] | [[сямейны фільм|сямейны]] | [[мультфільм]] | [[містыка]] }} | рэжыс...»</comment>
      <origin>5209395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48049" sha1="7w0mc5h1cwi0l6jjdo30wsmhhlg2ahd" xml:space="preserve">{{Мультфільм
| назва              = Анастасія
| арыгінальная назва = {{Lang-en|Anastasia}}
| тып                = маляваны (ратаскоп)
| жанр               = {{br list
| [[Драма (жанр)|драма]]
| [[камедыя]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтэзі]]
| [[прыгоды]]
| [[сямейны фільм|сямейны]]
| [[мультфільм]]
| [[містыка]]
}}
| рэжысэры          = Дон Блут, Гары Голдман
| сцэнарыст          = {{br list
| [[Сьюзан Гоцье]]
| [[Брус Грэм]]
| [[Боб Цудыкер]]
| [[Ноні Вайт]]
| [[Эрык Тачман]] {{Small|(адаптацыя)}}
}}
| акторы агучваньня = {{br list
| [[Мэг Раян]]
| [[Кірстэн Данст]]
| [[Джон К'юсак]]
| [[Джон Грэмэр]]
| [[Анджэла Лэндсбэры]]
| [[Крыстафэр Лойд]]
| [[Гэнк Азарыя]]
}}
| апэратар           = 
| кампазытар         = {{нп5|Дэвід Ньюман (кампазытар)|Дэвід Ньюман||David Newman (composer)}}
| кінакампанія       = [[20th Century Fox]]
| працягласьць       = 94 хв.
| мова               = {{англійская}}
| краіны             = {{USA}}
| год                = 1997
| дата выхаду        = {{Date|1997|11|14}}
| каштарыс           = $ 53 млн
| касавыя зборы      = $ 139,8 млн
| рэйтынг            = 12+
| bcdb_link          = 25025
}}
'''«Анастасія»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Кінематограф ЗША|амэрыканскі]] паўнамэтражны [[Анімацыя|анімацыйны]] фільм у стылі [[фэнтэзі]], створаны карпарацыяй [[20th Century Studios|20th Century Fox]]. Пастаноўшчыкі — Дон Блут і Гэры Голдман. Мультфільм створаны [[Ратаскапаваньне|метадам фотаперакладаньня]] та з выкарыстаньнем [[Кампутарная 3D-графіка|трохвымернай графікі]]. Сусьветная прэм'ера адбылася [[14 лістапада]] [[1997 у кіно|1997 року]].

Блуту і Голдману быў прапанаваны выбар паміж стварэньнем анімацыйнай вэрсіі да фільму «[[Анастасія (фільм)|Анастасія]]» 1956 року, заснаванай на аднайменнай п'есе Марсэль Морэ (1955), альбо да мюзиклу «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Мая чароўная лэдзі]]». Выбар упаў на «Анастасію», дзе фабула ґрунтавалася на [[Анна Андэрсан|пераказе]] пра [[Вялікі князь|вялікую княжную]] [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасію Мікалаеўну Раманаву]], якая нібыта выжыла пасьля [[Растрэл сям'і Раманавых|растрэлу царскай сям'і]] і намагаецца ўспомніць мінулае.

Галоўныя ролі ў арыгінале агучвалі [[Мэг Раян]], [[Джон К'юсак]], [[Гэнк Азарыя]], [[Крыстафэр Лойд]], [[Кірстэн Данст]] і [[Анджэла Лэндсбэры]].

Мультфільм быў станоўча прыняты, заўважыўшы ў пракаце 140 мільёнаў даляраў, і атрымаў па дзве намінацыі прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і «[[Залаты глёбус]]» за найлепшую песню. Пасьля прыняцьця [[Абмежаваньне па ўзросьце|Закона пра інфармацыю]] ён атрымаў адзнаку «12+» (то бок для гледачоў, якія дасягнулі ўзросту дванаццаці гадоў).

== Сюжэт ==
Дзея адбываецца ў 1916—1927 гадах падчас сьвяткаваньня 300-годзьдзя палаца Раманавых у Зімовым Палацы. Васьмігадовай княгіні Анастасіі Раманавай, дачцэ апошняга расейскага імпэратара [[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалая II]], яе бабуля ўдова імпэратрыцы [[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]] дориць упрыгожаньне з надпісам [[Француская мова|францускай]] «''Да сустрэчы ў [[Парыж]]ы''» і музычную скрынку, што раскрываецца з дапамогай упрыгожаньня.

Нягодна на банкэт урываецца злыбень, кароль цёмных сілаў, [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]], дарадца пры царскім двары да таго, як яго выгналі за здраду. За гэта ён пакляўся адпомсьціць і прадаў сваю душу Д’яблу ў абмен на магічную колбу-артэфакт, у якую ўкладзеныя цёмныя сілы. Ён праклінае царскую сям’ю і [[Расейская рэвалюцыя (1917)|усю Расею агулам]].

Падчас заколу ў палац рынулі разбураныя рэволюцыянэры, і царскай сям’і давялося ўцякаць. Анастасія і яе бабуля выбіраюцца праз таемны праход у сьцяне з дапамогаю сына царскай кухаркі. Яны ўцякаюць да вакзалу цераз раку, але трапляюцца Распуціну, аднак пад ім разламаецца лёд, і ён тане. Заскокваючы на цягнік, што якраз адыходзіць, Анастасія падсьлізнулася і ўдарылася галавою аб пэрон, бабуля кліча яе імя з цягніка, але ім ужо ніхто не можа дапамагчы.

Мінае 10 гадоў, у Расеі ўцьвярджаецца [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Усе гэтыя гады Анастасія расла ў дзіцячым доме пад імем Аня, нічога не памятаючы пра сябе і трагічную гісторыю свайго дзяцінства. З мінулага ў яе засталося толькі залатое ўпрыгожаньне з надпісам францускай. У 18 гадоў дзяўчину адпраўляюць працаваць на фабрыку. Дарогаю яна паўстае перад выбарам: пайсьці на фабрыку або выправіцца ў [[Санкт-Пецярбург]], які яе так маніць. Воляю лёсу шчаня, якое яна падабрала і назвала Пушком, вядзе дзяўчыну ў Пецярбург. Аня хоча купіць квіток да Парыжа, але ня мае [[Віза|візы]]. Старая на вакзале раіць адшукаць чалавека па імені Зьміцер, наўрад той паспрыяе. Аня выпраўляецца ў закінуты палац — месца знаходжаньня Зьмітра.

Вэсь гэты час, ужо знаходзячыся ў Парыжы, Марыя Фёдараўна не пакідае надзей адшукаць унучку і абвяшчае каласальную ўзнагароду таму, хто адшукае та верне яе. Пецярбурскія шахраі Зьміцер і Ўладзімер вырашаюць пайсьці на хітрасьць: падабраць падобную дзяўчыну, навучыць яе манерам і выдаць за вялікую княжную. Яны прагледзелі сотні дзяўчат, але няўдала.

Аня прыбывае да замаку, і яе адолеюць дзіўныя адчуваньні дэжавю. Зьміцер параўноўвае дзяўчыну з адным з партрэтаў княскай сям’і і ўражваецца яе падабенствам са страчанай княжнай. Зьміцер і Ўладзімер мяркуюць, што знайшлі тое, што так доўга шукалі, і пачынаюць навучаць Аню.

У гэты ж час непадалёк апынаецца падручны Распуціна, [[Кажаны|кажан-альбінос]] на імя Барток, і заўважае, што сілы артэфакта свайго гаспадара прачнуліся ў прысутнасьці Анастасіі. Артэфакт прыцягвае яго ў [[чысьцілішча]], дзе ён адшуквае закатаванага тут [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Распуціна]]. Пачуўшы, што Анастасія абышла праклён, Распуцін упадае ў шаленства і імкнецца паквітацца з новай сілай. Ён пасылае дэманічных міньёнаў са свайго артэфакта, каб зьнішчыць Анастасію.

Чацьвёрка герояў (Аня, Пушок, Зьміцер і Ўладзімер) пачынаюць дарогу да [[Парыж|Парыжу]]. Вэсь гэты час Зьміцер навучае яе прыдворным манерам, а Ўладзімер — гісторыі роду. Паміж Аняй і Зьмітром бываюць сутычкі, але яны гуртуюцца падчас небясьпечных абставінаў. Гэтак, падчас вандроўкі цягніком дэманы Распуціна зьнішчаюць чыгуначны мост і скідаюць цягнік, прымушаючы вандроўнікаў на хаду скакаць у снег, а на параплаве Аня бачыць жудасны сон пра сваю сям’ю (яшчэ адна пастка Распуціна), і яна маларухома выпадае за бор, але Зьміцер, абуджаны Пушком, ратуе яе ў апошні момант. Тады Распуцін вырашае асабіста разьбірацца з Анастасіяй і падаецца разам з Бартокам на паверхню.

Прыбываючы ў Парыж, Уладзімер ладзіць сустрэчу са сваёй чароўнай прыяцелькай і кузінай Марыяй Фёдараўнай, якая дапамагае ёй у вышуках Анастасіі, — Софі. яна ставіць Ані некалькі пытаньняў пра мінулае княжны, на якія апошняя дае верныя адказы. Апроч таго, яна прыгадвае, што яе ды бабулю ўратаваў хлопчык, і Зьміцер разумее, што Аня — рэальная Анастасія, бо тым хлопчыкам быў менавіта ён.

Софі адпраўляецца з Анастасіяй па крамах, паказваючы Парыж. Увечары яны ўсе ідуць да [[Опэра Гарнье|опэры Гарнье]] для сустрэчы з колішняй імпэратрыцай. Зьміцер сустракаецца з Марыяй Фёдараўнай і паведамляе ёй, што адшукаў Анастасію. Жанчына, якая стамілася ад 10 гадоў няўдалых пошукаў, ня верыць яму, пазнае ў ім знакамітага шахрая і выганяе. Анастасія падслухоўвае іхнюю размову, злосьціцца і сыходзіць прэч. Усё ж такі Зьміцер выкрадае аўтамабіль Марыі Фёдараўна і вязе яе да Анастасіі, а каб быць яшчэ абгрунтаванейшым у рэальным паходжаньні Анастасіі, ён паказвае музычную скрынку, што выляцела ў дзяўчынкі 10 гадоў таму.

Марыя Фёдараўна наведвае Анастасію, якая зьбірае чамаданы. Імпэратрыца халодна ставіцца да дзяўчыны і хоча пайсьці, але ўжо на выхадзе Анастасія адчувае водар крэму для рук, які выкарыстоўвае імпэратрыца. яна прыгадвае, як у дзяцінстве разліла бутэлечку і водар на дыване нагадваў ёй пра бабулю. Марыя Фёдараўна дастае музычную скрынку і Анастасія, уторкнуўшы ўпрыгожаньне, адкрывае яе. Жанчыны шчасьліва абдымаюцца.

На наступны дзень Марыя Фёдараўна аддае Зьмітру ўзнагароду памерам 10 мільёнаў рублёў і пазнае ў ім хлопчыка-слугу, які выратаваў іх ад аблогі ў замку. Аднак Зьміцер, на яе зьдзіўленьне, адракаецца ад грошай і кажа, што выпраўляецца ў Расею: хаця Анастасія стала яму блізкая, ён шчасьлівы, што яна вярнулася да бабулі, і не жадае іх разлучаць. Марыя Фёдараўна разумее, што Зьміцер кахае Анастасію.

Анастасія гаворыць з бабуляй, успамінаючы мінулае і рыхтуючыся да балю з нагоды вяртаньня ўнучкі. Увечары Марыя распавядае ўнучцы пра рашэньне Зьмітра. Анастасія ў раскошнай сукні зьбіраецца выйсці да гасьцей, але раптоўна Пушок уцякае на вуліцу, Анастасія бяжыць за ім да мосту Аляксандра III (названы ў гонар ейнага [[Аляксандр III (расейскі імпэратар)|дзедуля]]), дзе на яе чакае Распуцін. Паміж імі завязваецца сьмяротная барацьба. На дапамогу Анастасіі нечакана прыходзіць Зьміцер, але праз атаку загадавага Распуціным скульптуры Чорнага Пэгаса ён атрымлівае ўдар па галаве і губляе прытомнасьць.

Падчас бітвы Анастасія захапляе артэфакт Распуціна і ў парыве гневу раздавальвае яго нагою, адплачваючы злачынцу за Зьмітра, сваю сям’ю і сябе саму. Паколькі душа Распуціна была зьвязана з артэфактам, ён памірае: дэманы паўстаюць супраць свайго пана і забіваюць яго, а цела Распуціна агортаецца ў купу попелу, што разьвівае вецер. Зь ягонай сьмерцю праклён роду Раманавых спыняецца назаўжды.

Пасьля перамогі над цёмным валадаром Зьміцер прыйшоў да прытомнасьці, ён і Анастасія мірацца і прызнаюцца адзін аднаму ў пачуцьцях. Яны ўцякаюць на караблі таго ж вечара. Анастасія пасылае бабулі і Софі разьвітальны ліст з абяцаньнем калісьці вярнуцца. Софі лічыць гэта чароўным фіналам, Марыя Фёдараўна ж запярэчвае, лічачы гэта чароўным пачаткам. Бартока, які назіраў за адплыцьцём Анастасіі і Зьмітра, знайшла кажанка-самачка і ён у яе закахаўся.

== Агучваньне ==
* [[Мэг Раян]] — ''Анастасія «Аня» Раманава''
** [[Кірстэн Данст]] — ''юная Анастасія''
* [[Джон К'юсак]] — ''Зьміцер''
* [[Кэлсі Грэмэр]] — ''Уладзімер «Влад» Васілевіч''
* [[Крыстафэр Лойд]] — ''[[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]]''
** [[Джым Камінгс]] — ''юны Распуцін''
* [[Гэнк Азарыя]] — ''Барток''
* [[Анджэла Лэндсбэры]] — ''[[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]]''
* Рык Джонз — ''[[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалай II]]''
* Чэрыці Джэймз — ''[[Анна Андэрсан]]''
* [[Білі Портэр]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Джонатан Сыманз]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Вікторыя Кларк]] — ''дадатковыя галасы''

== Вытворчасьць ==
У траўні 1994 году выданне «[[Лос-Анджэлес Таймс]]» заявіла, што Дон Блут і Гэры Голдман падпісалі доўгі дагавор пра вытворчасьць анімацыйных фільмаў для «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]». Студыя выдаткавала больш за 100 мільёнаў даляраў на стварэньне анімацыйнай студыі ў [[Фінікс]]і&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=COMPANY TOWN ANNEX|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1994-05-04|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702100947/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. У штаце было найноўшае лічбавае абсталяваньне для анімацыі і 300 мастакоў ды тэхнікаў.

У творцаў стаяў выбар паміж адаптацыяй «Кароль і я», «[[Анастасія (фільм)|Анастасіі]]» або «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Маёй чароўнай лэдзі]]». Ідэя абраць «Анастасію» зьявілася ў генэральнага дырэктара Fox Filmed Entertainment Біла Мэканіка. З часам яны адаптуюць часткі п'есы «[[Пігмаліон (п'еса)|Пігмаліон]]» (п'еса, на аснове якой знятая [[Мая чароўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая чароўная лэдзі]]), калі няшчасная Аня трансфармуецца на каралеўскую асобу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN;+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|title=BATTLE ROYAL FOR ANIMATION CROWN; `ANASTASIA' PUTTING FOX IN THE GAME. — Free Online Library|publisher=www.thefreelibrary.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053852/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3b+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305124907/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3B+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

На пачатку вытворчасьці Блут і Голдман аналізуюць сапраўдныя падзеі, далучаючы былых агентаў [[Цэнтральная выведвальная ўправа|ЦВУ]], разьмешчаных у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|title=Once Upon a November: Revisiting Anastasia 20 Years Later|date=2017-11-20|publisher=E! Online|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321172958/https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Сцэнарыст Эрык Тучман напісаў сцэнар, але ён быў «вельмі дарослы, занадта заснаваны на рэчаіснасьці, пра палітыку, без усялякай магіі ці камэдыі». Блут і Голдман вырашылі, што гісторыя Анастасіі і роду Раманавых была занадта пахмурная для іх фільму&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

У 1995 Грэм і Сьюзан Гоцье відазмянілі сцэнар Тучмана ў жыцьцесьцьвярджальную эмацыйна-падвышаную камэдыю&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|title='Anastasia' Was Originally Much Darker and Eyed Woody Allen for Role|publisher=The Hollywood Reporter|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053847/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Акторка [[Кэры Фішэр]] таксама ўнесла свае выпраўленьні ў фільм, асабліва сцэны, у якой Аня пакідае прытулак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|title='Anastasia' composers tell the stories behind the film's most beloved songs|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415095818/https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Блут таксама не прыняў малюнак [[Ленін Уладзімір Ільіч|Уладзіміра Леніна]] і бальшавікоў як начальніка паліцыі з вэндэтай супраць Анастасіі. Замест таго яны разсудзілі, што Рыгор Распуцін будзе выдатным ворагам, таму што «''усе яны стараліся зьнішчыць Распуціна, і якім жудасным ён быў напраўду''»&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Напраўду на момант сьмерці Раманавых Распуцін таксама быў мёртвы.

У дадатак да гэтага Блут стварыў ідэю Бартока, кажана-альбіноса, асыстэнта Распуціна. «''Я проста думаў, што ў злыдня павінен быць камічны памочнік, проста каб усе ведалі, што смяяцца было нармальна. Кажан здаваўся натуральным сябрам для Распуціна. Пазней ён зрабіў белага кажана — проста каб вылучыць яго''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html|title=&quot;ANASTASIA&quot; TOUCHING OFF WAR NEW 2OTH CENTURY FOX FILM THREATENS DISNEY'S HOLD ON ANIMATION MARKET.(DAILY BREAK) — The Virginian-Pilot (Norfolk, VA) {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== Кастынг ===
Блут заявіў, што [[Мэг Раян]] была яго першым і адзіным выбарам для галоўнай гераіні. Аднак, Раян не рашалася ўзяць удзел праз гэтыя безрадныя гістарычныя падзеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html|title=Like her characters, Meg Ryan is sweet, tart — Chicago Sun-Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;. Каб давесьці ёй, каманда аніматараў выкарыстала аўдыякліп Эні Рід з фільму «[[Несьпячыя ў Сіэтле]]» і стварыла на яго аснове анімацыйны ролік, які быў паказаны для яе пасьля закліку да студыі. І Раян узяла ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|title=Entertainment &amp; the Arts {{!}} How Meg Ryan Learned To Sigh Like `Anastasia' {{!}} Seattle Times Newspaper|publisher=community.seattletimes.nwsource.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Джон К'юсак|К'юсак]] адкрыта прызнаўся пасьля таго, як яго абралі, што ён ня можа спяваць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html|title=John Cusack won't be an Oscar nominee again _ but he should be.(Knight Ridder Newspapers) — Knight Ridder/Tribune News Service {{!}} HighBeam Research|date=2016-04-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html |date=2016-04-18 }}&lt;/ref&gt;, ягоныя сьпеўныя партыі выконваў Джонатан Дакутчыц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html|title=Mystique of `Anastasia' — New Straits Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пітэр О'Тул]] быў запрошаны на ролю Распуціна, але пазьней запрасілі [[Крыстафэр Лойд|Крыстафэра Лойда]] праз яго ўдзел у трылогіі «[[Назад у будучыню (трылогія)|Назад у будучыню]]». Барток быў спачатку напісаны для [[Вудзі Ален]]а, але студыя не захацела наймаць яго пасьля гісторыі пра яго стасункі з прыёмнай дачкой яго мінулай партнэркі [[Міа Фэраў|Міі Фэраў]] Сун І Прэвін&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Таксама разглядаўся [[Марцін Шорт]], але зацьвердзілі [[Гэнк Азарыя|Гэнка Азарыя]] пасьля дзесяці хвілінаў праслухоўваньня&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

=== Музыка ===
Глядзіце таксама {{iw|Anastasia (soundtrack)|Анастасія (саўндтрэк)|en|Anastasia (soundtrack)}}

Музыка была сабраная Дэвідам Ньюманам, чый бацька Альфрэд Ньюман стварыў партытуру для раўназначнага [[Анастасія (фільм)|фільму 1956]] року&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/newman|title=Newman {{!}} News, Music Performances and Show Video Clips {{!}} MTV|publisher=www.mtv.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321101704/http://www.mtv.com/artists/newman|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Песьні, з якіх «''Падарожжа ў мінулае''», намінаваная на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за найлепшую аўтэнтычную песню, створаная Лін Арэнс і Стывенам Флаэрці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.anya.com/production/themusic.html|title=The Making of Anastasia|date=1998-01-11|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=1998-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/19980111042915/http://www.anya.com/production/themusic.html}}&lt;/ref&gt;.

Першая песьня, якую яны напісалі для праекту, была «''Аднойчы ў сьнежні''»; яна была напісаная падчас жудаснай сьпякоты «''так [яны] пацелі і пісалі пра зімовыя вобразы''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|title=How Ahrens and Flaherty Are Re-Envisioning Anastasia For the Stage|last=Adam Hetrick|date=2016-04-04|publisher=Playbill|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404175103/http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэліз ===
20th Century Fox плянавалі выпусьціць фільм 21 лістапада 1997 году, праз тыдзень пасьля перавыданьня ў 1997 годзе дыснэеўскай «[[Русалачка (мультфільм, 1989)|Русалачкі]]». [[The Walt Disney Company|Дыснэй]] засьведчваў, што даўно плянаваўся Калядны выхад хатняга відэа ў сакавіку 1998 году. У дадатак да гэтага, Дыснэй выпусьціць некалькі спаборных сямейных фільмаў, уключаючы Фляббэр, [[Джордж з джунгляў (фільм)|Джордж з джунгляў]] і [[Гэркулес (мультфільм, 1997)|Гэркулес]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150/|title=Архивированная копия|accessdate=2019-04-20|archivedate=2015-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928140942/http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Дыснэй адмовіўся ад рэкламы «Анастасіі» ў праграме ABC The Wonderful World of Disney і забараніў сваім карпаратыўным спонсарам паказваць відэакліпы падчас іх тэлевізійных рэкламных ролікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|title=World War 'Toon|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053858/https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Каментуючы жорсткую канкурэнцыю паміж двума фільмамі, афіцыйны прадстаўнік Дыснэя Джон Драер адмахнуўся ад абвінавачваньняў у суперніцтве са студыяй, заўважыўшы, што «''мы заўсёды перавыдаем нашы фільмы ў сьвяточныя дні''». Аднак кіраўнікі Fox адмовіліся верыць заяве Драера, Біл Мэханік адказаў: «''Гэта наўмысная спроба... яны ня могуць старацца максымізаваць свой уласны бізнэс; іх рэклама бяссэнсная... Гэта намаганьне, каб не даць нашаму фільму рэалізаваць свой патэнцыял''»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html|title=Animation's New Battle Lines; With `Anastasia' Marketing Blitz, 20th Century Tries to Out-Fox Disney — The Washington Post {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225624/https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html}}&lt;/ref&gt;.

«Анастасія» суправаджалася маркетынгавай кампаніяй на суму панад 50 мільёнаў даляраў з рэкламнымі спонсарамі з [[Burger King]], Dole Food Company, Hershey, Chesebrough-Ponds, парад [[Дзень падзякі|Дня падзякі]] Мэйсі, [[Royal Dutch Shell|Shell Oil]] і чэмпіянату ЗША з фігурнага катаньня 1997 году.

Для мерчандайзінгу абраныя лялькі Galoob у вобразе Анастасіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Мэханічна шмат зборак апавяданьняў, адаптаваных з фільму, было выпушчана Little Golden Books. У жніўні 1997 году ў тэматычных парках SeaWorld у [[Сан-Дыега]] і [[Арланда]] было абсталявана надзіманы гульнявы пляцоўку для дзяцей даўжынёй 40 футаў і вышынёй 20 футаў пад назвай «''Каралеўства Анастасіі''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1997-08-02-9708011655-story.html|title=SEA WORLD LANDS MOVIE TIE-IN|last=Orlando Sentinel|publisher=OrlandoSentinel.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2020-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117092114/https://www.orlandosentinel.com/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Агляд агрэгатара сайта [[Rotten Tomatoes]] дае фільму адзнаку 85% на аснове 52 водгукаў і сярэдняй адзнакі 7.1/10. Сайт сьведчыць: «''Добрая анімацыя, прыветнае стаўленьне да гісторыі Расеі і моцныя агучваньні робяць Анастасію першым выйграшным фільмам ад анімацыйных студыяў Fox''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|title=Anastasia (1997)|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321055605/https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Роджэр Эбэрт з Chicago Sun-Times прысудзіў фільму тры з паловай зоркі з чатырох, напісаўшы: «''Вынік цікавы, а часам і захапляльны''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|title=Anastasia Movie Review &amp; Film Summary (1997) {{!}} Roger Ebert|last=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053848/https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Цынцынаці Enquirer апісаў Анастасію як «чароўную» і «цікавую». Ліза Осборн з Boxoffice назвала фільм «чыста сямейным забаўленьнем».

Прысуджэньне фільму трох зорак з пяці Філіпам Томасам з Empire: «''Нягледзячы на гістарычныя недакладнасьці, Анастасіі ўдаецца быць чароўным фільмам''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|title=Anastasia|last=Philip Thomas|date=2000-01-01|publisher=Empire|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2017-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128131729/https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Дэкаторы крытыкаў правялі станоўчыя параўнаньні паміж «Анастасіяй» і сучаснымі фільмамі Дыснэя, адзначыўшы падабенства ў іх гісторыі і стылях анімацыі: «''Гэты раскошны фільм відавочна не шкадаваў сродкаў на візуалізацыю; яго аптычныя эфэкты і ўвага да дэталяў накіраваныя на залаты стандарт Дыснэя і, у большасьці сваёй, даволі блізкія''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|title=Movie Review: Anastasia|publisher=www.austinchronicle.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053903/https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Некаторыя [[Праваслаўе|расейскія праваслаўныя хрысьціяне]] лічылі «Анастасію» абразьлівым відарысам вялікай княжны, якая была [[Кананізацыя царскай сям’і|кананізаваная]] як новы мучанік у 1981 годзе Расейскай праваслаўнай царквой за межамі Расеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://texnews.com/religion97/matt112997.html|title=Upset about Anastasia's movie portrayal|date=2013-05-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518175127/http://texnews.com/religion97/matt112997.html}}&lt;/ref&gt;. Каля гісторыкаў крытыкавалі фільм як «дэзынфікаваную, пакрытую цукрам перапрацоўку гісторыі пра малодшую дачку цара»&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=FILM REVIEW; A Feeling We're Not in Russia Anymore|first=Stephen|last=Holden|url=https://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-14|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520220657/http://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;. У той час як творцы фільму прызналі той факт, што «Анастасія выкарыстоўвае гісторыю толькі як адпраўную кропку», іншыя скардзіліся, што фільм уводзіць сваю аўдыторыю ў зман пра рэальныя факты гісторыі Расеі&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Цитата:Новини|title=After the Revolution, Comes 'Anastasia' the Cartoon|first=Carey|last=Goldberg|url=https://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-09|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215223630/http://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|archivedate=2011-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Аналягічным чынам, гісторык-аматар Боб Атчысан сказаў, што «Анастасія» падобная да таго, што здымаюць пра тое, як [[Анна Франк]] «''пераяжджае ў [[Арланда]] і адкрывае кракадзілавую фэрму з хлопцам на імى Морт''»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

Некаторыя з сучасных сваякоў Анастасіі таксама адчулі, што фільм быў непрыемным, але большасьць Раманавых прынялі «эксплуатацыю рамантычнай гісторыі Анастасіі… з нерухомасьцю»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

== Зборы ==
Абмежаваны выпуск «Анастасіі» ў тэатры Ziegfeld у [[Нью-Ёрк]]у на выхадныя 14 лістапада 1997 году, сабраў $ 120 541&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=Moviegoers Track 'The Jackal'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1997-11-18|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702103710/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. Наступнага тыдня масавы выпуск Анастасіі ў Злучаных Штатах склаў 14,1 мільёна даляраў (у сярэднім каля 5 692 даляраў з 2 478 кінатэатраў), што паставіла яе на другое месца за выхадныя 21—23 лістапада 1997 году. Да канца свайго паказу Анастасія сабрала 58,4 мільёна даляраў у касах Паўночнай Амэрыкі і 81,4 мільёна даляраў у міжнародным маштабе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|title=Anastasia (1997) — Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924045935/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны валавы збор склаў каля 139,8 млн даляраў, што робіць яго найкасавейшым фільмам Дона Блута на сёньняшні дзень&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|title=Don Bluth Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2018-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180811194547/https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Гэта быў першы фінансава пасьпяховы фільм Дона Блута пасьля анімацыйнага фільму «[[Усе сабакі трапляюць у рай|Усе псы трапляюць у рай]]».

== Узнагароды ==
''Анастасія'' атрымала прэмію Асацыяцыі кінакрытыкаў за найлепшы фільм, за найлепшы сямейны фільм і была намінаваная на 7 іншых, у тым ліку на дзве прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у катэгорыях «Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму» (саступіла ''«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскаму стрыптызу]]»'') і «Найлепшая песьня» за трэк «Падарожжа ў мінулае» (саступіла «[[My Heart Will Go On]]» з «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытаніка]]»). R&amp;B сьпявачка [[Алія (сьпявачка)|Алія]] выканала сваю вэрсію «Вандроўка ў мінулае» на 70-й цырымоніі ўручэньня прэміі Оскар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Узнагароды
|-
! Узнагарода
! Дата цырымоніі
! Катэгорыя
! Атрымальнікі і намінанты
! Вынік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Оскар (кінапрэмія)|Кінаакадэмія (Оскар)]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 23 сакавіка 1998 р.
| Найлепшая песьня
| «Падарожжа ў мінулае»
Стывена Флаэрці, словы Лін Арэнс
| rowspan=&quot;2&quot; | Намінацыя
|-
| Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму
| Лін Арэнс, Стывен Флаэрці і Дэвід Ньюман
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Эні (прэмія)|Эні]]
| rowspan=&quot;9&quot; | 13 лістапада 1998 р.
| Найлепшы анімацыйны фільм
| ''Анастасія''
Дваццатае стагодзьдзе Фокс, Fox Animation Studios
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыі эфэктаў
| Пітэр Мэтысан
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для дызайну вытворчасьці ў анімацыйным фільме
| Томас Картэр, Дэйвід Гое
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для раскадроўкі ў анімацыйным фільме
| Лары Лэчман
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Мэг Раян (палацавая Аня)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Анджэла Лэндсбэры (Марыя Фёдараўна)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Кэлсі Грэмэр (Уладзімер)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для сцэнара ў анімацыйным фільме
| Эрык Тачман, Брус Грэм, Сьюзан Гоцье, Боб Цудыкер, Ноні Вайт
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыйнай вытворчасьці
| Дон Блут, Гэры Голдман
|}

[[Катэгорыя:Мультфільмы 1997]]
[[Катэгорыя:Поўнамэтражныя анімацыйныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Раманавых]]</text>
      <sha1>7w0mc5h1cwi0l6jjdo30wsmhhlg2ahd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209399</id>
      <parentid>5209395</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Узнагароды */</comment>
      <origin>5209399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48124" sha1="9r9j549yovy7m0i0s0b2v0zbsstc1q5" xml:space="preserve">{{Мультфільм
| назва              = Анастасія
| арыгінальная назва = {{Lang-en|Anastasia}}
| тып                = маляваны (ратаскоп)
| жанр               = {{br list
| [[Драма (жанр)|драма]]
| [[камедыя]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтэзі]]
| [[прыгоды]]
| [[сямейны фільм|сямейны]]
| [[мультфільм]]
| [[містыка]]
}}
| рэжысэры          = Дон Блут, Гары Голдман
| сцэнарыст          = {{br list
| [[Сьюзан Гоцье]]
| [[Брус Грэм]]
| [[Боб Цудыкер]]
| [[Ноні Вайт]]
| [[Эрык Тачман]] {{Small|(адаптацыя)}}
}}
| акторы агучваньня = {{br list
| [[Мэг Раян]]
| [[Кірстэн Данст]]
| [[Джон К'юсак]]
| [[Джон Грэмэр]]
| [[Анджэла Лэндсбэры]]
| [[Крыстафэр Лойд]]
| [[Гэнк Азарыя]]
}}
| апэратар           = 
| кампазытар         = {{нп5|Дэвід Ньюман (кампазытар)|Дэвід Ньюман||David Newman (composer)}}
| кінакампанія       = [[20th Century Fox]]
| працягласьць       = 94 хв.
| мова               = {{англійская}}
| краіны             = {{USA}}
| год                = 1997
| дата выхаду        = {{Date|1997|11|14}}
| каштарыс           = $ 53 млн
| касавыя зборы      = $ 139,8 млн
| рэйтынг            = 12+
| bcdb_link          = 25025
}}
'''«Анастасія»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Кінематограф ЗША|амэрыканскі]] паўнамэтражны [[Анімацыя|анімацыйны]] фільм у стылі [[фэнтэзі]], створаны карпарацыяй [[20th Century Studios|20th Century Fox]]. Пастаноўшчыкі — Дон Блут і Гэры Голдман. Мультфільм створаны [[Ратаскапаваньне|метадам фотаперакладаньня]] та з выкарыстаньнем [[Кампутарная 3D-графіка|трохвымернай графікі]]. Сусьветная прэм'ера адбылася [[14 лістапада]] [[1997 у кіно|1997 року]].

Блуту і Голдману быў прапанаваны выбар паміж стварэньнем анімацыйнай вэрсіі да фільму «[[Анастасія (фільм)|Анастасія]]» 1956 року, заснаванай на аднайменнай п'есе Марсэль Морэ (1955), альбо да мюзиклу «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Мая чароўная лэдзі]]». Выбар упаў на «Анастасію», дзе фабула ґрунтавалася на [[Анна Андэрсан|пераказе]] пра [[Вялікі князь|вялікую княжную]] [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасію Мікалаеўну Раманаву]], якая нібыта выжыла пасьля [[Растрэл сям'і Раманавых|растрэлу царскай сям'і]] і намагаецца ўспомніць мінулае.

Галоўныя ролі ў арыгінале агучвалі [[Мэг Раян]], [[Джон К'юсак]], [[Гэнк Азарыя]], [[Крыстафэр Лойд]], [[Кірстэн Данст]] і [[Анджэла Лэндсбэры]].

Мультфільм быў станоўча прыняты, заўважыўшы ў пракаце 140 мільёнаў даляраў, і атрымаў па дзве намінацыі прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і «[[Залаты глёбус]]» за найлепшую песню. Пасьля прыняцьця [[Абмежаваньне па ўзросьце|Закона пра інфармацыю]] ён атрымаў адзнаку «12+» (то бок для гледачоў, якія дасягнулі ўзросту дванаццаці гадоў).

== Сюжэт ==
Дзея адбываецца ў 1916—1927 гадах падчас сьвяткаваньня 300-годзьдзя палаца Раманавых у Зімовым Палацы. Васьмігадовай княгіні Анастасіі Раманавай, дачцэ апошняга расейскага імпэратара [[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалая II]], яе бабуля ўдова імпэратрыцы [[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]] дориць упрыгожаньне з надпісам [[Француская мова|францускай]] «''Да сустрэчы ў [[Парыж]]ы''» і музычную скрынку, што раскрываецца з дапамогай упрыгожаньня.

Нягодна на банкэт урываецца злыбень, кароль цёмных сілаў, [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]], дарадца пры царскім двары да таго, як яго выгналі за здраду. За гэта ён пакляўся адпомсьціць і прадаў сваю душу Д’яблу ў абмен на магічную колбу-артэфакт, у якую ўкладзеныя цёмныя сілы. Ён праклінае царскую сям’ю і [[Расейская рэвалюцыя (1917)|усю Расею агулам]].

Падчас заколу ў палац рынулі разбураныя рэволюцыянэры, і царскай сям’і давялося ўцякаць. Анастасія і яе бабуля выбіраюцца праз таемны праход у сьцяне з дапамогаю сына царскай кухаркі. Яны ўцякаюць да вакзалу цераз раку, але трапляюцца Распуціну, аднак пад ім разламаецца лёд, і ён тане. Заскокваючы на цягнік, што якраз адыходзіць, Анастасія падсьлізнулася і ўдарылася галавою аб пэрон, бабуля кліча яе імя з цягніка, але ім ужо ніхто не можа дапамагчы.

Мінае 10 гадоў, у Расеі ўцьвярджаецца [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Усе гэтыя гады Анастасія расла ў дзіцячым доме пад імем Аня, нічога не памятаючы пра сябе і трагічную гісторыю свайго дзяцінства. З мінулага ў яе засталося толькі залатое ўпрыгожаньне з надпісам францускай. У 18 гадоў дзяўчину адпраўляюць працаваць на фабрыку. Дарогаю яна паўстае перад выбарам: пайсьці на фабрыку або выправіцца ў [[Санкт-Пецярбург]], які яе так маніць. Воляю лёсу шчаня, якое яна падабрала і назвала Пушком, вядзе дзяўчыну ў Пецярбург. Аня хоча купіць квіток да Парыжа, але ня мае [[Віза|візы]]. Старая на вакзале раіць адшукаць чалавека па імені Зьміцер, наўрад той паспрыяе. Аня выпраўляецца ў закінуты палац — месца знаходжаньня Зьмітра.

Вэсь гэты час, ужо знаходзячыся ў Парыжы, Марыя Фёдараўна не пакідае надзей адшукаць унучку і абвяшчае каласальную ўзнагароду таму, хто адшукае та верне яе. Пецярбурскія шахраі Зьміцер і Ўладзімер вырашаюць пайсьці на хітрасьць: падабраць падобную дзяўчыну, навучыць яе манерам і выдаць за вялікую княжную. Яны прагледзелі сотні дзяўчат, але няўдала.

Аня прыбывае да замаку, і яе адолеюць дзіўныя адчуваньні дэжавю. Зьміцер параўноўвае дзяўчыну з адным з партрэтаў княскай сям’і і ўражваецца яе падабенствам са страчанай княжнай. Зьміцер і Ўладзімер мяркуюць, што знайшлі тое, што так доўга шукалі, і пачынаюць навучаць Аню.

У гэты ж час непадалёк апынаецца падручны Распуціна, [[Кажаны|кажан-альбінос]] на імя Барток, і заўважае, што сілы артэфакта свайго гаспадара прачнуліся ў прысутнасьці Анастасіі. Артэфакт прыцягвае яго ў [[чысьцілішча]], дзе ён адшуквае закатаванага тут [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Распуціна]]. Пачуўшы, што Анастасія абышла праклён, Распуцін упадае ў шаленства і імкнецца паквітацца з новай сілай. Ён пасылае дэманічных міньёнаў са свайго артэфакта, каб зьнішчыць Анастасію.

Чацьвёрка герояў (Аня, Пушок, Зьміцер і Ўладзімер) пачынаюць дарогу да [[Парыж|Парыжу]]. Вэсь гэты час Зьміцер навучае яе прыдворным манерам, а Ўладзімер — гісторыі роду. Паміж Аняй і Зьмітром бываюць сутычкі, але яны гуртуюцца падчас небясьпечных абставінаў. Гэтак, падчас вандроўкі цягніком дэманы Распуціна зьнішчаюць чыгуначны мост і скідаюць цягнік, прымушаючы вандроўнікаў на хаду скакаць у снег, а на параплаве Аня бачыць жудасны сон пра сваю сям’ю (яшчэ адна пастка Распуціна), і яна маларухома выпадае за бор, але Зьміцер, абуджаны Пушком, ратуе яе ў апошні момант. Тады Распуцін вырашае асабіста разьбірацца з Анастасіяй і падаецца разам з Бартокам на паверхню.

Прыбываючы ў Парыж, Уладзімер ладзіць сустрэчу са сваёй чароўнай прыяцелькай і кузінай Марыяй Фёдараўнай, якая дапамагае ёй у вышуках Анастасіі, — Софі. яна ставіць Ані некалькі пытаньняў пра мінулае княжны, на якія апошняя дае верныя адказы. Апроч таго, яна прыгадвае, што яе ды бабулю ўратаваў хлопчык, і Зьміцер разумее, што Аня — рэальная Анастасія, бо тым хлопчыкам быў менавіта ён.

Софі адпраўляецца з Анастасіяй па крамах, паказваючы Парыж. Увечары яны ўсе ідуць да [[Опэра Гарнье|опэры Гарнье]] для сустрэчы з колішняй імпэратрыцай. Зьміцер сустракаецца з Марыяй Фёдараўнай і паведамляе ёй, што адшукаў Анастасію. Жанчына, якая стамілася ад 10 гадоў няўдалых пошукаў, ня верыць яму, пазнае ў ім знакамітага шахрая і выганяе. Анастасія падслухоўвае іхнюю размову, злосьціцца і сыходзіць прэч. Усё ж такі Зьміцер выкрадае аўтамабіль Марыі Фёдараўна і вязе яе да Анастасіі, а каб быць яшчэ абгрунтаванейшым у рэальным паходжаньні Анастасіі, ён паказвае музычную скрынку, што выляцела ў дзяўчынкі 10 гадоў таму.

Марыя Фёдараўна наведвае Анастасію, якая зьбірае чамаданы. Імпэратрыца халодна ставіцца да дзяўчыны і хоча пайсьці, але ўжо на выхадзе Анастасія адчувае водар крэму для рук, які выкарыстоўвае імпэратрыца. яна прыгадвае, як у дзяцінстве разліла бутэлечку і водар на дыване нагадваў ёй пра бабулю. Марыя Фёдараўна дастае музычную скрынку і Анастасія, уторкнуўшы ўпрыгожаньне, адкрывае яе. Жанчыны шчасьліва абдымаюцца.

На наступны дзень Марыя Фёдараўна аддае Зьмітру ўзнагароду памерам 10 мільёнаў рублёў і пазнае ў ім хлопчыка-слугу, які выратаваў іх ад аблогі ў замку. Аднак Зьміцер, на яе зьдзіўленьне, адракаецца ад грошай і кажа, што выпраўляецца ў Расею: хаця Анастасія стала яму блізкая, ён шчасьлівы, што яна вярнулася да бабулі, і не жадае іх разлучаць. Марыя Фёдараўна разумее, што Зьміцер кахае Анастасію.

Анастасія гаворыць з бабуляй, успамінаючы мінулае і рыхтуючыся да балю з нагоды вяртаньня ўнучкі. Увечары Марыя распавядае ўнучцы пра рашэньне Зьмітра. Анастасія ў раскошнай сукні зьбіраецца выйсці да гасьцей, але раптоўна Пушок уцякае на вуліцу, Анастасія бяжыць за ім да мосту Аляксандра III (названы ў гонар ейнага [[Аляксандр III (расейскі імпэратар)|дзедуля]]), дзе на яе чакае Распуцін. Паміж імі завязваецца сьмяротная барацьба. На дапамогу Анастасіі нечакана прыходзіць Зьміцер, але праз атаку загадавага Распуціным скульптуры Чорнага Пэгаса ён атрымлівае ўдар па галаве і губляе прытомнасьць.

Падчас бітвы Анастасія захапляе артэфакт Распуціна і ў парыве гневу раздавальвае яго нагою, адплачваючы злачынцу за Зьмітра, сваю сям’ю і сябе саму. Паколькі душа Распуціна была зьвязана з артэфактам, ён памірае: дэманы паўстаюць супраць свайго пана і забіваюць яго, а цела Распуціна агортаецца ў купу попелу, што разьвівае вецер. Зь ягонай сьмерцю праклён роду Раманавых спыняецца назаўжды.

Пасьля перамогі над цёмным валадаром Зьміцер прыйшоў да прытомнасьці, ён і Анастасія мірацца і прызнаюцца адзін аднаму ў пачуцьцях. Яны ўцякаюць на караблі таго ж вечара. Анастасія пасылае бабулі і Софі разьвітальны ліст з абяцаньнем калісьці вярнуцца. Софі лічыць гэта чароўным фіналам, Марыя Фёдараўна ж запярэчвае, лічачы гэта чароўным пачаткам. Бартока, які назіраў за адплыцьцём Анастасіі і Зьмітра, знайшла кажанка-самачка і ён у яе закахаўся.

== Агучваньне ==
* [[Мэг Раян]] — ''Анастасія «Аня» Раманава''
** [[Кірстэн Данст]] — ''юная Анастасія''
* [[Джон К'юсак]] — ''Зьміцер''
* [[Кэлсі Грэмэр]] — ''Уладзімер «Влад» Васілевіч''
* [[Крыстафэр Лойд]] — ''[[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]]''
** [[Джым Камінгс]] — ''юны Распуцін''
* [[Гэнк Азарыя]] — ''Барток''
* [[Анджэла Лэндсбэры]] — ''[[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]]''
* Рык Джонз — ''[[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалай II]]''
* Чэрыці Джэймз — ''[[Анна Андэрсан]]''
* [[Білі Портэр]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Джонатан Сыманз]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Вікторыя Кларк]] — ''дадатковыя галасы''

== Вытворчасьць ==
У траўні 1994 году выданне «[[Лос-Анджэлес Таймс]]» заявіла, што Дон Блут і Гэры Голдман падпісалі доўгі дагавор пра вытворчасьць анімацыйных фільмаў для «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]». Студыя выдаткавала больш за 100 мільёнаў даляраў на стварэньне анімацыйнай студыі ў [[Фінікс]]і&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=COMPANY TOWN ANNEX|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1994-05-04|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702100947/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. У штаце было найноўшае лічбавае абсталяваньне для анімацыі і 300 мастакоў ды тэхнікаў.

У творцаў стаяў выбар паміж адаптацыяй «Кароль і я», «[[Анастасія (фільм)|Анастасіі]]» або «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Маёй чароўнай лэдзі]]». Ідэя абраць «Анастасію» зьявілася ў генэральнага дырэктара Fox Filmed Entertainment Біла Мэканіка. З часам яны адаптуюць часткі п'есы «[[Пігмаліон (п'еса)|Пігмаліон]]» (п'еса, на аснове якой знятая [[Мая чароўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая чароўная лэдзі]]), калі няшчасная Аня трансфармуецца на каралеўскую асобу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN;+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|title=BATTLE ROYAL FOR ANIMATION CROWN; `ANASTASIA' PUTTING FOX IN THE GAME. — Free Online Library|publisher=www.thefreelibrary.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053852/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3b+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305124907/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3B+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

На пачатку вытворчасьці Блут і Голдман аналізуюць сапраўдныя падзеі, далучаючы былых агентаў [[Цэнтральная выведвальная ўправа|ЦВУ]], разьмешчаных у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|title=Once Upon a November: Revisiting Anastasia 20 Years Later|date=2017-11-20|publisher=E! Online|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321172958/https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Сцэнарыст Эрык Тучман напісаў сцэнар, але ён быў «вельмі дарослы, занадта заснаваны на рэчаіснасьці, пра палітыку, без усялякай магіі ці камэдыі». Блут і Голдман вырашылі, што гісторыя Анастасіі і роду Раманавых была занадта пахмурная для іх фільму&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

У 1995 Грэм і Сьюзан Гоцье відазмянілі сцэнар Тучмана ў жыцьцесьцьвярджальную эмацыйна-падвышаную камэдыю&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|title='Anastasia' Was Originally Much Darker and Eyed Woody Allen for Role|publisher=The Hollywood Reporter|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053847/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Акторка [[Кэры Фішэр]] таксама ўнесла свае выпраўленьні ў фільм, асабліва сцэны, у якой Аня пакідае прытулак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|title='Anastasia' composers tell the stories behind the film's most beloved songs|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415095818/https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Блут таксама не прыняў малюнак [[Ленін Уладзімір Ільіч|Уладзіміра Леніна]] і бальшавікоў як начальніка паліцыі з вэндэтай супраць Анастасіі. Замест таго яны разсудзілі, што Рыгор Распуцін будзе выдатным ворагам, таму што «''усе яны стараліся зьнішчыць Распуціна, і якім жудасным ён быў напраўду''»&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Напраўду на момант сьмерці Раманавых Распуцін таксама быў мёртвы.

У дадатак да гэтага Блут стварыў ідэю Бартока, кажана-альбіноса, асыстэнта Распуціна. «''Я проста думаў, што ў злыдня павінен быць камічны памочнік, проста каб усе ведалі, што смяяцца было нармальна. Кажан здаваўся натуральным сябрам для Распуціна. Пазней ён зрабіў белага кажана — проста каб вылучыць яго''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html|title=&quot;ANASTASIA&quot; TOUCHING OFF WAR NEW 2OTH CENTURY FOX FILM THREATENS DISNEY'S HOLD ON ANIMATION MARKET.(DAILY BREAK) — The Virginian-Pilot (Norfolk, VA) {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== Кастынг ===
Блут заявіў, што [[Мэг Раян]] была яго першым і адзіным выбарам для галоўнай гераіні. Аднак, Раян не рашалася ўзяць удзел праз гэтыя безрадныя гістарычныя падзеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html|title=Like her characters, Meg Ryan is sweet, tart — Chicago Sun-Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;. Каб давесьці ёй, каманда аніматараў выкарыстала аўдыякліп Эні Рід з фільму «[[Несьпячыя ў Сіэтле]]» і стварыла на яго аснове анімацыйны ролік, які быў паказаны для яе пасьля закліку да студыі. І Раян узяла ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|title=Entertainment &amp; the Arts {{!}} How Meg Ryan Learned To Sigh Like `Anastasia' {{!}} Seattle Times Newspaper|publisher=community.seattletimes.nwsource.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Джон К'юсак|К'юсак]] адкрыта прызнаўся пасьля таго, як яго абралі, што ён ня можа спяваць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html|title=John Cusack won't be an Oscar nominee again _ but he should be.(Knight Ridder Newspapers) — Knight Ridder/Tribune News Service {{!}} HighBeam Research|date=2016-04-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html |date=2016-04-18 }}&lt;/ref&gt;, ягоныя сьпеўныя партыі выконваў Джонатан Дакутчыц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html|title=Mystique of `Anastasia' — New Straits Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пітэр О'Тул]] быў запрошаны на ролю Распуціна, але пазьней запрасілі [[Крыстафэр Лойд|Крыстафэра Лойда]] праз яго ўдзел у трылогіі «[[Назад у будучыню (трылогія)|Назад у будучыню]]». Барток быў спачатку напісаны для [[Вудзі Ален]]а, але студыя не захацела наймаць яго пасьля гісторыі пра яго стасункі з прыёмнай дачкой яго мінулай партнэркі [[Міа Фэраў|Міі Фэраў]] Сун І Прэвін&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Таксама разглядаўся [[Марцін Шорт]], але зацьвердзілі [[Гэнк Азарыя|Гэнка Азарыя]] пасьля дзесяці хвілінаў праслухоўваньня&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

=== Музыка ===
Глядзіце таксама {{iw|Anastasia (soundtrack)|Анастасія (саўндтрэк)|en|Anastasia (soundtrack)}}

Музыка была сабраная Дэвідам Ньюманам, чый бацька Альфрэд Ньюман стварыў партытуру для раўназначнага [[Анастасія (фільм)|фільму 1956]] року&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/newman|title=Newman {{!}} News, Music Performances and Show Video Clips {{!}} MTV|publisher=www.mtv.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321101704/http://www.mtv.com/artists/newman|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Песьні, з якіх «''Падарожжа ў мінулае''», намінаваная на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за найлепшую аўтэнтычную песню, створаная Лін Арэнс і Стывенам Флаэрці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.anya.com/production/themusic.html|title=The Making of Anastasia|date=1998-01-11|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=1998-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/19980111042915/http://www.anya.com/production/themusic.html}}&lt;/ref&gt;.

Першая песьня, якую яны напісалі для праекту, была «''Аднойчы ў сьнежні''»; яна была напісаная падчас жудаснай сьпякоты «''так [яны] пацелі і пісалі пра зімовыя вобразы''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|title=How Ahrens and Flaherty Are Re-Envisioning Anastasia For the Stage|last=Adam Hetrick|date=2016-04-04|publisher=Playbill|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404175103/http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэліз ===
20th Century Fox плянавалі выпусьціць фільм 21 лістапада 1997 году, праз тыдзень пасьля перавыданьня ў 1997 годзе дыснэеўскай «[[Русалачка (мультфільм, 1989)|Русалачкі]]». [[The Walt Disney Company|Дыснэй]] засьведчваў, што даўно плянаваўся Калядны выхад хатняга відэа ў сакавіку 1998 году. У дадатак да гэтага, Дыснэй выпусьціць некалькі спаборных сямейных фільмаў, уключаючы Фляббэр, [[Джордж з джунгляў (фільм)|Джордж з джунгляў]] і [[Гэркулес (мультфільм, 1997)|Гэркулес]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150/|title=Архивированная копия|accessdate=2019-04-20|archivedate=2015-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928140942/http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Дыснэй адмовіўся ад рэкламы «Анастасіі» ў праграме ABC The Wonderful World of Disney і забараніў сваім карпаратыўным спонсарам паказваць відэакліпы падчас іх тэлевізійных рэкламных ролікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|title=World War 'Toon|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053858/https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Каментуючы жорсткую канкурэнцыю паміж двума фільмамі, афіцыйны прадстаўнік Дыснэя Джон Драер адмахнуўся ад абвінавачваньняў у суперніцтве са студыяй, заўважыўшы, што «''мы заўсёды перавыдаем нашы фільмы ў сьвяточныя дні''». Аднак кіраўнікі Fox адмовіліся верыць заяве Драера, Біл Мэханік адказаў: «''Гэта наўмысная спроба... яны ня могуць старацца максымізаваць свой уласны бізнэс; іх рэклама бяссэнсная... Гэта намаганьне, каб не даць нашаму фільму рэалізаваць свой патэнцыял''»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html|title=Animation's New Battle Lines; With `Anastasia' Marketing Blitz, 20th Century Tries to Out-Fox Disney — The Washington Post {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225624/https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html}}&lt;/ref&gt;.

«Анастасія» суправаджалася маркетынгавай кампаніяй на суму панад 50 мільёнаў даляраў з рэкламнымі спонсарамі з [[Burger King]], Dole Food Company, Hershey, Chesebrough-Ponds, парад [[Дзень падзякі|Дня падзякі]] Мэйсі, [[Royal Dutch Shell|Shell Oil]] і чэмпіянату ЗША з фігурнага катаньня 1997 году.

Для мерчандайзінгу абраныя лялькі Galoob у вобразе Анастасіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Мэханічна шмат зборак апавяданьняў, адаптаваных з фільму, было выпушчана Little Golden Books. У жніўні 1997 году ў тэматычных парках SeaWorld у [[Сан-Дыега]] і [[Арланда]] было абсталявана надзіманы гульнявы пляцоўку для дзяцей даўжынёй 40 футаў і вышынёй 20 футаў пад назвай «''Каралеўства Анастасіі''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1997-08-02-9708011655-story.html|title=SEA WORLD LANDS MOVIE TIE-IN|last=Orlando Sentinel|publisher=OrlandoSentinel.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2020-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117092114/https://www.orlandosentinel.com/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Агляд агрэгатара сайта [[Rotten Tomatoes]] дае фільму адзнаку 85% на аснове 52 водгукаў і сярэдняй адзнакі 7.1/10. Сайт сьведчыць: «''Добрая анімацыя, прыветнае стаўленьне да гісторыі Расеі і моцныя агучваньні робяць Анастасію першым выйграшным фільмам ад анімацыйных студыяў Fox''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|title=Anastasia (1997)|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321055605/https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Роджэр Эбэрт з Chicago Sun-Times прысудзіў фільму тры з паловай зоркі з чатырох, напісаўшы: «''Вынік цікавы, а часам і захапляльны''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|title=Anastasia Movie Review &amp; Film Summary (1997) {{!}} Roger Ebert|last=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053848/https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Цынцынаці Enquirer апісаў Анастасію як «чароўную» і «цікавую». Ліза Осборн з Boxoffice назвала фільм «чыста сямейным забаўленьнем».

Прысуджэньне фільму трох зорак з пяці Філіпам Томасам з Empire: «''Нягледзячы на гістарычныя недакладнасьці, Анастасіі ўдаецца быць чароўным фільмам''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|title=Anastasia|last=Philip Thomas|date=2000-01-01|publisher=Empire|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2017-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128131729/https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Дэкаторы крытыкаў правялі станоўчыя параўнаньні паміж «Анастасіяй» і сучаснымі фільмамі Дыснэя, адзначыўшы падабенства ў іх гісторыі і стылях анімацыі: «''Гэты раскошны фільм відавочна не шкадаваў сродкаў на візуалізацыю; яго аптычныя эфэкты і ўвага да дэталяў накіраваныя на залаты стандарт Дыснэя і, у большасьці сваёй, даволі блізкія''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|title=Movie Review: Anastasia|publisher=www.austinchronicle.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053903/https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Некаторыя [[Праваслаўе|расейскія праваслаўныя хрысьціяне]] лічылі «Анастасію» абразьлівым відарысам вялікай княжны, якая была [[Кананізацыя царскай сям’і|кананізаваная]] як новы мучанік у 1981 годзе Расейскай праваслаўнай царквой за межамі Расеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://texnews.com/religion97/matt112997.html|title=Upset about Anastasia's movie portrayal|date=2013-05-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518175127/http://texnews.com/religion97/matt112997.html}}&lt;/ref&gt;. Каля гісторыкаў крытыкавалі фільм як «дэзынфікаваную, пакрытую цукрам перапрацоўку гісторыі пра малодшую дачку цара»&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=FILM REVIEW; A Feeling We're Not in Russia Anymore|first=Stephen|last=Holden|url=https://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-14|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520220657/http://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;. У той час як творцы фільму прызналі той факт, што «Анастасія выкарыстоўвае гісторыю толькі як адпраўную кропку», іншыя скардзіліся, што фільм уводзіць сваю аўдыторыю ў зман пра рэальныя факты гісторыі Расеі&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Цитата:Новини|title=After the Revolution, Comes 'Anastasia' the Cartoon|first=Carey|last=Goldberg|url=https://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-09|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215223630/http://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|archivedate=2011-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Аналягічным чынам, гісторык-аматар Боб Атчысан сказаў, што «Анастасія» падобная да таго, што здымаюць пра тое, як [[Анна Франк]] «''пераяжджае ў [[Арланда]] і адкрывае кракадзілавую фэрму з хлопцам на імى Морт''»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

Некаторыя з сучасных сваякоў Анастасіі таксама адчулі, што фільм быў непрыемным, але большасьць Раманавых прынялі «эксплуатацыю рамантычнай гісторыі Анастасіі… з нерухомасьцю»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

== Зборы ==
Абмежаваны выпуск «Анастасіі» ў тэатры Ziegfeld у [[Нью-Ёрк]]у на выхадныя 14 лістапада 1997 году, сабраў $ 120 541&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=Moviegoers Track 'The Jackal'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1997-11-18|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702103710/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. Наступнага тыдня масавы выпуск Анастасіі ў Злучаных Штатах склаў 14,1 мільёна даляраў (у сярэднім каля 5 692 даляраў з 2 478 кінатэатраў), што паставіла яе на другое месца за выхадныя 21—23 лістапада 1997 году. Да канца свайго паказу Анастасія сабрала 58,4 мільёна даляраў у касах Паўночнай Амэрыкі і 81,4 мільёна даляраў у міжнародным маштабе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|title=Anastasia (1997) — Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924045935/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны валавы збор склаў каля 139,8 млн даляраў, што робіць яго найкасавейшым фільмам Дона Блута на сёньняшні дзень&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|title=Don Bluth Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2018-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180811194547/https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Гэта быў першы фінансава пасьпяховы фільм Дона Блута пасьля анімацыйнага фільму «[[Усе сабакі трапляюць у рай|Усе псы трапляюць у рай]]».

== Узнагароды ==
''Анастасія'' атрымала прэмію Асацыяцыі кінакрытыкаў за найлепшы фільм, за найлепшы сямейны фільм і была намінаваная на 7 іншых, у тым ліку на дзве прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у катэгорыях «Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму» (саступіла ''«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскаму стрыптызу]]»'') і «Найлепшая песьня» за трэк «Падарожжа ў мінулае» (саступіла «[[My Heart Will Go On]]» з «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытаніка]]»). R&amp;B сьпявачка [[Алія (сьпявачка)|Алія]] выканала сваю вэрсію «Вандроўка ў мінулае» на 70-й цырымоніі ўручэньня прэміі Оскар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Узнагароды
|-
! Узнагарода
! Дата цырымоніі
! Катэгорыя
! Атрымальнікі і намінанты
! Вынік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Оскар (кінапрэмія)|Кінаакадэмія (Оскар)]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 23 сакавіка 1998 р.
| Найлепшая песьня
| «Падарожжа ў мінулае»
Стывена Флаэрці, словы Лін Арэнс
| rowspan=&quot;2&quot; | Намінацыя
|-
| Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму
| Лін Арэнс, Стывен Флаэрці і Дэвід Ньюман
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Эні (прэмія)|Эні]]
| rowspan=&quot;9&quot; | 13 лістапада 1998 р.
| Найлепшы анімацыйны фільм
| ''Анастасія''
Дваццатае стагоддзе Фокс, Fox Animation Studios
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыі эфектаў
| Пітэр Мэтысан
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для дызайну вытворчасьці ў анімацыйным фільме
| Томас Картэр, Дэйвід Гое
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для раскадроўкі ў анімацыйным фільме
| Лары Лэчман
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Мэг Раян (палацавая Аня)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Анджэла Лэндсбэры (Марыя Фёдараўна)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Кэлсі Грэмэр (Уладзімер)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для сцэнара ў анімацыйным фільме
| Эрык Тачман, Брус Грэм, Сьюзан Гоцье, Боб Цудыкер, Ноні Вайт
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыйнай вытворчасьці
| Дон Блут, Гэры Голдман
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы 1997]]
[[Катэгорыя:Поўнамэтражныя анімацыйныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Раманавых]]</text>
      <sha1>9r9j549yovy7m0i0s0b2v0zbsstc1q5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209404</id>
      <parentid>5209399</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48221" sha1="j7gjsys1s9jl2vd02ds63u2plso940n" xml:space="preserve">{{хв|машынны пераклад, які нават не думалі вычытваць}}
{{Мультфільм
| назва              = Анастасія
| арыгінальная назва = {{Lang-en|Anastasia}}
| тып                = маляваны (ратаскоп)
| жанр               = {{br list
| [[Драма (жанр)|драма]]
| [[камедыя]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтэзі]]
| [[прыгоды]]
| [[сямейны фільм|сямейны]]
| [[мультфільм]]
| [[містыка]]
}}
| рэжысэры          = Дон Блут, Гары Голдман
| сцэнарыст          = {{br list
| [[Сьюзан Гоцье]]
| [[Брус Грэм]]
| [[Боб Цудыкер]]
| [[Ноні Вайт]]
| [[Эрык Тачман]] {{Small|(адаптацыя)}}
}}
| акторы агучваньня = {{br list
| [[Мэг Раян]]
| [[Кірстэн Данст]]
| [[Джон К'юсак]]
| [[Джон Грэмэр]]
| [[Анджэла Лэндсбэры]]
| [[Крыстафэр Лойд]]
| [[Гэнк Азарыя]]
}}
| апэратар           = 
| кампазытар         = {{нп5|Дэвід Ньюман (кампазытар)|Дэвід Ньюман||David Newman (composer)}}
| кінакампанія       = [[20th Century Fox]]
| працягласьць       = 94 хв.
| мова               = {{англійская}}
| краіны             = {{USA}}
| год                = 1997
| дата выхаду        = {{Date|1997|11|14}}
| каштарыс           = $ 53 млн
| касавыя зборы      = $ 139,8 млн
| рэйтынг            = 12+
| bcdb_link          = 25025
}}
'''«Анастасія»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Кінематограф ЗША|амэрыканскі]] паўнамэтражны [[Анімацыя|анімацыйны]] фільм у стылі [[фэнтэзі]], створаны карпарацыяй [[20th Century Studios|20th Century Fox]]. Пастаноўшчыкі — Дон Блут і Гэры Голдман. Мультфільм створаны [[Ратаскапаваньне|метадам фотаперакладаньня]] та з выкарыстаньнем [[Кампутарная 3D-графіка|трохвымернай графікі]]. Сусьветная прэм'ера адбылася [[14 лістапада]] [[1997 у кіно|1997 року]].

Блуту і Голдману быў прапанаваны выбар паміж стварэньнем анімацыйнай вэрсіі да фільму «[[Анастасія (фільм)|Анастасія]]» 1956 року, заснаванай на аднайменнай п'есе Марсэль Морэ (1955), альбо да мюзиклу «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Мая чароўная лэдзі]]». Выбар упаў на «Анастасію», дзе фабула ґрунтавалася на [[Анна Андэрсан|пераказе]] пра [[Вялікі князь|вялікую княжную]] [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасію Мікалаеўну Раманаву]], якая нібыта выжыла пасьля [[Растрэл сям'і Раманавых|растрэлу царскай сям'і]] і намагаецца ўспомніць мінулае.

Галоўныя ролі ў арыгінале агучвалі [[Мэг Раян]], [[Джон К'юсак]], [[Гэнк Азарыя]], [[Крыстафэр Лойд]], [[Кірстэн Данст]] і [[Анджэла Лэндсбэры]].

Мультфільм быў станоўча прыняты, заўважыўшы ў пракаце 140 мільёнаў даляраў, і атрымаў па дзве намінацыі прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і «[[Залаты глёбус]]» за найлепшую песню. Пасьля прыняцьця [[Абмежаваньне па ўзросьце|Закона пра інфармацыю]] ён атрымаў адзнаку «12+» (то бок для гледачоў, якія дасягнулі ўзросту дванаццаці гадоў).

== Сюжэт ==
Дзея адбываецца ў 1916—1927 гадах падчас сьвяткаваньня 300-годзьдзя палаца Раманавых у Зімовым Палацы. Васьмігадовай княгіні Анастасіі Раманавай, дачцэ апошняга расейскага імпэратара [[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалая II]], яе бабуля ўдова імпэратрыцы [[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]] дориць упрыгожаньне з надпісам [[Француская мова|францускай]] «''Да сустрэчы ў [[Парыж]]ы''» і музычную скрынку, што раскрываецца з дапамогай упрыгожаньня.

Нягодна на банкэт урываецца злыбень, кароль цёмных сілаў, [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]], дарадца пры царскім двары да таго, як яго выгналі за здраду. За гэта ён пакляўся адпомсьціць і прадаў сваю душу Д’яблу ў абмен на магічную колбу-артэфакт, у якую ўкладзеныя цёмныя сілы. Ён праклінае царскую сям’ю і [[Расейская рэвалюцыя (1917)|усю Расею агулам]].

Падчас заколу ў палац рынулі разбураныя рэволюцыянэры, і царскай сям’і давялося ўцякаць. Анастасія і яе бабуля выбіраюцца праз таемны праход у сьцяне з дапамогаю сына царскай кухаркі. Яны ўцякаюць да вакзалу цераз раку, але трапляюцца Распуціну, аднак пад ім разламаецца лёд, і ён тане. Заскокваючы на цягнік, што якраз адыходзіць, Анастасія падсьлізнулася і ўдарылася галавою аб пэрон, бабуля кліча яе імя з цягніка, але ім ужо ніхто не можа дапамагчы.

Мінае 10 гадоў, у Расеі ўцьвярджаецца [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Усе гэтыя гады Анастасія расла ў дзіцячым доме пад імем Аня, нічога не памятаючы пра сябе і трагічную гісторыю свайго дзяцінства. З мінулага ў яе засталося толькі залатое ўпрыгожаньне з надпісам францускай. У 18 гадоў дзяўчину адпраўляюць працаваць на фабрыку. Дарогаю яна паўстае перад выбарам: пайсьці на фабрыку або выправіцца ў [[Санкт-Пецярбург]], які яе так маніць. Воляю лёсу шчаня, якое яна падабрала і назвала Пушком, вядзе дзяўчыну ў Пецярбург. Аня хоча купіць квіток да Парыжа, але ня мае [[Віза|візы]]. Старая на вакзале раіць адшукаць чалавека па імені Зьміцер, наўрад той паспрыяе. Аня выпраўляецца ў закінуты палац — месца знаходжаньня Зьмітра.

Вэсь гэты час, ужо знаходзячыся ў Парыжы, Марыя Фёдараўна не пакідае надзей адшукаць унучку і абвяшчае каласальную ўзнагароду таму, хто адшукае та верне яе. Пецярбурскія шахраі Зьміцер і Ўладзімер вырашаюць пайсьці на хітрасьць: падабраць падобную дзяўчыну, навучыць яе манерам і выдаць за вялікую княжную. Яны прагледзелі сотні дзяўчат, але няўдала.

Аня прыбывае да замаку, і яе адолеюць дзіўныя адчуваньні дэжавю. Зьміцер параўноўвае дзяўчыну з адным з партрэтаў княскай сям’і і ўражваецца яе падабенствам са страчанай княжнай. Зьміцер і Ўладзімер мяркуюць, што знайшлі тое, што так доўга шукалі, і пачынаюць навучаць Аню.

У гэты ж час непадалёк апынаецца падручны Распуціна, [[Кажаны|кажан-альбінос]] на імя Барток, і заўважае, што сілы артэфакта свайго гаспадара прачнуліся ў прысутнасьці Анастасіі. Артэфакт прыцягвае яго ў [[чысьцілішча]], дзе ён адшуквае закатаванага тут [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Распуціна]]. Пачуўшы, што Анастасія абышла праклён, Распуцін упадае ў шаленства і імкнецца паквітацца з новай сілай. Ён пасылае дэманічных міньёнаў са свайго артэфакта, каб зьнішчыць Анастасію.

Чацьвёрка герояў (Аня, Пушок, Зьміцер і Ўладзімер) пачынаюць дарогу да [[Парыж|Парыжу]]. Вэсь гэты час Зьміцер навучае яе прыдворным манерам, а Ўладзімер — гісторыі роду. Паміж Аняй і Зьмітром бываюць сутычкі, але яны гуртуюцца падчас небясьпечных абставінаў. Гэтак, падчас вандроўкі цягніком дэманы Распуціна зьнішчаюць чыгуначны мост і скідаюць цягнік, прымушаючы вандроўнікаў на хаду скакаць у снег, а на параплаве Аня бачыць жудасны сон пра сваю сям’ю (яшчэ адна пастка Распуціна), і яна маларухома выпадае за бор, але Зьміцер, абуджаны Пушком, ратуе яе ў апошні момант. Тады Распуцін вырашае асабіста разьбірацца з Анастасіяй і падаецца разам з Бартокам на паверхню.

Прыбываючы ў Парыж, Уладзімер ладзіць сустрэчу са сваёй чароўнай прыяцелькай і кузінай Марыяй Фёдараўнай, якая дапамагае ёй у вышуках Анастасіі, — Софі. яна ставіць Ані некалькі пытаньняў пра мінулае княжны, на якія апошняя дае верныя адказы. Апроч таго, яна прыгадвае, што яе ды бабулю ўратаваў хлопчык, і Зьміцер разумее, што Аня — рэальная Анастасія, бо тым хлопчыкам быў менавіта ён.

Софі адпраўляецца з Анастасіяй па крамах, паказваючы Парыж. Увечары яны ўсе ідуць да [[Опэра Гарнье|опэры Гарнье]] для сустрэчы з колішняй імпэратрыцай. Зьміцер сустракаецца з Марыяй Фёдараўнай і паведамляе ёй, што адшукаў Анастасію. Жанчына, якая стамілася ад 10 гадоў няўдалых пошукаў, ня верыць яму, пазнае ў ім знакамітага шахрая і выганяе. Анастасія падслухоўвае іхнюю размову, злосьціцца і сыходзіць прэч. Усё ж такі Зьміцер выкрадае аўтамабіль Марыі Фёдараўна і вязе яе да Анастасіі, а каб быць яшчэ абгрунтаванейшым у рэальным паходжаньні Анастасіі, ён паказвае музычную скрынку, што выляцела ў дзяўчынкі 10 гадоў таму.

Марыя Фёдараўна наведвае Анастасію, якая зьбірае чамаданы. Імпэратрыца халодна ставіцца да дзяўчыны і хоча пайсьці, але ўжо на выхадзе Анастасія адчувае водар крэму для рук, які выкарыстоўвае імпэратрыца. яна прыгадвае, як у дзяцінстве разліла бутэлечку і водар на дыване нагадваў ёй пра бабулю. Марыя Фёдараўна дастае музычную скрынку і Анастасія, уторкнуўшы ўпрыгожаньне, адкрывае яе. Жанчыны шчасьліва абдымаюцца.

На наступны дзень Марыя Фёдараўна аддае Зьмітру ўзнагароду памерам 10 мільёнаў рублёў і пазнае ў ім хлопчыка-слугу, які выратаваў іх ад аблогі ў замку. Аднак Зьміцер, на яе зьдзіўленьне, адракаецца ад грошай і кажа, што выпраўляецца ў Расею: хаця Анастасія стала яму блізкая, ён шчасьлівы, што яна вярнулася да бабулі, і не жадае іх разлучаць. Марыя Фёдараўна разумее, што Зьміцер кахае Анастасію.

Анастасія гаворыць з бабуляй, успамінаючы мінулае і рыхтуючыся да балю з нагоды вяртаньня ўнучкі. Увечары Марыя распавядае ўнучцы пра рашэньне Зьмітра. Анастасія ў раскошнай сукні зьбіраецца выйсці да гасьцей, але раптоўна Пушок уцякае на вуліцу, Анастасія бяжыць за ім да мосту Аляксандра III (названы ў гонар ейнага [[Аляксандр III (расейскі імпэратар)|дзедуля]]), дзе на яе чакае Распуцін. Паміж імі завязваецца сьмяротная барацьба. На дапамогу Анастасіі нечакана прыходзіць Зьміцер, але праз атаку загадавага Распуціным скульптуры Чорнага Пэгаса ён атрымлівае ўдар па галаве і губляе прытомнасьць.

Падчас бітвы Анастасія захапляе артэфакт Распуціна і ў парыве гневу раздавальвае яго нагою, адплачваючы злачынцу за Зьмітра, сваю сям’ю і сябе саму. Паколькі душа Распуціна была зьвязана з артэфактам, ён памірае: дэманы паўстаюць супраць свайго пана і забіваюць яго, а цела Распуціна агортаецца ў купу попелу, што разьвівае вецер. Зь ягонай сьмерцю праклён роду Раманавых спыняецца назаўжды.

Пасьля перамогі над цёмным валадаром Зьміцер прыйшоў да прытомнасьці, ён і Анастасія мірацца і прызнаюцца адзін аднаму ў пачуцьцях. Яны ўцякаюць на караблі таго ж вечара. Анастасія пасылае бабулі і Софі разьвітальны ліст з абяцаньнем калісьці вярнуцца. Софі лічыць гэта чароўным фіналам, Марыя Фёдараўна ж запярэчвае, лічачы гэта чароўным пачаткам. Бартока, які назіраў за адплыцьцём Анастасіі і Зьмітра, знайшла кажанка-самачка і ён у яе закахаўся.

== Агучваньне ==
* [[Мэг Раян]] — ''Анастасія «Аня» Раманава''
** [[Кірстэн Данст]] — ''юная Анастасія''
* [[Джон К'юсак]] — ''Зьміцер''
* [[Кэлсі Грэмэр]] — ''Уладзімер «Влад» Васілевіч''
* [[Крыстафэр Лойд]] — ''[[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]]''
** [[Джым Камінгс]] — ''юны Распуцін''
* [[Гэнк Азарыя]] — ''Барток''
* [[Анджэла Лэндсбэры]] — ''[[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]]''
* Рык Джонз — ''[[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалай II]]''
* Чэрыці Джэймз — ''[[Анна Андэрсан]]''
* [[Білі Портэр]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Джонатан Сыманз]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Вікторыя Кларк]] — ''дадатковыя галасы''

== Вытворчасьць ==
У траўні 1994 году выданне «[[Лос-Анджэлес Таймс]]» заявіла, што Дон Блут і Гэры Голдман падпісалі доўгі дагавор пра вытворчасьць анімацыйных фільмаў для «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]». Студыя выдаткавала больш за 100 мільёнаў даляраў на стварэньне анімацыйнай студыі ў [[Фінікс]]і&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=COMPANY TOWN ANNEX|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1994-05-04|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702100947/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. У штаце было найноўшае лічбавае абсталяваньне для анімацыі і 300 мастакоў ды тэхнікаў.

У творцаў стаяў выбар паміж адаптацыяй «Кароль і я», «[[Анастасія (фільм)|Анастасіі]]» або «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Маёй чароўнай лэдзі]]». Ідэя абраць «Анастасію» зьявілася ў генэральнага дырэктара Fox Filmed Entertainment Біла Мэканіка. З часам яны адаптуюць часткі п'есы «[[Пігмаліон (п'еса)|Пігмаліон]]» (п'еса, на аснове якой знятая [[Мая чароўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая чароўная лэдзі]]), калі няшчасная Аня трансфармуецца на каралеўскую асобу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN;+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|title=BATTLE ROYAL FOR ANIMATION CROWN; `ANASTASIA' PUTTING FOX IN THE GAME. — Free Online Library|publisher=www.thefreelibrary.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053852/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3b+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305124907/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3B+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

На пачатку вытворчасьці Блут і Голдман аналізуюць сапраўдныя падзеі, далучаючы былых агентаў [[Цэнтральная выведвальная ўправа|ЦВУ]], разьмешчаных у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|title=Once Upon a November: Revisiting Anastasia 20 Years Later|date=2017-11-20|publisher=E! Online|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321172958/https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Сцэнарыст Эрык Тучман напісаў сцэнар, але ён быў «вельмі дарослы, занадта заснаваны на рэчаіснасьці, пра палітыку, без усялякай магіі ці камэдыі». Блут і Голдман вырашылі, што гісторыя Анастасіі і роду Раманавых была занадта пахмурная для іх фільму&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

У 1995 Грэм і Сьюзан Гоцье відазмянілі сцэнар Тучмана ў жыцьцесьцьвярджальную эмацыйна-падвышаную камэдыю&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|title='Anastasia' Was Originally Much Darker and Eyed Woody Allen for Role|publisher=The Hollywood Reporter|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053847/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Акторка [[Кэры Фішэр]] таксама ўнесла свае выпраўленьні ў фільм, асабліва сцэны, у якой Аня пакідае прытулак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|title='Anastasia' composers tell the stories behind the film's most beloved songs|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415095818/https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Блут таксама не прыняў малюнак [[Ленін Уладзімір Ільіч|Уладзіміра Леніна]] і бальшавікоў як начальніка паліцыі з вэндэтай супраць Анастасіі. Замест таго яны разсудзілі, што Рыгор Распуцін будзе выдатным ворагам, таму што «''усе яны стараліся зьнішчыць Распуціна, і якім жудасным ён быў напраўду''»&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Напраўду на момант сьмерці Раманавых Распуцін таксама быў мёртвы.

У дадатак да гэтага Блут стварыў ідэю Бартока, кажана-альбіноса, асыстэнта Распуціна. «''Я проста думаў, што ў злыдня павінен быць камічны памочнік, проста каб усе ведалі, што смяяцца было нармальна. Кажан здаваўся натуральным сябрам для Распуціна. Пазней ён зрабіў белага кажана — проста каб вылучыць яго''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html|title=&quot;ANASTASIA&quot; TOUCHING OFF WAR NEW 2OTH CENTURY FOX FILM THREATENS DISNEY'S HOLD ON ANIMATION MARKET.(DAILY BREAK) — The Virginian-Pilot (Norfolk, VA) {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== Кастынг ===
Блут заявіў, што [[Мэг Раян]] была яго першым і адзіным выбарам для галоўнай гераіні. Аднак, Раян не рашалася ўзяць удзел праз гэтыя безрадныя гістарычныя падзеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html|title=Like her characters, Meg Ryan is sweet, tart — Chicago Sun-Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;. Каб давесьці ёй, каманда аніматараў выкарыстала аўдыякліп Эні Рід з фільму «[[Несьпячыя ў Сіэтле]]» і стварыла на яго аснове анімацыйны ролік, які быў паказаны для яе пасьля закліку да студыі. І Раян узяла ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|title=Entertainment &amp; the Arts {{!}} How Meg Ryan Learned To Sigh Like `Anastasia' {{!}} Seattle Times Newspaper|publisher=community.seattletimes.nwsource.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Джон К'юсак|К'юсак]] адкрыта прызнаўся пасьля таго, як яго абралі, што ён ня можа спяваць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html|title=John Cusack won't be an Oscar nominee again _ but he should be.(Knight Ridder Newspapers) — Knight Ridder/Tribune News Service {{!}} HighBeam Research|date=2016-04-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html |date=2016-04-18 }}&lt;/ref&gt;, ягоныя сьпеўныя партыі выконваў Джонатан Дакутчыц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html|title=Mystique of `Anastasia' — New Straits Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пітэр О'Тул]] быў запрошаны на ролю Распуціна, але пазьней запрасілі [[Крыстафэр Лойд|Крыстафэра Лойда]] праз яго ўдзел у трылогіі «[[Назад у будучыню (трылогія)|Назад у будучыню]]». Барток быў спачатку напісаны для [[Вудзі Ален]]а, але студыя не захацела наймаць яго пасьля гісторыі пра яго стасункі з прыёмнай дачкой яго мінулай партнэркі [[Міа Фэраў|Міі Фэраў]] Сун І Прэвін&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Таксама разглядаўся [[Марцін Шорт]], але зацьвердзілі [[Гэнк Азарыя|Гэнка Азарыя]] пасьля дзесяці хвілінаў праслухоўваньня&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

=== Музыка ===
Глядзіце таксама {{iw|Anastasia (soundtrack)|Анастасія (саўндтрэк)|en|Anastasia (soundtrack)}}

Музыка была сабраная Дэвідам Ньюманам, чый бацька Альфрэд Ньюман стварыў партытуру для раўназначнага [[Анастасія (фільм)|фільму 1956]] року&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/newman|title=Newman {{!}} News, Music Performances and Show Video Clips {{!}} MTV|publisher=www.mtv.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321101704/http://www.mtv.com/artists/newman|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Песьні, з якіх «''Падарожжа ў мінулае''», намінаваная на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за найлепшую аўтэнтычную песню, створаная Лін Арэнс і Стывенам Флаэрці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.anya.com/production/themusic.html|title=The Making of Anastasia|date=1998-01-11|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=1998-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/19980111042915/http://www.anya.com/production/themusic.html}}&lt;/ref&gt;.

Першая песьня, якую яны напісалі для праекту, была «''Аднойчы ў сьнежні''»; яна была напісаная падчас жудаснай сьпякоты «''так [яны] пацелі і пісалі пра зімовыя вобразы''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|title=How Ahrens and Flaherty Are Re-Envisioning Anastasia For the Stage|last=Adam Hetrick|date=2016-04-04|publisher=Playbill|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404175103/http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэліз ===
20th Century Fox плянавалі выпусьціць фільм 21 лістапада 1997 году, праз тыдзень пасьля перавыданьня ў 1997 годзе дыснэеўскай «[[Русалачка (мультфільм, 1989)|Русалачкі]]». [[The Walt Disney Company|Дыснэй]] засьведчваў, што даўно плянаваўся Калядны выхад хатняга відэа ў сакавіку 1998 году. У дадатак да гэтага, Дыснэй выпусьціць некалькі спаборных сямейных фільмаў, уключаючы Фляббэр, [[Джордж з джунгляў (фільм)|Джордж з джунгляў]] і [[Гэркулес (мультфільм, 1997)|Гэркулес]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150/|title=Архивированная копия|accessdate=2019-04-20|archivedate=2015-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928140942/http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Дыснэй адмовіўся ад рэкламы «Анастасіі» ў праграме ABC The Wonderful World of Disney і забараніў сваім карпаратыўным спонсарам паказваць відэакліпы падчас іх тэлевізійных рэкламных ролікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|title=World War 'Toon|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053858/https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Каментуючы жорсткую канкурэнцыю паміж двума фільмамі, афіцыйны прадстаўнік Дыснэя Джон Драер адмахнуўся ад абвінавачваньняў у суперніцтве са студыяй, заўважыўшы, што «''мы заўсёды перавыдаем нашы фільмы ў сьвяточныя дні''». Аднак кіраўнікі Fox адмовіліся верыць заяве Драера, Біл Мэханік адказаў: «''Гэта наўмысная спроба... яны ня могуць старацца максымізаваць свой уласны бізнэс; іх рэклама бяссэнсная... Гэта намаганьне, каб не даць нашаму фільму рэалізаваць свой патэнцыял''»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html|title=Animation's New Battle Lines; With `Anastasia' Marketing Blitz, 20th Century Tries to Out-Fox Disney — The Washington Post {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225624/https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html}}&lt;/ref&gt;.

«Анастасія» суправаджалася маркетынгавай кампаніяй на суму панад 50 мільёнаў даляраў з рэкламнымі спонсарамі з [[Burger King]], Dole Food Company, Hershey, Chesebrough-Ponds, парад [[Дзень падзякі|Дня падзякі]] Мэйсі, [[Royal Dutch Shell|Shell Oil]] і чэмпіянату ЗША з фігурнага катаньня 1997 году.

Для мерчандайзінгу абраныя лялькі Galoob у вобразе Анастасіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Мэханічна шмат зборак апавяданьняў, адаптаваных з фільму, было выпушчана Little Golden Books. У жніўні 1997 году ў тэматычных парках SeaWorld у [[Сан-Дыега]] і [[Арланда]] было абсталявана надзіманы гульнявы пляцоўку для дзяцей даўжынёй 40 футаў і вышынёй 20 футаў пад назвай «''Каралеўства Анастасіі''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1997-08-02-9708011655-story.html|title=SEA WORLD LANDS MOVIE TIE-IN|last=Orlando Sentinel|publisher=OrlandoSentinel.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2020-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117092114/https://www.orlandosentinel.com/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Агляд агрэгатара сайта [[Rotten Tomatoes]] дае фільму адзнаку 85% на аснове 52 водгукаў і сярэдняй адзнакі 7.1/10. Сайт сьведчыць: «''Добрая анімацыя, прыветнае стаўленьне да гісторыі Расеі і моцныя агучваньні робяць Анастасію першым выйграшным фільмам ад анімацыйных студыяў Fox''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|title=Anastasia (1997)|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321055605/https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Роджэр Эбэрт з Chicago Sun-Times прысудзіў фільму тры з паловай зоркі з чатырох, напісаўшы: «''Вынік цікавы, а часам і захапляльны''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|title=Anastasia Movie Review &amp; Film Summary (1997) {{!}} Roger Ebert|last=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053848/https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Цынцынаці Enquirer апісаў Анастасію як «чароўную» і «цікавую». Ліза Осборн з Boxoffice назвала фільм «чыста сямейным забаўленьнем».

Прысуджэньне фільму трох зорак з пяці Філіпам Томасам з Empire: «''Нягледзячы на гістарычныя недакладнасьці, Анастасіі ўдаецца быць чароўным фільмам''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|title=Anastasia|last=Philip Thomas|date=2000-01-01|publisher=Empire|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2017-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128131729/https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Дэкаторы крытыкаў правялі станоўчыя параўнаньні паміж «Анастасіяй» і сучаснымі фільмамі Дыснэя, адзначыўшы падабенства ў іх гісторыі і стылях анімацыі: «''Гэты раскошны фільм відавочна не шкадаваў сродкаў на візуалізацыю; яго аптычныя эфэкты і ўвага да дэталяў накіраваныя на залаты стандарт Дыснэя і, у большасьці сваёй, даволі блізкія''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|title=Movie Review: Anastasia|publisher=www.austinchronicle.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053903/https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Некаторыя [[Праваслаўе|расейскія праваслаўныя хрысьціяне]] лічылі «Анастасію» абразьлівым відарысам вялікай княжны, якая была [[Кананізацыя царскай сям’і|кананізаваная]] як новы мучанік у 1981 годзе Расейскай праваслаўнай царквой за межамі Расеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://texnews.com/religion97/matt112997.html|title=Upset about Anastasia's movie portrayal|date=2013-05-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518175127/http://texnews.com/religion97/matt112997.html}}&lt;/ref&gt;. Каля гісторыкаў крытыкавалі фільм як «дэзынфікаваную, пакрытую цукрам перапрацоўку гісторыі пра малодшую дачку цара»&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=FILM REVIEW; A Feeling We're Not in Russia Anymore|first=Stephen|last=Holden|url=https://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-14|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520220657/http://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;. У той час як творцы фільму прызналі той факт, што «Анастасія выкарыстоўвае гісторыю толькі як адпраўную кропку», іншыя скардзіліся, што фільм уводзіць сваю аўдыторыю ў зман пра рэальныя факты гісторыі Расеі&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Цитата:Новини|title=After the Revolution, Comes 'Anastasia' the Cartoon|first=Carey|last=Goldberg|url=https://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-09|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215223630/http://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|archivedate=2011-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Аналягічным чынам, гісторык-аматар Боб Атчысан сказаў, што «Анастасія» падобная да таго, што здымаюць пра тое, як [[Анна Франк]] «''пераяжджае ў [[Арланда]] і адкрывае кракадзілавую фэрму з хлопцам на імى Морт''»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

Некаторыя з сучасных сваякоў Анастасіі таксама адчулі, што фільм быў непрыемным, але большасьць Раманавых прынялі «эксплуатацыю рамантычнай гісторыі Анастасіі… з нерухомасьцю»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

== Зборы ==
Абмежаваны выпуск «Анастасіі» ў тэатры Ziegfeld у [[Нью-Ёрк]]у на выхадныя 14 лістапада 1997 году, сабраў $ 120 541&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=Moviegoers Track 'The Jackal'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1997-11-18|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702103710/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. Наступнага тыдня масавы выпуск Анастасіі ў Злучаных Штатах склаў 14,1 мільёна даляраў (у сярэднім каля 5 692 даляраў з 2 478 кінатэатраў), што паставіла яе на другое месца за выхадныя 21—23 лістапада 1997 году. Да канца свайго паказу Анастасія сабрала 58,4 мільёна даляраў у касах Паўночнай Амэрыкі і 81,4 мільёна даляраў у міжнародным маштабе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|title=Anastasia (1997) — Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924045935/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны валавы збор склаў каля 139,8 млн даляраў, што робіць яго найкасавейшым фільмам Дона Блута на сёньняшні дзень&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|title=Don Bluth Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2018-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180811194547/https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Гэта быў першы фінансава пасьпяховы фільм Дона Блута пасьля анімацыйнага фільму «[[Усе сабакі трапляюць у рай|Усе псы трапляюць у рай]]».

== Узнагароды ==
''Анастасія'' атрымала прэмію Асацыяцыі кінакрытыкаў за найлепшы фільм, за найлепшы сямейны фільм і была намінаваная на 7 іншых, у тым ліку на дзве прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у катэгорыях «Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму» (саступіла ''«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскаму стрыптызу]]»'') і «Найлепшая песьня» за трэк «Падарожжа ў мінулае» (саступіла «[[My Heart Will Go On]]» з «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытаніка]]»). R&amp;B сьпявачка [[Алія (сьпявачка)|Алія]] выканала сваю вэрсію «Вандроўка ў мінулае» на 70-й цырымоніі ўручэньня прэміі Оскар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Узнагароды
|-
! Узнагарода
! Дата цырымоніі
! Катэгорыя
! Атрымальнікі і намінанты
! Вынік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Оскар (кінапрэмія)|Кінаакадэмія (Оскар)]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 23 сакавіка 1998 р.
| Найлепшая песьня
| «Падарожжа ў мінулае»
Стывена Флаэрці, словы Лін Арэнс
| rowspan=&quot;2&quot; | Намінацыя
|-
| Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму
| Лін Арэнс, Стывен Флаэрці і Дэвід Ньюман
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Эні (прэмія)|Эні]]
| rowspan=&quot;9&quot; | 13 лістапада 1998 р.
| Найлепшы анімацыйны фільм
| ''Анастасія''
Дваццатае стагоддзе Фокс, Fox Animation Studios
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыі эфектаў
| Пітэр Мэтысан
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для дызайну вытворчасьці ў анімацыйным фільме
| Томас Картэр, Дэйвід Гое
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для раскадроўкі ў анімацыйным фільме
| Лары Лэчман
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Мэг Раян (палацавая Аня)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Анджэла Лэндсбэры (Марыя Фёдараўна)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Кэлсі Грэмэр (Уладзімер)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для сцэнара ў анімацыйным фільме
| Эрык Тачман, Брус Грэм, Сьюзан Гоцье, Боб Цудыкер, Ноні Вайт
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыйнай вытворчасьці
| Дон Блут, Гэры Голдман
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы 1997]]
[[Катэгорыя:Поўнамэтражныя анімацыйныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Раманавых]]</text>
      <sha1>j7gjsys1s9jl2vd02ds63u2plso940n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209478</id>
      <parentid>5209404</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>174856</id>
      </contributor>
      <comment>Keep it</comment>
      <origin>5209478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48125" sha1="jb3rppcwh7s344ow1n8iimfwgkwiyg1" xml:space="preserve">
{{Мультфільм
| назва              = Анастасія
| арыгінальная назва = {{Lang-en|Anastasia}}
| тып                = маляваны (ратаскоп)
| жанр               = {{br list
| [[Драма (жанр)|драма]]
| [[камедыя]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтэзі]]
| [[прыгоды]]
| [[сямейны фільм|сямейны]]
| [[мультфільм]]
| [[містыка]]
}}
| рэжысэры          = Дон Блут, Гары Голдман
| сцэнарыст          = {{br list
| [[Сьюзан Гоцье]]
| [[Брус Грэм]]
| [[Боб Цудыкер]]
| [[Ноні Вайт]]
| [[Эрык Тачман]] {{Small|(адаптацыя)}}
}}
| акторы агучваньня = {{br list
| [[Мэг Раян]]
| [[Кірстэн Данст]]
| [[Джон К'юсак]]
| [[Джон Грэмэр]]
| [[Анджэла Лэндсбэры]]
| [[Крыстафэр Лойд]]
| [[Гэнк Азарыя]]
}}
| апэратар           = 
| кампазытар         = {{нп5|Дэвід Ньюман (кампазытар)|Дэвід Ньюман||David Newman (composer)}}
| кінакампанія       = [[20th Century Fox]]
| працягласьць       = 94 хв.
| мова               = {{англійская}}
| краіны             = {{USA}}
| год                = 1997
| дата выхаду        = {{Date|1997|11|14}}
| каштарыс           = $ 53 млн
| касавыя зборы      = $ 139,8 млн
| рэйтынг            = 12+
| bcdb_link          = 25025
}}
'''«Анастасія»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Кінематограф ЗША|амэрыканскі]] паўнамэтражны [[Анімацыя|анімацыйны]] фільм у стылі [[фэнтэзі]], створаны карпарацыяй [[20th Century Studios|20th Century Fox]]. Пастаноўшчыкі — Дон Блут і Гэры Голдман. Мультфільм створаны [[Ратаскапаваньне|метадам фотаперакладаньня]] та з выкарыстаньнем [[Кампутарная 3D-графіка|трохвымернай графікі]]. Сусьветная прэм'ера адбылася [[14 лістапада]] [[1997 у кіно|1997 року]].

Блуту і Голдману быў прапанаваны выбар паміж стварэньнем анімацыйнай вэрсіі да фільму «[[Анастасія (фільм)|Анастасія]]» 1956 року, заснаванай на аднайменнай п'есе Марсэль Морэ (1955), альбо да мюзиклу «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Мая чароўная лэдзі]]». Выбар упаў на «Анастасію», дзе фабула ґрунтавалася на [[Анна Андэрсан|пераказе]] пра [[Вялікі князь|вялікую княжную]] [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасію Мікалаеўну Раманаву]], якая нібыта выжыла пасьля [[Растрэл сям'і Раманавых|растрэлу царскай сям'і]] і намагаецца ўспомніць мінулае.

Галоўныя ролі ў арыгінале агучвалі [[Мэг Раян]], [[Джон К'юсак]], [[Гэнк Азарыя]], [[Крыстафэр Лойд]], [[Кірстэн Данст]] і [[Анджэла Лэндсбэры]].

Мультфільм быў станоўча прыняты, заўважыўшы ў пракаце 140 мільёнаў даляраў, і атрымаў па дзве намінацыі прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і «[[Залаты глёбус]]» за найлепшую песню. Пасьля прыняцьця [[Абмежаваньне па ўзросьце|Закона пра інфармацыю]] ён атрымаў адзнаку «12+» (то бок для гледачоў, якія дасягнулі ўзросту дванаццаці гадоў).

== Сюжэт ==
Дзея адбываецца ў 1916—1927 гадах падчас сьвяткаваньня 300-годзьдзя палаца Раманавых у Зімовым Палацы. Васьмігадовай княгіні Анастасіі Раманавай, дачцэ апошняга расейскага імпэратара [[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалая II]], яе бабуля ўдова імпэратрыцы [[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]] дориць упрыгожаньне з надпісам [[Француская мова|францускай]] «''Да сустрэчы ў [[Парыж]]ы''» і музычную скрынку, што раскрываецца з дапамогай упрыгожаньня.

Нягодна на банкэт урываецца злыбень, кароль цёмных сілаў, [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]], дарадца пры царскім двары да таго, як яго выгналі за здраду. За гэта ён пакляўся адпомсьціць і прадаў сваю душу Д’яблу ў абмен на магічную колбу-артэфакт, у якую ўкладзеныя цёмныя сілы. Ён праклінае царскую сям’ю і [[Расейская рэвалюцыя (1917)|усю Расею агулам]].

Падчас заколу ў палац рынулі разбураныя рэволюцыянэры, і царскай сям’і давялося ўцякаць. Анастасія і яе бабуля выбіраюцца праз таемны праход у сьцяне з дапамогаю сына царскай кухаркі. Яны ўцякаюць да вакзалу цераз раку, але трапляюцца Распуціну, аднак пад ім разламаецца лёд, і ён тане. Заскокваючы на цягнік, што якраз адыходзіць, Анастасія падсьлізнулася і ўдарылася галавою аб пэрон, бабуля кліча яе імя з цягніка, але ім ужо ніхто не можа дапамагчы.

Мінае 10 гадоў, у Расеі ўцьвярджаецца [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Усе гэтыя гады Анастасія расла ў дзіцячым доме пад імем Аня, нічога не памятаючы пра сябе і трагічную гісторыю свайго дзяцінства. З мінулага ў яе засталося толькі залатое ўпрыгожаньне з надпісам францускай. У 18 гадоў дзяўчину адпраўляюць працаваць на фабрыку. Дарогаю яна паўстае перад выбарам: пайсьці на фабрыку або выправіцца ў [[Санкт-Пецярбург]], які яе так маніць. Воляю лёсу шчаня, якое яна падабрала і назвала Пушком, вядзе дзяўчыну ў Пецярбург. Аня хоча купіць квіток да Парыжа, але ня мае [[Віза|візы]]. Старая на вакзале раіць адшукаць чалавека па імені Зьміцер, наўрад той паспрыяе. Аня выпраўляецца ў закінуты палац — месца знаходжаньня Зьмітра.

Вэсь гэты час, ужо знаходзячыся ў Парыжы, Марыя Фёдараўна не пакідае надзей адшукаць унучку і абвяшчае каласальную ўзнагароду таму, хто адшукае та верне яе. Пецярбурскія шахраі Зьміцер і Ўладзімер вырашаюць пайсьці на хітрасьць: падабраць падобную дзяўчыну, навучыць яе манерам і выдаць за вялікую княжную. Яны прагледзелі сотні дзяўчат, але няўдала.

Аня прыбывае да замаку, і яе адолеюць дзіўныя адчуваньні дэжавю. Зьміцер параўноўвае дзяўчыну з адным з партрэтаў княскай сям’і і ўражваецца яе падабенствам са страчанай княжнай. Зьміцер і Ўладзімер мяркуюць, што знайшлі тое, што так доўга шукалі, і пачынаюць навучаць Аню.

У гэты ж час непадалёк апынаецца падручны Распуціна, [[Кажаны|кажан-альбінос]] на імя Барток, і заўважае, што сілы артэфакта свайго гаспадара прачнуліся ў прысутнасьці Анастасіі. Артэфакт прыцягвае яго ў [[чысьцілішча]], дзе ён адшуквае закатаванага тут [[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Распуціна]]. Пачуўшы, што Анастасія абышла праклён, Распуцін упадае ў шаленства і імкнецца паквітацца з новай сілай. Ён пасылае дэманічных міньёнаў са свайго артэфакта, каб зьнішчыць Анастасію.

Чацьвёрка герояў (Аня, Пушок, Зьміцер і Ўладзімер) пачынаюць дарогу да [[Парыж|Парыжу]]. Вэсь гэты час Зьміцер навучае яе прыдворным манерам, а Ўладзімер — гісторыі роду. Паміж Аняй і Зьмітром бываюць сутычкі, але яны гуртуюцца падчас небясьпечных абставінаў. Гэтак, падчас вандроўкі цягніком дэманы Распуціна зьнішчаюць чыгуначны мост і скідаюць цягнік, прымушаючы вандроўнікаў на хаду скакаць у снег, а на параплаве Аня бачыць жудасны сон пра сваю сям’ю (яшчэ адна пастка Распуціна), і яна маларухома выпадае за бор, але Зьміцер, абуджаны Пушком, ратуе яе ў апошні момант. Тады Распуцін вырашае асабіста разьбірацца з Анастасіяй і падаецца разам з Бартокам на паверхню.

Прыбываючы ў Парыж, Уладзімер ладзіць сустрэчу са сваёй чароўнай прыяцелькай і кузінай Марыяй Фёдараўнай, якая дапамагае ёй у вышуках Анастасіі, — Софі. яна ставіць Ані некалькі пытаньняў пра мінулае княжны, на якія апошняя дае верныя адказы. Апроч таго, яна прыгадвае, што яе ды бабулю ўратаваў хлопчык, і Зьміцер разумее, што Аня — рэальная Анастасія, бо тым хлопчыкам быў менавіта ён.

Софі адпраўляецца з Анастасіяй па крамах, паказваючы Парыж. Увечары яны ўсе ідуць да [[Опэра Гарнье|опэры Гарнье]] для сустрэчы з колішняй імпэратрыцай. Зьміцер сустракаецца з Марыяй Фёдараўнай і паведамляе ёй, што адшукаў Анастасію. Жанчына, якая стамілася ад 10 гадоў няўдалых пошукаў, ня верыць яму, пазнае ў ім знакамітага шахрая і выганяе. Анастасія падслухоўвае іхнюю размову, злосьціцца і сыходзіць прэч. Усё ж такі Зьміцер выкрадае аўтамабіль Марыі Фёдараўна і вязе яе да Анастасіі, а каб быць яшчэ абгрунтаванейшым у рэальным паходжаньні Анастасіі, ён паказвае музычную скрынку, што выляцела ў дзяўчынкі 10 гадоў таму.

Марыя Фёдараўна наведвае Анастасію, якая зьбірае чамаданы. Імпэратрыца халодна ставіцца да дзяўчыны і хоча пайсьці, але ўжо на выхадзе Анастасія адчувае водар крэму для рук, які выкарыстоўвае імпэратрыца. яна прыгадвае, як у дзяцінстве разліла бутэлечку і водар на дыване нагадваў ёй пра бабулю. Марыя Фёдараўна дастае музычную скрынку і Анастасія, уторкнуўшы ўпрыгожаньне, адкрывае яе. Жанчыны шчасьліва абдымаюцца.

На наступны дзень Марыя Фёдараўна аддае Зьмітру ўзнагароду памерам 10 мільёнаў рублёў і пазнае ў ім хлопчыка-слугу, які выратаваў іх ад аблогі ў замку. Аднак Зьміцер, на яе зьдзіўленьне, адракаецца ад грошай і кажа, што выпраўляецца ў Расею: хаця Анастасія стала яму блізкая, ён шчасьлівы, што яна вярнулася да бабулі, і не жадае іх разлучаць. Марыя Фёдараўна разумее, што Зьміцер кахае Анастасію.

Анастасія гаворыць з бабуляй, успамінаючы мінулае і рыхтуючыся да балю з нагоды вяртаньня ўнучкі. Увечары Марыя распавядае ўнучцы пра рашэньне Зьмітра. Анастасія ў раскошнай сукні зьбіраецца выйсці да гасьцей, але раптоўна Пушок уцякае на вуліцу, Анастасія бяжыць за ім да мосту Аляксандра III (названы ў гонар ейнага [[Аляксандр III (расейскі імпэратар)|дзедуля]]), дзе на яе чакае Распуцін. Паміж імі завязваецца сьмяротная барацьба. На дапамогу Анастасіі нечакана прыходзіць Зьміцер, але праз атаку загадавага Распуціным скульптуры Чорнага Пэгаса ён атрымлівае ўдар па галаве і губляе прытомнасьць.

Падчас бітвы Анастасія захапляе артэфакт Распуціна і ў парыве гневу раздавальвае яго нагою, адплачваючы злачынцу за Зьмітра, сваю сям’ю і сябе саму. Паколькі душа Распуціна была зьвязана з артэфактам, ён памірае: дэманы паўстаюць супраць свайго пана і забіваюць яго, а цела Распуціна агортаецца ў купу попелу, што разьвівае вецер. Зь ягонай сьмерцю праклён роду Раманавых спыняецца назаўжды.

Пасьля перамогі над цёмным валадаром Зьміцер прыйшоў да прытомнасьці, ён і Анастасія мірацца і прызнаюцца адзін аднаму ў пачуцьцях. Яны ўцякаюць на караблі таго ж вечара. Анастасія пасылае бабулі і Софі разьвітальны ліст з абяцаньнем калісьці вярнуцца. Софі лічыць гэта чароўным фіналам, Марыя Фёдараўна ж запярэчвае, лічачы гэта чароўным пачаткам. Бартока, які назіраў за адплыцьцём Анастасіі і Зьмітра, знайшла кажанка-самачка і ён у яе закахаўся.

== Агучваньне ==
* [[Мэг Раян]] — ''Анастасія «Аня» Раманава''
** [[Кірстэн Данст]] — ''юная Анастасія''
* [[Джон К'юсак]] — ''Зьміцер''
* [[Кэлсі Грэмэр]] — ''Уладзімер «Влад» Васілевіч''
* [[Крыстафэр Лойд]] — ''[[Распуцін Рыгор Юхімавіч|Рыгор Распуцін]]''
** [[Джым Камінгс]] — ''юны Распуцін''
* [[Гэнк Азарыя]] — ''Барток''
* [[Анджэла Лэндсбэры]] — ''[[Марыя Фёдараўна (імпэратрыца, 1847–1928)|Марыя Фёдараўна]]''
* Рык Джонз — ''[[Мікалай II (расейскі імпэратар)|Мікалай II]]''
* Чэрыці Джэймз — ''[[Анна Андэрсан]]''
* [[Білі Портэр]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Джонатан Сыманз]] — ''дадатковыя галасы''
* [[Вікторыя Кларк]] — ''дадатковыя галасы''

== Вытворчасьць ==
У траўні 1994 году выданне «[[Лос-Анджэлес Таймс]]» заявіла, што Дон Блут і Гэры Голдман падпісалі доўгі дагавор пра вытворчасьць анімацыйных фільмаў для «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]». Студыя выдаткавала больш за 100 мільёнаў даляраў на стварэньне анімацыйнай студыі ў [[Фінікс]]і&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=COMPANY TOWN ANNEX|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1994-05-04|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702100947/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-04-fi-53741-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. У штаце было найноўшае лічбавае абсталяваньне для анімацыі і 300 мастакоў ды тэхнікаў.

У творцаў стаяў выбар паміж адаптацыяй «Кароль і я», «[[Анастасія (фільм)|Анастасіі]]» або «[[Мая чароўная лэдзі (мюзикл)|Маёй чароўнай лэдзі]]». Ідэя абраць «Анастасію» зьявілася ў генэральнага дырэктара Fox Filmed Entertainment Біла Мэканіка. З часам яны адаптуюць часткі п'есы «[[Пігмаліон (п'еса)|Пігмаліон]]» (п'еса, на аснове якой знятая [[Мая чароўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая чароўная лэдзі]]), калі няшчасная Аня трансфармуецца на каралеўскую асобу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN;+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|title=BATTLE ROYAL FOR ANIMATION CROWN; `ANASTASIA' PUTTING FOX IN THE GAME. — Free Online Library|publisher=www.thefreelibrary.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053852/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3b+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305124907/https://www.thefreelibrary.com/BATTLE+ROYAL+FOR+ANIMATION+CROWN%3B+%60ANASTASIA'+PUTTING+FOX+IN+THE+GAME.-a083892460 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

На пачатку вытворчасьці Блут і Голдман аналізуюць сапраўдныя падзеі, далучаючы былых агентаў [[Цэнтральная выведвальная ўправа|ЦВУ]], разьмешчаных у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|title=Once Upon a November: Revisiting Anastasia 20 Years Later|date=2017-11-20|publisher=E! Online|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321172958/https://www.eonline.com/news/892883/once-upon-a-november-behind-the-scenes-of-anastasia-20-years-later|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Сцэнарыст Эрык Тучман напісаў сцэнар, але ён быў «вельмі дарослы, занадта заснаваны на рэчаіснасьці, пра палітыку, без усялякай магіі ці камэдыі». Блут і Голдман вырашылі, што гісторыя Анастасіі і роду Раманавых была занадта пахмурная для іх фільму&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

У 1995 Грэм і Сьюзан Гоцье відазмянілі сцэнар Тучмана ў жыцьцесьцьвярджальную эмацыйна-падвышаную камэдыю&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|title='Anastasia' Was Originally Much Darker and Eyed Woody Allen for Role|publisher=The Hollywood Reporter|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053847/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/anastasia-was-originally-darker-eyed-woody-allen-role-1058446|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Акторка [[Кэры Фішэр]] таксама ўнесла свае выпраўленьні ў фільм, асабліва сцэны, у якой Аня пакідае прытулак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|title='Anastasia' composers tell the stories behind the film's most beloved songs|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415095818/https://ew.com/movies/2017/11/21/anastasia-songs-lynn-ahrens-stephen-flaherty/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Блут таксама не прыняў малюнак [[Ленін Уладзімір Ільіч|Уладзіміра Леніна]] і бальшавікоў як начальніка паліцыі з вэндэтай супраць Анастасіі. Замест таго яны разсудзілі, што Рыгор Распуцін будзе выдатным ворагам, таму што «''усе яны стараліся зьнішчыць Распуціна, і якім жудасным ён быў напраўду''»&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Напраўду на момант сьмерці Раманавых Распуцін таксама быў мёртвы.

У дадатак да гэтага Блут стварыў ідэю Бартока, кажана-альбіноса, асыстэнта Распуціна. «''Я проста думаў, што ў злыдня павінен быць камічны памочнік, проста каб усе ведалі, што смяяцца было нармальна. Кажан здаваўся натуральным сябрам для Распуціна. Пазней ён зрабіў белага кажана — проста каб вылучыць яго''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html|title=&quot;ANASTASIA&quot; TOUCHING OFF WAR NEW 2OTH CENTURY FOX FILM THREATENS DISNEY'S HOLD ON ANIMATION MARKET.(DAILY BREAK) — The Virginian-Pilot (Norfolk, VA) {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018211043/https://www.highbeam.com/doc/1G1-68516406.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== Кастынг ===
Блут заявіў, што [[Мэг Раян]] была яго першым і адзіным выбарам для галоўнай гераіні. Аднак, Раян не рашалася ўзяць удзел праз гэтыя безрадныя гістарычныя падзеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html|title=Like her characters, Meg Ryan is sweet, tart — Chicago Sun-Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018224535/https://www.highbeam.com/doc/1P2-4410328.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;. Каб давесьці ёй, каманда аніматараў выкарыстала аўдыякліп Эні Рід з фільму «[[Несьпячыя ў Сіэтле]]» і стварыла на яго аснове анімацыйны ролік, які быў паказаны для яе пасьля закліку да студыі. І Раян узяла ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|title=Entertainment &amp; the Arts {{!}} How Meg Ryan Learned To Sigh Like `Anastasia' {{!}} Seattle Times Newspaper|publisher=community.seattletimes.nwsource.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060256/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19971121&amp;slug=2573647 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Джон К'юсак|К'юсак]] адкрыта прызнаўся пасьля таго, як яго абралі, што ён ня можа спяваць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html|title=John Cusack won't be an Oscar nominee again _ but he should be.(Knight Ridder Newspapers) — Knight Ridder/Tribune News Service {{!}} HighBeam Research|date=2016-04-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418093705/https://www.highbeam.com/doc/1G1-70238960.html |date=2016-04-18 }}&lt;/ref&gt;, ягоныя сьпеўныя партыі выконваў Джонатан Дакутчыц&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html|title=Mystique of `Anastasia' — New Straits Times {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018215407/https://www.highbeam.com/doc/1P1-4546913.html |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пітэр О'Тул]] быў запрошаны на ролю Распуціна, але пазьней запрасілі [[Крыстафэр Лойд|Крыстафэра Лойда]] праз яго ўдзел у трылогіі «[[Назад у будучыню (трылогія)|Назад у будучыню]]». Барток быў спачатку напісаны для [[Вудзі Ален]]а, але студыя не захацела наймаць яго пасьля гісторыі пра яго стасункі з прыёмнай дачкой яго мінулай партнэркі [[Міа Фэраў|Міі Фэраў]] Сун І Прэвін&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;. Таксама разглядаўся [[Марцін Шорт]], але зацьвердзілі [[Гэнк Азарыя|Гэнка Азарыя]] пасьля дзесяці хвілінаў праслухоўваньня&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

=== Музыка ===
Глядзіце таксама {{iw|Anastasia (soundtrack)|Анастасія (саўндтрэк)|en|Anastasia (soundtrack)}}

Музыка была сабраная Дэвідам Ньюманам, чый бацька Альфрэд Ньюман стварыў партытуру для раўназначнага [[Анастасія (фільм)|фільму 1956]] року&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/newman|title=Newman {{!}} News, Music Performances and Show Video Clips {{!}} MTV|publisher=www.mtv.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321101704/http://www.mtv.com/artists/newman|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Песьні, з якіх «''Падарожжа ў мінулае''», намінаваная на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за найлепшую аўтэнтычную песню, створаная Лін Арэнс і Стывенам Флаэрці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.anya.com/production/themusic.html|title=The Making of Anastasia|date=1998-01-11|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=1998-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/19980111042915/http://www.anya.com/production/themusic.html}}&lt;/ref&gt;.

Першая песьня, якую яны напісалі для праекту, была «''Аднойчы ў сьнежні''»; яна была напісаная падчас жудаснай сьпякоты «''так [яны] пацелі і пісалі пра зімовыя вобразы''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|title=How Ahrens and Flaherty Are Re-Envisioning Anastasia For the Stage|last=Adam Hetrick|date=2016-04-04|publisher=Playbill|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404175103/http://www.playbill.com/article/how-ahrens-and-flaherty-are-re-envisioning-anastasia-for-the-stage|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэліз ===
20th Century Fox плянавалі выпусьціць фільм 21 лістапада 1997 году, праз тыдзень пасьля перавыданьня ў 1997 годзе дыснэеўскай «[[Русалачка (мультфільм, 1989)|Русалачкі]]». [[The Walt Disney Company|Дыснэй]] засьведчваў, што даўно плянаваўся Калядны выхад хатняга відэа ў сакавіку 1998 году. У дадатак да гэтага, Дыснэй выпусьціць некалькі спаборных сямейных фільмаў, уключаючы Фляббэр, [[Джордж з джунгляў (фільм)|Джордж з джунгляў]] і [[Гэркулес (мультфільм, 1997)|Гэркулес]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150/|title=Архивированная копия|accessdate=2019-04-20|archivedate=2015-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928140942/http://articles.latimes.com/1997/oct/10/business/fi-41150|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Дыснэй адмовіўся ад рэкламы «Анастасіі» ў праграме ABC The Wonderful World of Disney і забараніў сваім карпаратыўным спонсарам паказваць відэакліпы падчас іх тэлевізійных рэкламных ролікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|title=World War 'Toon|publisher=EW.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053858/https://ew.com/article/1997/11/07/world-war-toon/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Каментуючы жорсткую канкурэнцыю паміж двума фільмамі, афіцыйны прадстаўнік Дыснэя Джон Драер адмахнуўся ад абвінавачваньняў у суперніцтве са студыяй, заўважыўшы, што «''мы заўсёды перавыдаем нашы фільмы ў сьвяточныя дні''». Аднак кіраўнікі Fox адмовіліся верыць заяве Драера, Біл Мэханік адказаў: «''Гэта наўмысная спроба... яны ня могуць старацца максымізаваць свой уласны бізнэс; іх рэклама бяссэнсная... Гэта намаганьне, каб не даць нашаму фільму рэалізаваць свой патэнцыял''»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html|title=Animation's New Battle Lines; With `Anastasia' Marketing Blitz, 20th Century Tries to Out-Fox Disney — The Washington Post {{!}} HighBeam Research|date=2016-10-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225624/https://www.highbeam.com/doc/1P2-756093.html}}&lt;/ref&gt;.

«Анастасія» суправаджалася маркетынгавай кампаніяй на суму панад 50 мільёнаў даляраў з рэкламнымі спонсарамі з [[Burger King]], Dole Food Company, Hershey, Chesebrough-Ponds, парад [[Дзень падзякі|Дня падзякі]] Мэйсі, [[Royal Dutch Shell|Shell Oil]] і чэмпіянату ЗША з фігурнага катаньня 1997 году.

Для мерчандайзінгу абраныя лялькі Galoob у вобразе Анастасіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Мэханічна шмат зборак апавяданьняў, адаптаваных з фільму, было выпушчана Little Golden Books. У жніўні 1997 году ў тэматычных парках SeaWorld у [[Сан-Дыега]] і [[Арланда]] было абсталявана надзіманы гульнявы пляцоўку для дзяцей даўжынёй 40 футаў і вышынёй 20 футаў пад назвай «''Каралеўства Анастасіі''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orlandosentinel.com/news/os-xpm-1997-08-02-9708011655-story.html|title=SEA WORLD LANDS MOVIE TIE-IN|last=Orlando Sentinel|publisher=OrlandoSentinel.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2020-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117092114/https://www.orlandosentinel.com/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Агляд агрэгатара сайта [[Rotten Tomatoes]] дае фільму адзнаку 85% на аснове 52 водгукаў і сярэдняй адзнакі 7.1/10. Сайт сьведчыць: «''Добрая анімацыя, прыветнае стаўленьне да гісторыі Расеі і моцныя агучваньні робяць Анастасію першым выйграшным фільмам ад анімацыйных студыяў Fox''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|title=Anastasia (1997)|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321055605/https://www.rottentomatoes.com/m/1079818_anastasia|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Роджэр Эбэрт з Chicago Sun-Times прысудзіў фільму тры з паловай зоркі з чатырох, напісаўшы: «''Вынік цікавы, а часам і захапляльны''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|title=Anastasia Movie Review &amp; Film Summary (1997) {{!}} Roger Ebert|last=Roger Ebert|publisher=www.rogerebert.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053848/https://www.rogerebert.com/reviews/anastasia-1997|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Цынцынаці Enquirer апісаў Анастасію як «чароўную» і «цікавую». Ліза Осборн з Boxoffice назвала фільм «чыста сямейным забаўленьнем».

Прысуджэньне фільму трох зорак з пяці Філіпам Томасам з Empire: «''Нягледзячы на гістарычныя недакладнасьці, Анастасіі ўдаецца быць чароўным фільмам''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|title=Anastasia|last=Philip Thomas|date=2000-01-01|publisher=Empire|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2017-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128131729/https://www.empireonline.com/movies/anastasia/review/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Дэкаторы крытыкаў правялі станоўчыя параўнаньні паміж «Анастасіяй» і сучаснымі фільмамі Дыснэя, адзначыўшы падабенства ў іх гісторыі і стылях анімацыі: «''Гэты раскошны фільм відавочна не шкадаваў сродкаў на візуалізацыю; яго аптычныя эфэкты і ўвага да дэталяў накіраваныя на залаты стандарт Дыснэя і, у большасьці сваёй, даволі блізкія''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|title=Movie Review: Anastasia|publisher=www.austinchronicle.com|language=en|accessdate=2019-04-11|archivedate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321053903/https://www.austinchronicle.com/events/film/1997-11-21/140819/|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Некаторыя [[Праваслаўе|расейскія праваслаўныя хрысьціяне]] лічылі «Анастасію» абразьлівым відарысам вялікай княжны, якая была [[Кананізацыя царскай сям’і|кананізаваная]] як новы мучанік у 1981 годзе Расейскай праваслаўнай царквой за межамі Расеі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://texnews.com/religion97/matt112997.html|title=Upset about Anastasia's movie portrayal|date=2013-05-18|publisher=web.archive.org|accessdate=2019-04-11|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518175127/http://texnews.com/religion97/matt112997.html}}&lt;/ref&gt;. Каля гісторыкаў крытыкавалі фільм як «дэзынфікаваную, пакрытую цукрам перапрацоўку гісторыі пра малодшую дачку цара»&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=FILM REVIEW; A Feeling We're Not in Russia Anymore|first=Stephen|last=Holden|url=https://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-14|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520220657/http://www.nytimes.com/1997/11/14/movies/film-review-a-feeling-we-re-not-in-russia-anymore.html|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;. У той час як творцы фільму прызналі той факт, што «Анастасія выкарыстоўвае гісторыю толькі як адпраўную кропку», іншыя скардзіліся, што фільм уводзіць сваю аўдыторыю ў зман пра рэальныя факты гісторыі Расеі&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Цитата:Новини|title=After the Revolution, Comes 'Anastasia' the Cartoon|first=Carey|last=Goldberg|url=https://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|work=The New York Times|id=0362-4331|date=1997-11-09|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215223630/http://www.nytimes.com/1997/11/09/movies/after-the-revolution-comes-anastasia-the-cartoon.html|archivedate=2011-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Аналягічным чынам, гісторык-аматар Боб Атчысан сказаў, што «Анастасія» падобная да таго, што здымаюць пра тое, як [[Анна Франк]] «''пераяжджае ў [[Арланда]] і адкрывае кракадзілавую фэрму з хлопцам на імى Морт''»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

Некаторыя з сучасных сваякоў Анастасіі таксама адчулі, што фільм быў непрыемным, але большасьць Раманавых прынялі «эксплуатацыю рамантычнай гісторыі Анастасіі… з нерухомасьцю»&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;.

== Зборы ==
Абмежаваны выпуск «Анастасіі» ў тэатры Ziegfeld у [[Нью-Ёрк]]у на выхадныя 14 лістапада 1997 году, сабраў $ 120 541&lt;ref&gt;{{Цитата:Новини|title=Moviegoers Track 'The Jackal'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|work=Los Angeles Times|id=0458-3035|date=1997-11-18|accessdate=2019-04-11|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702103710/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-nov-18-ca-54921-story.html|archivedate=2020-07-02}}&lt;/ref&gt;. Наступнага тыдня масавы выпуск Анастасіі ў Злучаных Штатах склаў 14,1 мільёна даляраў (у сярэднім каля 5 692 даляраў з 2 478 кінатэатраў), што паставіла яе на другое месца за выхадныя 21—23 лістапада 1997 году. Да канца свайго паказу Анастасія сабрала 58,4 мільёна даляраў у касах Паўночнай Амэрыкі і 81,4 мільёна даляраў у міжнародным маштабе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|title=Anastasia (1997) — Box Office Mojo|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924045935/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=anastasia.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны валавы збор склаў каля 139,8 млн даляраў, што робіць яго найкасавейшым фільмам Дона Блута на сёньняшні дзень&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|title=Don Bluth Movie Box Office Results|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2019-04-11|archivedate=2018-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180811194547/https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Director&amp;id=donbluth.htm|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;. Гэта быў першы фінансава пасьпяховы фільм Дона Блута пасьля анімацыйнага фільму «[[Усе сабакі трапляюць у рай|Усе псы трапляюць у рай]]».

== Узнагароды ==
''Анастасія'' атрымала прэмію Асацыяцыі кінакрытыкаў за найлепшы фільм, за найлепшы сямейны фільм і была намінаваная на 7 іншых, у тым ліку на дзве прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у катэгорыях «Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму» (саступіла ''«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскаму стрыптызу]]»'') і «Найлепшая песьня» за трэк «Падарожжа ў мінулае» (саступіла «[[My Heart Will Go On]]» з «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытаніка]]»). R&amp;B сьпявачка [[Алія (сьпявачка)|Алія]] выканала сваю вэрсію «Вандроўка ў мінулае» на 70-й цырымоніі ўручэньня прэміі Оскар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Узнагароды
|-
! Узнагарода
! Дата цырымоніі
! Катэгорыя
! Атрымальнікі і намінанты
! Вынік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Оскар (кінапрэмія)|Кінаакадэмія (Оскар)]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 23 сакавіка 1998 р.
| Найлепшая песьня
| «Падарожжа ў мінулае»
Стывена Флаэрці, словы Лін Арэнс
| rowspan=&quot;2&quot; | Намінацыя
|-
| Найлепшая музыка да музычнага ці камэдыйнага фільму
| Лін Арэнс, Стывен Флаэрці і Дэвід Ньюман
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | [[Эні (прэмія)|Эні]]
| rowspan=&quot;9&quot; | 13 лістапада 1998 р.
| Найлепшы анімацыйны фільм
| ''Анастасія''
Дваццатае стагоддзе Фокс, Fox Animation Studios
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыі эфектаў
| Пітэр Мэтысан
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для дызайну вытворчасьці ў анімацыйным фільме
| Томас Картэр, Дэйвід Гое
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для раскадроўкі ў анімацыйным фільме
| Лары Лэчман
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Мэг Раян (палацавая Аня)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Анджэла Лэндсбэры (Марыя Фёдараўна)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для агучваньня ў анімацыйным фільме
| Кэлсі Грэмэр (Уладзімер)
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для сцэнара ў анімацыйным фільме
| Эрык Тачман, Брус Грэм, Сьюзан Гоцье, Боб Цудыкер, Ноні Вайт
|-
| Вызначнае індывідуальнае дасягненьне для анімацыйнай вытворчасьці
| Дон Блут, Гэры Голдман
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы 1997]]
[[Катэгорыя:Поўнамэтражныя анімацыйныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Раманавых]]</text>
      <sha1>jb3rppcwh7s344ow1n8iimfwgkwiyg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. А. Краўцоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815881</id>
    <redirect title="Аляксандр Аляксандравіч Краўцоў" />
    <revision>
      <id>5209453</id>
      <timestamp>2026-09-30T20:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аляксандр Аляксандравіч Краўцоў]]</comment>
      <origin>5209453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="3kap18zrmw6nyn36w432xypl8hon66i" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аляксандр Аляксандравіч Краўцоў]]</text>
      <sha1>3kap18zrmw6nyn36w432xypl8hon66i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MacBook Pro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815882</id>
    <revision>
      <id>5209466</id>
      <timestamp>2026-09-30T20:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1375626347|MacBook Pro]]»</comment>
      <origin>5209466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="8s4hzuqbezcd5fuwlngjdt83zzujqns" xml:space="preserve">
'''MacBook Pro''' — гэта [[ноўтбук]] серыі MacBook, створаны кампаніяй [[Apple]]. MacBook Pro быў прадстаўлены ў 2006 годзе і пазіцыянаваўся як мадэль высокага класа ў сямействе MacBook, вышэй за партатыўны MacBook Air і стандартны MacBook. Станам на 2026 год прадаецца з дысплэямі памерам 14 і 16 цаляў, з чыпамі Apple серыі M. Да з'яўлення ўласных працэсараў Apple ў 2020 годзе ўсе мадэлі MacBook Pro выкарыстоўвалі чыпы Intel. MacBook Pro — першы ноўтбук кампаніі Apple, які выкарыстоўвае архітэктуру Apple-Intel. Ён замяніў папярэднюю лінейку PowerBook для прафесійных карыстальнікаў. Гэта таксама першы ноўтбук Apple, у якім выкарыстоўваецца тэрмін «MacBook». MacBook Pro працуе пад кіраваннем аперацыйнай сістэмы [[macOS]], версіі на чыпе Intel падтрымліваюць магчымасць усталявання Windows.

== Знешнія спасылкі ==

* {{Commonscat-inline}}
* {{Афіцыйны сайт|https://www.apple.com/macbook-pro|MacBook Pro}} – official site
[[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]]</text>
      <sha1>8s4hzuqbezcd5fuwlngjdt83zzujqns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209469</id>
      <parentid>5209466</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5209469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1969" sha1="7x9znq0tsnulgjip8xurhwj21nye0e6" xml:space="preserve">{{Картка камп’ютара
 | Name         = MacBook Pro
 | Type         = [[ноўтбук]]
 | OS           = [[macOS]]
 | Released     = 14 лютага 2006 года
 | website      = [https://www.apple.com/macbook-pro apple.com/macbook-pro]
 | Manufacturer = [[Foxconn]], Pegatron, Quanta Computer
 | Photo        = [[Выява:MacBook Pro 16 (M1 Pro, 2021) - Wikipedia.jpg|256px]]
}}

'''MacBook Pro''' — гэта [[ноўтбук]] серыі MacBook, створаны кампаніяй [[Apple]]. MacBook Pro быў прадстаўлены ў 2006 годзе і пазіцыянаваўся як мадэль высокага класа ў сямействе MacBook, вышэй за партатыўны MacBook Air і стандартны MacBook. Станам на 2026 год прадаецца з дысплэямі памерам 14 і 16 цаляў, з чыпамі Apple серыі M. Да з'яўлення ўласных працэсараў Apple ў 2020 годзе ўсе мадэлі MacBook Pro выкарыстоўвалі чыпы [[Intel]]. MacBook Pro — першы ноўтбук кампаніі Apple, які выкарыстоўвае архітэктуру Apple-Intel. Ён замяніў папярэднюю лінейку PowerBook для прафесійных карыстальнікаў. Гэта таксама першы ноўтбук Apple, у якім выкарыстоўваецца тэрмін «MacBook». MacBook Pro працуе пад кіраваннем аперацыйнай сістэмы [[macOS]], версіі на чыпе Intel падтрымліваюць магчымасць усталявання [[Windows]].

== Гл. таксама ==
* [[MacBook Neo]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{Афіцыйны сайт|https://www.apple.com/macbook-pro|MacBook Pro}}

{{Apple}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]]</text>
      <sha1>7x9znq0tsnulgjip8xurhwj21nye0e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нірмал Пурджа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815883</id>
    <revision>
      <id>5209511</id>
      <timestamp>2026-10-01T05:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Нірма́л (Німсда́й, Німс) Пу́рджа''' () — непальскі альпініст, салдат-[[гуркхі|гуркха]], які служыў у Асобай лодачнай службе [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Каралеўскага флота Вялікабрытаніі]]; кавалер ордэн Брытанскай імперыі|орд...»</comment>
      <origin>5209511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2124" sha1="i309wiyeanjy0jht6vwqur5o59dwaza" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Нірма́л (Німсда́й, Німс) Пу́рджа''' () — непальскі альпініст, салдат-[[гуркхі|гуркха]], які служыў у Асобай лодачнай службе [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Каралеўскага флота Вялікабрытаніі]]; кавалер [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэна Брытанскай імперыі]] (2018). У 2019 годзе ўстанавіў сусветны рэкорд — падняўся на ўсе чатырнаццаць гор-[[васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]] за рэкордна кароткі час — 6 месяцаў 6 дзён. З’яўляецца адзіным у свеце чалавекам, які падняўся на чатырнаццаць гор-васьмітысячнікаў з першай спробы. Аўтар фатаграфіі «Чарга на Эверэсце» (2019), якая выклікала вялікую дыскусію ў прэсе. У 2024 годзе пабіў яшчэ адзін рэкорд — хутчэй за ўсіх у свеце пакарыў усе чатырнаццаць васьмітысячнікаў без дапаможнага кіслароду.

Быў саўладальнікам кампаніі Elite Exped, якая аказвае паслугі ў галіне гораўзыходжанняў і турызму. За сваю кар’еру альпініста ўдзельнічаў у аперацыях па выратаванні некалькіх чалавек. 30 ліпеня 2026 года каля 9 раніцы на вышыні каля 6600 метраў на заходнім грэбні вяршыні [[Броўд-Пік]] у [[Каракарум]]е Нірмал і яшчэ дзесяць узыходзяльнікаў патрапілі ў [[лавіна|лавіну]].
{{DEFAULTSORT:Пурджа}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Непала]]</text>
      <sha1>i309wiyeanjy0jht6vwqur5o59dwaza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209512</id>
      <parentid>5209511</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2151" sha1="908gwij07xd65xtipvnrcbcwz3p9a67" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Нірма́л (Німсда́й, Німс) Пу́рджа''' ({{ВД-Прэамбула}}) — непальскі альпініст, салдат-[[гуркхі|гуркха]], які служыў у Асобай лодачнай службе [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Каралеўскага флота Вялікабрытаніі]]; кавалер [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэна Брытанскай імперыі]] (2018). У 2019 годзе ўстанавіў сусветны рэкорд — падняўся на ўсе чатырнаццаць гор-[[васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]] за рэкордна кароткі час — 6 месяцаў 6 дзён. З’яўляецца адзіным у свеце чалавекам, які падняўся на чатырнаццаць гор-васьмітысячнікаў з першай спробы. Аўтар фатаграфіі «Чарга на Эверэсце» (2019), якая выклікала вялікую дыскусію ў прэсе. У 2024 годзе пабіў яшчэ адзін рэкорд — хутчэй за ўсіх у свеце пакарыў усе чатырнаццаць васьмітысячнікаў без дапаможнага кіслароду.

Быў саўладальнікам кампаніі Elite Exped, якая аказвае паслугі ў галіне гораўзыходжанняў і турызму. За сваю кар’еру альпініста ўдзельнічаў у аперацыях па выратаванні некалькіх чалавек. 30 ліпеня 2026 года каля 9 раніцы на вышыні каля 6600 метраў на заходнім грэбні вяршыні [[Броўд-Пік]] у [[Каракарум]]е Нірмал і яшчэ дзесяць узыходзяльнікаў патрапілі ў [[лавіна|лавіну]].
{{DEFAULTSORT:Пурджа}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Непала]]</text>
      <sha1>908gwij07xd65xtipvnrcbcwz3p9a67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209513</id>
      <parentid>5209512</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="8vw67o7xw1yyim2obb3fkdaoaelcbld" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Нірма́л (Німсда́й, Німс) Пу́рджа''' ({{ВД-Прэамбула}}) — непальскі альпініст, салдат-[[гуркхі|гуркха]], які служыў у Асобай лодачнай службе [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Каралеўскага флота Вялікабрытаніі]]; кавалер [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэна Брытанскай імперыі]] (2018). У 2019 годзе ўстанавіў сусветны рэкорд — падняўся на ўсе чатырнаццаць гор-[[васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]] за рэкордна кароткі час — 6 месяцаў 6 дзён. З’яўляецца адзіным у свеце чалавекам, які падняўся на чатырнаццаць гор-васьмітысячнікаў з першай спробы. Аўтар фатаграфіі «Чарга на Эверэсце» (2019), якая выклікала вялікую дыскусію ў прэсе. У 2024 годзе пабіў яшчэ адзін рэкорд — хутчэй за ўсіх у свеце пакарыў усе чатырнаццаць васьмітысячнікаў без дапаможнага кіслароду.

Быў саўладальнікам кампаніі Elite Exped, якая аказвае паслугі ў галіне гораўзыходжанняў і турызму. За сваю кар’еру альпініста ўдзельнічаў у аперацыях па выратаванні некалькіх чалавек. 30 ліпеня 2026 года каля 9 раніцы на вышыні каля 6600 метраў на заходнім грэбні вяршыні [[Броўд-Пік]] у [[Каракарум]]е Нірмал і яшчэ дзесяць узыходзяльнікаў патрапілі ў [[лавіна|лавіну]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Пурджа}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Непала]]</text>
      <sha1>8vw67o7xw1yyim2obb3fkdaoaelcbld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Дзмітрыеўна Логінава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815884</id>
    <revision>
      <id>5209518</id>
      <timestamp>2026-10-01T05:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' () — беларускі кінааператар.  == Біяграфія == Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манер...»</comment>
      <origin>5209518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="hpe7rrrgk6osw3qmm25pc11jn17tfxb" xml:space="preserve">'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' () — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «Ясь і Яніна» (1974), «Чорны замак Альшанскі» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «Дзіцячая пляцоўка» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>hpe7rrrgk6osw3qmm25pc11jn17tfxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209520</id>
      <parentid>5209518</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2033" sha1="dsr22deoqy6oz4pzr6hfnnoa9qcbwq7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «Ясь і Яніна» (1974), «Чорны замак Альшанскі» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «Дзіцячая пляцоўка» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>dsr22deoqy6oz4pzr6hfnnoa9qcbwq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209521</id>
      <parentid>5209520</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="ekrgvj185dlhh6d8ie4xj6gyarwfxhz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «Ясь і Яніна» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «Дзіцячая пляцоўка» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>ekrgvj185dlhh6d8ie4xj6gyarwfxhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209522</id>
      <parentid>5209521</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="kbgpspohtdr8pp2dijkp8ro179g5oz3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «Ясь і Яніна» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>kbgpspohtdr8pp2dijkp8ro179g5oz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209523</id>
      <parentid>5209522</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="e1mgaiaxmkpxabjd5aifazazipslkd4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «Ясь і Яніна» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Логінава Таццяна Дзмітрыеўна|||}}
{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>e1mgaiaxmkpxabjd5aifazazipslkd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209530</id>
      <parentid>5209523</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2265" sha1="11grow53m2d6ispc1l2t03sg5eahoa5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «[[Ясь і Яніна]]» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Логінава Таццяна Дзмітрыеўна|||}}
{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Аператары Беларусі]]</text>
      <sha1>11grow53m2d6ispc1l2t03sg5eahoa5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209531</id>
      <parentid>5209530</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2309" sha1="a22x2vl9r008pymr9inhmpym3vq6ppw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «Вянок санетаў» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «[[Ясь і Яніна]]» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Логінава Таццяна Дзмітрыеўна|||}}
{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза кінематаграфістаў]]</text>
      <sha1>a22x2vl9r008pymr9inhmpym3vq6ppw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209534</id>
      <parentid>5209531</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="5pdr3qvranwu13nr0al9bjh8vs68l4r" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Логінава}}
{{Асоба}}
'''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар.

== Біяграфія ==
Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «[[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]]» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «[[Ясь і Яніна]]» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Логінава Таццяна Дзмітрыеўна|||}}
{{DEFAULTSORT:Логінава}}
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза кінематаграфістаў]]</text>
      <sha1>5pdr3qvranwu13nr0al9bjh8vs68l4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Логінава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815885</id>
    <redirect title="Логінава" />
    <revision>
      <id>5209525</id>
      <timestamp>2026-10-01T05:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Логінава]]</comment>
      <origin>5209525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="3ht436h2iabxhlesfijf4yv9vwdob6a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Логінава]]</text>
      <sha1>3ht436h2iabxhlesfijf4yv9vwdob6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэла Ахатаўна Ахмадуліна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815886</id>
    <revision>
      <id>5209536</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' () — расійская паэтэса.  == Біяграфія == Вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вер...»</comment>
      <origin>5209536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="74uhbwprwektck1xro7w72votkirb0z" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' () — расійская паэтэса.

== Біяграфія ==
Вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Струна» (1962), «Урокі музыкі» (1969), «Свечка» (1977), «Сад» (1987; Дзяржаўная прэмія СССР 1989), «Таямніца» (1983), «Выбранае» (1988); паэм «Мая радаслоўная» (1964), нарысаў, кінасцэнарыяў. Перакладала з [[грузінская мова|грузінскай]] і іншых моў: у 1959 годзе выйшаў зборнік вершаў грузінскай паэтэсы Г.​Каландадзэ «Ляціце, лісты», у 1977 годзе — кніга арыгінальных перакладаў і вершаў «Сны пра Грузію».

{{DEFAULTSORT:Ахмадуліна}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]</text>
      <sha1>74uhbwprwektck1xro7w72votkirb0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209538</id>
      <parentid>5209536</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="5g9v47zv2p5mtratdhuems01bhjgihi" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' () — расійская паэтэса.

== Біяграфія ==
Вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Струна» (1962), «Урокі музыкі» (1969), «Свечка» (1977), «Сад» (1987; Дзяржаўная прэмія СССР 1989), «Таямніца» (1983), «Выбранае» (1988); паэм «Мая радаслоўная» (1964), нарысаў, кінасцэнарыяў. Перакладала з [[грузінская мова|грузінскай]] і іншых моў: у 1959 годзе выйшаў зборнік вершаў грузінскай паэтэсы Г.​Каландадзэ «Ляціце, лісты», у 1977 годзе — кніга арыгінальных перакладаў і вершаў «Сны пра Грузію».
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ахмадуліна Бэла Ахатаўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Ахмадуліна}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]</text>
      <sha1>5g9v47zv2p5mtratdhuems01bhjgihi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209539</id>
      <parentid>5209538</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="jr07wlfanpdvyim3f8y989upkk55cil" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійская паэтэса.

== Біяграфія ==
Вучылася ў Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Струна» (1962), «Урокі музыкі» (1969), «Свечка» (1977), «Сад» (1987; Дзяржаўная прэмія СССР 1989), «Таямніца» (1983), «Выбранае» (1988); паэм «Мая радаслоўная» (1964), нарысаў, кінасцэнарыяў. Перакладала з [[грузінская мова|грузінскай]] і іншых моў: у 1959 годзе выйшаў зборнік вершаў грузінскай паэтэсы Г.​Каландадзэ «Ляціце, лісты», у 1977 годзе — кніга арыгінальных перакладаў і вершаў «Сны пра Грузію».
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ахмадуліна Бэла Ахатаўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Ахмадуліна}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]</text>
      <sha1>jr07wlfanpdvyim3f8y989upkk55cil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209540</id>
      <parentid>5209539</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1498" sha1="rs0nppquh5czlm9uvdtzqovg1q2si96" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійская паэтэса.

== Біяграфія ==
Вучылася ў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага]] (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Струна» (1962), «Урокі музыкі» (1969), «Свечка» (1977), «Сад» (1987; Дзяржаўная прэмія СССР 1989), «Таямніца» (1983), «Выбранае» (1988); паэм «Мая радаслоўная» (1964), нарысаў, кінасцэнарыяў. Перакладала з [[грузінская мова|грузінскай]] і іншых моў: у 1959 годзе выйшаў зборнік вершаў грузінскай паэтэсы Г.​Каландадзэ «Ляціце, лісты», у 1977 годзе — кніга арыгінальных перакладаў і вершаў «Сны пра Грузію».

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ахмадуліна Бэла Ахатаўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Ахмадуліна}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]</text>
      <sha1>rs0nppquh5czlm9uvdtzqovg1q2si96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209588</id>
      <parentid>5209540</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5209588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1547" sha1="26y6ksbcviexinev3npzcbmbothqy3u" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Бэла (Ізабэла) Ахатаўна Ахмадуліна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійская паэтэса.

== Біяграфія ==
Вучылася ў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя М.​Горкага]] (выключана за подпіс ліста ў абарону [[Барыс Пастарнак|Барыс ​Пастарнака]]). Друкавалася з 1955 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Струна» (1962), «Урокі музыкі» (1969), «Свечка» (1977), «Сад» (1987; Дзяржаўная прэмія СССР 1989), «Таямніца» (1983), «Выбранае» (1988); паэм «Мая радаслоўная» (1964), нарысаў, кінасцэнарыяў. Перакладала з [[грузінская мова|грузінскай]] і іншых моў: у 1959 годзе выйшаў зборнік вершаў грузінскай паэтэсы Г.​Каландадзэ «Ляціце, лісты», у 1977 годзе — кніга арыгінальных перакладаў і вершаў «Сны пра Грузію».

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Ахмадуліна Бэла Ахатаўна|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ахмадуліна Бэла}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Расіі]]</text>
      <sha1>26y6ksbcviexinev3npzcbmbothqy3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэла Ахмадуліна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815887</id>
    <redirect title="Бэла Ахатаўна Ахмадуліна" />
    <revision>
      <id>5209537</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Бэла Ахатаўна Ахмадуліна]]</comment>
      <origin>5209537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="pbdigria8l2r6m1mdl5z7r65wree5g2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Бэла Ахатаўна Ахмадуліна]]</text>
      <sha1>pbdigria8l2r6m1mdl5z7r65wree5g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авіяль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815888</id>
    <revision>
      <id>5209548</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' - сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічна...»</comment>
      <origin>5209548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="pg0pe2kqjvtute3hn0ozdof1gg1iwqy" xml:space="preserve">'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' - сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).</text>
      <sha1>pg0pe2kqjvtute3hn0ozdof1gg1iwqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209550</id>
      <parentid>5209548</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="90zvflqe0ou2d5y9upqx6kvir7im6ac" xml:space="preserve">'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' - сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}}</text>
      <sha1>90zvflqe0ou2d5y9upqx6kvir7im6ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209552</id>
      <parentid>5209550</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="992" sha1="pym4leak6qoqi6wvcpx2c8mslye7s40" xml:space="preserve">'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' - сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}}
[[Катэгорыя:Сплавы алюмінію]]</text>
      <sha1>pym4leak6qoqi6wvcpx2c8mslye7s40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209553</id>
      <parentid>5209552</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="996" sha1="5xg8jxwpme3lzw0oqui5oi11epdwux8" xml:space="preserve">'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' — сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}}
[[Катэгорыя:Сплавы алюмінію]]</text>
      <sha1>5xg8jxwpme3lzw0oqui5oi11epdwux8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209585</id>
      <parentid>5209553</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5209585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="8f1gerrjd619z8brr7whnj2xj8xqg6f" xml:space="preserve">'''Авіяль''', ''авіяцыйны алюміній'' — сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Мае ў сабе (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Сплавы алюмінію]]</text>
      <sha1>8f1gerrjd619z8brr7whnj2xj8xqg6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209587</id>
      <parentid>5209585</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1033" sha1="syqarynkb6732vh3gqotiy1ji7kx2db" xml:space="preserve">'''Авіяль''', '''авіяцыйны алюміній''' — сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Змяшчае (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Сплавы алюмінію]]</text>
      <sha1>syqarynkb6732vh3gqotiy1ji7kx2db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авіяцыйны алюміній</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815889</id>
    <redirect title="Авіяль" />
    <revision>
      <id>5209549</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Авіяль]]</comment>
      <origin>5209549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="8zywtz9352jmslui114p7xar66aokb3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Авіяль]]</text>
      <sha1>8zywtz9352jmslui114p7xar66aokb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кінгмен (Арызона)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815890</id>
    <revision>
      <id>5209555</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Кінгмен''' ({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км².  == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]»</comment>
      <origin>5209555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="e4akgmc06vqbizdwrxhc02d6c9bksjb" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгмен''' ({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км².

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>e4akgmc06vqbizdwrxhc02d6c9bksjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209556</id>
      <parentid>5209555</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="rkajf80fq6yrzj8mtew7adh2diyvdv0" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгмен''' &lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt;({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км².

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>rkajf80fq6yrzj8mtew7adh2diyvdv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209557</id>
      <parentid>5209556</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="slnu3ygylpth9wkzvgj7gk43ih0b08o" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгмен''' &lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt;({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км².
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>slnu3ygylpth9wkzvgj7gk43ih0b08o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209564</id>
      <parentid>5209557</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="kmc9i7n04qp424anta9hw8xuf9zh27c" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгмен''' &lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt;({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км².
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>kmc9i7n04qp424anta9hw8xuf9zh27c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паркер (Арызона)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815891</id>
    <revision>
      <id>5209562</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Паркер}} {{НП}} '''Паркер''' ({{lang-en|Parker}}) — горад у [[ЗША]], сталіца акругі Ла-Пас штата [[Арызона]]. знаходзіцца ў заходняй частцы акругі, у непасрэднай блізкасці ад мяжы з [[Каліфорнія]]й, на беразе ракі [[Каларада (рака)|Каларада]]. Горад быў заснаваны ў...»</comment>
      <origin>5209562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="1m0g0x0umdk8tdhuj1s9v56fc8n8mfe" xml:space="preserve">{{значэнні2|Паркер}}
{{НП}}
'''Паркер''' ({{lang-en|Parker}}) — горад у [[ЗША]], сталіца акругі Ла-Пас штата [[Арызона]]. знаходзіцца ў заходняй частцы акругі, у непасрэднай блізкасці ад мяжы з [[Каліфорнія]]й, на беразе ракі [[Каларада (рака)|Каларада]]. Горад быў заснаваны ў 1908 годзе і быў названы ў гонар Элі Паркера — першага індзейца, які атрымаў званне брыгаднага генерала і пасаду камісара па індзейскіх справах.
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>1m0g0x0umdk8tdhuj1s9v56fc8n8mfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209563</id>
      <parentid>5209562</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="hy3m48mupx0e4rjfdzofzq7ddjwvond" xml:space="preserve">{{значэнні2|Паркер}}
{{НП}}
'''Паркер'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Parker}}) — горад у [[ЗША]], сталіца акругі Ла-Пас штата [[Арызона]]. знаходзіцца ў заходняй частцы акругі, у непасрэднай блізкасці ад мяжы з [[Каліфорнія]]й, на беразе ракі [[Каларада (рака)|Каларада]]. Горад быў заснаваны ў 1908 годзе і быў названы ў гонар Элі Паркера — першага індзейца, які атрымаў званне брыгаднага генерала і пасаду камісара па індзейскіх справах.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>hy3m48mupx0e4rjfdzofzq7ddjwvond</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209565</id>
      <parentid>5209563</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="tczn8eq9maml8hkpm7b6k644yy779jq" xml:space="preserve">{{значэнні2|Паркер}}
{{НП}}
'''Паркер'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Parker}}) — горад у [[ЗША]], сталіца акругі Ла-Пас штата [[Арызона]]. знаходзіцца ў заходняй частцы акругі, у непасрэднай блізкасці ад мяжы з [[Каліфорнія]]й, на беразе ракі [[Каларада (рака)|Каларада]]. Горад быў заснаваны ў 1908 годзе і быў названы ў гонар Элі Паркера — першага індзейца, які атрымаў званне брыгаднага генерала і пасаду камісара па індзейскіх справах.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>tczn8eq9maml8hkpm7b6k644yy779jq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуглас (Арызона)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815892</id>
    <revision>
      <id>5209568</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Дуглас''' ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў.  == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Стэн Джонс]], музыкан...»</comment>
      <origin>5209568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="555" sha1="o0wxu1ni5hp9cw5u03dahsv5iedljkc" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Дуглас''' ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Стэн Джонс]], музыкант
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>o0wxu1ni5hp9cw5u03dahsv5iedljkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209571</id>
      <parentid>5209568</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="pf058qo10insjcw3bni5kkhfpff5rrj" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Дуглас'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Стэн Джонс]], музыкант
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>pf058qo10insjcw3bni5kkhfpff5rrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209572</id>
      <parentid>5209571</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="rwylackd9qlsbji3fjaleo26lbcb2zs" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Дуглас'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Стэн Джонс]], музыкант
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>rwylackd9qlsbji3fjaleo26lbcb2zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209736</id>
      <parentid>5209572</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5209736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="722" sha1="aebqtuzzjc0qdhlii5q0i61daahr1lm" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Дуглас'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Стэн Джонс]], музыкант
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>aebqtuzzjc0qdhlii5q0i61daahr1lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маямі (Арызона)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815893</id>
    <revision>
      <id>5209575</id>
      <timestamp>2026-10-01T06:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Маямі (значэнні)}} {{НП}} '''Маямі''' — горад у акрузе Гіла, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча — 2,5 км². Найбуйнейшай галіной прамысловасці горада з’яўляецца горназдабыўная. Здабыча золата і срэбра, медзь.  == Крыніцы == {{крыніцы}} Катэгорыя:Гарады Ары...»</comment>
      <origin>5209575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="471" sha1="rghudzm8sldmoi0j6ew3jhxc0advaox" xml:space="preserve">{{значэнні2|Маямі (значэнні)}}
{{НП}}
'''Маямі''' — горад у акрузе Гіла, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча — 2,5 км². Найбуйнейшай галіной прамысловасці горада з’яўляецца горназдабыўная. Здабыча золата і срэбра, медзь.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>rghudzm8sldmoi0j6ew3jhxc0advaox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209576</id>
      <parentid>5209575</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="525" sha1="ekpx7ye0cvvvzkmo0kvyzfbpv6nfzl7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Маямі (значэнні)}}
{{НП}}
'''Маямі''' — горад у акрузе Гіла, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча — 2,5 км². Найбуйнейшай галіной прамысловасці горада з’яўляецца горназдабыўная. Здабыча золата і срэбра, медзь.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>ekpx7ye0cvvvzkmo0kvyzfbpv6nfzl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209577</id>
      <parentid>5209576</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T06:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="598" sha1="i3q9v57tedqm1erkcd5ucduf3oi4a30" xml:space="preserve">{{значэнні2|Маямі (значэнні)}}
{{НП}}
'''Маямі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны&lt;/ref&gt; — горад у акрузе Гіла, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча — 2,5 км². Найбуйнейшай галіной прамысловасці горада з’яўляецца горназдабыўная. Здабыча золата і срэбра, медзь.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Арызоны]]</text>
      <sha1>i3q9v57tedqm1erkcd5ucduf3oi4a30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зямлянск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815894</id>
    <revision>
      <id>5209582</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Зямля́нск''' — сяло на поўначы Семілуцкага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Зямлянскага сельскага паселішча. Да 1923 г. з’яўляўся горадам і павятовым цэнтрам. З 1928 па 1963 год Землянск з...»</comment>
      <origin>5209582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="663" sha1="1j8nvsai25hrsx2ytyxfckkci3483x2" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Зямля́нск''' — сяло на поўначы Семілуцкага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Зямлянскага сельскага паселішча. Да 1923 г. з’яўляўся горадам і павятовым цэнтрам. З 1928 па 1963 год Землянск з’яўляўся цэнтрам Землянскага раёна Варонежскай вобласці.

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Варонежскай вобласці]]</text>
      <sha1>1j8nvsai25hrsx2ytyxfckkci3483x2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209583</id>
      <parentid>5209582</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="h0altwqi4v8y4xeh5l7fv3ywksdoa1w" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Зямля́нск''' ({{lang-ru|Земля́нск}}) — сяло на поўначы Семілуцкага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Зямлянскага сельскага паселішча. Да 1923 г. з’яўляўся горадам і павятовым цэнтрам. З 1928 па 1963 год Землянск з’яўляўся цэнтрам Землянскага раёна Варонежскай вобласці.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Варонежскай вобласці]]</text>
      <sha1>h0altwqi4v8y4xeh5l7fv3ywksdoa1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209584</id>
      <parentid>5209583</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="789" sha1="k9x0k3mtu9oz7zvvssr1bmq24cuxjml" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Зямля́нск''' ({{lang-ru|Земля́нск}}) — сяло на поўначы Семілуцкага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Зямлянскага сельскага паселішча. Да 1923 г. з’яўляўся горадам і павятовым цэнтрам. З 1928 па 1963 год Землянск з’яўляўся цэнтрам Землянскага раёна Варонежскай вобласці.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Варонежскай вобласці]]</text>
      <sha1>k9x0k3mtu9oz7zvvssr1bmq24cuxjml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209586</id>
      <parentid>5209584</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="4m4bovdzm7pmus9jqn69jsvfw7dtonb" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Зямля́нск''' ({{lang-ru|Земля́нск}}) — сяло на поўначы Семілуцкага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Зямлянскага сельскага паселішча. Да 1923 г. з’яўляўся горадам і павятовым цэнтрам. З 1928 па 1963 год Землянск з’яўляўся цэнтрам Землянскага раёна Варонежскай вобласці.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Мікалай Іванавіч Арынчын]], беларускі фізіёлаг
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Варонежскай вобласці]]</text>
      <sha1>4m4bovdzm7pmus9jqn69jsvfw7dtonb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арын-Берд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815895</id>
    <revision>
      <id>5209589</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Арын-Берд''' — узгорак на ўскраіне горада [[Ерэван]], дзе захаваліся рэшткі старажытнага горада [[Эрэбуні]], пабудаванага каля 782 да нашай эры царом дзяржавы Урарту Аргішці I. Лічыцца пачаткам горада Ерэван. Эрэбуні быў апорным пунктам прасоўвання урарта...»</comment>
      <origin>5209589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="9k8gk004wnxb0lqm9z7r21uq1pw0vfc" xml:space="preserve">'''Арын-Берд''' — узгорак на ўскраіне горада [[Ерэван]], дзе захаваліся рэшткі старажытнага горада [[Эрэбуні]], пабудаванага каля 782 да нашай эры царом дзяржавы Урарту Аргішці I. Лічыцца пачаткам горада Ерэван. Эрэбуні быў апорным пунктам прасоўвання урартаў да возера [[Севан]]. Раскопкамі выяўлены крэпасць (захаваліся сцены з сырцовай цэглы вышынёй да 5 м), палацы і храмы з насценнымі размалёўкамі, гаспадарчыя пабудовы, шмат вырабаў з бронзы, больш за 20 клінападобных надпісаў і інш.

[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Арменіі]]</text>
      <sha1>9k8gk004wnxb0lqm9z7r21uq1pw0vfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209590</id>
      <parentid>5209589</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="gwuh0npwsva5ce59bwgodnkaonceuvz" xml:space="preserve">'''Арын-Берд''' — узгорак на ўскраіне горада [[Ерэван]], дзе захаваліся рэшткі старажытнага горада [[Эрэбуні]], пабудаванага каля 782 да нашай эры царом дзяржавы Урарту Аргішці I. Лічыцца пачаткам горада Ерэван. Эрэбуні быў апорным пунктам прасоўвання урартаў да возера [[Севан]]. Раскопкамі выяўлены крэпасць (захаваліся сцены з сырцовай цэглы вышынёй да 5 м), палацы і храмы з насценнымі размалёўкамі, гаспадарчыя пабудовы, шмат вырабаў з бронзы, больш за 20 клінападобных надпісаў і інш.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арын-Берд|||}}
[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Арменіі]]</text>
      <sha1>gwuh0npwsva5ce59bwgodnkaonceuvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арысаба (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815896</id>
    <revision>
      <id>5209594</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні3|Арысаба}} {{НП}} '''Арысаба''' — горад у рэгіёне Альтас-Мантаньяс мексіканскага штата [[Веракрус]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Арысаба і цэнтр дыяцэзіі Арысаба.  == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Мексікі]]»</comment>
      <origin>5209594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="4v1o3he2oh3d07fyn7ho94v3k9zd8w2" xml:space="preserve">{{значэнні3|Арысаба}}
{{НП}}
'''Арысаба''' — горад у рэгіёне Альтас-Мантаньяс мексіканскага штата [[Веракрус]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Арысаба і цэнтр дыяцэзіі Арысаба.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Мексікі]]</text>
      <sha1>4v1o3he2oh3d07fyn7ho94v3k9zd8w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209596</id>
      <parentid>5209594</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="499" sha1="65v2eyb9vua8vo88dzcwsnhawp95djw" xml:space="preserve">{{значэнні3|Арысаба}}
{{НП}}
'''Арысаба''' — горад у рэгіёне Альтас-Мантаньяс мексіканскага штата [[Веракрус (штат)|Веракрус]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Арысаба і цэнтр дыяцэзіі Арысаба.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Мексікі]]</text>
      <sha1>65v2eyb9vua8vo88dzcwsnhawp95djw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209597</id>
      <parentid>5209596</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="499" sha1="nw83l24mux41cvb121eug8281i0ni0m" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арысаба}}
{{НП}}
'''Арысаба''' — горад у рэгіёне Альтас-Мантаньяс мексіканскага штата [[Веракрус (штат)|Веракрус]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Арысаба і цэнтр дыяцэзіі Арысаба.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Мексікі]]</text>
      <sha1>nw83l24mux41cvb121eug8281i0ni0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арысаба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815897</id>
    <revision>
      <id>5209598</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «* [[Арысаба (вулкан)]] * [[Арысаба (горад)]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5209598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="977yl9bfwsj95phmkfx8x1mu1h8xit5" xml:space="preserve">* [[Арысаба (вулкан)]]
* [[Арысаба (горад)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>977yl9bfwsj95phmkfx8x1mu1h8xit5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сітлальтэпетль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815898</id>
    <redirect title="Арысаба (вулкан)" />
    <revision>
      <id>5209600</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Арысаба (вулкан)]]</comment>
      <origin>5209600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="75qdpzf3rxzlgxzgtbooawhehpexyzx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Арысаба (вулкан)]]</text>
      <sha1>75qdpzf3rxzlgxzgtbooawhehpexyzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыстонік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815899</id>
    <revision>
      <id>5209604</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Арыстонік''' - кіраўнік антырымскага паўстання 133 (або 132) — 129 да нашай эры ў Пергаме. Пазашлюбны сын пергамскага цара [[Эўмен II|Эўмена II]] У паўстанні (пачалося пасля смерці зводнага брата Арыстоніка цара Атала III, які завяшчаў сваё царства Рыму) у...»</comment>
      <origin>5209604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="r5aszw7um11mg9cop4ttq1n71ziiiqd" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Арыстонік''' - кіраўнік антырымскага паўстання 133 (або 132) — 129 да нашай эры ў Пергаме. Пазашлюбны сын пергамскага цара [[Эўмен II|Эўмена II]] У паўстанні (пачалося пасля смерці зводнага брата Арыстоніка цара Атала III, які завяшчаў сваё царства Рыму) удзельнічалі частка насельніцтва Пергама, грэчаскія гарады Малой Азіі, наёмныя войскі, рабы. Паўстанцы марылі стварыць «сонечную дзяржаву», дзе б усе людзі былі роўнымі. У 130 да нашай эры яны разбілі каля Леўкі консульскую армію П.​Ліцынія Краса, але ў 129 г.да н.э. пацярпелі паражэнне пры Стратанікеі. Арыстонік трапіў у палон і пакараны смерцю. Пергам стаў рымскай правінцыяй пад назвай Азія.
[[Катэгорыя:Цары пергамскія]]</text>
      <sha1>r5aszw7um11mg9cop4ttq1n71ziiiqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209606</id>
      <parentid>5209604</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="qykxho19jhgvnel0mp3s3jva5l2c02i" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Арыстонік''' - кіраўнік антырымскага паўстання 133 (або 132) — 129 да нашай эры ў Пергаме. Пазашлюбны сын пергамскага цара [[Эўмен II|Эўмена II]] У паўстанні (пачалося пасля смерці зводнага брата Арыстоніка цара Атала III, які завяшчаў сваё царства Рыму) удзельнічалі частка насельніцтва Пергама, грэчаскія гарады Малой Азіі, наёмныя войскі, рабы. Паўстанцы марылі стварыць «сонечную дзяржаву», дзе б усе людзі былі роўнымі. У 130 да нашай эры яны разбілі каля Леўкі консульскую армію П.​Ліцынія Краса, але ў 129 г.да н.э. пацярпелі паражэнне пры Стратанікеі. Арыстонік трапіў у палон і пакараны смерцю. Пергам стаў рымскай правінцыяй пад назвай Азія.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыстонік|||}}
[[Катэгорыя:Цары пергамскія]]</text>
      <sha1>qykxho19jhgvnel0mp3s3jva5l2c02i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209607</id>
      <parentid>5209606</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1345" sha1="9n5waufr6uk82qgogw63dyjkk4l89du" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Арыстонік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — кіраўнік антырымскага паўстання 133 (або 132) — 129 да нашай эры ў Пергаме. Пазашлюбны сын пергамскага цара [[Эўмен II|Эўмена II]] У паўстанні (пачалося пасля смерці зводнага брата Арыстоніка цара Атала III, які завяшчаў сваё царства Рыму) удзельнічалі частка насельніцтва Пергама, грэчаскія гарады Малой Азіі, наёмныя войскі, рабы. Паўстанцы марылі стварыць «сонечную дзяржаву», дзе б усе людзі былі роўнымі. У 130 да нашай эры яны разбілі каля Леўкі консульскую армію П.​Ліцынія Краса, але ў 129 г.да н.э. пацярпелі паражэнне пры Стратанікеі. Арыстонік трапіў у палон і пакараны смерцю. Пергам стаў рымскай правінцыяй пад назвай Азія.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыстонік|||}}
[[Катэгорыя:Цары пергамскія]]</text>
      <sha1>9n5waufr6uk82qgogw63dyjkk4l89du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209731</id>
      <parentid>5209607</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5209731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="44aom9f4xwcgiochotcqso9ivewckyl" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Арыстонік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — кіраўнік антырымскага паўстання 133 (або 132) — 129 да нашай эры ў Пергаме. Пазашлюбны сын пергамскага цара [[Эўмен II|Эўмена II]] У паўстанні (пачалося пасля смерці зводнага брата Арыстоніка цара Атала III, які завяшчаў сваё царства Рыму) удзельнічалі частка насельніцтва Пергама, грэчаскія гарады Малой Азіі, наёмныя войскі, рабы. Паўстанцы марылі стварыць «сонечную дзяржаву», дзе б усе людзі былі роўнымі. У 130 да нашай эры яны разбілі каля Леўкі консульскую армію П.​Ліцынія Краса, але ў 129 г.да н.э. пацярпелі паражэнне пры Стратанікеі. Арыстонік трапіў у палон і пакараны смерцю. Пергам стаў рымскай правінцыяй пад назвай Азія.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыстонік|||}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цары пергамскія]]</text>
      <sha1>44aom9f4xwcgiochotcqso9ivewckyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Андрэевіч Асаргін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815900</id>
    <revision>
      <id>5209613</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапр.'''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}};) — рускі [[пісьменнік]].  == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эмігрыраваў у Італія|Іта...»</comment>
      <origin>5209613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1938" sha1="hx30ikr886865hxy71iroe87jon8ebo" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапр.'''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}};) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эмігрыраваў у [[Італія|Італію]], друкаваўся ў газеце «Русские ведомости». У 1916 годзе вярнуўся на радзіму. Узначальваў Маскоўскі саюз пісьменнікаў, удзельнічаў у Грамадскім камітэцце дапамогі галадаючым Паволжа. Непрыняцце Кастрычніцкай рэвалюцыі, тэрору, грамадзянскай вайны стала прычынай яго арыштаў у 1919, 1921 і высылкі за мяжу ў 1922 годзе. Вядомасць яму прынёс выдадзены ў Парыжы раман «Сіўцаў Ярок» (1926—28), у якім паказаны народная трагедыя часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, пакутлівы пошук праўды. Сярод найбольш значных твораў дылогія «Сведка гісторыі» (1932) і «Кніга аб канцах» (1935) пра жорсткі тэрор супраць рускага народа, як прысуд тым, хто развязаў гэтую крывавую драму, раман «Вольны муляр» (1938), аўтабіяграфічныя творы «Рэчы чалавека» (1929) і «Часы» (выдадзены ў 1955 годзе).

{{DEFAULTSORT:Асаргін}}
[[Катэгорыя:Рускія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>hx30ikr886865hxy71iroe87jon8ebo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209617</id>
      <parentid>5209613</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2005" sha1="5aokh48j20ennvbh2me1h7mhxsycr5l" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапр.'''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эмігрыраваў у [[Італія|Італію]], друкаваўся ў газеце «Русские ведомости». У 1916 годзе вярнуўся на радзіму. Узначальваў Маскоўскі саюз пісьменнікаў, удзельнічаў у Грамадскім камітэцце дапамогі галадаючым Паволжа. Непрыняцце Кастрычніцкай рэвалюцыі, тэрору, грамадзянскай вайны стала прычынай яго арыштаў у 1919, 1921 і высылкі за мяжу ў 1922 годзе. Вядомасць яму прынёс выдадзены ў Парыжы раман «Сіўцаў Ярок» (1926—28), у якім паказаны народная трагедыя часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, пакутлівы пошук праўды. Сярод найбольш значных твораў дылогія «Сведка гісторыі» (1932) і «Кніга аб канцах» (1935) пра жорсткі тэрор супраць рускага народа, як прысуд тым, хто развязаў гэтую крывавую драму, раман «Вольны муляр» (1938), аўтабіяграфічныя творы «Рэчы чалавека» (1929) і «Часы» (выдадзены ў 1955 годзе).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Асаргін}}
[[Катэгорыя:Рускія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>5aokh48j20ennvbh2me1h7mhxsycr5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209619</id>
      <parentid>5209617</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="18ffugi76enr0k10ubjyqu6zmj6w4yi" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапр.'''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эмігрыраваў у [[Італія|Італію]], друкаваўся ў газеце «Русские ведомости». У 1916 годзе вярнуўся на радзіму. Узначальваў Маскоўскі саюз пісьменнікаў, удзельнічаў у Грамадскім камітэцце дапамогі галадаючым Паволжа. Непрыняцце Кастрычніцкай рэвалюцыі, тэрору, грамадзянскай вайны стала прычынай яго арыштаў у 1919, 1921 і высылкі за мяжу ў 1922 годзе. Вядомасць яму прынёс выдадзены ў Парыжы раман «Сіўцаў Ярок» (1926—28), у якім паказаны народная трагедыя часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, пакутлівы пошук праўды. Сярод найбольш значных твораў дылогія «Сведка гісторыі» (1932) і «Кніга аб канцах» (1935) пра жорсткі тэрор супраць рускага народа, як прысуд тым, хто развязаў гэтую крывавую драму, раман «Вольны муляр» (1938), аўтабіяграфічныя творы «Рэчы чалавека» (1929) і «Часы» (выдадзены ў 1955 годзе).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Асаргін}}
[[Катэгорыя:Рускія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>18ffugi76enr0k10ubjyqu6zmj6w4yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209621</id>
      <parentid>5209619</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2120" sha1="aie6z09ghhrudt8foyodk67uemgw97x" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапр.'''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эмігрыраваў у [[Італія|Італію]], друкаваўся ў газеце «Русские ведомости». У 1916 годзе вярнуўся на радзіму. Узначальваў Маскоўскі саюз пісьменнікаў, удзельнічаў у Грамадскім камітэцце дапамогі галадаючым Паволжа. Непрыняцце Кастрычніцкай рэвалюцыі, тэрору, грамадзянскай вайны стала прычынай яго арыштаў у 1919, 1921 і высылкі за мяжу ў 1922 годзе. Вядомасць яму прынёс выдадзены ў Парыжы раман «Сіўцаў Ярок» (1926—28), у якім паказаны народная трагедыя часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, пакутлівы пошук праўды. Сярод найбольш значных твораў дылогія «Сведка гісторыі» (1932) і «Кніга аб канцах» (1935) пра жорсткі тэрор супраць рускага народа, як прысуд тым, хто развязаў гэтую крывавую драму, раман «Вольны муляр» (1938), аўтабіяграфічныя творы «Рэчы чалавека» (1929) і «Часы» (выдадзены ў 1955 годзе).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Асаргін Міхаіл Андрэевіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Асаргін}}
[[Катэгорыя:Рускія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>aie6z09ghhrudt8foyodk67uemgw97x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209711</id>
      <parentid>5209621</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5209711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="pv8ctplpkr8u9x9t8395f5pyxuufua7" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Міхаіл Андрэевіч Асаргін''', сапраўднае '''Ільін''' ({{lang-ru|Михаи́л Андре́евич Осорги́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1902). У 1905 годзе арыштаваны за ўдзел у Маскоўскім паўстанні. У 1906 годзе эміграваў у [[Італія|Італію]], друкаваўся ў газеце «Русские ведомости». У 1916 годзе вярнуўся на радзіму. Узначальваў Маскоўскі саюз пісьменнікаў, удзельнічаў у Грамадскім камітэце дапамогі галадаючым Паволжа. Непрыняцце Кастрычніцкай рэвалюцыі, тэрору, грамадзянскай вайны стала прычынай яго арыштаў у 1919, 1921 і высылкі за мяжу ў 1922 годзе. Вядомасць яму прынёс выдадзены ў Парыжы раман «Сіўцаў Ярок» (1926—28), у якім паказаны народная трагедыя часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, пакутлівы пошук праўды. Сярод найбольш значных твораў дылогія «Сведка гісторыі» (1932) і «Кніга аб канцах» (1935) пра жорсткі тэрор супраць рускага народа, як прысуд тым, хто развязаў гэтую крывавую драму, раман «Вольны муляр» (1938), аўтабіяграфічныя творы «Рэчы чалавека» (1929) і «Часы» (выдадзены ў 1955 годзе).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Асаргін Міхаіл Андрэевіч|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Асаргін Міхаіл}}
[[Катэгорыя:Рускія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>pv8ctplpkr8u9x9t8395f5pyxuufua7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Капліца-пахавальня Шукевічаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815901</id>
    <revision>
      <id>5209614</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Славутасць}} {{пішу}} '''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана на паўднёвай ускраіне вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], у былым урочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шлях...»</comment>
      <origin>5209614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="j6600sjvmcotn8sigi2tkz0mru3o91g" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
{{пішу}}
'''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана на паўднёвай ускраіне вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], у былым урочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шляхецкага роду Шукевічаў.

== Гісторыя ==
Капліца была ўзведзена як радавы склеп для мясцовых землеўладальнікаў Шукевічаў. Дакладны час будаўніцтва ў крыніцах розніцца. Меркавана, радавая пахавальня пабудавана была каля 1850 г. па ініцыятыве Ганны Каспшыцкай-Шукевіч.

Тут пахаваны многія прадстаўнікі роду, сярод якіх найбольш вядомы [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) — археолаг, антраполаг, этнограф і член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук, які жыў у Начы, даследаваў мясцовыя старажытнасці і займаўся аграноміяй.

== Архітэктура ==
Будынак прамавугольны ў плане, вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Сцены выкладзены з бутавага каменю з выкарыстаннем дробных каменьчыкаў (гэтак званая муроўка «з родзінкамі»).

Галоўны фасад упрыгожаны чатырохкалонным порцікам з трохвугольным франтонам. Уваход аформлены прамавугольным парталам. Калонны, ніжняя частка будынка і асобныя элементы сцен выкананы з цэглы і атынкаваны. Вокны паўкруглыя, арачныя. Пад капліцай знаходзіцца прасторная крыпта, дзе захоўваліся труны памерлых.

== Літаратура ==
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000693}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/radavaia-pakhavalnia-shukevichau-000693 heritage.gov.by]
* {{Radzima|1850}}
* [https://planetabelarus.by/sights/chasovnya-usypalnitsa-shukevichey-v-nache/ Капліца-пахавальня Шукевічаў на сайце «Планета Беларусь»]

[[Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]]</text>
      <sha1>j6600sjvmcotn8sigi2tkz0mru3o91g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209626</id>
      <parentid>5209614</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="ttvtyzrvzmx0td7mwke1hpb6x79ssqw" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана на паўднёвай ускраіне вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], у былым урочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шляхецкага роду Шукевічаў.

== Гісторыя ==
Капліца была ўзведзена як радавы склеп для мясцовых землеўладальнікаў Шукевічаў. Дакладны час будаўніцтва ў крыніцах розніцца. Меркавана, радавая пахавальня пабудавана была каля 1850 г. па ініцыятыве Ганны Каспшыцкай-Шукевіч.

Тут пахаваны многія прадстаўнікі роду, сярод якіх найбольш вядомы [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) — археолаг, антраполаг, этнограф і член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук, які жыў у Начы, даследаваў мясцовыя старажытнасці і займаўся аграноміяй.

== Архітэктура ==
Будынак прамавугольны ў плане, вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Сцены выкладзены з бутавага каменю з выкарыстаннем дробных каменьчыкаў (гэтак званая муроўка «з родзінкамі»).

Галоўны фасад упрыгожаны чатырохкалонным порцікам з трохвугольным франтонам. Уваход аформлены прамавугольным парталам. Калонны, ніжняя частка будынка і асобныя элементы сцен выкананы з цэглы і атынкаваны. Вокны паўкруглыя, арачныя. Пад капліцай знаходзіцца прасторная крыпта, дзе захоўваліся труны памерлых.

== Літаратура ==
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000693}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/radavaia-pakhavalnia-shukevichau-000693 heritage.gov.by]
* {{Radzima|1850}}
* [https://planetabelarus.by/sights/chasovnya-usypalnitsa-shukevichey-v-nache/ Капліца-пахавальня Шукевічаў на сайце «Планета Беларусь»]

[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неакласіцызм]]
[[Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ttvtyzrvzmx0td7mwke1hpb6x79ssqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209641</id>
      <parentid>5209626</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="lnbbvbvftrse8yb3ftxedn3nj6jm4vx" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана за 0,5 км ад вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], ва ўрочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шляхецкага роду Шукевічаў.

== Гісторыя ==
Капліца была ўзведзена як радавы склеп для мясцовых землеўладальнікаў Шукевічаў. Дакладны час будаўніцтва ў крыніцах розніцца. Меркавана, радавая пахавальня пабудавана была каля 1850 г. па ініцыятыве Ганны Каспшыцкай-Шукевіч.

Тут пахаваны многія прадстаўнікі роду, сярод якіх найбольш вядомы [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) — археолаг, антраполаг, этнограф і член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук, які жыў у Начы, даследаваў мясцовыя старажытнасці і займаўся аграноміяй.

== Архітэктура ==
Будынак прамавугольны ў плане, вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Сцены выкладзены з бутавага каменю з выкарыстаннем дробных каменьчыкаў (гэтак званая муроўка «з родзінкамі»).

Галоўны фасад упрыгожаны чатырохкалонным порцікам з трохвугольным франтонам. Уваход аформлены прамавугольным парталам. Калонны, ніжняя частка будынка і асобныя элементы сцен выкананы з цэглы і атынкаваны. Вокны паўкруглыя, арачныя. Пад капліцай знаходзіцца прасторная крыпта, дзе захоўваліся труны памерлых.

== Літаратура ==
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000693}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/radavaia-pakhavalnia-shukevichau-000693 heritage.gov.by]
* {{Radzima|1850}}
* [https://planetabelarus.by/sights/chasovnya-usypalnitsa-shukevichey-v-nache/ Капліца-пахавальня Шукевічаў на сайце «Планета Беларусь»]

[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неакласіцызм]]
[[Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]]</text>
      <sha1>lnbbvbvftrse8yb3ftxedn3nj6jm4vx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209670</id>
      <parentid>5209641</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="9ngkzst623dyya778sjwsxug3ri1g2e" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана за 0,5 км ад вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], ва ўрочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шляхецкага роду Шукевічаў.

== Гісторыя ==
Капліца была ўзведзена як радавы склеп для мясцовых землеўладальнікаў Шукевічаў. Дакладны час будаўніцтва ў крыніцах розніцца. Меркавана, радавая пахавальня пабудавана была каля 1850 г. па ініцыятыве Ганны Каспшыцкай-Шукевіч.

Тут пахаваны многія прадстаўнікі роду, сярод якіх найбольш вядомы [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) — археолаг, антраполаг, этнограф і член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук, які жыў у Начы, даследаваў мясцовыя старажытнасці і займаўся аграноміяй.

== Архітэктура ==
Будынак прамавугольны ў плане, вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Сцены выкладзены з бутавага каменю з дамешкамі дробных каменьчыкаў (гэтак званая муроўка «з ізюмам»).

Галоўны фасад упрыгожаны чатырохкалонным порцікам з трохвугольным франтонам. Уваход аформлены прамавугольным парталам. Калонны, ніжняя частка будынка і асобныя элементы сцен выкананы з цэглы і атынкаваны. Вокны паўкруглыя, арачныя. Пад капліцай знаходзіцца прасторная, перакрытая скляпеннем крыпта, дзе захоўваліся труны памерлых.

== Літаратура ==
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000693}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/radavaia-pakhavalnia-shukevichau-000693 heritage.gov.by]
* {{Radzima|1850}}
* [https://planetabelarus.by/sights/chasovnya-usypalnitsa-shukevichey-v-nache/ Капліца-пахавальня Шукевічаў на сайце «Планета Беларусь»]

[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неакласіцызм]]
[[Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]]</text>
      <sha1>9ngkzst623dyya778sjwsxug3ri1g2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209789</id>
      <parentid>5209670</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */ не згадваецца ў выданні</comment>
      <origin>5209789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3054" sha1="77nmkerm8en4489ajd55oihw8zzjgog" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Капліца-пахавальня Шукевічаў''' — помнік архітэктуры XIX ст. (паводле іншых звестак — пачатку XX ст.). Размешчана за 0,5 км ад вёскі [[Нача (Воранаўскі раён)]], ва ўрочышчы Ланкішкі. З’яўляецца радавой усыпальніцай шляхецкага роду Шукевічаў.

== Гісторыя ==
Капліца была ўзведзена як радавы склеп для мясцовых землеўладальнікаў Шукевічаў. Дакладны час будаўніцтва ў крыніцах розніцца. Меркавана, радавая пахавальня пабудавана была каля 1850 г. па ініцыятыве Ганны Каспшыцкай-Шукевіч.

Тут пахаваны многія прадстаўнікі роду, сярод якіх найбольш вядомы [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) — археолаг, антраполаг, этнограф і член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук, які жыў у Начы, даследаваў мясцовыя старажытнасці і займаўся аграноміяй.

== Архітэктура ==
Будынак прамавугольны ў плане, вырашаны ў стылі [[неакласіцызм]]у. Сцены выкладзены з бутавага каменю з дамешкамі дробных каменьчыкаў (гэтак званая муроўка «з ізюмам»).

Галоўны фасад упрыгожаны чатырохкалонным порцікам з трохвугольным франтонам. Уваход аформлены прамавугольным парталам. Калонны, ніжняя частка будынка і асобныя элементы сцен выкананы з цэглы і атынкаваны. Вокны паўкруглыя, арачныя. Пад капліцай знаходзіцца прасторная, перакрытая скляпеннем крыпта, дзе захоўваліся труны памерлых.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000693}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/radavaia-pakhavalnia-shukevichau-000693 heritage.gov.by]
* {{Radzima|1850}}
* [https://planetabelarus.by/sights/chasovnya-usypalnitsa-shukevichey-v-nache/ Капліца-пахавальня Шукевічаў на сайце «Планета Беларусь»]

[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неакласіцызм]]
[[Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]]</text>
      <sha1>77nmkerm8en4489ajd55oihw8zzjgog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Асаргін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815902</id>
    <redirect title="Міхаіл Андрэевіч Асаргін" />
    <revision>
      <id>5209615</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Міхаіл Андрэевіч Асаргін]]</comment>
      <origin>5209615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="gvbkt5e4c6lyb0lb2zq0hb1qrgh3wa3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Міхаіл Андрэевіч Асаргін]]</text>
      <sha1>gvbkt5e4c6lyb0lb2zq0hb1qrgh3wa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыпкуль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815903</id>
    <revision>
      <id>5209628</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Шыпкуль]] у [[Шапколь]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5209628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="1jzs0lotl5qojwnlt1whqfnyzhy83vs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шапколь]]</text>
      <sha1>1jzs0lotl5qojwnlt1whqfnyzhy83vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209629</id>
      <parentid>5209628</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Шапколь]]</comment>
      <origin>5209629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="qevdhfbmb1ezhmo4gzdiygry5wdybt0" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Шапколь]]</text>
      <sha1>qevdhfbmb1ezhmo4gzdiygry5wdybt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карваш (наруч)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815904</id>
    <revision>
      <id>5209662</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/69753029|Karwasz]]»</comment>
      <origin>5209662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9719" sha1="a3o9w5zgc6rmwluxh05qtp8dvwppvtr" xml:space="preserve">[[Файл:Hjälm av persisk typ, s.k. kulah khud, 1700-tal, , enl.inv 1867 egyptisk - Livrustkammaren - 9105.tif|міні|Карваш пярсідскага тыпу.]]
'''Карваш, парэнч''' (ад [[Венгерская мова|венгерскага]] ''karwos'', па- [[Персідская мова|персідску]] ''bazuband'', анг. - bracer) — гэта тып ахоўнага даспеху пласціністага наруча ў форме лыжкі ўсходняга паходжання{{R|kwasniewicz}} .

Карвашы маюць выгляд лістападобнай, выпуклай пласцінкі, т. зв. лыжка, абараняючы перадплечча ад локця да запясця. Яны часта былі абсталяваны лапай (пальчаткай), якая абараняла руку, часам — другой пласцінай, якая абараняла ўнутраны бок перадплечча, напрыклад, у індзійскіх наручах. Рукавіцы былі зроблены з тканіны, пакрытыя звонку кальчугай. Персідскія карвашы звычайна мелі ўнутры адна- або двухчасткавы бранзалет, які выкарыстоўваўся для мацавання іх да рукі.

Наручы (''базубанд'') з'яўляюцца ў Персіі ў VIII стагоддзі. у якасці пласціністага ўзмацнення пласціністай брані. Пазней іх выкарыстоўвалі ў якасці дапаўнення [[Кальчуга|да кальчугі]] або іншых мяккіх даспехаў, такіх як бехтэры і даспехі «чатырох люстэркаў». У Індыі і Персіі часта выкарыстоўваўся адзін правы наруч, а [[шчыт]] абараняў левае перадплечча.


'''Наручы лучнікаў'''
[[Файл:Ketoh armguard with bow.jpg|міні|Наруч лучніка]]
Іншым накірункам развіцця былі ахоўныя наручы для лучнікаў. Лічыцца, што каменныя наручныя ахоўныя прылады з магіл культуры кубкаў еўрапейскага бронзавага веку былі наручамі для стральбы з лука. Аднак звычайна яны знаходзяцца на вонкавым боку рукі, дзе былі б больш прыкметнымі. У многіх з іх толькі дзве адтуліны, што абцяжарвала іх надзейнае мацаванне да рукі, а некаторыя маюць выступаючыя заклёпкі, якія маглі б зачапіцца за цяціву лука і зрабіць іх непрыдатнымі для выкарыстання ў якасці наручных прылад. Калі прадметы сустракаюцца ў курганах, яны заўсёды знаходзяцца ў цэнтральнай першаснай магіле, месцы, якое, як мяркуюць, прызначана для кіраўнікоў сем'яў і іншых важных асоб. Яны маглі быць сімваламі статусу, доблесці ў паляванні або вайне. Таксама было знойдзена некалькі наручных прылад з золата або бурштыну; навукоўцы лічаць, што яны выкарыстоўваліся хутчэй для дэкаратыўнага, чым для функцыянальнага выкарыстання&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harry Fokkens, Yvonne Achterkanp, and Maikel Kuijpers, &quot;Bracers or Bracelets? About the Functionality and Meaning of Bell Beaker Wrist-guards&quot;, Proceedings of the Prehistoric Society 2008, vol. 74, pp. 109-149}}&lt;/ref&gt;.


'''Еўрапейскія латныя наручы''' 

Еўрапейскія наручы шыннага тыпу сустракаюцца ў археалагічных знаходках, якія адносяцца яшчэ да часу Вендзельскай эпохі. Ужываліся яны і на Русі. Падобныя наручы складаліся з шэрагу доўгіх і вузкіх слабавыгнутых жалезных пласцін прыкладна 30×1 см, якія, па ўсёй верагоднасці, прышываліся да асновы ўнахлёст&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20120330213942/http://gridni.org/ru/reconstruction/rec-armour/scale_armour_12_13.html|загаловак=Ю. М. Лупиненко. Чешуйчатый доспех восточнославянского ратника XII—XIII вв.}}&lt;/ref&gt;.

У Еўропе з'яўленне наручаў звязана з усходнім уплывам. Каля 1230 года там з'яўляецца пласціністая абарона рук, у 1250-1260 з'яўляюцца наручы трубчастага тыпу, а ў першай палове XIV стагоддзя - шарнірныя наручы. Найбольш ранняй знаходкай такога тыпу з'яўляюцца наручы з [[Борнхальм|Борнхольма]] (XIV ст.).

На Русі выкарыстанне і вытворчасць шарнірных трубчастых наручэй пачынаецца каля 1200 года. Хутчэй за ўсё, яно звязана з уплывам суседніх цюркаў. Сярод археалагічных знаходак, звязаных з мангольскімі паходамі на Русь, маюцца наруч з Сахнаўкі ў Сярэднім Падняпроўі і наручы з майстэрні [[Гомель|Гомія]]. Па канструкцыі яны адрозніваюцца ад пазнейшых наручаў толькі меней выгнутай формай. Наручы рабіліся з чырвонага булата, сталі, жалеза, гладкія і кантаваныя, наводзіліся золатам і ўпрыгожваліся каштоўнымі камянямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Висковатов А. В., «Историческое описание одежды и вооружения российских войск», ч.1.}}&lt;/ref&gt;.

Пазней у Еўропе ўдасканаленне наручай і панажаў прывяло да з'яўлення латной абароны. Таму наручы становяцца элементам латаў паміж налакотнікам і латной пальчаткай або рукавіцай. Аднак у дадзеным выпадку карвашам завуць увесь &quot;рукаў&quot;, а яго частка ад пэндзля да локця - ніжняй трубкай наруча&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=В.Бейхам. «Энциклопедия Оружия»}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siodla 17 wiek husarz front-lewa.jpg|міні|Карваш у гусарскай абароне рукі.]]
Як і ў Заходняй Азіі, ва Ўсходняй Еўропе шарнірныя трубчастыя наручы выкарыстоўваліся як асобны элемент даспеха. Канструктыўна яны належалі да аднаго тыпу базубандаў. Яны забяспечваліся падшэўкай, часам - кальчужнай рукавіцай. Наручы шляхетных людзей упрыгожваліся гравіроўкай, срэбрам, золатам, часам - каштоўнымі камянямі і звычайна насіліся разам з люстэркам; часам маглі яны кавацца з дамаскай сталі. У Маскоўскай Русі наручы часта сустракаліся ў памеснай конніцы. 

У ВКЛ як натуральнай спадчыніцы вайсковай традыцыі русі, Польшчы і Рэчы Паспалітай наручы насілі кавалерысты ў камплекце з кірасай. Наручы усходняга тыпу уласна &quot;карвашы&quot; пачалі распаўсюджаным элементам кавалерыйскіх даспехаў у XVII і XVIII стагоддзях. Іх выкарыстоўвалі [[Гусарыя|гусары]] для вырабу пласціністых і мяккіх даспехаў (у тым ліку [[:pl:Karacena|карацэнаў]] ); гусарскія наручы звычайна не маюць рукавіц і маюць больш простую форму. Браняваныя кавалерыйскія наручы часта былі густа упрыгожаныя і звычайна абсталяваныя лапамі. У XVII ст. пад &quot;польскім&quot; уплывам такі камплект з'явіўся і ў іншых краінах Еўропы. Часам даўжыня верхняй часткі наручэй рабілася больш за норму, тады яна заходзіла за локаць.

== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>a3o9w5zgc6rmwluxh05qtp8dvwppvtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209690</id>
      <parentid>5209662</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5209690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10260" sha1="cg9pd1p48osuwc0v1fwml13obhkhd14" xml:space="preserve">[[Файл:Hjälm av persisk typ, s.k. kulah khud, 1700-tal, , enl.inv 1867 egyptisk - Livrustkammaren - 9105.tif|міні|Карваш пярсідскага тыпу.]]
'''Карваш, парэнч''' (ад [[Венгерская мова|венгерскага]] ''karwos'', па- [[Персідская мова|персідску]] ''bazuband'', анг. - bracer) — гэта тып ахоўнага даспеху пласціністага наруча ў форме лыжкі ўсходняга паходжання&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Kwaśniewicz Włodzimierz.1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 73–74}}&lt;/ref&gt;.

Карвашы маюць выгляд лістападобнай, выпуклай пласцінкі, т. зв. лыжка, абараняючы перадплечча ад локця да запясця. Яны часта былі абсталяваны лапай (пальчаткай), якая абараняла руку, часам — другой пласцінай, якая абараняла ўнутраны бок перадплечча, напрыклад, у індзійскіх наручах. Рукавіцы былі зроблены з тканіны, пакрытыя звонку кальчугай. Персідскія карвашы звычайна мелі ўнутры адна- або двухчасткавы бранзалет, які выкарыстоўваўся для мацавання іх да рукі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żygulski Zdzisław. Broń wschodnia. Turcja, Persja, Indie, Japonia. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986. ISBN 83-03-01484-6 s.31, 71}}&lt;/ref&gt;.

Наручы (''базубанд'') з'яўляюцца ў Персіі ў VIII стагоддзі. у якасці пласціністага ўзмацнення пласціністай брані. Пазней іх выкарыстоўвалі ў якасці дапаўнення [[Кальчуга|да кальчугі]] або іншых мяккіх даспехаў, такіх як бехтэры і даспехі «чатырох люстэркаў». У Індыі і Персіі часта выкарыстоўваўся адзін правы наруч, а [[шчыт]] абараняў левае перадплечча.

'''Наручы лучнікаў'''
[[Файл:Ketoh armguard with bow.jpg|міні|Наруч лучніка]]
Іншым накірункам развіцця ахова рук лучнікаў ад удара [[Цяціва|цяцівы]]. Лічыцца, што каменныя наручныя ахоўныя прылады (пласцінкі) з магіл [[Культура кубкаў (археалогія)|культуры кубкаў]] еўрапейскага [[Бронзавы век|бронзавага веку]] былі часткай скураных наручаў для стральбы з лука. Аднак скура у пахаваннях тлее і звычайна пласцінкі знаходзяць на вонкавым боку рукі, дзе былі б больш прыкметныя. У многіх з іх толькі дзве адтуліны, што абцяжарвала іх надзейнае мацаванне да рукі, а некаторыя маюць выступаючыя заклёпкі, якія маглі б зачапіцца за цяціву лука і зрабіць іх непрыдатнымі для выкарыстання. Калі падобныя пласцінкісустракаюцца ў курганах, яны заўсёды знаходзяцца ў цэнтральнай першаснай магіле, месцы, якое, як мяркуюць, прызначана для кіраўнікоў сем'яў і іншых важных асоб. Яны маглі быць сімваламі статусу, доблесці ў паляванні або вайне. Таксама было знойдзена некалькі наручных прылад з золата або бурштыну; навукоўцы лічаць, што яны выкарыстоўваліся хутчэй для дэкаратыўнага, чым для функцыянальнага выкарыстання&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harry Fokkens, Yvonne Achterkanp, and Maikel Kuijpers, &quot;Bracers or Bracelets? About the Functionality and Meaning of Bell Beaker Wrist-guards&quot;, Proceedings of the Prehistoric Society 2008, vol. 74, pp. 109-149}}&lt;/ref&gt;.

'''Еўрапейскія латныя наручы''' 

Еўрапейскія наручы шыннага тыпу сустракаюцца ў археалагічных знаходках, якія адносяцца яшчэ да часу Вендзельскай эпохі. Ужываліся яны і на Русі. Падобныя наручы складаліся з шэрагу доўгіх і вузкіх слабавыгнутых жалезных пласцін прыкладна 30×1 см, якія, па ўсёй верагоднасці, прышываліся да асновы ўнахлёст&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20120330213942/http://gridni.org/ru/reconstruction/rec-armour/scale_armour_12_13.html|загаловак=Ю. М. Лупиненко. Чешуйчатый доспех восточнославянского ратника XII—XIII вв.}}&lt;/ref&gt;.

У Еўропе з'яўленне наручаў звязана з усходнім уплывам. Каля 1230 года там з'яўляецца пласціністая абарона рук, у 1250-1260 з'яўляюцца наручы трубчастага тыпу, а ў першай палове XIV стагоддзя - шарнірныя наручы. Найбольш ранняй знаходкай такога тыпу з'яўляюцца наручы з [[Борнхальм|Борнхольма]] (XIV ст.).

На Русі выкарыстанне і вытворчасць шарнірных трубчастых наручэй пачынаецца каля 1200 года. Хутчэй за ўсё, яно звязана з уплывам суседніх цюркаў. Сярод археалагічных знаходак, звязаных з мангольскімі паходамі на Русь, маюцца наруч з Сахнаўкі ў Сярэднім Падняпроўі і наручы з майстэрні [[Гомель|Гомія]]. Па канструкцыі яны адрозніваюцца ад пазнейшых наручаў толькі меней выгнутай формай. Наручы рабіліся з чырвонага булата, сталі, жалеза, гладкія і кантаваныя, наводзіліся золатам і ўпрыгожваліся каштоўнымі камянямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Висковатов А. В., «Историческое описание одежды и вооружения российских войск», ч.1.}}&lt;/ref&gt;.

Пазней у Еўропе ўдасканаленне наручай і панажаў прывяло да з'яўлення латной абароны. Таму наручы становяцца элементам латаў паміж налакотнікам і латной пальчаткай або рукавіцай. Аднак у дадзеным выпадку карвашам завуць увесь &quot;рукаў&quot;, а яго частка ад пэндзля да локця - ніжняй трубкай наруча&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=В.Бейхам. «Энциклопедия Оружия»}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siodla 17 wiek husarz front-lewa.jpg|міні|Карваш у гусарскай абароне рукі.]]
Як і ў Заходняй Азіі, ва Ўсходняй Еўропе шарнірныя трубчастыя наручы выкарыстоўваліся як асобны элемент даспеха. Канструктыўна яны належалі да аднаго тыпу базубандаў. Яны забяспечваліся падшэўкай, часам - кальчужнай рукавіцай. Наручы шляхетных людзей упрыгожваліся гравіроўкай, срэбрам, золатам, часам - каштоўнымі камянямі і звычайна насіліся разам з люстэркам; часам маглі яны кавацца з дамаскай сталі. У Маскоўскай Русі наручы часта сустракаліся ў памеснай конніцы. 

У ВКЛ як натуральнай спадчыніцы вайсковай традыцыі русі, Польшчы і Рэчы Паспалітай наручы насілі кавалерысты ў камплекце з кірасай. Наручы усходняга тыпу уласна &quot;карвашы&quot; пачалі распаўсюджаным элементам кавалерыйскіх даспехаў у XVII і XVIII стагоддзях. Іх выкарыстоўвалі [[Гусарыя|гусары]] для вырабу пласціністых і мяккіх даспехаў (у тым ліку [[:pl:Karacena|карацэнаў]] ); гусарскія наручы звычайна не маюць рукавіц і маюць больш простую форму. Браняваныя кавалерыйскія наручы часта былі густа упрыгожаныя і звычайна абсталяваныя лапамі. У XVII ст. пад &quot;польскім&quot; уплывам такі камплект з'явіўся і ў іншых краінах Еўропы. Часам даўжыня верхняй часткі наручэй рабілася больш за норму, тады яна заходзіла за локаць.

== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>cg9pd1p48osuwc0v1fwml13obhkhd14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209693</id>
      <parentid>5209690</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зноскі */</comment>
      <origin>5209693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10298" sha1="3y8xqrjic7lezenicddueo3vfmck1pv" xml:space="preserve">[[Файл:Hjälm av persisk typ, s.k. kulah khud, 1700-tal, , enl.inv 1867 egyptisk - Livrustkammaren - 9105.tif|міні|Карваш пярсідскага тыпу.]]
'''Карваш, парэнч''' (ад [[Венгерская мова|венгерскага]] ''karwos'', па- [[Персідская мова|персідску]] ''bazuband'', анг. - bracer) — гэта тып ахоўнага даспеху пласціністага наруча ў форме лыжкі ўсходняга паходжання&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Kwaśniewicz Włodzimierz.1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 73–74}}&lt;/ref&gt;.

Карвашы маюць выгляд лістападобнай, выпуклай пласцінкі, т. зв. лыжка, абараняючы перадплечча ад локця да запясця. Яны часта былі абсталяваны лапай (пальчаткай), якая абараняла руку, часам — другой пласцінай, якая абараняла ўнутраны бок перадплечча, напрыклад, у індзійскіх наручах. Рукавіцы былі зроблены з тканіны, пакрытыя звонку кальчугай. Персідскія карвашы звычайна мелі ўнутры адна- або двухчасткавы бранзалет, які выкарыстоўваўся для мацавання іх да рукі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Żygulski Zdzisław. Broń wschodnia. Turcja, Persja, Indie, Japonia. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986. ISBN 83-03-01484-6 s.31, 71}}&lt;/ref&gt;.

Наручы (''базубанд'') з'яўляюцца ў Персіі ў VIII стагоддзі. у якасці пласціністага ўзмацнення пласціністай брані. Пазней іх выкарыстоўвалі ў якасці дапаўнення [[Кальчуга|да кальчугі]] або іншых мяккіх даспехаў, такіх як бехтэры і даспехі «чатырох люстэркаў». У Індыі і Персіі часта выкарыстоўваўся адзін правы наруч, а [[шчыт]] абараняў левае перадплечча.

'''Наручы лучнікаў'''
[[Файл:Ketoh armguard with bow.jpg|міні|Наруч лучніка]]
Іншым накірункам развіцця ахова рук лучнікаў ад удара [[Цяціва|цяцівы]]. Лічыцца, што каменныя наручныя ахоўныя прылады (пласцінкі) з магіл [[Культура кубкаў (археалогія)|культуры кубкаў]] еўрапейскага [[Бронзавы век|бронзавага веку]] былі часткай скураных наручаў для стральбы з лука. Аднак скура у пахаваннях тлее і звычайна пласцінкі знаходзяць на вонкавым боку рукі, дзе былі б больш прыкметныя. У многіх з іх толькі дзве адтуліны, што абцяжарвала іх надзейнае мацаванне да рукі, а некаторыя маюць выступаючыя заклёпкі, якія маглі б зачапіцца за цяціву лука і зрабіць іх непрыдатнымі для выкарыстання. Калі падобныя пласцінкісустракаюцца ў курганах, яны заўсёды знаходзяцца ў цэнтральнай першаснай магіле, месцы, якое, як мяркуюць, прызначана для кіраўнікоў сем'яў і іншых важных асоб. Яны маглі быць сімваламі статусу, доблесці ў паляванні або вайне. Таксама было знойдзена некалькі наручных прылад з золата або бурштыну; навукоўцы лічаць, што яны выкарыстоўваліся хутчэй для дэкаратыўнага, чым для функцыянальнага выкарыстання&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harry Fokkens, Yvonne Achterkanp, and Maikel Kuijpers, &quot;Bracers or Bracelets? About the Functionality and Meaning of Bell Beaker Wrist-guards&quot;, Proceedings of the Prehistoric Society 2008, vol. 74, pp. 109-149}}&lt;/ref&gt;.

'''Еўрапейскія латныя наручы''' 

Еўрапейскія наручы шыннага тыпу сустракаюцца ў археалагічных знаходках, якія адносяцца яшчэ да часу Вендзельскай эпохі. Ужываліся яны і на Русі. Падобныя наручы складаліся з шэрагу доўгіх і вузкіх слабавыгнутых жалезных пласцін прыкладна 30×1 см, якія, па ўсёй верагоднасці, прышываліся да асновы ўнахлёст&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20120330213942/http://gridni.org/ru/reconstruction/rec-armour/scale_armour_12_13.html|загаловак=Ю. М. Лупиненко. Чешуйчатый доспех восточнославянского ратника XII—XIII вв.}}&lt;/ref&gt;.

У Еўропе з'яўленне наручаў звязана з усходнім уплывам. Каля 1230 года там з'яўляецца пласціністая абарона рук, у 1250-1260 з'яўляюцца наручы трубчастага тыпу, а ў першай палове XIV стагоддзя - шарнірныя наручы. Найбольш ранняй знаходкай такога тыпу з'яўляюцца наручы з [[Борнхальм|Борнхольма]] (XIV ст.).

На Русі выкарыстанне і вытворчасць шарнірных трубчастых наручэй пачынаецца каля 1200 года. Хутчэй за ўсё, яно звязана з уплывам суседніх цюркаў. Сярод археалагічных знаходак, звязаных з мангольскімі паходамі на Русь, маюцца наруч з Сахнаўкі ў Сярэднім Падняпроўі і наручы з майстэрні [[Гомель|Гомія]]. Па канструкцыі яны адрозніваюцца ад пазнейшых наручаў толькі меней выгнутай формай. Наручы рабіліся з чырвонага булата, сталі, жалеза, гладкія і кантаваныя, наводзіліся золатам і ўпрыгожваліся каштоўнымі камянямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Висковатов А. В., «Историческое описание одежды и вооружения российских войск», ч.1.}}&lt;/ref&gt;.

Пазней у Еўропе ўдасканаленне наручай і панажаў прывяло да з'яўлення латной абароны. Таму наручы становяцца элементам латаў паміж налакотнікам і латной пальчаткай або рукавіцай. Аднак у дадзеным выпадку карвашам завуць увесь &quot;рукаў&quot;, а яго частка ад пэндзля да локця - ніжняй трубкай наруча&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=В.Бейхам. «Энциклопедия Оружия»}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siodla 17 wiek husarz front-lewa.jpg|міні|Карваш у гусарскай абароне рукі.]]
Як і ў Заходняй Азіі, ва Ўсходняй Еўропе шарнірныя трубчастыя наручы выкарыстоўваліся як асобны элемент даспеха. Канструктыўна яны належалі да аднаго тыпу базубандаў. Яны забяспечваліся падшэўкай, часам - кальчужнай рукавіцай. Наручы шляхетных людзей упрыгожваліся гравіроўкай, срэбрам, золатам, часам - каштоўнымі камянямі і звычайна насіліся разам з люстэркам; часам маглі яны кавацца з дамаскай сталі. У Маскоўскай Русі наручы часта сустракаліся ў памеснай конніцы. 

У ВКЛ як натуральнай спадчыніцы вайсковай традыцыі русі, Польшчы і Рэчы Паспалітай наручы насілі кавалерысты ў камплекце з кірасай. Наручы усходняга тыпу уласна &quot;карвашы&quot; пачалі распаўсюджаным элементам кавалерыйскіх даспехаў у XVII і XVIII стагоддзях. Іх выкарыстоўвалі [[Гусарыя|гусары]] у складзе камплектаў пласціністых (бляхавых) і мяккіх даспехаў (у тым ліку [[:pl:Karacena|карацэнаў]] ); гусарскія наручы звычайна не маюць рукавіц і маюць больш простую форму. Браняваныя кавалерыйскія наручы часта былі густа упрыгожаныя і звычайна абсталяваныя лапамі. У XVII ст. пад &quot;польскім&quot; уплывам такі камплект з'явіўся і ў іншых краінах Еўропы. Часам даўжыня верхняй часткі наручаў рабілася больш за норму, тады яна заходзіла за локаць.

== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3y8xqrjic7lezenicddueo3vfmck1pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Прычыны войн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815905</id>
    <revision>
      <id>5209666</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Прычыны падзей]] [[Катэгорыя:Вайна]]»</comment>
      <origin>5209666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Прычыны падзей]]
[[Катэгорыя:Вайна]]</text>
      <sha1>9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209681</id>
      <parentid>5209666</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JerzyKundrat перанёс старонку [[Катэгорыя:Прычыны войнаў]] у [[Катэгорыя:Прычыны войн]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5209666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Прычыны падзей]]
[[Катэгорыя:Вайна]]</text>
      <sha1>9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209741</id>
      <parentid>5209681</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="t1yadhkuxpteg4gnisv3o2v9o64mjvh" xml:space="preserve">{{хв|памылка ў назве}}</text>
      <sha1>t1yadhkuxpteg4gnisv3o2v9o64mjvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзюсеке (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815906</id>
    <revision>
      <id>5209673</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дзюсеке (Паўладарская вобласць)]] у [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5209673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="6y78yel7z311pxqsz4p7fzu3lhplan3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>6y78yel7z311pxqsz4p7fzu3lhplan3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209675</id>
      <parentid>5209673</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5209675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="0bft3nq5bre5m33v9ah3hqnyvbn58uw" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Дуйсеке (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>0bft3nq5bre5m33v9ah3hqnyvbn58uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Прычыны падзей</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815907</id>
    <revision>
      <id>5209676</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Паходжанні]] [[Катэгорыя:Прычыннасць]]»</comment>
      <origin>5209676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="2p3gmzztmvs566puqbnv57uoj3nd0tu" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Паходжанні]]
[[Катэгорыя:Прычыннасць]]</text>
      <sha1>2p3gmzztmvs566puqbnv57uoj3nd0tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Прычыны войнаў</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815908</id>
    <revision>
      <id>5209682</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>JerzyKundrat перанёс старонку [[Катэгорыя:Прычыны войнаў]] у [[Катэгорыя:Прычыны войн]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5209682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="bw9lddrm77xoxvgjqoc4dzvggryz5il" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Катэгорыя:Прычыны войн]]</text>
      <sha1>bw9lddrm77xoxvgjqoc4dzvggryz5il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209685</id>
      <parentid>5209682</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Катэгорыя:Прычыны войн]]</comment>
      <origin>5209685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="qztrnplj1btduf3iqjvv5uw1bv935eh" xml:space="preserve">{{хв}}
#REDIRECT [[:Катэгорыя:Прычыны войн]]</text>
      <sha1>qztrnplj1btduf3iqjvv5uw1bv935eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209739</id>
      <parentid>5209685</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Выдаленне ўсяго зместу старонкі</comment>
      <origin>5209739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209744</id>
      <parentid>5209739</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5209744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Прычыны падзей]]
[[Катэгорыя:Вайна]]</text>
      <sha1>9miyyxybatigss4b0ugtnpjul855s9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азёрнае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815909</id>
    <redirect title="Майлы" />
    <revision>
      <id>5209703</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Азёрнае (Паўладарская вобласць)]] у [[Майлы]]: з 2023 года - новая назва</comment>
      <origin>5209703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="clig2ba4r2hn5nil9ntg0rxkrsn1ltq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Майлы]]</text>
      <sha1>clig2ba4r2hn5nil9ntg0rxkrsn1ltq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы пра катэгорыю:Прычыны войнаў</title>
    <ns>15</ns>
    <id>815910</id>
    <revision>
      <id>5209713</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>/* Правапіс */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5209713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="si7s78jviwffk4niqfax1dpyhuvlyw5" xml:space="preserve">== Правапіс ==
@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Калі ласка, адкажыце, якімі нормамі вы карыстаецесь? Вось тут [https://verbum.by/?q=%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0 verbum] у слоўніках - &quot;войнаў&quot;. &quot;Граматычны слоўнік назоўніка&quot; (2024 г., [https://belcentre.by/be/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0/# вось такое выданне]) таксама для слова &quot;вайна&quot; падае форму &quot;войнаў&quot;. Нідзе &quot;войн&quot; я не знайшоў. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 11:38, 1 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>si7s78jviwffk4niqfax1dpyhuvlyw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209735</id>
      <parentid>5209713</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Правапіс */</comment>
      <origin>5209735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="1ckjhnbcafxysjv73ezik39o85ejcub" xml:space="preserve">== Правапіс ==
@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Калі ласка, адкажыце, якімі нормамі вы карыстаецесь? Вось тут [https://verbum.by/?q=%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0 verbum] у слоўніках - &quot;войнаў&quot;. &quot;Граматычны слоўнік назоўніка&quot; (2024 г., [https://belcentre.by/be/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0/# вось такое выданне]) таксама для слова &quot;вайна&quot; падае форму &quot;войнаў&quot;. Нідзе &quot;войн&quot; я не знайшоў. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 11:38, 1 кастрычніка 2026 (+03)
: Пардон, сапраўды &quot;й&quot; — зычны, а не галосны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:03, 1 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>1ckjhnbcafxysjv73ezik39o85ejcub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іртышск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815911</id>
    <redirect title="Ертыс" />
    <revision>
      <id>5209719</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Іртышск]] у [[Ертыс]]</comment>
      <origin>5209719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="gsap1yi0mcm5pok03zwvodsqo47ng7r" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ертыс]]</text>
      <sha1>gsap1yi0mcm5pok03zwvodsqo47ng7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Сінглы XL Recordings</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815912</id>
    <revision>
      <id>5209721</id>
      <timestamp>2026-10-01T08:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў|XL]] [[Катэгорыя:XL Recordings]]»</comment>
      <origin>5209721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="6j1hcblzzdy1yxhi3hohroy6gv8ho1o" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Сінглы паводле лэйблаў|XL]]
[[Катэгорыя:XL Recordings]]</text>
      <sha1>6j1hcblzzdy1yxhi3hohroy6gv8ho1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карацэна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815913</id>
    <revision>
      <id>5209734</id>
      <timestamp>2026-10-01T09:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/71907350|Karacena]]»</comment>
      <origin>5209734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8496" sha1="pdfuzb6117b9itewhs8a3nk5azlnpvb" xml:space="preserve">[[Файл:Karacena scale armour composed of helmet, breastplate, gorget, and pair of spaulders - MNK V-6-1-5 (18475).jpg|міні|Камплект крацэнавага панцыра к.17 - пач. 18 ст. (шышак, абойчык, нагруднік і пара наплечнікаў) з Нацыянальнага музея ў [[Кракаў|Кракаве]].]]
'''Карацэна''' ( [[Італьянская мова|італьянскае:]] ''corazzina'' — лёгкі даспех) — арыгінальны лускаваты даспех Рэчы Папалітай, які вырабляўся з [[XVI стагоддзе|XVI]] па [[XVIII стагоддзе]]. Папулярны ў [[Сарматызм|сармацкі]] перыяд шляхецкай культуры, калі пераймаліся і апрацоўваліся ўсходнія і класічныя рымскія матывы, асабліва ў часы праўлення караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]], чые партрэты ў гэтым тыпе даспехаў захаваліся да нашых дзён. Даспех складаўся са скураной [[Кафтан|курткі,]] пакрытай металічнымі пласцінамі ў форме лускі, якая перакрывалася адна над адной. Быў прыгожым, але, у сілу вагі, адсутнасці (рэкашэцячых кулі) рабра-кіля і шматлікасці лусак, у баі абараняў горш за кірасу. Таму насіў больш рэпрэзентатыўныя, парадныя функцыі &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego. Warszawa: PWN, 2010, s. 127-128. ISBN 978-83-01-16260-3}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zdzisław Żygulski: Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sikora&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.radoslawsikora.republika.pl/materialy/karaceny.pdf|title=Wczesne karaceny w Polsce|website=|date=2010-02-09|pages=1-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Andrzej Swaryczewski: Płatnerze krakowscy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 36-37. ISBN 83-01-07271-7}}&lt;/ref&gt;

Шляхта [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]], а потым ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая шукала сваё паходжанне ад легендарных [[Сарматы|сарматаў]], узнавіла даспехі, вядомыя па старажытнарымскіх трыумфальных арках і калонах, такіх як [[Калона Траяна|калона Траяна ў Рыме]] ці арка [[Галерый|Галерэя]] ў [[Салонікі|Салоніках]]. Яшчэ адной крыніцай натхнення былі выявы рымскіх генералаў і [[Імператар|імператараў]], часта ў лускаватых даспехах, так званых ''lorica squamata''. Гэты даспех, адаптаваны рымлянамі, быў вельмі папулярны ў [[Рымскі легіён|рымскіх легіёнах]] — просты ў вырабе, рамонце, трывалы, хоць і цяжкі. Такія даспехі ўпрыгожвалі [[Гаргоны|галавой гаргоны]] або львоў. У першапачатковых даспехах луска з [[Бронза|бронзы]] або [[жалеза]] злучалася са скурай або тканінай рамянямі або шнурамі, імітуючы размяшчэнне рыбнай лускі або [[Дахоўка|дахоўкі]]. Першыя згадкі пра польскія карацэны датуюцца 1571 годам. Сярод захаваных даспехаў некаторыя былі выраблены ў першай палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. &lt;ref name=&quot;Sikora&quot; /&gt;
[[Файл:Schultz John III Sobieski with the Order of the Holy Spirit.jpg|міні|Д. Шульц. Ян Сабескі ў карацэне пасля 1680 г.]]
Яго выраблялі з жалезнай лускі рознага памеру, плоскай або выпуклай, радзей у выглядзе [[Крышталічныя целы|крышталя]], прымацаванай да асновы з замшу аленевай або ласінай скуры двума [[Заклёпка|заклёпкамі]] з дэкаратыўнымі [[Латунь|латуннымі]] галоўкамі. &lt;ref name=&quot;Sikora&quot; /&gt;

Тыповая карацэна складалася з нагрудніка і наспінніка. Калі спінкі не было, нагруднік пашыраўся, каб закрываць бакі, і мацаваўся да цела [[Падцяжкі|рамянямі]], якія перасякаліся на спіне пад круглай пласцінай — умбам. Нагруднік карацэны быў цэнтрам канструкцыі, усе астатнія элементы мелі дадатковы характар: абойчык, [[Пагон|наплечнікі]], [[Карваш (наруч)|наручы]], фартух, ташкі, часам поўная абарона ног. Арыгінальнасць упрыгожвання гэтых даспехаў заключалася ў арнаментах у выглядзе гратэскных масак або львіных галоў, прымацаваных да даспехаў на плячах і каленях, і вырабленых з латуні або [[Золата|пазалочанай]] [[Медзь|медзі]]. На абойчыку (ключыцах) карацэны, як і на [[Гусарыя|гусарскіх]] даспехах, часта размяшчаўся латунны знак рыцарскага [[Крыж|крыжа]]. Часам выкарыстоўваліся змешаныя даспехі, т.зв. гібрыд, напрыклад, карацэна з [[Кальчуга|кальчужнай]] курткай, узмоцненай лускай і лускаватымі аксэсуарамі, або карацэна з пласціністым нагруднікам (напрыклад, кіраса)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego. Warszawa: PWN, 2010, s. 127-128. ISBN 978-83-01-16260-3}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Sikora&quot; /&gt;

Для гэтага тыпу даспехаў выкарыстоўваліся два віды лускаватых шлемаў: [[Гусарыя|гусарскі]] [[шышак]] або [[цюрбан]], г.зн. т.зв. ''шлем-цюрбан'' (створаны шляхам спалучэння лускаватых даспехаў з еўрапейскай лобкай (цэрвельерам) — купалападобны звон быў зроблены з прыклёпаных лускавінак да скураной падкладкі з мяккім тэкстыльным абадком розных колераў, зверху меў металічную статуэтку або рукаў з пёрамі).

Па-над даспехаў накідвалі [[Леапард|леапардовую]] шкуру. Яго выкарыстоўвалі ў асноўным вышэйшыя камандзіры, у тым ліку камандзіры браняносных і [[Гусарыя|гусарскіх]] харугваў. Аднак гэта быў не вельмі зручны даспех у баі, і з-за вагі каля 25 кг яго звычайна выкарыстоўвалі ў якасці параднага даспеха. На практыцы ў баі часцей за ўсё выкарыстоўваўся гусарскі паўдаспех або кальчуга вагой каля 15 кг. 

== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Даспехі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>pdfuzb6117b9itewhs8a3nk5azlnpvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панфілава (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815914</id>
    <redirect title="Панфілаў (Паўладарская вобласць)" />
    <revision>
      <id>5209759</id>
      <timestamp>2026-10-01T10:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Панфілава (Паўладарская вобласць)]] у [[Панфілаў (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5209759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="3stfhf0wkp0mkxwv9hpp0zqe1sfqsrj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Панфілаў (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>3stfhf0wkp0mkxwv9hpp0zqe1sfqsrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяло Ісы Байзакава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815915</id>
    <revision>
      <id>5209767</id>
      <timestamp>2026-10-01T10:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сяло Ісы Байзакава]] у [[Іса Байзакаў (аул)]]</comment>
      <origin>5209767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="dmfevsrd1m64go9sks57c79ah4p7hlb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Іса Байзакаў (аул)]]</text>
      <sha1>dmfevsrd1m64go9sks57c79ah4p7hlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209771</id>
      <parentid>5209767</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5209771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="svkbgl6pr2lkqestqkmw1bkwccaid18" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[Іса Байзакаў (аул)]]</text>
      <sha1>svkbgl6pr2lkqestqkmw1bkwccaid18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аскакарп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815916</id>
    <revision>
      <id>5209773</id>
      <timestamp>2026-10-01T10:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Аскакарп''' - пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аск...»</comment>
      <origin>5209773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="821" sha1="mduxhuptdljupjckeaz3t4ef8t2qy7s" xml:space="preserve">'''Аскакарп''' - пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аскаспорамі. У залежнасці ад формы і будовы аскакарпа вылучаюць клейстатэцыі, перытэцыі і апатэцыі. Паводле тыпу аскакарпа і сумак вылучаюць групы парадкаў: плектаміцэты, пірэнаміцэты і дыскаміцэты.</text>
      <sha1>mduxhuptdljupjckeaz3t4ef8t2qy7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209774</id>
      <parentid>5209773</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="906" sha1="4s9fmnr74kedjdfhxuwrqmn448v1x3b" xml:space="preserve">'''Аскакарп''' — пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аскаспорамі. У залежнасці ад формы і будовы аскакарпа вылучаюць клейстатэцыі, перытэцыі і апатэцыі. Паводле тыпу аскакарпа і сумак вылучаюць групы парадкаў: плектаміцэты, пірэнаміцэты і дыскаміцэты.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Аскакарп|||}}</text>
      <sha1>4s9fmnr74kedjdfhxuwrqmn448v1x3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209775</id>
      <parentid>5209774</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="kutncjom6abg4ds24n2jdkadnezbnqz" xml:space="preserve">'''Аскакарп''' — пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аскаспорамі. У залежнасці ад формы і будовы аскакарпа вылучаюць клейстатэцыі, перытэцыі і [[апатэцый|апатэцыі]]. Паводле тыпу аскакарпа і сумак вылучаюць групы парадкаў: плектаміцэты, пірэнаміцэты і дыскаміцэты.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Аскакарп|||}}</text>
      <sha1>kutncjom6abg4ds24n2jdkadnezbnqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209776</id>
      <parentid>5209775</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="1nm4m6id509u436fesorexfrhv2pwpp" xml:space="preserve">'''Аскакарп''' — пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аскаспорамі. У залежнасці ад формы і будовы аскакарпа вылучаюць [[клейстатэцый|клейстатэцыі]], [[перытэцый|перытэцыі]] і [[апатэцый|апатэцыі]]. Паводле тыпу аскакарпа і сумак вылучаюць групы парадкаў: плектаміцэты, пірэнаміцэты і дыскаміцэты.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Аскакарп|||}}</text>
      <sha1>1nm4m6id509u436fesorexfrhv2pwpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209777</id>
      <parentid>5209776</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="sz3iv6dnl4gyz75bypfvtprasaaeovh" xml:space="preserve">'''Аскакарп''' — пладовае цела [[грыбы|грыбоў]] падкласа сапраўдных сумчатых грыбоў (эўаскаміцэтаў). Аснову аскакарпа складаюць шчыльна сплеценыя вегетатыўныя гаплоідныя гіфы [[міцэлій|міцэлію]], сярод якіх з зіготы аскагенных гіфаў утвараюцца сумкі з аскаспорамі. У залежнасці ад формы і будовы аскакарпа вылучаюць [[клейстатэцый|клейстатэцыі]], [[перытэцый|перытэцыі]] і [[апатэцый|апатэцыі]]. Паводле тыпу аскакарпа і сумак вылучаюць групы парадкаў: плектаміцэты, пірэнаміцэты і дыскаміцэты.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Аскакарп|||}}
[[Катэгорыя:Мікалогія]]</text>
      <sha1>sz3iv6dnl4gyz75bypfvtprasaaeovh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Захарый Пятровіч Паліяшвілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815917</id>
    <redirect title="Закарыя Паліяшвілі" />
    <revision>
      <id>5209781</id>
      <timestamp>2026-10-01T10:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Закарыя Паліяшвілі]]</comment>
      <origin>5209781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="95tc9pl05ttogfk633pwvnswlovpnhn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Закарыя Паліяшвілі]]</text>
      <sha1>95tc9pl05ttogfk633pwvnswlovpnhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роанак (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815918</id>
    <revision>
      <id>5209784</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў Албемарл (заліў)|заліў...»</comment>
      <origin>5209784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="f9wneisk16ziptanoufqq6eyzlsaejw" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.</text>
      <sha1>f9wneisk16ziptanoufqq6eyzlsaejw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209785</id>
      <parentid>5209784</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="747" sha1="rz7d89e0hlbkzbrfg4nawq99z2ebemm" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}}</text>
      <sha1>rz7d89e0hlbkzbrfg4nawq99z2ebemm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209786</id>
      <parentid>5209785</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="47ub6d35ju1e52m62pwvy3017tjg9lg" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}}
[[Катэгорыя:Рэкі Віргініі]]</text>
      <sha1>47ub6d35ju1e52m62pwvy3017tjg9lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209787</id>
      <parentid>5209786</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="864" sha1="rnoponvi3o9zhu959dqvub2d4x8n6un" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}}
[[Катэгорыя:Рэкі Віргініі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>rnoponvi3o9zhu959dqvub2d4x8n6un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209788</id>
      <parentid>5209787</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="fl9dpcoco9r8jpku8mqf7drgv8pxwbs" xml:space="preserve">{{значэнні2|Роанак}}
{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато Підмант і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}}
[[Катэгорыя:Рэкі Віргініі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>fl9dpcoco9r8jpku8mqf7drgv8pxwbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209799</id>
      <parentid>5209788</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="903" sha1="aapvefe8vtrllqc97xzif72hi1gl6c7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Роанак}}
{{НП}}
'''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато [[Підмант]] і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}}
[[Катэгорыя:Рэкі Віргініі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Караліны]]</text>
      <sha1>aapvefe8vtrllqc97xzif72hi1gl6c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раанок (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815919</id>
    <redirect title="Роанак (востраў)" />
    <revision>
      <id>5209791</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Раанок (востраў)]] у [[Роанак (востраў)]]: як рака і горад</comment>
      <origin>5209791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="pktw2rc73lff74ijbp1u361gcmnnj3o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Роанак (востраў)]]</text>
      <sha1>pktw2rc73lff74ijbp1u361gcmnnj3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караліна Пацей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815920</id>
    <redirect title="Караліна Радзівіл з Пацеяў" />
    <revision>
      <id>5209795</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Караліна Радзівіл з Пацеяў]]</comment>
      <origin>5209795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="mzoney44i5jm0eazfckvxx9cma5fefc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Караліна Радзівіл з Пацеяў]]</text>
      <sha1>mzoney44i5jm0eazfckvxx9cma5fefc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блакітныя горы (Аўстралія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815921</id>
    <redirect title="Блу-Маўнтынс (Аўстралія)" />
    <revision>
      <id>5209797</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Блакітныя горы (Аўстралія)]] у [[Блу-Маўнтынс (Аўстралія)]]: паводле БЭ</comment>
      <origin>5209797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="mv35bvcvlstn5e6rwofmid875xahqek" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Блу-Маўнтынс (Аўстралія)]]</text>
      <sha1>mv35bvcvlstn5e6rwofmid875xahqek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караліна Радзівіл з Пацеяў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815922</id>
    <revision>
      <id>5209801</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага роду Пацеяў (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]].  == Біяграфія == Паходзіла з уплывов...»</comment>
      <origin>5209801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="692rroe2i6sveknp59smv4h0jm8fq3n" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага роду Пацеяў (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]].

== Біяграфія ==
Паходзіла з уплывовага магнацкага роду Пацеяў. Нарадзілася ў 1732 годзе ў сям’і троцкага ваяводы [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (пам. 1770) і Тэрэзы з Войнаў-Ясенецкіх.

У 1746 годзе выйшла замуж за князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787), які прыходзіўся родным братам вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалу Казіміру Радзівілу «Рыбаньку»]]. Дзякуючы гэтаму шлюбу ўмацаваўся саюз паміж двума магутнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага.

У шлюбе нарадзіліся:
* [[Ганна Радзівіл]] (1754—1818) — у шлюбе за князем Аўгустам Дамінікам Пшаздзецкім.
* [[Францішка Радзівіл]] (нар. 1759) — у шлюбе за лоўчым літоўскім Міхалам Юзафам Ржэвускім.
* [[Геранім Дамінік Радзівіл]] (1759—1786) — менскі стараста, генерал-маёр войскаў ВКЛ.
* [[Людвіка Радзівіл]] — у шлюбе за Юзафам Нямірам.

Валодала вялікімі маёнткамі, сярод якіх найбольш вядомымі былі [[Радзівілімонты]] (Навагрудскае ваяводства) і [[Жырмуны]] (Лідскі павет). Разам з мужам займалася разбудовай [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]] ў Жырмунах.

Памерла ў 1776 годзе.

== Іканаграфія ==
Захаваўся шэраг прыкладаў іканаграфіі Ганны Караліны Радзівіл:
• Графічны партрэт (гравюра на медзі), выкананы прыдворным мастаком і гравёрам Радзівілаў [[Гірш Ляйбовіч|Гіршам Ляйбовічам]] у [[Нясвіжская друкарня|Нясвіжскай друкарні]] для альбома «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758).
• Алейны партрэт XVIII стагоддзя працы невядомага мастака, які цяпер захоўваецца ў зборах [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея ў Варшаве]].

{{DEFAULTSORT:Пацей Караліна}}
[[Катэгорыя:Пацеі|Караліна]]
[[Катэгорыя:Радзівілы|Караліна]]</text>
      <sha1>692rroe2i6sveknp59smv4h0jm8fq3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209808</id>
      <parentid>5209801</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3323" sha1="7rzee225brz16gvktuhjfcgcy9z1d8f" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага роду Пацеяў (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]].

== Біяграфія ==
Паходзіла з уплывовага магнацкага роду Пацеяў. Нарадзілася ў 1732 годзе ў сям’і троцкага ваяводы [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (пам. 1770) і Тэрэзы з Войнаў-Ясенецкіх.

У 1746 годзе выйшла замуж за князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787), які прыходзіўся родным братам вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалу Казіміру Радзівілу «Рыбаньку»]]. Дзякуючы гэтаму шлюбу ўмацаваўся саюз паміж двума магутнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага.

У шлюбе нарадзіліся:
* Ежы Альбрэхт (1750) — генерал-маёр.
* Мікалай (1751) — генерал-маёр літоўскіх войскаў.
* [[Ганна Алімпія Мастоўская|Ганна Алімпія]] (1754) — у шлюбе за князем Аўгустам Дамінікам Пшаздзецкім.
* Францішка Тэафіла (1759) — у шлюбе за лоўчым літоўскім Міхалам Юзафам Ржэвускім.

Валодала вялікімі маёнткамі, сярод якіх найбольш вядомымі былі [[Радзівілімонты]] (Навагрудскае ваяводства) і [[Жырмуны]] (Лідскі павет). Разам з мужам займалася разбудовай [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]] ў Жырмунах.

Памерла ў 1776 годзе.

== Іканаграфія ==
Захаваўся шэраг прыкладаў іканаграфіі Ганны Караліны Радзівіл:
• Графічны партрэт (гравюра на медзі), выкананы прыдворным мастаком і гравёрам Радзівілаў [[Гірш Ляйбовіч|Гіршам Ляйбовічам]] у [[Нясвіжская друкарня|Нясвіжскай друкарні]] для альбома «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758).
• Алейны партрэт XVIII стагоддзя працы невядомага мастака, які цяпер захоўваецца ў зборах [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея ў Варшаве]].

{{DEFAULTSORT:Пацей Караліна}}
[[Катэгорыя:Пацеі|Караліна]]
[[Катэгорыя:Радзівілы|Караліна]]</text>
      <sha1>7rzee225brz16gvktuhjfcgcy9z1d8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209809</id>
      <parentid>5209808</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Іканаграфія */</comment>
      <origin>5209809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3319" sha1="36i0z5hl7rejwvje0agfikojnm8h2s5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага роду Пацеяў (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]].

== Біяграфія ==
Паходзіла з уплывовага магнацкага роду Пацеяў. Нарадзілася ў 1732 годзе ў сям’і троцкага ваяводы [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (пам. 1770) і Тэрэзы з Войнаў-Ясенецкіх.

У 1746 годзе выйшла замуж за князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787), які прыходзіўся родным братам вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалу Казіміру Радзівілу «Рыбаньку»]]. Дзякуючы гэтаму шлюбу ўмацаваўся саюз паміж двума магутнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага.

У шлюбе нарадзіліся:
* Ежы Альбрэхт (1750) — генерал-маёр.
* Мікалай (1751) — генерал-маёр літоўскіх войскаў.
* [[Ганна Алімпія Мастоўская|Ганна Алімпія]] (1754) — у шлюбе за князем Аўгустам Дамінікам Пшаздзецкім.
* Францішка Тэафіла (1759) — у шлюбе за лоўчым літоўскім Міхалам Юзафам Ржэвускім.

Валодала вялікімі маёнткамі, сярод якіх найбольш вядомымі былі [[Радзівілімонты]] (Навагрудскае ваяводства) і [[Жырмуны]] (Лідскі павет). Разам з мужам займалася разбудовай [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]] ў Жырмунах.

Памерла ў 1776 годзе.

== Іканаграфія ==
Захаваўся шэраг прыкладаў іканаграфіі Ганны Караліны Радзівіл:
* Графічны партрэт (гравюра на медзі), выкананы прыдворным мастаком і гравёрам Радзівілаў [[Гірш Ляйбовіч|Гіршам Ляйбовічам]] у [[Нясвіжская друкарня|Нясвіжскай друкарні]] для альбома «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758).
* Алейны партрэт XVIII стагоддзя працы невядомага мастака, які цяпер захоўваецца ў зборах [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея ў Варшаве]].

{{DEFAULTSORT:Пацей Караліна}}
[[Катэгорыя:Пацеі|Караліна]]
[[Катэгорыя:Радзівілы|Караліна]]</text>
      <sha1>36i0z5hl7rejwvje0agfikojnm8h2s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209811</id>
      <parentid>5209809</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="thszlsclj0wgjkpeq7578q31ne7zjmq" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага роду Пацеяў (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]].

== Біяграфія ==
Паходзіла з уплывовага магнацкага роду Пацеяў. Нарадзілася ў 1732 годзе ў сям’і троцкага ваяводы [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (пам. 1770) і Тэрэзы з Войнаў-Ясенецкіх.

У 1746 годзе выйшла замуж за князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787), які прыходзіўся родным братам вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалу Казіміру Радзівілу «Рыбаньку»]]. Дзякуючы гэтаму шлюбу ўмацаваўся саюз паміж двума магутнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага.

У шлюбе нарадзіліся:
* Ежы Альбрэхт (1750) — генерал-маёр.
* Мікалай (1751) — генерал-маёр літоўскіх войскаў.
* [[Ганна Алімпія Мастоўская|Ганна Алімпія]] (1754) — у шлюбе за князем Аўгустам Дамінікам Пшаздзецкім.
* Францішка Тэафіла (1759) — у шлюбе за лоўчым літоўскім Міхалам Юзафам Ржэвускім.

Валодала вялікімі маёнткамі, сярод якіх найбольш вядомымі былі [[Радзівілімонты]] (Навагрудскае ваяводства) і [[Жырмуны]] (Лідскі павет). Разам з мужам займалася разбудовай [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]] ў Жырмунах.

Памерла ў 1776 годзе.

== Іканаграфія ==
Захаваўся шэраг прыкладаў іканаграфіі Ганны Караліны Радзівіл:
* Графічны партрэт (гравюра на медзі), выкананы прыдворным мастаком і гравёрам Радзівілаў [[Гірш Ляйбовіч|Гіршам Ляйбовічам]] у [[Нясвіжская друкарня|Нясвіжскай друкарні]] для альбома «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758).
* Алейны партрэт XVIII стагоддзя працы невядомага мастака, які цяпер захоўваецца ў зборах [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея ў Варшаве]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пацей Караліна}}
[[Катэгорыя:Пацеі|Караліна]]
[[Катэгорыя:Радзівілы|Караліна]]</text>
      <sha1>thszlsclj0wgjkpeq7578q31ne7zjmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мітчэл (гара)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815923</id>
    <revision>
      <id>5209802</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня Апалачаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні ...»</comment>
      <origin>5209802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="brln6cwwhdsqjjstykgkqocxv3fltw1" xml:space="preserve">'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня Апалачаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні — лугі.

[[Катэгорыя:Апалачы]]</text>
      <sha1>brln6cwwhdsqjjstykgkqocxv3fltw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209803</id>
      <parentid>5209802</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="591" sha1="o2lj77prb4cprufbd2xeyha41x4ldwz" xml:space="preserve">'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня Апалачаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні — лугі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл|||}}
[[Катэгорыя:Апалачы]]</text>
      <sha1>o2lj77prb4cprufbd2xeyha41x4ldwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209804</id>
      <parentid>5209803</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="djvihvmwn0vb1v964toroczhc25ayfd" xml:space="preserve">{{Гара}}
'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня Апалачаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні — лугі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл|||}}
[[Катэгорыя:Апалачы]]</text>
      <sha1>djvihvmwn0vb1v964toroczhc25ayfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209806</id>
      <parentid>5209804</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="639" sha1="2lqvuzyyk81wuv7teojedjpvyanaoft" xml:space="preserve">{{значэнні2|Мітчэл}}
{{Гара}}
'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня Апалачаў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні — лугі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл|||}}
[[Катэгорыя:Апалачы]]</text>
      <sha1>2lqvuzyyk81wuv7teojedjpvyanaoft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209807</id>
      <parentid>5209806</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="cibftmxgig6j4dwh8hocyx0x8q1p63m" xml:space="preserve">{{значэнні2|Мітчэл}}
{{Гара}}
'''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — горная вяршыня ў [[Блу-Рыдж|Блакітным хрыбце]] (масіў Чорныя горы); самая высокая вяршыня [[Апалачы|Апалачаў]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Вышыня 2037 м. Складзена з [[кварцыт]]аў. На схілах — [[хваёвыя лясы|хваёвы лес]], на вяршыні — лугі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл|||}}
[[Катэгорыя:Апалачы]]</text>
      <sha1>cibftmxgig6j4dwh8hocyx0x8q1p63m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганна Алімпія Мастоўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815924</id>
    <redirect title="Ганна Мастоўская-Радзівіл" />
    <revision>
      <id>5209812</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Ганна Мастоўская-Радзівіл]]</comment>
      <origin>5209812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ma95g8r2he9n1xjl2uzrkq2gjcic852" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ганна Мастоўская-Радзівіл]]</text>
      <sha1>ma95g8r2he9n1xjl2uzrkq2gjcic852</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон Мітчэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815925</id>
    <revision>
      <id>5209815</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Мітчэл}} {{Асоба}} '''Джон Мітчэл''' () — дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху. Журналіст.  == Біяграфія == У 1840-я гады ўваходзіў у Асацыяцыю рыпілераў, адзін з кіраўнікоў радыкальнага крыла «Маладой Ірландыі» і Ірландскай канфедэрацыі. Зак...»</comment>
      <origin>5209815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1239" sha1="dzg90bbc7re7jqf110ssbiyywxwwlev" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мітчэл}}
{{Асоба}}
'''Джон Мітчэл''' () — дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху. Журналіст.

== Біяграфія ==
У 1840-я гады ўваходзіў у Асацыяцыю рыпілераў, адзін з кіраўнікоў радыкальнага крыла «Маладой Ірландыі» і Ірландскай канфедэрацыі. Заклікаў да ўзбраення ірландскага народа, падрыхтоўкі паўстання для звяржэння ўлады лендлордаў. У маі 1848 года арыштаваны і сасланы англійскімі ўладамі на востраў [[Тасманія]]. У 1853 годзе ўцёк у [[ЗША]], падтрымліваў ірландскі нацыянальна-вызваленчы рух. Аўтар прац «Гісторыя Ірландыі ад Лімерыкскага дагавора да цяперашняга часу» (т. 1—2, 1868), «Апошняе заваяванне Ірландыі» (1876).

{{DEFAULTSORT:Мітчэл}}
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірландыі]]</text>
      <sha1>dzg90bbc7re7jqf110ssbiyywxwwlev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209816</id>
      <parentid>5209815</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1335" sha1="bmrkt4wc0545b06d7r38sz0ez45zbao" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мітчэл}}
{{Асоба}}
'''Джон Мітчэл''' () — дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху. Журналіст.

== Біяграфія ==
У 1840-я гады ўваходзіў у Асацыяцыю рыпілераў, адзін з кіраўнікоў радыкальнага крыла «Маладой Ірландыі» і Ірландскай канфедэрацыі. Заклікаў да ўзбраення ірландскага народа, падрыхтоўкі паўстання для звяржэння ўлады лендлордаў. У маі 1848 года арыштаваны і сасланы англійскімі ўладамі на востраў [[Тасманія]]. У 1853 годзе ўцёк у [[ЗША]], падтрымліваў ірландскі нацыянальна-вызваленчы рух. Аўтар прац «Гісторыя Ірландыі ад Лімерыкскага дагавора да цяперашняга часу» (т. 1—2, 1868), «Апошняе заваяванне Ірландыі» (1876).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл Джон|||}}

{{DEFAULTSORT:Мітчэл Джон}}
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірландыі]]</text>
      <sha1>bmrkt4wc0545b06d7r38sz0ez45zbao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209817</id>
      <parentid>5209816</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1362" sha1="snu6rukt61kyaoyukf2oznztt63c8lg" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мітчэл}}
{{Асоба}}
'''Джон Мітчэл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху. Журналіст.

== Біяграфія ==
У 1840-я гады ўваходзіў у Асацыяцыю рыпілераў, адзін з кіраўнікоў радыкальнага крыла «Маладой Ірландыі» і Ірландскай канфедэрацыі. Заклікаў да ўзбраення ірландскага народа, падрыхтоўкі паўстання для звяржэння ўлады лендлордаў. У маі 1848 года арыштаваны і сасланы англійскімі ўладамі на востраў [[Тасманія]]. У 1853 годзе ўцёк у [[ЗША]], падтрымліваў ірландскі нацыянальна-вызваленчы рух. Аўтар прац «Гісторыя Ірландыі ад Лімерыкскага дагавора да цяперашняга часу» (т. 1—2, 1868), «Апошняе заваяванне Ірландыі» (1876).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл Джон|||}}

{{DEFAULTSORT:Мітчэл Джон}}
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірландыі]]</text>
      <sha1>snu6rukt61kyaoyukf2oznztt63c8lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209824</id>
      <parentid>5209817</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="pqmr83v37o9p5squ5ch3ktbt29s5z14" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Мітчэл}}
{{Асоба}}
'''Джон Мітчэл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзеяч ірландскага нацыянальна-вызваленчага руху. Журналіст.

== Біяграфія ==
У 1840-я гады ўваходзіў у Асацыяцыю рыпілераў, адзін з кіраўнікоў радыкальнага крыла «Маладой Ірландыі» і Ірландскай канфедэрацыі. Заклікаў да ўзбраення ірландскага народа, падрыхтоўкі паўстання для звяржэння ўлады лендлордаў. У маі 1848 года арыштаваны і сасланы англійскімі ўладамі на востраў [[Тасманія]]. У 1853 годзе ўцёк у [[ЗША]], падтрымліваў ірландскі нацыянальна-вызваленчы рух. Аўтар прац «Гісторыя Ірландыі ад Лімерыкскага дагавора да цяперашняга часу» (т. 1—2, 1868), «Апошняе заваяванне Ірландыі» (1876).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Мітчэл Джон|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Мітчэл Джон}}
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірландыі]]</text>
      <sha1>pqmr83v37o9p5squ5ch3ktbt29s5z14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ежы Альбрэхт Радзівіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815926</id>
    <revision>
      <id>5209822</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Ежы Альбрэхт Радзівіл''' (пол.: ''Jerzy Albrycht Radziwiłł'') — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, дыпламат. Прадстаўнік дзятлаўскай (бердычаўскай) лініі роду Радзівілаў герба «Трубы».  == Біяграфія == Паходзіў з магнацкага роду Радзівіл...»</comment>
      <origin>5209822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2198" sha1="pocfx14eo8ddim4fg4fhpb3janodvt8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Ежы Альбрэхт Радзівіл''' (пол.: ''Jerzy Albrycht Radziwiłł'') — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, дыпламат. Прадстаўнік дзятлаўскай (бердычаўскай) лініі роду Радзівілаў герба «Трубы».

== Біяграфія ==
Паходзіў з магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Меў брата Мікалая і сясцёр Ганну Алімпію (у шлюбе Мастоўская) і Францішку Тэафілу.

У 1764 годзе прыняў удзел у выбарах апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], дзе выступаў як электар ад Жамойцкага княства.

Падчас працы Раздзельнага Сойма (1773—1775) у 1775 годзе быў прызначаны членам Вайсковай камісіі Вялікага Княства Літоўскага. У 1778 годзе быў абраны паслом на Сойм Рэчы Паспалітай ад Віленскага ваяводства.

Вядомы таксама як уладальнік шэрагу маёнткаў, у тым ліку Бердычава. Памёр не пакінуўшы нашчадкаў, на чым яго галіна роду па мужчынскай лініі перапынілася.

== Сям'я ==
Быў жанаты з Францішкай з Бутлераў. Шлюб быў бяздзетным.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Радзівілы|Ежы Альбрэхт]]</text>
      <sha1>pocfx14eo8ddim4fg4fhpb3janodvt8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209825</id>
      <parentid>5209822</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5209825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2159" sha1="os8cjl6mg15rzngnsn0zstc901hib77" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Ежы Альбрэхт Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, дыпламат. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы».

== Біяграфія ==
Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Меў брата Мікалая і сясцёр Ганну Алімпію (у шлюбе Мастоўская) і Францішку Тэафілу.

У 1764 годзе прыняў удзел у выбарах апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], дзе выступаў як электар ад Жамойцкага княства.

Падчас працы Раздзельнага Сойма (1773—1775) у 1775 годзе быў прызначаны членам Вайсковай камісіі Вялікага Княства Літоўскага. У 1778 годзе быў абраны паслом на Сойм Рэчы Паспалітай ад Віленскага ваяводства.

Вядомы таксама як уладальнік шэрагу маёнткаў, у тым ліку Бердычава. Памёр не пакінуўшы нашчадкаў, на чым яго галіна роду па мужчынскай лініі перапынілася.

== Сям'я ==
Быў жанаты з Францішкай з Бутлераў. Шлюб быў бяздзетным.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Радзівілы|Ежы Альбрэхт]]</text>
      <sha1>os8cjl6mg15rzngnsn0zstc901hib77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Навумавіч Міта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815927</id>
    <revision>
      <id>5209826</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).  == Біяграфія == Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць...»</comment>
      <origin>5209826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="dnlj3sd63umef3kgejs60gb7g4tlz23" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «Без страху і папроку» (1963), «Звоняць, адчыніце дзверы» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «Масква — любоў мая» (1974, сумесна з Японіяй), «Ззяй, ззяй, мая зорка» (1970), «Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў» (1976), «Экіпаж» (1980), «Казка вандраванняў» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «Згублены ў Сібіры» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй) і інш.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>dnlj3sd63umef3kgejs60gb7g4tlz23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209828</id>
      <parentid>5209826</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="o851v5vorb1967bretgw7cuct4la1e0" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «Без страху і папроку» (1963), «Звоняць, адчыніце дзверы» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «Масква — любоў мая» (1974, сумесна з Японіяй), «Ззяй, ззяй, мая зорка» (1970), «Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў» (1976), «Экіпаж» (1980), «Казка вандраванняў» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «Згублены ў Сібіры» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй) і інш.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>o851v5vorb1967bretgw7cuct4la1e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209834</id>
      <parentid>5209828</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1689" sha1="tifjs8qtj3akv544267qucspnolx1eq" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «[[Без страху і папроку]]» (1963), «Звоняць, адчыніце дзверы» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «Масква — любоў мая» (1974, сумесна з Японіяй), «Ззяй, ззяй, мая зорка» (1970), «Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў» (1976), «Экіпаж» (1980), «Казка вандраванняў» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «Згублены ў Сібіры» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй) і інш.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>tifjs8qtj3akv544267qucspnolx1eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209837</id>
      <parentid>5209834</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1749" sha1="q308pks370jrvfzqgb22ou7u70nsu46" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «[[Без страху і папроку]]» (1963), «[[Звоняць, адчыніце дзверы]]» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «[[Масква — любоў мая]]» (1974, сумесна з Японіяй), «[[Ззяй, ззяй, мая зорка]]» (1970), «[[Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў]]» (1976), «[[Экіпаж (фільм, 1979)|Экіпаж]]» (1980), «[[Казка вандраванняў]]» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «[[Згублены ў Сібіры]]» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй) і інш.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>q308pks370jrvfzqgb22ou7u70nsu46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209839</id>
      <parentid>5209837</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5209839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1795" sha1="k5lfzfl7372ybwxjav24fu5dqzgotdg" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «[[Без страху і папроку]]» (1963), «[[Звоняць, адчыніце дзверы]]» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «[[Масква — любоў мая]]» (1974, сумесна з Японіяй), «[[Ззяй, ззяй, мая зорка]]» (1970), «[[Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў]]» (1976), «[[Экіпаж (фільм, 1979)|Экіпаж]]» (1980), «[[Казка вандраванняў]]» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «[[Згублены ў Сібіры]]» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй), «[[Шагал — Малевіч]]» (2014) і інш.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>k5lfzfl7372ybwxjav24fu5dqzgotdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209840</id>
      <parentid>5209839</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5209840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1906" sha1="c3aa13he9d2sel3t379lmjxrvg90zni" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Аляксандр Навумавіч Міта''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Нау́мович Митта́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1974).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (1961). Фільмам уласцівы дакладнасць і цэласнасць рэжысёрскай задумы, жанравая разнастайнасць, арганічнае спалучэнне розных, часам кантрастных стылістычных элементаў: «[[Без страху і папроку]]» (1963), «[[Звоняць, адчыніце дзверы]]» (1966, галоўная прэмія Міжнарароднага фестывалю ў Венецыі), «Кропка, кропка, коска…» (1973), «[[Масква — любоў мая]]» (1974, сумесна з Японіяй), «[[Ззяй, ззяй, мая зорка]]» (1970), «[[Сказ пра тое, як цар Пётр арапа ажаніў]]» (1976), «[[Экіпаж (фільм, 1979)|Экіпаж]]» (1980), «[[Казка вандраванняў]]» (1983, сумесна з Чэхіяй і Румыніяй), «Запас трываласці», «Крок» (абодва 1988; сумесна з Японіяй), «[[Згублены ў Сібіры]]» (1991, сумесна з Вялікабрытаніяй), «[[Шагал — Малевіч]]» (2014) і інш.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|Міта Аляксандр Навумавіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Міта Аляксандр}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>c3aa13he9d2sel3t379lmjxrvg90zni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Радзівіл XII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815928</id>
    <redirect title="Мікалай Радзівіл (1751—1811)" />
    <revision>
      <id>5209827</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалай Радзівіл (1751—1811)]]</comment>
      <origin>5209827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="2ijqjobyvispdky3ow0n28lij7qpypb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалай Радзівіл (1751—1811)]]</text>
      <sha1>2ijqjobyvispdky3ow0n28lij7qpypb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Радзівіл (1751—1811)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815929</id>
    <revision>
      <id>5209835</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы».  == Біяграфія == Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Сын генерала-маёра в...»</comment>
      <origin>5209835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3332" sha1="o3dfn179njeh3jaujm3at4g2k6nv2px" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы».

== Біяграфія ==
Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва маштабнага палацава-паркавага комплексу, а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]].

У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі (выбарах) караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ад Жамойцкага княства. 

Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам (камандзірам) Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Быў пахаваны ў радавой гробніцы ў Жырмунскім касцёле Найсвяцейшага Сэрца Езуса (зараз Воранаўскі раён Гродзенскай вобласці).

== Сям'я ==
У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811).

У шлюбе нарадзілася пяцёра дзяцей:
* Карал (1787)
* Міхал (1791)
* Францішак (1800)
* Мікалай (1801)
* Юлія

Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, дзятлаўска-жырмунская галіна Радзівілаў канчаткова згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]).

== Літаратура ==</text>
      <sha1>o3dfn179njeh3jaujm3at4g2k6nv2px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Міта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815930</id>
    <redirect title="Аляксандр Навумавіч Міта" />
    <revision>
      <id>5209841</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аляксандр Навумавіч Міта]]</comment>
      <origin>5209841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="4xfthyf5ws4dqkl2umpe9dkvxiq1jlx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аляксандр Навумавіч Міта]]</text>
      <sha1>4xfthyf5ws4dqkl2umpe9dkvxiq1jlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. Н. Міта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815931</id>
    <redirect title="Аляксандр Навумавіч Міта" />
    <revision>
      <id>5209842</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аляксандр Навумавіч Міта]]</comment>
      <origin>5209842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="4xfthyf5ws4dqkl2umpe9dkvxiq1jlx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аляксандр Навумавіч Міта]]</text>
      <sha1>4xfthyf5ws4dqkl2umpe9dkvxiq1jlx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>